- :

ISBN: 978-605-9218-72-6

Yayın Hakları:

© Sinan Canan

© Nefes Yayıncılık A.Ş.

Serti ka No: 15747

Tuti Kitap, Nefes Yayıncılık markasıdır.

Tüm hakları saklıdır. Bu kitabın tümünün veya içeriğinin herhangi bir bölümünün yayıncının yazılı izni olmadan, fotokopi dahil, elektronik ya da mekanik herhangi bir yolla çoğaltılması yasaktır.

KREATİF EDİTÖR: Elif Hilâl Doğan

KAPAK TASARIM: Özle Çetinkaya

E-PUB: Melik Uyar

TUTİ KİTAP

Bağdat Cad. No:167/2 Çatırlı Apt. B-Blok D:4, Göztepe/Kadıköy/İstanbul Tel: (216) 359 10 20, Faks: (216) 359 40 92

Web Sitesi: www.tuti.com.tr, Mail: tutikitap@tuti.com.tr

Instagram: @tutikitap, Facebook: @tutikitap, Twitter: @tutikitap

SİNAN CANAN

Ü

ç

çocuk

babası;

biy

oloji

me

zunu;

zy

oloji

doktor

u;

sinirbilim

sev

dalısı;

“kaotik

v

e

fraktal

”

olan

her

şey

e

tutkun;

bilgiy

e

v

e

hikmete

dair

her

öğr

endiğini

her

kese

anlatma

takıntısından

muztarip;

hayatın

tek

bir

işle

uğraşmak

için

fazla

uzun,

insanın

ise

tek

bir

işle

ömr

ünü

tüketmek

için

fazla

karmaşık

olduğuna

ikna

olmuş;

hikmet

v

e

şahitlik

peşinde,

nefes

alan,

y

emeyi-içmeyi sev

en; zanları, hataları v

e kusurları ile insanlar

dan bir insan...

S

ite:

www

.sinancanan.net, www

.acikbeyin.com.tr

M

ail: sinancanan@acikbeyin.com, sinan.canan@uskudar

.edu.tr

F

acebook:

@drsinancanan

T

witter:

@sinancanan

Y

outube: @sinancanan

B

ir bakışta İF

A “İ

nsanın F

abrika Ayarları

”:

I. KİTAP: BEDEN

İFA-1: Hareket

İ

nsan

bedeni

oturmak

v

e

har

eketsiz

kalmak

için

tasarlanmamıştır

.

H

ar

eketsizlik bizi hasta eder

.

İFA-2: Az, Çeşitli ve Aralıklı Yemek D

oğada

hayatta

kalmak

için

uyumlanmış

beslenme

sistemimiz,

modern

dünyada aşırı beslenme sor

unlarından dolayı başımıza büyük der

t oluy

or

.

II. KİTAP: İLİŞKİLER VE STRES

İFA-3: Olumlu ve Zengin Sosyal İlişkiler D

iğer

insanlar

olmadan,

sevmeden

v

e

sevilmeden,

güv

enebileceğimiz

az

sayıda

insanla

beraber

olamadan

yaşayamıy

or

uz;

ömr

ümüz

kısalıy

or

v

e

er

kenden ölüy

or

uz.

İFA-4: Düşük Stresli Bir Yaşam

D

oğal

or

tamımız

dan

kopup

şehirler

e

y

erleşmey

e

başladığımız

dan

beri

en

önemli

sor

unumuz,

doğada

işimiz

e

çok

yarayan

str

es

sisteminin

her

gün

aktif olması. S

tr

esi y

önetmeyi öğr

enmeliyiz.

III. KİTAP: SINIRLARI AŞMAK

İFA-5: Sınırları Aşmak

İ

nsan;

içinde

bulduğu

biy

olojik,

sosyal,

kültür

el

v

e

teknik

sınırları

aşmak

gibi

bir

güdüyle

dünyaya

gelir

.

B

u

güdüyü

bir

şekilde

tatmin

edemey

enler

mutsuz yahut hasta olurlar

. B

iy

olojik, kültür

el, psikolojik v

e teknik sınırları

z

orlama

güdüsünün

biy

olojik

temellerini

anlamak,

bu

güdüyü

ne

y

önde

kullanmamız ger

ektiğini de büyük oranda ay

dınlatmaktadır

.

E

liniz

de bulunan bu kitap;

Y

etişmemde

v

e

öğr

enmey

e

olan

tutkulu

merakımda

en

büyük

payın

sahibi

rahmetli dedem M

ehmet E

min C

anan’a;

(K

eşke

bunları

sana

da

göster

ebilsey

dim...

V

e

sen

bana

yine

cömer

tçe

dualar

etsey

din...)

D

oğduğum

günden

beri

hep

yanımda

v

e

ar

kamda

olan

hem

destekleri

hem

de

dualarıyla

beni

ayakta

tutan

annem

v

e

babam,

G

üzin

v

e

M

ustafa

C

anan

’a;

(B

iliy

or

um,

daha

çok

gör

üşmemiz

lazım

ama

biliy

orsunuz

dur

umları...

Kalbim

sizinle...)

B

u

dünyada

v

esile

olduğum

en

önemli,

en

güz

el

meyv

eler

olan

Aybike

C

anan

, M

etehan C

anan

, M

elike C

anan

ile sevgili anneleri

B

ige C

anan’a;

(S

iz

e

edebileceğim

en

büyük

dua,

“inşallah

sizin

gibi

çocuklar

a

anne-baba

olasınız

” demek olur

du sanırım; siz v

arsanız, her şey güz

el...)

A

çıkB

eyin

’i

kurmamıza,

y

epy

eni

bir

dünyaya

y

elken

açmamıza,

bütün

bunların

v

e

daha

fazlasının

toparlanmasına

neden

olan;

biz

e

y

epy

eni

y

ollar

açan sevgili der

t v

e iş or

tağım, y

ol ar

kadaşım Ayşe M

üge D

oğan’a;

(İ

nancın say

esinde oluy

or bunlar

...)

Yıllar

dır

efendiliği,

çalışkanlığı

v

e

insanlığı

ile

hayatıma

r

enk

v

e

ahenk

katan

sevgili kar

deşim G

ökay B

izkev

elcioğlu

’na v

e tüm A

çıkBe

yin ailesine;

(S

iz olmasay

dınız bu iş z

or

du...)

Y

ayıncım

olarak

başladığımız

tanışıklığımızı

ger

çek

bir

dostluk

v

e

kar

deşliğe

dönüştür

en, samimiy

et v

e sekine limanımız, sevgili kar

deşim K

erim G

üç’e v

e

onun ne

z

dinde ger

çek bir aile olan tüm T

uti K

itap ailesine;

(S

eni bulan, çok şey bulmuş demektir

...)

H

em

A

çıkB

eyin

hem

de

T

uti

Kitap

ailemizin

nadide

üy

elerinden;

bu

kitapta

da büyük emekleri olan sevgili

E

lif H

ilâl D

oğan’a;

(S

en ne acayip bir insansın... A

llah sayınızı ar

tırsın!)

Ü

sküdar

Ü

niv

ersitesi

büny

esinde

tüm

bu

çalışma

v

e

eğitim

faaliy

etlerimi

yapmamı

sonuna

kadar

destekleyip

bana

tüm

kapılarını

açan,

birlikte

çalışmaktan

büyük

keyif

aldığım

sevgili

hocamız

P

r

of.

D

r

.

N

evzat

T

arhan’a

v

e Ü

sküdar Ü

niv

ersitesi ailesine

;

(K

ur

mayı

düşündüğüm

“beyin

bilimleri

tabanlı

ilk

tematik

üniv

ersite

”yi

benden

önce kur

duğunuz v

e çıtayı yükselttiğiniz için de teessü

er

...)

S

ohbetleriyle

zihnimi

parlatan,

z

ekasıyla

ışıldayan,

beni

yazarlığımla

tekrar

barıştıran

v

e

dostluğuyla

hayatımızı

güz

elleştir

en

sevgili

dostum

M

urat

M

enteş’e;

(İ

stanbul

’un

kalabalığını

seni

az

gör

ebildiğim

için

sevmiy

or

um;

y

oksa

başka

sebebi y

ok...)

B

uradaki

kirlerin

pek

çoğunun

kuluçka

mer

ke

zi

olan

Ç

amtepe

“

Y

aşam

O

kulu

”muzun

annesi,

kadim

dostum

sevgili

G

üneşin

Ay

demir;

rahmetli

kar

deşim Victor Ananias v

e tüm Y

aşam O

kulu ailesine;

(B

azı iyilikler yapılır

ken ger

çek bo

yutları anlaşılmaz ya; bu da ö

yle bir şey

...)

D

ostluğu, desteği, v

arlığı v

e tüm kattıkları için can dostum A

tıl Albayrak

’a;

(T

emiz insan nedir

, say

ende biliy

or

um...)

F

elsefeyi

bana

tekrar

sev

dir

en,

her

sohbetinde

kafamda

şimşekler

çaktıran

sevgili “

uyumsuz

” dostum O

sman B

ör

ütecene’y

e;

(B

eni sustur

abilecek kadar konuşabilen şimdilik tek adamsın!) D

ostluğu,

sohbeti,

anlayışı

v

e

açık

zihni

için

kıymetli

dostum

M

ustafa

C

an

’a;

(Ö

nce C

an Sonr

a C

anan...)

T

anıştığımız

günden

beri

beni

her

fırsatta

“

gaza

getir

en

”,

sohbetlerimiz

de

cesar

et, dostluğuyla güv

en v

er

en, sevgili abim

Ali Ç

avuşoğlu’na;

(İ

nşallah o evrim kitabını da bir gün yazacağız!) Y

azarlığa

başlama

maceramdaki

en

büyük

v

esileler

den

birisi

olan

sayın

Y

avuz

S

elim’e;

(G

ör

üşmüy

or olabiliriz ama hakkın bakidir

...)

D

üşünce

dünyamı

inşa

etmekte

çok

büyük

r

ol

o

ynayan

S

ayın

Alev

Alatlı

v

e

S

ayın

D

ücane

C

ündioğlu

başta

olmak

üz

er

e

kirlerinden

istifade

ettiğim

tüm

kir işçilerine;

(A

llah siz

den r

azı olsun...)

B

ende

büyük

emekleri

v

e

katkıları

olan,

dünyaya

bakışımı

şekillendir

en

sevgili

hocalarım

(rahmetli)

T

uran

E

rgün

(İ

lkokul),

S

aadet

Ş

aşmaz

(İ

lkokul),

S

ema

G

iritlioğlu

(Lise),

P

r

of.

D

r

.

Ali

D

emirso

y

(Lisans),

P

r

of.

D

r

.

A

şkın

T

ümer

(Lisans),

P

r

of.

D

r

.

V

e

ysel

S

önmez

(Lisans),

P

r

of.

D

r

.

S

üle

yman

K

aplan

(

Y

.

Lisans);

P

r

of.

H

ans

J

orgen

G

undersen

(

Y

.

Lisans),

P

r

of.

Bente

P

akkenberg

(

Y

.

Lisans)

v

e

P

r

of.

D

r

.

C

afer

M

arangoz

’a

(D

oktora);

(B

unca

v

e

daha

nice

ustanın

öz

enle

dokuduğu

bir

dantel

gibi

hissediy

or

um

baz

en kendimi... F

akat bazı ilmekler

de sor

un v

ar sanki...)

B

ilgi,

kir

v

e

gör

üşlerimizi

kamuo

yunda

mily

onlar

ca

insanla

paylaşmamıza

v

e

bu

say

ede

bilim

v

e

bilimsel

düşüncenin

bu

toplumda

çok

daha

fazla

ilgi

görmesine

doğr

udan

aracı

olan

değerli

yayıncı

dostlarım

P

elin

Ç

ift,

E

br

u

Y

ücel, D

eniz B

ayramoğlu

, Ş

afak Altun, S

er

dar Akdoğar

, K

übra P

ar,

V

e

yis

A

teş,

F

atih

Altaylı,

E

r

tan

Ö

zyiğit

v

e

bilimi,

düşünceyi,

y

eni

kirleri

medyaya taşımaya gayr

et eden diğer tüm medya emekçilerine,

(S

ınır

ları

z

or

ladınız,

bilmem

far

kında

mısınız

ama

bir

devrime

yar

dım

v

e

yataklık ettiniz... İ

yi ettiniz...)

B

ilim

anlatıcılığı

macerasına

ilk

başladığımız

zamanlar

da

bizi

cesar

etlendir

en,

T

ür

kiy

e

’

de

bilim

kültür

ünü

y

erleştirmek

için

büyük

bir

özv

eriyle

çalışan

v

e

bu

y

olda

hiçbir

desteği

esirgemey

en

[n]B

eyin

’in

mimarlarından

sevgili

N

ihat

Çevik v

e tüm eski çalışma ar

kadaşlarıma;

(H

er ayrılış, her bitiş, son demek değildir

...)

Yıllar

dır

yaz

dığım

yazıları,

kitapları

takip

eden,

TV

pr

ogramları

v

e

Y

outube

yayınlarını

izley

en

v

e

sür

ekli

olarak

daha

iyisini

daha

fazlasını

yapmam

için

beni cesar

etlendir

en bilgi v

e ir

fan dostu siz sevgili

okur v

e takipçilerime;

(S

iz enter

esansınız...)

Ş

imdiy

e

kadar

düz

enlediğimiz

başta

İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

(İF

A)

v

e

A

çıkB

eyin

çocuk

kampları

olmak

üz

er

e

tüm

eğitim

organizasy

onlarımıza

katılıp

bizi

z

enginleştir

en

v

e

burada

toplanan

bütün

bilgiler

de

hisseleri

olan

sevgili A

çıkBe

yin dostlarına;

(S

iz de hep bur

ada gibisiniz...)

V

e

elbette,

benim

gibi

bir

biçar

ey

e

bütün

bu

imkanları

bahşeden

v

e

beni

“

anlatma

” gibi yüce bir gör

evle ser

raz eden Y

üce R

abb

’ime

,

(A

nlamayanlar

da

bir

gün

anlayacak,

biliy

or

um

v

e

bana

bahşettiğin

bu

kutlu

gör

ev

e elimden geldiğince dev

am etmey

e gayr

et ediy

or

um...)

Ş

ükran

v

e

minnet

duygularımı

sunma

y

olundaki

ömürlük

çabamın

ür

ünlerinden birisidir

.

ÇIPLAK GERÇEK

19.

yüzyıla

ait

bir

efsaney

e

gör

e,

G

er

çek

v

e

Y

alan

bir

gün

karşılaşırlar

.

Y

alan,

G

er

çek

’e:

“B

ugün

muhteşem

bir

gün!”

der

.

G

er

çek,

gökyüzüne

bakıp

iç

çeker

,

çünkü

gün

ger

çekten

de

çok

güz

eldir

.

B

irlikte

biraz

zaman

geçirirler

.

D

er

ken

bir

kuyuya

v

arırlar

.

Y

alan,

G

er

çek

’e:

“S

u

çok

güz

el,

hay

di

birlikte

yıkanalım

”

der

.

G

er

çek

biraz

şüphelidir;

suyu

kontr

ol

eder

v

e

ger

çekten

de

çok

güz

el

olduğunu

far

k

eder

.

B

unun

üz

erine

ikisi

de

kıyafetlerini

çıkar

tıp

yıkanmaya

başlarlar

.

Aniden,

Y

alan

sudan

çıkar

,

G

er

çek

’in

kıyafetlerini

giy

er

v

e

hızla

kaçar

.

G

er

çek,

kuyudan

çıkar;

elbiselerini

bulamayınca

bir

hayli

öfkelenir

.

Y

alan

’ı

bulmak

v

e

elbiselerini

geri

almak

için

her

y

er

e

koşar

.

B

u

sırada

G

er

çek

’i

çıplak

biçimde

oradan

oraya

koşar

ken

gör

en

D

ünya,

bakışlarını küçümseme v

e öfke ile geri çevirir v

e onu görmek isteme

z.

Z

av

allı

G

er

çek,

çar

esizlik

içinde

kuyuya

geri

döner

.

Ar

tık

sonsuza

dek

saklanacak

v

e

or

tadan

kaybolacaktır

çünkü

çıplaklığından

çok

utanmaktadır

.

Y

alan

ise

o

gün

bugündür

dünyayı

dolaşmakta,

G

er

çek

gibi

giyinip

toplumun

ihtiyaçlarına

karşılık

v

ermektedir

.

Ç

ünkü

D

ünya,

hiçbir

şekilde

Çıplak G

er

çek ile karşılaşmak isteme

z.

İF

A

GİRİŞ

B

iy

oloji

yani

canlılık

bilimi,

şu

evr

ende

insanoğlunun

karşı

karşıya

kaldığı

belki

de

en

acayip

sor

unun

cev

abını

arayıp

dur

uy

or:

Canlılık

nedir

v

e

nasıl

çalışır?

B

u

sor

u

halen

bir

acayip

,

çünkü

canlılığın

ne

olduğunu

henüz

hiç

kimse

tarif

edebilmiş

değil.

B

ırakınız

insan

gibi

karmaşık

bir

yapılanmayı,

tek

hücr

eli

bir

canlının

bile

nasıl

canlı

olduğunu,

onu

canlı

yapan

şeyin

aslında

ne

olduğunu

bilmiy

or

uz.

S

on

der

ece

gelişmiş

teknolojimiz

v

e

bilimsel

bilgimiz

e

rağmen

halen

sıfır

dan

canlı

bir

hücr

e

yaratamıy

or

oluşumuz

bunun

en

açık

göstergesi.

Canlılık,

bildiğimiz

kadarıyla

sıradan

maddenin

son

der

ece

girift

bir

biçimde

organiz

e

olmasıyla

or

taya

çıkıy

or

.

M

addi

dünyanın

nasıl işlediğini çözmey

e çalışan bilim için bedenlerimizi oluşturan maddelerin neler

olduğunu

anlamak

bugün

ar

tık

oldukça

kolay

.

E

limiz

de

canlı

yapısına

katılan

maddelerin

tastamam

bir

listesi

v

ar

.

B

unların

tamamı

da

bildiğimiz

kimyasal

maddeler

,

elementler

.

B

ilmediğimiz

bir

şey

y

ok

içlerinde.

F

akat

bunları

bir

araya

getir

er

ek

bir

canlılık

or

taya

çıkar

tmak

sandığımız

kadar

kolay

olmuy

or

.

Ş

u

anda

v

e

muhtemelen

yakın

bir

gelecekte,

laboratuv

ar

da

sıfır

dan

bir

canlı

yaratmak

imkânsız

gör

ünüy

or

.

E

limiz

de

canlı

örnekleri

olmasına

rağmen,

onlar

dan

kopya

çeker

ek

yaptığımız

taslakları

bile

“

can

”

ile

diriltemiy

or

uz.

N

eticede

yapamadığımız

için

anlayamıy

or

,

anlayamadığımız

için

yapamıy

or

uz.

S

ıfır

dan

ür

etemediğimiz

canlılık

v

e

yaşam,

bu

nedenle

bizi

aşan

bir

karmaşıklığa

sahip;

en

azından

şu

anki

ilgi

v

e

anlayış düz

eyimiz açısından...

Ö

te

yandan

en

büyük

insanî

der

tlerimizin

başında

kendimizi

anlamak

geliy

or

.

B

inler

ce

yıldır

aslında

en

temel

uğraşımız

bu.

N

eden

diğer

canlılara

bu

kadar

benz

er

ken

bu

kadar

far

klı

olduğumuzu,

buraya

neden

geldiğimizi,

sonuçta

bu

ömür

bittikten

sonra

“

ner

ey

e

”

gideceğimizi,

neden

diğerlerinin

hiç

kafa

y

ormadığı

meseleler

üz

erine;

mesela,

bilim,

felsefe,

inanç

v

e

sanat

üz

erine

bu

kadar

mesai

har

cadığımızı

anlamaya

çalışıy

or

uz.

Kısacası,

far

klı

olduğumuzun

far

kındayız

ama

neden

bö

yle

olduğumuzu

anlayabildiğimizi

sö

ylemek,

en

azından

bu

satırların

yazıldığı

21.

yüzyıl

başlarında

pek

mümkün değil.

İ

nsanın

ne

olduğuna

dair

sayısız

öğr

etimiz,

sayısız

öneri

sunuy

or

bizler

e.

B

unların

önemli

bir

kısmı

kadim

dini

v

e

geleneksel

öğr

etiler

.

H

emen

hepsinde

insana

biçilen

öz

el

bir

gör

ev

,

bir

v

arlık

anlamı

v

e

bir

tekâmül

sür

eci

beklentisi

öne

çıkıy

or

.

S

ür

ekli

kendimizi

geliştirmemiz

konusunda

öğütler

sunan

bu

öğr

etilerin

aslında

bir

çok

or

tak

noktası

v

ar

.

İ

slâm

inancının

hâkim

olduğu

bir

kültür

de

büyümüş,

din

olarak

kendine

İ

slâm

’ı

seçmiş,

ona

gör

e

dünyayı

anlamlandırmayı

uygun

bulmuş

bir

insan

v

e

meslek

olarak

bilimle

uğraşma

bahtiyarlığı

bahşedilmiş

kısmetli

bir

insanoğlu

olarak,

bir

çok

insan

gibi

ben

de

aynı

meseleyi

hayatımın

değişik

dönemlerinde

far

klı

açılar

dan

ir

delemek

v

e

bu

konuda

v

eri

toplamak

ihtiyacı

hissettim.

B

u

kitabın

sayfalarında

sizlerle

paylaşmaya

çalışacağım

sonuçlar

,

öncelikle

bana

gör

e

zamanımızın

en

önemli

bilimi

olan

biy

olojiden

gelen

bilgiler

den

kaynaklanıy

or

.

E

lbette

bilimin

yanılabilir

doğası

v

e

sür

ekli

değişen

ger

çekliğini

göz

önüne

aldığınız

da,

insanlığın

temel

bir

sor

unu

olan

“B

iz

neyiz?”

meselesine

sadece

bilimden

cev

ap

bulabilmek

henüz

çok

mümkün

gör

ünmüy

or

.

B

ilimsel

bakış

açısı

olmadan

bugün

dünyayı

doğr

u

bir

biçimde

okumanın

mümkün

olmayacağına

emin

olmakla

birlikte,

tek

başına

bilimsel

bilginin

bizi

çok

da

ileri

bir

noktaya

taşıyamayacağına

kanaat

getirmiş

bir

bilim

insanı

olarak,

“büyük

sor

ular

”a

yanıt

bulabilmek

için

“kadim

bilgilerimizi

”

de

masaya

ko

ymak

ger

ektiğini

düşünenler

denim.

B

u

kadim

bilgi,

sadece

birilerinin

inandığı

v

e

dünyanın

geri

kalanındaki

insanların

şu

ya

da

bu

nedenle

geri

dur

duğu

bir

dini

inancın

sunduğu

paketler

den

ibar

et

değildir

.

“Kadim

bilgi

”

yahut

“bilgelik

”ten

kastım,

on

binler

ce

yıllık

insanlık

deneyiminin

tüm

birikimlerinin

ısrarla

vurguladığı,

tüm

dinler

de,

masallar

da,

anlatılar

da,

kıssalar

da,

edebi

eserler

de

v

e

felse

metinler

de

ısrarla

vurgulanan

temel

v

e

genel

or

tak

noktalar

dır

aslında.

E

lbette

insanlığın

bu

geniş

alanlara

yayılmış

deneyim

v

e

birikiminin

tümüne

hâkim

olabilmek,

onları

tek

bir

zihinde

fehmedebildiğini

iddia

edebilmek,

son

der

ece

ger

çek

dışı

bir

iddia

olur

du.

O

nun

y

erine,

kendi

inanç

v

e

kalıp

düşüncelerini

“ilah

”

edinmeden,

içine

doğduğu

zaman

v

e

kültür

ün

kendisine

empoz

e

ettiği

sınırlılıkları

sür

ekli

izley

er

ek,

tev

azu

içinde

insanlık

bilgisine

kucak

açma

gayr

etiyle

yaşayan

bir

insanoğlu

olarak,

zihnimde

damıtılan

v

e

şimdiy

e

kadar

ki

nasibimin

or

tak

bir

öz

eti

olan

bir

insan

v

e

dünya

gör

üşünü

formülleştirmek

bana

en

makul

yaklaşım

gibi

geliy

or

.

Bö

yle

bir

kri

yahut

açıklama çabasını inşa etme sür

eci ise aslında hiç bitmey

ecek, bütün bir ömür

bo

yunca

sürmesi

ger

eken,

dev

amlı

v

e

dinamik

bir

sür

eçtir

.

Bö

yle

bir

sür

eci,

hayat

henüz

sona

ermeden

yazılı

olarak

kay

da

geçirmek

ne

kadar

riskli

olsa

da

başka

benz

ersiz

zihinler

de

tetikley

ebileceği

çağrışımların

z

enginliği

düşünüldüğünde,

şahsım

adına

bu

çabanın

bö

yle

bir

riske

değeceğini

düşünüy

or

um.

B

ahsettiğim

risk,

bu

satırların

arasında

belirli

bir

zaman

sonra

bariz hataların v

e yanlış çıkarımların olduğunun far

k edilme olasılığıdır

.

İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

(İF

A)

başlığı

uzun

zamandır

anlatmaya

çalıştığım

bu

der

din

par

ola

nevinden

kısa

bir

ifadesidir

.

H

er

birimiz,

tek

bir

tür

olan

“insan

”,

yahut

biy

olojik

sını

andırmadaki

bilimsel

adı

ile

H

omo

sapiens

sapiens

tür

ünün

bir

eyleri

olarak,

dünya

yüz

eyinde

yaşayan

mily

onlar

ca

far

klı

tür

e

mensup

trily

onlar

ca

canlı

gibi,

bu

tabiat

fabrikasının

bitip

tükenmek

bilme

z

ür

etim

hatlarında

serpilip

inşa

edildik.

M

addesel

bedenimiz,

tamamen

ziksel

dünyanın

sıradan

v

e

bilindik

kimyasallarından

oluşur

.

B

edenimiz

de

yapısal

olarak

“

giz

emli

”

yahut

“

olağanüstü

”

bir

şey

gözümüz

e

çarpmadı

şimdiy

e

kadar

.

O

lağanüstü

der

ken,

tek

bir

hücr

eden

oluşan

bir

bakteri

yahut

ormanda

ge

zinen

bir

z

ebranın

bedeni

ne

kadar

“

sıradan

”

ise

biz

de

o

kadar

sıradanız.

B

iy

olojik

yapının

karmaşıklığı

akıllarımıza

durgunluk

v

er

ecek

düz

ey

dedir

ama

bu

açıdan

etrafımızı

çevir

en

sayısız

bitki

v

e

hayv

andan

belirgin

bir

far

kımız

y

ok.

H

alen

en

basit

bir

meyv

e

sineği

bile

bizim

için

insan

kadar

anlaşılmaz

v

e

girift

bir

organizasy

ona

sahip

.

F

akat

en

temel

yapıtaşlarına

indiğimiz

de,

bildiğimiz

atom

v

e

moleküller

den

yapılmışız:

Karbon,

hidr

ojen,

oksijen,

fosfor

,

magne

zyum,

kalsiyum,

potasyum,

sodyum

v

e

diğer

onlar

ca

element.

D

iğer

canlılarla

aramız

da

belirgin

bir

far

k

yaratacak,

“

T

amam,

işte

bu!”

diy

ebileceğimiz

maddesel

bir

ipucumuz

henüz

y

ok.

Y

ani

biy

olojinin

bizzat

kendisi,

her

üy

esi

v

e

konusuyla

başlı başına bir muamma v

e muciz

edir

.

Y

apısal

olarak

bu

kadar

“

sıradan

”

v

e

diğer

“hayv

anlar

”la

ner

edeyse

aynı

temel

öz

ellikler

e

sahip

olmamıza

rağmen

“işlev

”

açısından

aşikâr

ki

çok

belirgin

far

klarımız

v

ar

.

Z

ekâmız,

so

yut

düşünce

kapasitemiz,

geleceği

v

e

geçmişi

algılama

biçimimiz,

karmaşık

dil

y

eteneğimiz,

bilim

v

e

felsefe

gibi

tuhaf

uğraşlarla

iştigal

etmemiz

v

e

daha

nice

garipliğimizle,

elden

ayrı,

nevi

şahsına

münhasır

bir

canlıyız.

B

u

garip

canlının

yani

insanın

neden

bu

kadar

garip

,

y

egâne,

tek

başına

v

e

anlaşılmaz

olduğunu

anlamaya

çalışmak,

insan

tür

ünün

düşünmey

e

başladığı

zamandan

beri

en

kadim

sor

unlarının

ilki

gibi

gör

ünüy

or

.

B

u

çaba

halen

de

dev

am

ediy

or

v

e

geçen

binler

ce

yıl

bo

yunca

bu

sor

unu

çözüme

kavuşturmak

açısından

çok

da

fazla

ilerleme

kat

etmiş

gibi

durmuy

or

uz.

İ

nsanlığın

or

taya

çıktığı

günden

beri

bu

sor

unlara

kafa

y

or

uy

or

uz.

F

akat

içinde

yaşadığımız

şu

dönemler

,

adına

bilim

dediğimiz

insan

faaliy

etinin

evr

enin

çalışmasına

dair

or

taya

ko

y

duğu

baş

döndür

ücü

bilgilerle

hepimiz

e,

öz

ellikle

bu

açıdan

önemli

bir

av

antaj

sağlıy

or

.

B

ilim

gözlüğüyle

bakabildiğiniz

zaman,

binler

ce

yıldır

kafamızı

kur

calayan

bir

çok

sor

una

far

klı

bir

bakış

açısı

geliştir

ebiliy

orsunuz

v

e

sor

unlar

,

tabiri

caizse

“

sadeleşiv

eriy

or

”.

T

am

olarak

hâlâ

çöz

emeseniz

de

bilimsel

y

öntem,

üz

erinde

düşünüp

tar

tışabileceğiniz,

bilgilerinizi

geliştirmek

için

y

eni

y

ollar

bulabileceğiniz

çok

v

erimli

bir

araçtır

.

F

akat

ne

çar

e

ki

gittikçe

karmaşıklaşan

uzmanlık

alanları,

ür

etilen

anormal

miktar

da

bilgi,

teknik

bilimsel

dilin

z

orluğu

gibi

engeller

,

meslek

olarak

bilimden

olmayan

insanların

bu

v

eriler

e

ulaşmasını

v

e

bunları

anlamlandırmasını

z

orlaştırıy

or

.

B

ilim

mesleğinde

ömür

geçir

en

insanlar

dahi

far

klı

bilim

alanlarının

v

erilerini

anlamakta

v

e

y

or

umlamakta

z

orluk

çekebiliy

orlar

.

S

or

un

sadece

bu

da

değil;

her

devir

de

olduğu

gibi,

inançlarımız

v

e

ön

kabullerimiz.

İ

nsan

zihninin

temel

“konfor

v

e

rahatlık

ar

zu

eden

devr

eleri

”

nedeniyle,

dünyaya

v

e

etrafımız

da

olan

biten

hadiseler

e

olduğu

gibi

bakamıy

or

uz.

Z

ihnimizi

hâkimiy

eti

altına

almış

etiketler

,

önyargılar

v

e

zanlarla,

gözümüzün

önünde

olup

biten

olayları

çarpıtabiliy

or

,

anlamları

üz

erinde

düşünmüy

or

,

y

ok

sayıy

or

v

e

hatta

tamamen

gör(e)mey

ebiliy

or

uz.

B

u

ger

çekliği

çarpıtma

ltr

eleri

arasında

en

etkili

olanı

kuşkusuz

inançlarımız.

N

er

eden

geldiği

belli

olmayan,

çoğu

deneyim

v

e

akıl

yür

ütmey

e

dayanmayan,

sınanmamış

bir

çok

inançla

doludur

zihinlerimiz.

Ama

bu

“boş

”

inançlar

,

etrafımız

daki

ger

çeği

çok

başarılı

bir

biçimde

çarpıtır

v

e

bizi

gözümüzün

önündekileri

gör

eme

z

hale

getir

ebilir

.

Ö

z

ellikle

kendini

öz

el

hissetmekten

z

evk

alan,

buna

aşırı

ihtiyaç

duyan

duygusal

bir

donanıma

sahip

olan

biz

insanlar

,

bizzat

gözümüzün

önünde

cer

eyan

eden

ger

çekleri,

doğr

u

olduğundan

her

nasılsa

sorgusuz

sualsiz

emin

olduğumuz

inanç

v

e

kabullerimiz

çer

çev

esinde,

kendi

lehimiz

e

eğip

bükmey

e

çok

meyilliyiz.

M

esela,

bu

dünyada

öz

el

olarak

yaratılmış

bir

tür

ün

mensupları

olduğumuzu

düşünüy

orsak

bizi

öz

el

kılan

her

ipucunu

büyük

bir

şevkle

kucaklayıp

,

bizleri

sıradan

hayv

anlar

âleminin

bir

üy

esi

olarak

tescilley

en

her

türlü

ziksel

v

e

müspet

kanıtı

gör(e)memeyi

becer

ebiliy

or

uz.

Y

ahut

tam

tersi,

bir

seri

şanslı

“kazaların

eseri

”

olarak

burada

olduğumuza

inanıy

orsak

hayv

anlar

da

gör

düğümüz

e

benz

er

öz

elliklerin

kendimiz

de

nasıl

or

taya

çıkmış

olabileceğine

dair

gay

et

rahatlatıcı

açıklamaları

sevgi

v

e

muhabbetle

bağrımıza

basar

ken,

bir

türlü

akıl

er

dir

emediğimiz

v

e

öz

ellikle

zihinsel

dünyamız

da

bizzat

deneyimlediğimiz

o

elden

ayrı

far

klılıklarımızı

gör(e)meme,

onlar

üz

erine

düşün(e)meme

eğilimine

kolay

ca

gir

ebiliy

or

uz.

İ

nsanın

en

çok

z

orlandığı

konu

belki

de

ger

çekliğe

dair

dür

üst

bir

dur

uş

sergilemek olsa ger

ek.

G

ünümüz

de

biy

olojik

bilimlerin,

öz

ellikle

de

sinir

v

e

davranış

bilimlerinin

insanı

hayr

ete

düşür

en

gelişmeleri

say

esinde,

insana

v

e

diğer

canlılara

biraz

daha

far

klı

açılar

dan

bakmaya

nihay

et

başlayabildik.

Ar

tık

3,5

milyar

yıldan

fazla

bir

zamandır

dünyada

hüküm

sür

en

canlılık

denen

o

garip

v

e

destansı

y

olculuğun

tarihi

v

e

aşamaları

hakkında

çok

daha

fazla

bilgiy

e

sahibiz.

İ

nsanın

da

en

azından

bedenen

bu

dünyayı

dolduran

diğer

tüm

canlılarla

aynı

or

tak

ör

üntünün

doğal

bir

par

çası

olduğundan

eminiz.

M

ilyarlar

ca

yıldır

dev

am

eden

v

e

son

bir

milyar

yılda

gittikçe

ar

tan

bir

hız

da

ilginç

aşamalar

kay

deden

canlılığın

gelişimi,

evrimsel

biy

oloji

adlı

bilim

dalı

tarafından

oldukça

detaylı

bir

biçimde

or

taya

konmaya

başlamış

dur

umda.

G

ünümüz

itibariyle

ar

tık

bu

dev

asa

maceranın

en

son

ür

ünlerinden

birisi

olan kendi tür

ümüz

e v

e insanın diğer sayısız canlı tür

ü ile ilişkisine bambaşka

v

e

bütüncül

bir

perspektiften

bakabilme

noktasına

çok

yakınız.

E

lbette

günümüzün

bilimsel

bilgisine

v

e

geçmişin

kadim

bilgeliğine

eşzamanlı

olarak

derin

bir

biçimde

v

akıf

olmak

kolay

bir

iş

olmadığından,

halen

insan

v

e

insanın

doğal

sistemin

içindeki

y

erine

dair

bütüncül

bir

bakış

açısını

tam

olarak

geliştir

ebildiğimizi

sö

ylemem

z

or

.

F

akat

elimiz

deki

bilgi

v

e

bilgelik,

şö

yle

derli

toplu

olarak

masaya

konup

da

kuşbakışı

tekrar

v

e

tekrar

incelendiğinde,

hem

elimiz

deki

dev

asa

bilimsel

bilgi

yığını

far

klı

bir

anlam

kazanmaya

başlıy

or

,

hem

de

biz

kendimiz

v

e

evr

endeki

diğer

olay

v

e

nesnelerin

ilişkisine

dair

far

klı

v

e

tamamlanmaya

çok

yakın

bir

r

esim

elde

edebiliy

or

uz.

İ

lerley

en

sayfalar

da

hem

bilimsel

olarak

insana

dair

bildiklerimizi

hem

de

kadim

bilgeliğimiz

den

gelen

deneyimleri

yan

yana

ko

ymaya

çalışarak,

insanın

“

aslında

nasıl

bir

şey

olduğuna

”

dair

bir

por

tr

e

çizmeyi

deney

eceğim.

E

lbette

bu

konuda

bütünlüklü

v

e

nihai

olarak

tatmin

edici

bir

sonuca

ulaşabildiğim

iddiasında

değilim.

Bö

yle

bir

amacım

da

y

ok.

Esas

amacım,

insana

dair

çalışan

tüm

bilgi

alanlarının;

bilim,

felsefe,

edebiyat,

ilahiyat,

sanat

v

e

sosyal

bilimlerin

tüm

alanlarının

üz

erinde

y

eni

kirler

ür

etebileceği

y

eni

bir

bakış

açısına

örnek

bir

şema

oluşturmaktır

.

T

emelde biy

olojik bedenimiz üz

erinden ilerley

ecek “İ

nsanın F

abrika Ayarları

”

anlatısının

esas

amacı,

hangi

alanda

çalışırsa

çalışsın,

insanla

ilgili

y

eni

bilgi

v

e

düşünceler

e

ulaşmak

istey

enler

e

biraz

olsun

ilham

v

er

ebilmektir

.

Ama

daha

önemli

bir

hede

m,

eğer

mümkün

olursa,

okuyan

her

kesin

kendisi,

hayatı,

sağlığı

v

e

zihinsel

dünyası

ile

ilgili

far

klı

bir

bakış

açısını

bir

ucundan

yakalama

cesar

etini

hissetmesidir

.

Z

ira

kendimizi

iyi

v

e

konforlu

hissettiğimiz

inançlarımız,

çoğu

zaman

bilgi

v

e

ger

çek

deneyime

dayanmayan

zanlar

dan

ibar

ettir

v

e

eğer

bunların

dışında

bir

bakış

açısını

deneme

cesar

etimiz

olursa

aynı

dünyaya

bakarak

y

epy

eni

şeyler

gör

ebilme

v

e

zihnimizin

kalıplarının

dışına çıkma şansımız da olacaktır diy

e inanıy

or

um.

İ

nsanlık

y

olculuğunda

bir

H

omo

sapiens

sapiens

yani

bir

“insan

fer

di

”

olarak

doğmak

işin

sadece

başlangıç

kısmıdır

.

İ

nsan

kalabilmek,

dahası

ger

çekten

gelişkin

bir

insan

olabilmek,

sür

ekli

gayr

et

v

e

çaba

ister

.

B

ir

kuşun

uçması

gibidir

insan

olmak:

K

endisine

v

erilen

y

etenekleri

kullanmayı

boş

v

er

diği

her

dur

umda,

kanatlarını

kapatan

bir

kuş

misali,

hızla

ir

tifa

kaybeder

insanoğlu.

B

unun

en

önemli

nedeni,

İF

A

’nın

en

son

maddesinde

bahsedeceğimiz

“

sınırlarını

aşabilme

”

öz

elliğidir

.

Y

aratılışından,

fıtratından,

kendisine

v

erilen

y

etenekler

den

çok

ötey

e,

zihinsel

kurguları

v

e

zanları

y

önünde

sapmalar

yapabilen

bö

yle

bir

canlının

sıklıkla

kendini

hatırlaması,

kendisinin

kendisine

hatırlatılması

da

ger

ekir

.

Aksi

takdir

de,

zanları

v

e

sanrıları

içinde,

beyhude

çabalarla

koca

bir

ömr

ü

tüketip

buradan

büyük

zararla

göçebilir

.

B

u

kitaptaki

bilgiler

v

e

y

or

umlar

,

bu

“

zarar

”ı

asgariy

e

indirmek

için

insanlık

tarihi

bo

yunca

gösterilen

nice

çabalar

dan

istifadeyle,

o

çabalara

minicik

bir

katkı gayr

eti olarak telakki edilirse, amacına ulaşacaktır

.

Z

an

esar

ettir

v

e

eğer

cesar

et

v

arsa,

esar

et

de

eninde

sonunda

or

tadan

kalkacaktır

.

OKURA NOTLAR

a.

E

liniz

deki

ilk

kitap

,

3

ciltten

oluşan

İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

serisinin

“B

eden

”

başlıklı

ilk

bölümüdür

.

İ

lk

iki

madde

olan

“H

ar

eket

”

v

e

“

A

z,

Aralıklı

v

e

Çeşitli

B

eslenme

”

bölümlerini

içer

en

bu

cildi,

ikinci

bölüm

olan

“İ

lişkiler

v

e S

tr

es

” başlığı takip edecek. O bölümde de üçüncü v e dör

düncü ayarlarımız

olan

“O

lumlu

S

osyal

İ

lişkiler

”

v

e

“D

üşük

S

tr

es

”

başlıklı

konuları

ele

alacağız.

S

on

ayarımız

olan

“S

ınırları

Aşmak

”

ise

aynı

adlı

üçüncü

v

e

son

kitapta

ele

alınacak.

H

acmi

nedeniyle

üç

ayrı

kitapta

ele

almaya

gayr

et

ettiğim

konular

birbirleri

ile

bağlantılı

olmakla

birlikte

müstakil

olarak

da

okunabilecek

öz

elliğe

sahip

.

Ö

te

yandan

İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

’nın

bir

bütün

halinde

anlaşılması,

konuya

(yani

kendimiz

e)

bütüncül

bakabilmemiz

için

tavsiy

e

edebileceğim en iyi seçenek.

b

.

B

u

kitapta

öz

ellikle

beyin

v

e

beynin

çalışma

sistemi

ile

ilgili

bilgiler

olabildiğince

öz

et

olarak

geçilmiştir

.

B

eynin

gelişimi

v

e

işleyişiyle

ilgili

detaylı

bilgiler

için

2015

yılında

yine

T

uti

Kitap

’

tan

çıkan

D

eğişen

B

e(y)nim

(ISBN:

978-605-9218-08-5)

başlıklı

kitabımı

v

e

piyasada

konuyla

ilgili

mev

cut

bir

çok harika kitabı okumanızı iştiyakla tavsiy e ederim.

ÇIRILÇIPLAK BİR GARİP CANLI (İnsan)

“Yek katre-i hûnest, sâd hezârân endîşe”

(Tek damla kan ve bin bir endîşedir.)

Sadî-i Şirazî

K

endi

bedeninizi

hiç

alıcı

gözle

incelediniz

mi?

Y

ani

şu

elbiseleriniz,

iç

çamaşırlarınız,

takılarınız,

v

arsa

dö

vme

v

e

delme

(pier

cing)

gibi

eklentileriniz

yani

insan

yapısı

ilav

eleriniz

olmadan?

E

ğer

bir

dur

up

da

düşünürseniz

çırılçıplak

bir

canlı

olduğumuzu

hemen

far

k

edeceksiniz.

Çıplak,

zayıf

,

dayanıksız,

kor

umasız,

dış

etkiler

e

sonuna

kadar

açık,

bu

dünyanın

dışından

gelmiş gibi gör

ünen garip bir bedene sahibiz.

P

eki,

acaba

hiç

bu

zayıf

,

çıplak

v

e

garip

bedeninizi

etrafınız

daki

diğer

canlılarla

karşılaştır

dınız

mı?

E

ğer

bunu

yaptıysanız,

insanı

hayr

ete

düşür

en

basit

bir

keşfe

hemen

ulaşabilirsiniz:

B

edenimiz,

diğer

tüm

canlıların

tersine,

herhangi

bir

doğal

or

tamla

uyumlu

değildir

.

Böcekler

den

bitkiler

e,

inekler

den

kuşlara

kadar

tüm

canlıları

gözünüzün

önünden

geçiriniz

lütfen.

B

izim

gibi

sır

f

hayatta

kalabilmek

için

“

elbise

giymek,

teknoloji

ür

etmek,

çevr

esini

bu

denli

değiştirmek

”

z

or

unda

olan

bir

başka

canlı

v

ar

mı?

B

elki

şehir

de

büyümüş

bir

modern

zaman

insanı

olarak

çok

az

hayv

an

v

e

bitki

ile

ger

çekten karşılaşmışsınız

dır ama yine de düşünün. B

izim gibi garip bir başka

canlı daha olabilir mi?

B

ir biy

olog olarak sizi temin ederim, bu anlamda (en azından şu anda hayatta olanlar

arasında)

bizim

gibi

ikinci

bir

canlı

bulamazsınız.

Y

er

yüzünde

bugüne

kadar

keşfettiğimiz

tüm

canlılar

,

doğal

yaşam

or

tamlarına

tam

olarak

uyum

sağlamış,

hayatta

kalmak

için

doğuştan

getir

dikleri

öz

ellikler

dışında

ilav

e

bir

teknoloji

yahut

donanıma

ihtiyaç

duymayan

v

arlıklar

dır

.

T

emel

düz

ey

de

bir

çok

canlı

alet

kullanır

v

e

etra

arındaki

dünyayı

çeşitli

biçimler

de

değiştirirler

.

M

esela

maymunların

karınca

yakalamak

için

kullandığı

ağaç

dalları

v

eya

kuşların

ağaç

dallarına

yaptıkları

yuv

alar

,

belirli

düz

eyler

de

tabiatın

değiştirilmesi

olarak

düşünülebilir

.

F

akat

bu

örnekler

den

hiçbirisi,

insanın

tabiata

kökten

uyumsuz

zayı

ığına

rağmen

hayatta

kalması

için

elz

em

olan

değiştirme

ihtiyacı

ile

bo

y

ölçüşeme

z.

H

er

canlı,

kendi

öz

el

yaşam

alanı

anlamına

gelen

öz

el

bir

“habitat

”ta

yaşar

.

Ç

ünkü

tüm

bedensel

v

e

zihinsel

donanımları

o

habitatın

ger

eksinimleri

ile

en

uyumlu

olacak

şekilde

ayarlanmıştır

.

İ

nsan

ise

v

ar

olan

ner

edeyse

tüm

doğal

koşullarla

uyumsuz

bir

bedene

sahip

olduğundan,

hayatta

kalmak

için

muhakkak

çevr

esinde

v

e

kendinde dikkate değer değişiklikler yapmak z or

undadır

.

B

u

dur

uma

bağlı

olarak

insanın

diğer

canlılar

dan

doğal

bir

far

kı

daha

çıkar

karşımıza:

Ö

z

el

bir

habitata

uyumlanmamış

v

e

v

ar

olan

tüm

habitatlar

da

bir

şekilde

hayatta

kalabilen

tek

canlıdır

insanoğlu.

Ağaçkakanlar

ormandan,

maymunlar

alışık

oldukları

ağaçlar

dan

uzaklaşamazlar

zira

oranın

dışında,

bir

çayır

yahut

gölde

yaşamalarına

imkân

v

er

ecek

evrimsel

donanımları

y

oktur

.

B

u

nedenle

tüm

canlılar

adeta

habitatlarının

“

mahkûmu

”

gibidirler

.

H

albuki

insan,

aklınıza

gelen

v

eya

gelmey

en

her

türlü

koşulda

bir

şekilde

yaşamanın,

ür

emenin

v

e

biy

olojik

anlamda

“başarılı

”

olmanın

bir

y

olunu

bulabilir

.

D

enizlerin

dibinde,

dağların

tepesinde,

hatta

bugün

y

ör

üngedeki

uzay

istasy

onlarında

hayatta

kalabilecek

der

ecede

yüksek

kabiliy

etli

bir

v

arlıktır

.

O

nedenle

bugün

tür

daşlarımız,

ge

z

egenin

her

y

erine

yayılmış,

dünyanın

en

çok

etki

yaratan

tür

ü

olmayı

başarmış

v

e

şimdiden

gözünü

başta

M

ars

olmak

üz

er

e başka ge

z

egenler

e dikmiş dur

umda.

İ

nsanın

bu

far

klı

dur

umu

elbette

ki

kendine

v

e

tabiata

bakan

her

kesin

aklını

kur

calar

. B

u dünyaya ait değil gibi gözüken, adeta bir uzay gemisinden kazara düşmüş

bir

yabancı

yaratık

gibi

garip

duran

bu

canlının

dur

umu,

izaha

muhtaçtır

.

B

ir

yandan

bu

kadar

zayıf

,

y

etersiz

v

e

tabiata

uyumsuz

olup

öbür

yandan

da

bu

kadar

etkili,

muktedir

,

z

eki

v

e

baskın

bir

canlı

tür

ü

olmamız

açık

bir

te

zat

gibidir

.

F

akat

biy

oloji

açısından

baktığınız

da,

mesele

büyük

oranda açıklığa kavuşur

.

E

limiz

de

ziksel

olarak

inceley

ebileceğimiz

tek

şey

bedenimiz.

O

nun

dışında

kalan

zihinsel

öz

elliklerimizi

de

çeşitli

testlerle

sınırlı

oranda

da

olsa

sınayabiliy

or

uz.

F

akat

öncelikle

bedene

baktığımız

da,

bu

kadar

ayrıksı

v

e

far

klı

yapımıza

rağmen,

beden

planımızın

v

e

ür

etiliş

mantığımızın

y

er

yüzünde

v

ar

olan

tüm

canlılarla

aynı

olduğunu

gör

üy

or

uz.

D

iğer

tüm

canlılar

gibi,

aynı

hammaddeden,

aynı

biy

okimyasal

sistemler

den,

aynı

hücr

eler

den

v

e

aynı

bedensel

mantık

içinde

yaratılmışız.

T

ek

belirgin

far

kımız,

eksikliğimiz

v

e

zayı

ığımız.

B

unun

nedeni

ise

biraz

düşününce

açıklığa

kavuşuy

or:

E

ğer

bedenimiz

bu

kadar

zayıf

v

e

çar

esiz

olmasay

dı,

insanoğlu

v

e

şimdi

so

yları

tükenmiş

olan

yakın

akrabaları,

hayatta

kalmak

için

zihinlerini

bu

kadar

z

orlamak

z

or

unda

kalmayacaklar

dı.

Z

ihinsel

gücün

geçer

akçe

olabilmesi,

gelişimsel

v

e

tür

ün

dev

amı

açısından

fay

da

sağlayabilmesi

için,

bu

gücü

zayıf

bir

eyler

e

gör

e

açık

av

antajlar

sağlaması

ger

ekir

di.

Z

ira

bedenen

bu

kadar

zayıf

ama

zihinsel

sor

un

çözme

y

öntemleri

o

kadar

da

gelişmiş

olmayan

insan

tür

evleri

muhtemelen

ar

tık

aramız

da

değiller

.

V

ar

olduklarına

dair

elimiz

de

açık

kanıtlar

v

ar

fakat

ar

tık

dünyada

bulunmuy

orlar

.

M

uhtemelen

bir

dizi

nedene

bağlı

olarak,

hayatta

kalıp

y

eterince

ür

eme

şansı

yakalayamamış

olmalılar

.

B

iz

e

kadar

öz

elliklerini

aktarabilen

atalarımız,

bu

çetin

sor

unun

yani

hayatta

kalabilme

sor

ununun

üstesinden,

sadece

beden

v

e

kas

güçleri

ile

değil,

zihinsel

y

etenekleri

ile

de

geldiler

.

Z

ira

bedenimiz

hâlâ

çıplak

ama

kafamız,

zihnimiz,

aklımız

v

e

y

enilik

ür

etme

y

eteneğimiz

(son

bir

kaç

bin

yılda

bir

miktar

azalsa

da)

hiç

durmadan

gelişiy

or

.

E

n

azından

geçtiğimiz

500

bin

yıl

içinde

dur

umun

bö

yle

olduğunu

sö

yley

ebiliy

or

uz.

İ

nsanoğlunun

zihinsel

evriminin

basamakları,

nasıl

olup

da

primatlar

arasından

bu

şekilde

far

klılaştığı,

v

ar

olduğunu

bildiğimiz

yakın

akraba

insan

türlerine

nasıl

üstünlük

sağladığı

v

e

neden

sadece

bugün

adına

bilimsel

olarak

H

omo

sapiens

sapiens

dediğimiz

bizim

tür

ümüzün

hayatta

kalmayı

başar

dığı

tam

açık

değil.

E

limiz

deki

bilimsel

kanıtlar

oldukça

sınırlı.

F

akat

kesin

olarak

bildiğimiz

bir

şey

v

ar:

E

lli

bin

yıl

öncesine

kadar

,

yüz

binler

ce

yıl

bo

yunca

bu

dünya

bir

çok

“insansı

”

tür

e

ev

sahipliği

yapmış

ama

bir

şekilde

bu

amansız

hayatta

kalma

mücadelesinin

galibi,

bugün

dünyanın

en

hâkim

v

e

belirleyici

tür

ü

olan

biz

insanlar

olmuşuz.

D

olayısıyla

bu

garip

canlıyı

anlamak

için

bedenine

baktığımız

kadar

,

zihinsel

öz

elliklerine

de

odaklanmak,

hatta

zihinsel

melekeler

e

çok

daha

dikkatli

bakmak

ger

ekiy

or

.

B

u

öz

elliklerin

en

önemli

temsil

y

eri

ise

bildiğimiz

kadarıyla

zihnimizin

evi

olan beynimiz v

e sinir sistemimiz

dir

.

İNSANIN BİYOLOJİK SINIFLANDIRILMASI İ

nsanın

biy

olojik

sını

andırmadaki

y

erini

ilk

öğr

endiğinde,

insanların

bir

kısmında

ciddi

bir

şaşkınlık

v

e

itiraz

hissinin

oluştuğunu

gör

üy

or

uz.

“N

e

yani,

biz

şimdi

maymun

muyuz?”

yahut

“M

aymundan

mı

geldik?”

sor

uları

bir

çok

kişinin

aklına

takılıy

or

.

B

u

aslında

oldukça

doğaldır

zira

insan

olarak

kendimizi

diğer

hayv

anlar

dan

ayrı

bir

y

er

e

ko

yan,

tabiattan

kopuk

bir

kültür

el

zihin

sını

andırmasına

binler

ce

yıldır

feci

şekilde

gömülmüş

dur

umdayız.

M

aymun

der

ken

neden

bahsettiğimizi

de

çoğu

zaman

bilmeyiz.

M

esela

ger

çek

hayatta

hayv

anat

bahçeleri

dışında,

doğal

or

tamındaki

bir

maymunu

gör

enimiz

v

ar

mı?

P

eki,

siz

ce

kaç

tür

“

maymun

”

v

ar

dır?

B

u

sor

uların

çoğumuzun

zihnindeki

karşılığı

koca

bir

boşluktan

ibar

ettir

.

İ

ngiliz

cede

“

monkey

”

kelimesi

maymun

anlamına

gelir

fakat

bir

de

yine

İ

ngiliz

cede

“

ape

”

kelimesiyle

karşılanan

başka

bir

“

maymun

”

gr

ubu

daha

v

ar

dır

.

B

unlar

arada

bir

iki

ayakları

üz

erinde

yür

üy

en

v

e

T

ür

kçey

e

ancak

“insansı

maymunlar

”

olarak

aktarabildiğimiz

bir

maymun

gr

ubudur

.

İ

şin

aslı

bunlara

“

maymun

”

dememiz

bile

ciddi

bir

sını

andırma

hatasıdır

.

Ç

ünkü

maymun

aslında

T

ür

kçede

de

“

uzun

kuyr

uklu,

ağaçtan

ağaca

zıplayan

sevimli

şeyler

”

anlamını

çağrıştırır

.

M

aymun

tabiri

y

erine

tüm

bu

insansı

v

e

diğer

maymunsu

ar

kadaşları

kapsayacak

bir

terim

ger

ekiy

or

ama

ne

yazık

ki

güncel

v

e günlük T

ür

kçemiz

de bö

yle bir terim mev

cut değil.

GÖRSEL 1:

Ş

u

“

maymun

”lar

dan

kaç

tanesinin

günlük

adını

biliy

or

uz?

B

unların

hepsi

far

klı

maymun

türlerine

aittir

v

e

çoğunun

arasındaki

genetik

far

klar

,

insanla

şempanz

e

arasındaki

genetik

far

ktan

çok

daha fazladır

.

B

iy

olojide

biz

insanlar

dahil

tüm

maymunsu

canlıları

bir

araya

toplayan

sınıfa

“P

rimatlar

”

adını

v

eriy

or

uz.

P

rimatlar;

insanlar

,

maymunlar

,

insansı

maymunlar v

e diğer maymun benz

eri canlılar olmak üz

er

e 300’

den fazla canlı

tür

ünün

or

tak

adıdır

.

A

dına

“

maymun

”

deyip

geçtiğimiz

bu

canlıların

dünya

üz

erinde

çok

az

tür

ü

kalmış

olsa

da

sayıları

yine

de

akıllarımızı

z

orlayacak

kadar çoktur

.

B

urada

bir

duralım:

İ

nsan

v

e

şempanz

e

kadar

hatta

onlar

dan

“

genetik

v

e

evrimsel

olarak

”

daha

far

klı

300’

den

fazla

canlı

tür

ünden

bahsediy

or

uz.

“M

aymun

”

der

ken

ne

kastettiğimiz

bile

bu

kadar

muğlak

iken,

diğer

canlılarla

olan

akrabalık

ilişkilerimizi

anlamak

aslında

sanıldığı

kadar

kolay

bir

iş

olmuy

or

.

H

atta

bir

adım

daha

ileri

gidelim:

B

unu

anladığını

v

e

bildiğini

iddia

eden

bir

çok

insanın

bu

konudaki

zihinsel

temsili

ise

yine

çoğu

zaman

bir

karikatür

seviy

esinde

olmaktan

ötey

e

gidemiy

or

.

G

idemiy

or

çünkü

bahsettiğimiz

biy

olojik

çeşitlilik;

şehirli

v

e

tabiattan

uzak

yaşayan,

biy

olojiyi

kitaplar

dan

öğr

enen

insanların

zihnine

sığamayacak

kadar

muhteşem

v

e

akıl

sınırlarını

z

orlayıcı

bir

çapta...

O

nedenle

şüphey

e

düşmeden

v

eya

itiraz

etmeden

önce,

biy

olojiy

e

biraz

güv

enmenin

işimizi

kolaylaştıracağını

düşünüy

or

um.

“B

iy

olojiy

e

güv

enmek

”

der

ken

biy

oloji

alanında

çalışan

bilim

insanlarının

hayat

v

eya

bilim

dışı

konular

daki

tüm

y

or

um

v

e

inançlarını

kastetmiy

or

uz

elbette.

Kastettiğimiz;

ders

kitaplarına

girmiş,

bilimsel

yayınlarla

sabit

hale

gelmiş

v

e

günümüz

biy

olojisinin

temellerini

oluşturan

“

evrimsel

biy

oloji

”

denen

alanın,

canlı

gr

uplarının

akrabalıkları

hakkında

bizler

e

neler

sö

ylediği

meselesidir

.

B

u

konu

mesela

elektrik

mühendisliğinde

elektr

omany

etik

kuram

kadar

temeldir

v

e

buna

yapılan

temelsiz

itirazlar

da

aynı

düz

ey

de

anlamsız

dır

.

B

u

nedenlerle

burada

biy

olojinin

insanın

da

dahil

olduğu

canlı

sını

arı hakkında neler sö

ylediğine pek kısaca bir bakalım:

İ

nsanların

tür

adı

H

omo

sapiens

sapiens

olarak

kay

da

geçmiş

dur

umdadır

.

B

u

isim

biy

ologların

bir

primat

tür

ü

olan

insana

1758

yılından

beri

v

er

diği

r

esmî/bilimsel

isimdir

.

(İ

sim

babası

ise

Carl

Linnaeus

’

dur

.)

Cins

ismimiz

olan

H

omo

“insan

”,

tür

eki

olan

sapiens

ise

“

z

eki-düşünebilen

”

anlamına

gelir

.

P

rimatlar;

bizim,

şempanz

elerin

v

e

diğer

tüm

“

maymunların

”

dahil

olduğu

bir

“

takım

”dır

.

(

T

akımın

biy

olojideki

karşılığı

“

or

do

”

v

eya

“

or

der

”

olarak

bilinir

.)

B

u

büyük

takım

içinde

insanlar

diğerlerinden

far

klı

bir

alt

aile

içinde

y

er

alır

ki

bu

ailey

e

“H

ominidae

”

(hominid

diy

e

de

okuyabiliriz)

yani

“insanlar

”

diy

or

uz.

H

ominid

ailesi

içinde

ise

“homo

”

diy

e

bir

cins

(genus)

alt

kategorisi

bulunur

ki

işte

biz

buraya

âitiz.

Ş

u

anda

homo

cinsi

içinde

hayatta

kalan

tek

tür

bildiğimiz

kadarıyla

biziz.

Ö

te

yandan,

hominid

âilesi

içinde

bir

başka

cins

olan

P

an

cinsi,

birbirine

çok

benz

ey

en

v

e

uzunca

bir

sür

e

aynı

hayv

an

sanılan

şempanz

e

v

e

bonobo

gibi

canlıları

da

içer

en

yakın

akraba

bir

başka

âiledir

.

Ö

z

etle

şempanz

e,

bonobo,

orangutan,

goril

v

e

daha

aklınıza

gelen

büyük,

kuyr

uksuz,

insana

benz

ey

en

ne

kadar

maymun

v

arsa

bunların

hepsi

hominid

yani

“insansı

maymunlar

”

diy

e

T

ür

kçey

e

çevirmey

e

1

çalıştığımız gr

ubun par

çasıdır

.

GÖRSEL

2:

İ

nsanın

sını

andırılmasının

öz

eti

şö

yledir:

M

odern

insan

yani

H

omo

sapiens

sapiens,

homo

cinsine

âit;

hominidler

ailesinden,

primatlar

takımından,

memeliler

sınıfından,

kor

dalılar

şubesinden

v

e

hayv

anlar

âleminden

bir

canlıdır

.

T

ersinden

sö

ylersek,

insan;

hayv

anlar

âleminin

kor

dalılar

şubesinin

memeliler

sınıfına

âit

primatlar

takımının

hominid

denen

âilesi

içinden

homo

cinsindeki bir canlıdır

.

O

nlarla

birlikte

hepimiz,

memeliler

(mammalia)

denen

bir

“

sınıf

”

(class)

tarafından

kapsanırız.

M

emeliler

de

“kor

dalılar

”

denen

bir

şubenin

(yahut

biy

olojik

adıyla

“

lum

”un)

par

çasıdır

.

K

or

dalılar

“

sır

tı

ipliler

”

anlamında

kullanılır

v

e

sır

tımız

daki

omurilik

bunun

bizler

deki

dev

amıdır

.

K

or

dalılar

şubesi

ise

hayv

anlar

âleminin

büyük

bir

kolu

olmakla,

bizi

hayv

anlar

âleminin

nadide

v

e

nevi

şahsına

münhasır

bir

üy

esi

yapar

.

İ

nsan,

bu

r

esim

içindeki mily

onlar

ca hayv

andan sadece bir tanesidir

.

M

odern

insan,

homo

cinsinin

şu

anda

hayatta

kalan

tek

üy

esi

gibi

gör

ünüy

or

.

50

bin

yıldan

öncey

e

gidilecek

olursa,

öncelikle

H

omo

neander

thalensis

yahut

N

eander

thal

insanı

olmak

üz

er

e

en

az

dör

t

insan

tür

ü

ile

de

birlikte

yaşadığımıza

dair

kanıtlar

bol

miktar

da

mev

cuttur

.

K

esin

nedeni

bilinmemekle

birlikte,

gör

ünen

o

ki

bizler

tek

başımıza

kalmış

dur

umdayız.

N

edenine

gelirsek,

bunun

nedeni

kesinlikle

“

en

z

eki

”

v

eya

“

en

güçlü

”

olmamız

değildir

.

Z

ira

biy

olojinin

en

kuvv

etli,

en

güz

el

v

eya

en

z

ekiyi

seçtiğine

dair

“

güçlü

olanın

hayatta

kalması

”

sloganı,

biy

olojiyi

pek

anlamamış

birilerinin

topluma

z

er

k

ettiği

v

e

maalesef

halen

temizlemekte

çok

z

orlandığımız bir temel hatalı düşünce biçimidir

.

E

vrim

yahut

biy

oloji

tarihi

“

en

güçlü

olanı

”

değil,

değişen

koşullara

“

en

iyi

uyum

sağlayanları

”

seçer;

sistem

bö

yle

kurgulanmıştır

.

İ

nsanoğlunun

da

bu

H

omo

r

ekabetinden

tek

galip

olarak

çıkması,

muhtemelen

z

ekâsı

dışında

başka

etmenlerle

de

ilgili

olmalıdır

.

B

u

kitapta

beş

temel

başlık

altında

ir

deley

eceğimiz

İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

’nın

bu

seçilimde

çok

önemli

r

ol

o

ynamış

olabileceğini

düşünüy

or

um.

B

unun

nedenlerine,

her

fabrika

ayarını

ayrıca konuştuğumuz bölümler

de sıklıkla değineceğiz.

TÜM İNSANLAR TEK BİR TÜR

Ş

u

anda

dünyadaki

insanların

hepsi

“H

omo

sapiens

sapiens

”

dediğimiz

tek

bir

tür

e

âit

canlılar

dır

.

Alt

türlerimiz

v

e

hatta

sanılanın

aksine

ır

klarımız

bile

y

oktur

.

H

er

ne

kadar

günlük

hayatta

“ır

k

”

(subspecies;

race)

sözünü

çokça

kullananlar

olsa

da

Çinliler

,

sarı

saçlı

v

e

soluk

benizliler

,

beyaz

yahut

kahv

er

engi

tenliler

gibi

çeşitler

biy

olojik

anlamda

ır

k

değildir

.

I

r

k

yahut

alt

tür

diy

ebilmek

için

bugünkünden

çok

fazla

genetik

far

klılık

v

e

aralarında

kabaca

başlamış

olan

bir

“

ür

eme

engeli

”

yahut

birbirinden

cinsel

olarak

pek

hazz

etmeme

dur

umlarının

da

olması

ger

ekir

di.

Aşikar

dır

ki

bö

yle

bir

dur

umumuz

y

ok.

T

üm

insanların

genetik

yapıları

ner

edeyse

tamamen

birbirinin

aynısıdır

v

e

hepimiz

tarihin

bir

y

erlerinde

tek

bir

anne

v

e

tek

bir

babanın

çocuklarıyız.

(Â

dem

v

e

H

avv

a

meselesiyle

karıştırmayınız;

o

ayrı

bir

mevzu!)

B

irbirinden

far

klı

türlerin

en

önemli

öz

elliği

bir

eylerin

far

klı

türler

arasında

çiftleşememesi

v

e

v

erimli

yavr

ular

ür

etememesidir

.

M

esela

bir

maymunla

2

insan

çiftleşeme

z

;

çiftleşse

bile

-çok

şükür

ki-

yavr

u

mey

dana

gelme

z.

Ö

te

yandan,

at

v

e

eşek

nadir

en

de

olsa

çiftleşebilir

v

e

katır

denen

hayv

anı

dünyaya

getir

ebilir

.

F

akat

bu

ke

z

de

bu

iki

canlı

far

klı

türler

e

ait

olduğundan

katır

ür

ey

ebilen

bir

hayv

an

değildir

.

P

eki,

at

v

e

eşek

neden

çiftleşebilmektedir?

B

u

basit

gör

ünen

sor

unun

cev

abı

tamamen

evrimseldir:

A

t,

eşek

v

e

z

ebra;

aynı

atadan

evrilmiş

E

quidea

ailesinin

üy

eleridir

.

M

ily

onlar

ca

yıl

bo

yunca

muhtemelen

K

uz

ey

Amerika

’

da

mey

dana

çıkmış

or

tak

bir

atadan

tür

ey

en

bu

far

klı

hayv

anlar

,

geçen

uzun

zaman

içinde

kendi

türleşme

seyirlerini

izlemiş

olsalar

ger

ektir

.

F

akat

at

v

e

eşek,

tam

olarak

ayrı

türler

olarak

birbirlerinden

ayrılmadan

önce

muhtemelen

bugün

olduğu

gibi

yaşam

alanlarının

kesişmesi

nedeniyle

birbirleri

ile

çiftleşme

y

oluyla

gen

alışv

erişine

dev

am

etmişler

v

e

bö

ylece

mily

onlar

ca

yıllık

ser

üv

enin

ar

dından

halen

çiftleşebilir

dur

umda

kalmayı

sür

dürmüşler

dir

.

B

u

nedenle

bu

iki

ayrı

tür halen arada bir birbirleri ile çiftleşebilmektedir

.

T

ürleşme

sür

ecinin

tam

olarak

ayıramadığı

başka

canlılar

da

v

ar

dır

.

M

esela

aslan

v

e

kaplan

bu

tip

canlılar

dandır

.

B

u

ikisi,

maymunla

insan

kadar

ayrı

türler

ken

arada

bir

aralarında

çiftleşmeler

olabildiğini

biliy

or

uz.

Ö

z

ellikle

hayv

anat

bahçeleri

v

e

öz

el

doğal

par

klar

da

ger

çekleşen

bu

çiftleşmeler

sonucunda

“

aplan

”

v

e

“kaslan

”

olarak

adlandırılan

hayv

anlar

doğabilmesi

şaşır

tıcıdır

.

Anne

aslan,

baba

kaplan

olduğunda

A

plan

(Liger);

tersi

dur

umda

da

Kaslan

(

T

igon)

olarak

anılan

bu

canlılar

,

doğada

hemen

hiç

karşımıza

çıkmaz.

Ç

ünkü

doğal

or

tamda

aslan

v

e

kaplanlar

tamamen

ayrı

v

e

uzak

yaşam

alanlarında

yaşadıklarından

hem

bu

canlıların

çiftleşmesi

pratikte

imkânsız

dır

hem

de

oluşan

yavr

ular

tabiatta

hayatlarını

sür

dür

emey

ecek

kadar uyumsuz v

e sakattırlar

.

N

adir

en

doğabilen

v

e

belli

bir

yaşa

kadar

gelebilen

A

plan

v

e

Kaslan,

kısa

zamanda

aşırı

miktar

da

besin

tüketen

dev

asa

hayv

anlara

dönüşürler

.

Çoğunlukla

anne

v

e

babadan

çok

daha

iri

oldukları

için

ancak

se

zar

y

en

ameliyatı

ile

doğmaları

mümkün

olan

bu

hayv

anlar

,

etik

açıdan

da

ciddi

pr

oblemler

e

y

ol

açarlar

.

Z

ira

hayv

anat

bahçelerinde

bu

tuhaf

v

e

dev

asa

hayv

anları

görmek

için

para

ödey

enler

say

esinde

bu

acı

v

erici

v

e

zâlim

sür

eç

uzunca

bir

zamandır

dev

am

etmekte.

F

akat

buradaki

konumuz

itibariyle

bu

uç örnekler; tabiatta türleşmenin nasıl v e ne değişik koşullar

da ger

çekleştiğine

dair zihnimizi işletecek, belki biraz nâhoş ama oldukça fay dalı örnekler

dir

.

GÖRSEL 3: Almanya

’

da bulunan öz

el bir hayv

anat bahçesinde doğmuş B

ahier isimli bir “

aplan

”.

GÖRSEL 4: Yine bir hayv

anat bahçesinde, yapay döllenme sonucunda doğmuş bir “kaslan

”.

N

eticede,

türleşme

sür

eci

çok

uzun

sür

en

v

e

y

eni

oluşan

türler

arasında

uzun

zamana

yayılmış

bir

yalıtımın

olmasını

ger

ektir

en

der

eceli

bir

sür

eç

gibi

gör

ünmekte.

B

unlar

dan

bu

kadar

uzun

uzadıya

bahsetmemin

nedeniyse

insanlığın

geçmişinde

de

bö

yle

türler

arası

gen

alışv

erişlerinin

olduğuna

dair

açık

kanıtlar

olması.

G

enlerimizin

içinde

eski

akrabalarımız

N

eander

thal

insanlarından

kalma

par

çalar

olduğunu

biliy

or

uz.

Ayrıca

H.

uor

ensis

v

e

diğer

insan

türleri

ile

de

gen

alışv

erişi

yapmış

olmamız

kuvv

etle

muhtemel.

G

ör

ece

çok

kısa

bir

zaman

aralığında,

yaklaşık

1-3

mily

on

yıl

içinde

evrimleşer

ek

far

klılaşan

bu

insan

türleri,

henüz

iyice

iz

ole

olup

ayrışamadan

birbirleri

ile

buluşmuş

v

e

çeşitli

faktörlerin

kolaylaştırıcı

etkisiyle

birbirleri

ile

çiftleşmek

dur

umunda

kalmışlar

.

D

olayısıyla

bugün

bizler

yani

H

omo

sapiens

sapiens

bir

eyleri,

eski

atalarımız

olan

H

omo

sapiens,

H

omo

neander

thalensis,

H

omo

uor

ensis

v

e

diğer

olası

insan

türlerinin

bir

“

mele

zi

”

gibi

düşünülebiliriz.

Bö

yle

bakınca,

insan

türleri

arasındaki

mücadeleyi

H.

sapiens

’in

kazandığı

v

e

diğer

insan

türlerinin

bir

şekilde

or

tadan

kalktığı

y

önündeki

gör

üş

geçerliliğini

yitiriy

or

.

O

nun

y

erine,

H

omo

sapiens

dahil

tüm

eski

H

omo

türleri

or

tadan

kalkmış

v

e

y

erini

en

y

etkin

mele

z

olan

biz

H.

sapiens sapiens

’e bırakmış diy

ebiliriz.

BİYOLOJİK EVRİM

M

odern

insanın,

maymun

dediğimiz

canlılar

dan

ayrı

bir

hat

halinde

gelişip

bugünler

e

gelmesinin

kökeni

yaklaşık

4-6

mily

on

yıl

öncey

e

dayanır

.

Aslında

bu

macera,

13-15

mily

on

yıl

geriy

e

gidersek

insansı

maymunların

yani

“hominidlerin

”

ilk

ke

z

ayağa

kalkarak

ar

z-ı

endam

etmeleri

ile

başlar

.

Ama

buradaki

amaçları

görmek

için

o

kadar

geriy

e

gitmey

e

ger

ek

y

ok

.

O

uzak

zamanlara

dair

bildiğimiz

tek

şey;

ar

tık

ağaç

tepelerinde

zıplayan

maymun

benz

eri

canlılar

dan,

bir

daha

geri

dönmemek

üz

er

e

tuhaf

bir

evrimleşme

dalının

baş

v

er

diği

v

e

bunun

en

sonunda

insana

kadar

çıkacak

olan

dallı

budaklı

v

e

çetr

e

lli

bir

y

olun

başlangıcı

olduğudur

.

G

ünümüz

insanı

v

e

günümüz

şempanz

eleri-bonoboları

henüz

or

tada

y

okken,

kabaca

6

mily

on

yıl

kadar

önce,

bu

canlıların

hepsinin

or

tak

atası

olan

canlı

türleri

dünyada

cirit

atıy

or

du.

GÖRSEL

5:

İ

nsan

v

e

akraba

türlerinin

tarihsel

ilişkileri.

İ

nsanın

kr

omoz

om

sayısındaki

belirgin

eksiklik,

ikinci

kr

omoz

omumuzun

aslında

iki

yarı

kr

omoz

omun

birleşmesiyle

oluşmasından

kaynaklanır

.

G

örselin

öz

eti

şudur:

H

iç

kimse,

o

bildiğimiz

kuyr

uksuz

maymunlar

dahil,

maymunlar

dan

gelmemiştir!

Z

ira

13

mily

on

yıl

önce

adına

maymun

diy

ebileceğimiz

bir

canlı

or

tada

y

oktu.

O

sür

eçten

günümüz

e

kadar

kimler

gelip

geçmemiş

ki?

E

n

az

dör

t

önemli

tür

ün

öncülük

ettiği

insanın

evrim

macerası,

mily

onlar

ca

yıl

bo

yunca

sayısız

deneme

v

e

sınavlar

dan

geçer

ek

bugünler

e

ulaşmış.

M

esela

bir

buçuk

mily

on

yılı

aşkın

sür

edir

v

arlığını

sür

dürmüş

olan

H

omo

er

ectus,

bilinen

tüm

insan

türlerinin

önemli

atalarından

olan

A

ustralopithecus

afar

ensis,

ilk

âlet

kullanan

canlı

olduğunu

düşündüğümüz

v

e

adını

“

mârifetli

”

kelimesinden

alan

H

omo

habilis,

yakın

zamanda

so

yları

tükenmiş

pek

yakın

kuz

enlerimiz

N

eander

thal

’

ler

,

küçük

bo

yları

v

e

ilginç

yaşamları

ile

yine

insan

ataları

ile

uzun

sür

e

çağdaş

olmuş

H

omo

uor

ensis

’

ler

v

e

daha

kim

bilir

ne

far

klı

canlılar

...

B

unlar

şimdiy

e

kadar

kalıntılarına

ulaşabildiklerimiz.

M

uhtemelen

önümüz

deki

zamanlar

da

daha

bir

çok

hominid

tür

ü

bulmayı

umabiliriz

zira

bu

kalıntılar

zamanımıza

çok

z

or

ulaşabilen,

çok

nadide

örnekler

den

elde

edilebiliy

or

.

GÖRSEL

6:

İ

nsan

v

e

insanın

atasal

türlerinin

zamansal

çiz

elgesi.

S

on

dör

t

mily

on

yıllık

geçmişi

kapsayan

bu

çiz

elgede,

bizim

tür

adımız

olan

H

omo

sapiens

sapiens

’in

ne

kadar

küçük

bir

zaman

aralığını işgal ettiğine dikkat ediniz. Z

ira bizler ancak son 50 bin yıldır buralar dayız.

İ

nsana

doğr

u

giden

evrimsel

hat

bo

yunca

dikkatimizi

çeken

en

önemli

öz

ellikler

den birisi; dik yür

ümenin dışında, beyin hacminde çok ileri düz ey

de

bir

büyümedir

.

B

ulduğumuz

insansı

kafataslarının

hacimleri

son

1,5

mily

on

yıldır

300

santimetr

eküpten

günümüzün

1400

santimetr

eküplük

insan

beyin

hacmine

doğr

u

“hızla

”

(mily

on

sene

zar

fında)

ar

tış

gösterir

.

B

izi

insan

yapan

en

önemli

öz

ellik,

hiç

kuşkusuz

bu

aşırı

büyüy

en

beyin

v

e

onun

aracılık

ettiği

zihinsel öz

elliklerimiz oluy

or

.

B

u

ö

yküy

e

bir

şekilde

yabancılaşmak,

kökenlerimizin

bu

destansı

hikây

esinden

uzak

düşüp

kendimizi

“

gökten

düşme

”

bir

v

arlık

gibi

algılamaya

başlamak,

şahsî

kanaatimce

hayatımıza

dair

bir

çok

sor

unun

da

odak noktasını oluştur

uy

or

.

AKRABALIK İLİŞKİLERİNDEN ÖĞRENEBİLECEKLERİMİZ

Y

ediğimiz

ekmeğin

hammaddesini

sağlayan

buğday

bitkisi

ile

akrabayız.

U

zak

da

olsa

bu

akrabalık

say

esinde

buğdayı

yiy

er

ek

beslenebiliy

or

uz.

B

uğday

ile

or

tak

atamızın

geçmişi

belki

700

mily

on

yıl

belki

de

daha

öncesine

uzanıy

or

.

E

kmeği

y

er

ken,

onun

da

bizim

gibi

bir

“

canlı

”

olduğunu

v

e

bu

büyük

canlılık

hikay

esinde

bir

şekilde

or

tak

bir

kader

kesitini

paylaştığımızı

genellikle

unutuy

or

uz.

D

ikkat

ederseniz,

sadece

canlı

şeylerle

beslenebiliy

or

uz

zira

onların

bedenlerini

oluşturan

malz

emeler

ile

bizim

bedenimiz

dekiler

tastamam

aynı.

O

nedenle

tam

uyumluyuz;

o

nedenle

birbirimizi

besley

ebiliy

or

uz.

B

iz

de

ölüp

bedenimiz

doğaya

karıştığında,

diğerlerini

beslemey

e

dev

am

edebiliy

or

uz.

K

oca

bir

besin

ağının

içinde

bir

par

çayız.

Y

anar

dağların

eteklerindeki

kaynayan

sular

da

yaşayan

ar

kebakteriler

denen

canlılarla

da

akrabayız

ama

onlarla

or

tak

geçmişimiz

belki

1,5

milyar

yıl

öncesine

dayanıy

or;

sonra

y

ollarımız

ayrılmış.

O

kadar

zaman

önce

bakteri

diy

ebileceğimiz

hücr

eler

den

far

klılaşan

hücr

eler

ökar

y

otik

hücr

eleri

yani

bizim

hücr

elerimizi

yapıy

orlar

.

S

ür

ekli

değişen

or

tam

şar

tları

karşısında

her

türlü

çeşidi

v

e

v

ar

yasy

onu

denemey

e

pr

ogramlanmış

canlılık,

çevr

e

koşulları

v

e

organizmaların

öz

ellikleri

arasında

uyumlu

bir

denge

bulduğunda,

o

canlı

gr

ubu “başarılı

” olarak neslini dev

am ettir

ebiliy

or v

e öz

elliklerini daha yüksek

oranda

gelecekteki

kuşaklara

aktarabiliy

or

.

B

izim

de

beden

hücr

elerimizi

oluşturan

gelişmiş,

çekir

dekli

ökar

y

otik

hücr

eler

,

bu

denemeler

arasında

en

kararlı

v

e

en

başarılı

olanlar

gibi

gözüküy

or

(zira

bugün

canlılar

âleminin

büyük kısmını bu tip hücr

eler

den kur

ulu canlılar oluştur

uy

or). Ar

dından, tek

hücr

eli

yaşamdan

çok

hücr

eli

yaşamın

doğuşuna

şahitlik

ediy

or

uz.

Y

aklaşık

700

mily

on

yıl

önce

denizler

deki

hayv

anlar

v

e

ar

dından

kara

bitkileri

or

taya

çıkıy

or

.

İ

şte

pek

azını

gör

düğümüz,

çoğundan

haberimizin

bile

olmadığı

bu

muhteşem

canlılığın

her

bir

fer

di,

tek

bir

or

tak

atanın

genişley

er

ek

şu

dünyanın sayısız far

klı denemesine yanıt v

er

en canlılığın z

enginlikleri.

ATALARIN İZLERİ

İ

nsanın

kökeni

söz

konusu

olduğunda

mesele

her

ne

kadar

halk

arasında

“

maymundan

gelme

”

gibi

bir

karikatür

e

indirgense

de

aslında

biy

olojik

olarak

balıklarla

da

bir

hayli

or

tak

noktamız

v

ar

.

B

u

da

şaşır

tıcı

değil,

zira

uzak

atalarımız

biz

den

bir

kaç

yüz

mily

on

yıl

önce

dünyayı

teşrif

etmiş

su

canlılarıy

dı.

Y

akından

bakarsanız

hiç

benz

eme

z

gör

ünen

gör

üntülerimizin

altında,

aslında

doğr

udan

bir

“

yapısal

uyarlanmalar

serisi

”

sonucunda

ner

edeyse

birbirinin

aynısı

olan

bedenlerin

mily

onlar

ca

yılda

geçir

dikleri

hayr

et

v

erici

dönüşümleri

izley

ebilirsiniz.

M

esela

anne

karnındaki

ilk

embriy

o

hallerimiz

tüm

hayv

anlar

da

hemen

hemen

aynıdır

zira

hepsi

küçük

bir

er

balık

olarak

başlar

yaşama.

G

elişim

sür

esi

bo

yunca

belli

zamanlar

da

belli

genlerin

faaliy

ete

geçip

bazılarının

da

sustur

ulması

ile

türlerimiz

e

özgün

nihai

gör

üntümüz

e

kavuşur

uz.

Z

ira

genlerimizin

çoğu

balıklarla

v

e

diğer

hayv

anlarla

or

taktır

.

B

alıklar

sessiz

canlılar

dır

ama

bizim

ses

çıkar

tmamızı

v

e

konuşmamızı

sağlayan

ses

telleri,

gır

tlak

v

e

yutak

gibi

yapılarımız,

balıkların

solungaçları

ile

aynı

köktendir

.

Yine

embriy

o

dönemlerimiz

de

bunu

çok

net

izley

ebiliriz.

Ö

nce

kafa

olacak

kısmın

iki

yanında

solungaç

yarıkları

oluşur

(bu

arada

gözler

hâlâ

bedenin

yan

kısımlarına

bakar),

sonra

bunlar

insana

özgü

genlerin

sırayla

devr

ey

e

girmesi

v

e

balıksı

genlerin

sustur

ulması

sonucu

şu

anda

sahip

olduğumuz

yapılara

dönüşür

.

Cinsel

organlarımız

da

balıklar

gibi

önce

bedenimizin

iç

kısımlarında

oluşur

.

F

akat

bizler

sıcak

kanlı

canlılar

olduğumuz

dan

v

e

öz

ellikle

er

kekler

de

sperm

ür

eten

be

zler

beden

sıcaklığında

işlevsiz

kalacağı

için

sonradan

testis

torbası

denen

yapılara

inmek

z

or

undadırlar

.

B

u

sür

eç

sırasında

karın

duv

arının

alt

kısımları

deliner

ek

testisler

dışarı

çıkar

ama

buralar

da

kalan

zayıf

alanlar

insanlar

da

fıtık

dediğimiz

rahatsızlığın

da

temel

nedenini

oluştur

ur

.

B

ir

başka

ilginç

or

taklık,

parmaklarımız

dır

.

E

v

et,

balıkların

parmakları

y

oktur

ama

“

parmak

yapmaya

yarayan

genleri

”

v

ar

dır

.

S

onic

hedgehog

genleri

denen

bu

genler

,

mesela

deneysel

olarak

akti

eştirilirse,

balıklar

v

e

daha

bir

çok

parmaksız

canlı,

parmak

geliştir

ebilir

.

B

u

parmak

genleri

de

diğer

bir

çok

öz

elliğimiz

gibi

balık

atalarımız

dan

biz

e

miras

kalmış

v

e

biz

de

parmakları

oluşturan

atasal

izler

dendir

.

H

er

birimizin

yüzünde,

üst

dudağımızın

hemen

üz

erindeki

çukurluk

da

balık

geçmişimizin

bir

izidir

aslında.

E

mbriy

o

döneminde

balıklar

gibi

bedenin

iki

yanında

oluşan

gözlerimiz,

gelişimimizin

ileriki

aşamalarında

diğer

yüz

par

çaları

ile

beraber

öne

doğr

u

geler

ek

birleşir

v

e

gözleri

ileri

bakan

bildiğimiz

insan

v

e

primat

yüzü

bö

yle

or

taya

çıkar

.

O

birleşmenin

son

kalıntılarından

birisi

de

işte

o

adına

“

ltr

um

”

denen

dudaklarla bur

un arasındaki çukurluktur

.

Ama

belki

de

balık

v

e

sür

üngenlerle

en

ilginç

or

tak

noktamız,

işitme

organımız

da bulunan kemikler

dir

.

GÖRSEL 7: İ

nsan embriy

osunda solungaç yayları v

e onlar

dan gelişen temel yapılar

.

KEMİKLERLE İŞİTMEK KİMİN AKLINA GELDİ?

B

edenimiz

deki

kemiklerin

temel

işlevi

kaslar

için

bir

tutunma

alanı

oluşturmak

v

e

eklemler

say

esinde

kasların

har

eketlerini

beden

har

eketlerine

dönüştür

üp

,

bedene

de

o

bildiğimiz

şeklini

v

ermektir

.

O

nedenle

ner

edeyse

tüm

kemikler

kaslarla

sıkı

ilişki

içerisindedir

v

e

çoğu

zaman

bu

iki

sisteme

“iskelet-kas

sistemi

”

deriz.

F

akat

diğer

kemiklerle

aynı

yapıda

ama

iş

olarak

çok

far

klı

bir

gör

ev

üstlenmiş

kulak

kemikçiklerimiz

bunlar

dan

ayrılır

.

B

edenimiz

deki

yaklaşık

206

kemiğin

en

küçükleri

olan

bu

kemikler

,

çekiç,

örs

v

e

üz

engi,

işitme

sisteminin

bir

par

çasıdır

.

Yine

üz

erlerine

bağlı

kaslar

içerirler;

stapedius

v

e

tensör

timpani

kasları

bu

kemikler

e

bağlıdır

ama

bunların

kemikleri

har

eket

ettirmekteki

amacı,

kulağa

gir

ecek

ses

miktarını

ayarlamaktır

.

M

alumunuz

dur

ki

ses

dalgaları

önce

kulak

zarını

titr

eştirir;

ar

dından

bu

titr

eşim

sırayla

kemikleri

titr

etir

v

e

bu

titr

eşim

de

bir

kaldıraç

sistemi

misali

“

o

v

al

pencer

e

”

denen

bir

açıklıktan

iç

kulaktaki

salyangoz

organına

aktarılır

.

B

iz

de

bu

say

ede

işitme

duyusunu

kullanabiliriz.

B

unu

okul

okumuş

çoğu

kişi

bilir

de

en

temel

sor

u

genellikle

pek

aklımıza

gelme

z:

K

emikle

işitmenin

ne

ilgisi

v

ar?

İ

şitme

sistemimiz

de

neden,

hem

de

üç

tane

minik kemik aracılık yapar?

B

u

gay

et

meşr

u

sor

unun

tek

makul

cev

abı,

canlılık

tarihimiz

e

bakıldığında

açıkça

gözükür

.

K

ulak

kemiklerimiz,

günümüz

den

375

mily

on

yıl

kadar

önce

yaşamış

bir

balığın

çene

kemikleridir

.

Ö

ncü

balık

v

e

sür

üngenler

de

karaya

geçme

sür

ecinde

oluşan

değişimler

den

bir

tanesi

de

çene

kemiklerinden

bazılarının

(hy

omandibula)

solungaçların

içine

girmesi

v

e

neticede

orada

küçülüp

y

erleşer

ek

bugünkü

işitme

organımızı

oluşturmasıdır

.

B

ir

kaç

mily

on

yıl

bo

yunca

elimiz

e

ulaşan

fosiller

üz

erinden

izley

ebildiğimiz

bu

hayr

et

v

erici

v

e

nedeni

tam

anlaşılamamış

dönüşüm,

işte

bugün

işitme

sistemimiz

de

neden

“kemik

”

kullanmak

dur

umunda

olduğumuzu

açıkça

gösterir

.

G

ünümüz

de

bile

yaşayan

bazı

sür

üngenlerin

çene

kemikleri

aracılığıyla

titr

eşimleri

alarak

bu

y

olla

“işittiklerini

”

biliy

or

uz.

H

atta

işitme

y

eteneğini

kaybetmiş

bazı

insanların

kemikleri

y

oluyla

işitmey

e

sınırlı

da

olsa

dev

am

etmeleri

de

aynı

mantıktan

kaynaklanır

.

Aslında

bedenimiz

deki

tüm

kemikler

,

işitme

sistemimizin

par

çasıdır

.

Ö

z

ellikle

de

kendi

sesimizi

duyar

ken!

İ

şte

o

nedenle

kay

dedilmiş

sesinizi

dinlemeyi

pek

sevme

zsiniz

zira

siz

e pek far

klı gelir

.

B

u

bir

kaç

kısa

örnek,

insanın

bedensel

olarak

aslında

“

ne

olduğunu

”

bir

ke

z

daha

hatırlamamız

içindi.

İ

nsan,

büyük

canlılık

or

kestrasının

içindeki

nadide

bir

enstr

ümandır

.

D

iğer

tüm

canlılar

gibi.

E

lden

ayrı,

kopuk,

kafasına

gör

e

takılabilecek

v

e

canlılık

kurallarından

bağımsız

bir

canlı

değil;

tam

tersine

o

sisteme

göbekten

bağlı,

tüm

canlılıkla

aynı

kökeni

paylaşan

v

e

bunu

far

k

ettiği oranda doğr

u yaşayabilecek öz

el bir canlıdır

.

AKRABALIĞIN BOYUTLARI

B

iraz

daha

uzak

gözüken

canlılara

da

kısaca

bir

göz

atalım:

T

arihsel

olarak

bakarsak,

karadaki

bildiğimiz

bitkiler

aslında

pek

y

enidirler

zira

eldeki

kanıtlara

gör

e

yaklaşık

300

mily

on

yıl

kadar

dır

buralar

dalar

.

O

güz

elim

çiçekler

ise

çok

daha

y

eni;

en

fazla

40-50

mily

on

yıl

önce

or

taya

çıkmış

gözüküy

orlar

.

P

eki

çiçeklerin

“icadı

”

neden

bu

kadar

uzun

sürmüş

olabilir?

B

unun

cev

abı

çiçeklerin

en

önemli

öz

elliği

olan

“

güz

ellikleri

”ndedir

aslında.

G

örsel

olarak

bu

kadar

alımlı

bir

biy

olojik

aygıtın

or

taya

çıkıp

av

antaj

sağlayabilmesi

için

onu

“beğenecek

”

v

eya

“

albenili

bulacak

”

göz

v

e

sinir

sistemlerinin

daha

önce

or

taya

çıkmış

olması

ger

ekiy

or

du.

Böceklerin

v

e

kuşların

gör

en

gözleri

olmasa,

çiçeğin

gelişimi

için

hiçbir

sebep

de

olmaz

dı.

B

ilirsiniz,

çiçekler

aslında

bitkilerin

ür

eme

organlarıdır

.

O

güz

el

gör

üntüleri

ise

sır

f

kendilerini

diğer

hemcinsleri

ile

ür

emelerini

sağlayacak

şekilde

“

tozlaştıracak

”

canlılara

beğendirip

,

nesillerini

dev

am

ettirmek

üz

er

e

av

antaj

sağlayabilmek

amacıyla

mily

onlar

ca

yıl

bo

yunca

incelikle

tasarlanmıştır

.

D

iğer

canlılar

güz

el

gözüken

v

eya

gösterişli

çiçekler

e

daha

çok

ilgi

göstermiş,

onlar

dan

daha

fazla

poleni

diğer

çiçekler

e

taşımış,

o

kadar

“

gösterişli

”

olmayan

çiçeklerin

de

zamanla

nesli

tükenmiştir

.

Çiçeklerin

bugün

bildiğimiz

o

dev

asa

çeşitliliğinin

bö

yle

sade

v

e

anlaşılır

nedenler

e

dayanıy

or

olduğunu

far

k

etmek,

biz

e

önemli

bir

mesaj

v

erir:

Ö

nce

göz,

sonra

çiçek

gelir

...

V

arlıkların

her

birinin

şekli,

şemali,

metabolizma

öz

ellikleri,

davranışları

v

e

diğer

aklınıza

gelebilecek

tüm

öz

ellikleri

bu

örnekteki

gibi

mily

onlar

ca yıllık ilişkilerin doğal neticeleridir

.

Canlılık

birbirine

işte

bö

yle

bağlı,

hayr

et

v

erici

bir

sistemdir

.

İ

şin

garibi,

şimdi

kendi

kendini

tamir

edebilen,

y

eniley

ebilen,

kendi

benz

erlerini

yapabilen

r

obotlar

ür

etme

krine

bir

er

teknoloji

harikası

olarak

hayr

etle

v

e

ilgiyle

bakar

ken,

doğaya

y

erleştirilmiş

bu

üstün

“kendi

kendini

idame

v

e

ür

etme

”

y

eteneği

karşısındaki

hayr

etsizliğimiz,

hatta

zaman

zaman

bunu

r

eddetmemiz, ger

çekten hayr

et v

ericidir

.

İ

şte

insanın

fabrika

ayarlarını

anlamak,

bu

incelikli

v

e

iç

içe

bağlı

sistemi

temel

düz

ey

de

anlamakla

başlar

.

B

u

kitapta

anlatılan

her

şey

işte

ancak

bu

evrimsel

perspekti

n

ışığında

bir

anlam

ifade

edebilir

.

B

iy

olojiyle,

hatta

bilimle v

e insanla ilgili her konuda olduğu gibi...

BİR BİLGELİK YOLU OLARAK BİYOLOJİ

B

iy

oloji

belki

de

çoğumuza

akademik

bir

disiplin

yahut

bir

meslek

olarak

gözüküy

or

olabilir

.

E

limde

olsa

zihinler

deki

bu

algıyı

kökten

v

e

bir

anda

silebilmek

ister

dim.

O

nun

y

erine

de

biy

olojinin

temel

bir

ihtiyaç

olarak

y

erleştirilmesini

sağlayabilmeyi

ar

zu

eder

dim.

O

zaman

dünyanın

çok

daha

başka

bir

y

er

olacağına

inanıy

or

um.

E

lbette

bö

yle

bir

y

eteneğim

yahut

hadsizlik

niy

etim

y

ok

fakat

yav

aş

yav

aş

anlatarak,

sabırla

göster

er

ek

öz

ellikle

çevr

emdeki insanlara bunu v

ermek için elimden gelen gayr

eti gösteriy

or

um.

N

eden

bö

yle

bir

inancım

v

ar?

İ

çinde

yaşadığımız

dönemde

en

hızlı

bilgi

biriktir

diğimiz

alanlar

biy

oloji

v

e

onun

bir

dalı

olan

beyin

bilimleridir

.

O

kadar

çok

şey

öğr

endik

ki,

bu

bilgileri

şö

yle

zihniniz

de

toparlayıp

büyük

r

esme

bu

ışık

altında

baktığınız

da,

insan

olmak,

doğr

u

yaşamak,

kendini

ger

çekleştirmek

v

e

binler

ce

yıllık

insanî

sor

unlar

dan

çıkış

için

ger

çekten

çok

far

klı

bakış

açıları

geliştir

ebilmenizin

mümkün

olduğunu

far

k

edebiliy

orsunuz.

E

lbette

bilimin

sınırlılıkları,

değişebilir

doğası

v

e

ağır

ilerleyişi

her

şeyi

anlamanıza

imkân

v

ermiy

or

fakat

eğer

eliniz

de

kadim

bilgelik,

z

engin

bir

kültür

el

beslenme

v

e

öğr

enme

isteği

v

arsa,

biy

oloji

siz

e

doğr

u

v

e

yanlış

bilgiyi

ayır

t

etmekte

çok

ciddi

bir

hakem

olarak

hizmet

edebiliy

or

.

B

iy

oloji,

bana

sorarsanız,

bir

bilim

dalı

olmaktan

öte,

bir

bilgelik

aracıdır

ar

tık.

Canlılık

dünyasını

hem

doğr

udan

deneyimley

er

ek

hem

de

biy

oloji

biliminin

anlatıları

ile

ne

kadar

derin

kavrarsak,

kendimiz

e

dair

iç

gör

ümüzün

de

o

der

ece

derinleşeceği

kesindir

.

M

aalesef

günümüz

de

canlılık

bilgisini

diğer

bilgiler

gibi

sıradan

bir

akademik

alana

indirgey

en

eğitim

anlayışımız,

bana

büyük

acı

v

eriy

or

.

M

esela

üniv

ersite

y

olundaki

gençlerimiz

eğer

psikoloji,

siyaset

yahut

benz

eri

sosyal

alanlar

da

eğitim

alacaklarsa,

biy

oloji

onlar

için

ger

ekli

bile

gör

ülmüy

or

.

H

albuki

bu

ihmal,

y

etişmekte

olan

bir

insana

yapılabilecek

en

büyük

haksızlıklar

dan

birisidir

.

N

e

insan

davranışı

ne

de

insanın

sosyal

ör

üntüleri,

insanın

biy

olojik

âlemdeki

anlamı

öğr

enilmeden

bir

anlam

ifade

edebilir

.

D

ahası

“bir

yabancı

dil

öğr

enmenin

”,

iletişim

dışında

insan

zihnini

ne

kadar

geliştir

diğini

bilmemiz

e

rağmen,

canlılık

hakkında

or

talama

üz

eri

bir

derinlik

sahibi

olmanın

düşüncemiz

e

getir

eceği

açılımlar

dan

da

habersiziz.

Çocuklarımızı

sadece

akademik

başarı

yahut

hedef

olarak

değil,

yaşamı

anlamaları

için

biy

olojiyle

ilgilenmey

e

öz

endirmenin

öz

ellikle

içinde

yaşadığımız

çağda

büyük

bir

gör

ev

olduğunu

düşünüy

or

um.

B

iy

olojiyi

anlamak,

çeşitliliği,

far

klılığı,

dönüşümü

v

e

çevrimi

anlamaktır

.

B

iy

olojiyi

anlamak,

bu

dünya

üz

erindeki

v

arlığımızın

anlamını

en

temel

düz

ey

de

kavrama

şansı

yakalamaktır

.

B

iy

olojiyi

anlamak,

insanın

kendisini

anlama çabasındaki en önemli giriş kapısıdır

.

Canlılık

bilgisi,

şu

dünyaya,

kendiniz

e,

işiniz

e,

fay

da

v

e

zarara,

iyi

v

e

kötüy

e,

geçmiş

v

e

geleceğe,

kısacası

her

şey

e

bakışınızı

değiştir

ebilecek

bir

bakış

açısı

sunar

.

İ

nsanın

kültür

el

birikiminin

çok

ötesinde,

onun

yanılgılarından

bağımsız

milyarlar

ca

senedir

işlemey

e

dev

am

eden

bu

tabiatı,

bilim

gibi

nesnel

bir

araçla

inceleme

çabalarından

çıkacak

far

kındalıkla

inceleme

v

e

anlamaya

çalışma

lüksü,

bu

devrin

insanoğluna

belki

de

en

büyük

hediy

esidir

.

Ş

imdilik

elimiz

de

bu

amaçla

kullanabileceğimiz

en

iyi

araç

tabii

ki

bilimdir

fakat

bilimle

birlikte,

bilimin

henüz

emekleme

safhasındaki

becerilerini

katbekat

aşan

bu

yaşam

bilgeliği

ile

tanışmak,

bizi

bilimin

“

v

eri

”lerinden

çok

daha

ötey

e,

anlama

dair

kıyılara

ulaştırabilme

potansiy

eli

taşır

.

B

u

metinde

v

e

yazıp

çiz

diğim

her

şey

de

yapmaya

çalıştığım

şey

,

tabiatın

r

ehberliğinde

bana

gör

ünen

dünyayı

dilim

döndüğünce

anlatmaya

gayr

et

etmektir aslında.

B

u

muhteşem

y

olculuk

için

belki

en

önemli

engel,

bilimin

baz

en

çok

karışık

hale

gelebilen

metodolojisi

v

e

genellikle

anlaşılmaz

hale

getirilen

dilidir

.

T

eknik

uzmanlık

alanlarına

sıkışmış

bilim

v

eriden

başka

bir

şey

ür

eteme

z.

B

u

nedenle

bilimsel

bilginin

v

e

bunun

hayata

dair

sonuçlarının

mesleği

bilim

olmayan

insanlarla

paylaşılması,

anlaşılır

bir

dille

y

eniden

ür

etilmesi,

günümüz

bilim

insanının

da

en

önemli

sor

umluluğudur

.

Z

ira

elimiz

deki

v

eriler

,

insan

zihninde

nice

düşünce

tillerini

ateşleme

kudr

etine

sahiptir

v

e

bunlar

dan

doğr

u

bir

şekilde

haber

dar

olmaya

tüm

insanların

hakkı

v

ar

dır

.

T

emel

insan

hakları

arasında

zikr

etmemiz

ger

eken

bu

hak,

tüm

insanlara

ancak

v

e

en

doğr

u

biçimde

bilim

emekçileri

v

e

bilim

insanları

tarafından

v

erilebilir

.

T

abii

ki

bu

da

kolay

bir

iş

değildir

.

15

yılı

aşan

kişisel

deneyimim,

baz

en

çok

basit

v

e

mantık

kuralları

içerisinde

açık

bir

ger

çeği

insanlara

anlatabilmenin

ne

kadar

z

or

olduğuna

dair

sayısız

örneği

bana

öğr

etti.

İ

nsanların

kültür

,

inanç,

alışkanlık

v

e

ön

kabullerinden

daha

z

or

bir

engelle

hiç

karşılaşmadım.

F

akat

eğiticinin

v

e

anlatıcının

gör

evi,

bunlar

dan

şikây

et

eder

ek

köşesine

çekilmek

değil,

bunları

aşarak

işini

doğr

u

yapmasını

sağlayacak

y

olları

da

keşfetmektir

.

G

er

ek

yazılı

v

e

görsel

basında

ger

ekse

y

eni

internet

medyasında

üz

erimiz

e

düşen

en

temel

gör

evin

bu

olduğunu

düşünüy

or

um.

T

abii

ki

bunu

da

her

bilim

insanından

beklemek

haksızlıktır

ama

en

azından

bu

konuda

da

uzmanlaşan,

insanlara

bilimi

anlatmanın

öğr

etilebilir

bir

metodunu

çıkar

tmak

üz

er

e

mesai

sar

f

eden

insanlara

da

acilen ihtiyacımız v

ar

. Ç

ünkü bu bilgi, hepimizi kur

taracak olan bilgidir

.

Anlatmaya

çalıştığım

gör

evi,

tarladaki

bitkiyi

y

enilebilir

ekmek

haline

getir

en

insanların

yaptığı

işe

benz

etebilirim.

T

arladaki

buğdayı

doğr

udan

yiy

er

ek

beslenemeyiz.

B

unun

için

o

buğdayı

toplayan,

sap

v

e

samanı

ayıran,

işley

en,

öğüten,

hamur

yapan,

mayalayan,

pişir

en

v

e

ür

ünü

bizler

e

ulaştıran

insanlara

da

ihtiyacımız

v

ar

.

B

ilgi

de

günümüz

de

bö

yle

ara

basamaklara

ihtiyaç

duyuy

or

.

B

u

örneğin,

naçizane

benim

tarafımdan

v

e

benim

gibi

insanlar

tarafından

tamamlanmaya

çalışılan

eksiğin

ne

olduğunu

da

metaforik

olarak

anlatabildiğimi düşünüy

or

um.

GÖRSEL 8: İ

nsan nedir? Karar sizin…

T

abiattan

uzak

kaldığınız

da,

mesela

birisi

siz

e

evrimden

bahsettiğinde

bunu

“

gör

üşler

den

bir

gör

üş

”,

yahut

“

sadece

bir

teori

”

olarak

dinlememeyi

v

e

anlamamayı

seçebilirsiniz.

F

akat

tabiatla

haşır

neşir

iseniz,

evrim

denen

şeyin

r

eddedileme

z

v

e

açık

bir

yasa

olduğunu,

teorilerin

ise

sadece

o

ger

çeği

açıklamak

için

gösterilen

insanî

v

e

bilimsel

çabalar

olduğunu

kolay

ca

anlarsınız.

N

e

far

k

eder

peki?

B

ir

tanesinde

kendinizi

her

şey

den

ayrı,

gökten

düşmüş

bir

v

arlık

olarak

konumlayıp

kendiniz

ce

bir

yaşam

kurmaya

v

e

kaçınılmaz

olarak

da

sizi

tabiatınız

dan

kopmaya

götür

en

bir

y

ola

girmiş

olursunuz.

İ

nsanın

binler

ce

yıllık

ser

encamı

bunun

örnekleri

ile

doludur

.

İ

kincisinde

ise

sistemin

bir

par

çası

olarak

kendinizi

y

eniden

konumlandırmaya

başlar

v

e

kültür

ünüz

deki

“

doğal

v

e

doğr

u

olmayan

”

kısımları

kolay

ca

ayıklama

bilgeliğine

ulaşma

y

olunda

emin

adımlarla

ilerlersiniz.

Çevr

eniz

deki

her

şeyin

siz

den

bir

par

ça

taşıdığını

v

e

sizin

her

şeyle

derinden

bağlantıda

olduğunuzu

anladığınız

da,

kendiniz

e

v

e

her

şey

e

bakışınız kökten değişmey

e başlar

. N

eticede insan olmanın per

v

asız v

e gaddar

bir

komutan

olmak

değil,

sisteme

hizmeti

esas

alan

bir

lider

olmak

demek

olduğunu

kavramaya

başlarsınız.

İ

şte

ilk

bakış

açısı

bizi

“

egoist

”

bir

noktaya

sür

ükler

ken, ikincisi “

ekolojik

” bir anlayışı y

eşer

tebilmemizi sağlar

.

E

vrimi,

dönüşümü,

o

büyük

çevrimi

v

e

canlılık

âlemindeki

y

erimizi

“bilsek

ne

olur

,

bilmesek

ne

olur

”

diy

ebilenler

e,

“bir

r

esim

bin

söz

cüğe

bedeldir

”

diy

er

ek, şu güz

el karikatür

ü biraz tefekkür etmelerini öneririm:

GÖRSEL 9

İNSANIN FABRİKA AYARLARI’NIN ÖZETİ

B

inler

ce

yıldır

kendimiz

e

inşa

etmey

e

dev

am

ettiğimiz

medeniy

etimizin

alışkanlıkları,

kültür

ümüzün

kalıpları,

nesilden

nesile

aktarılan

sö

ylencelerimiz

v

e

kişisel

deneyimlerimiz,

bizi

genellikle

tabiatımızın

çok

dışında

bir

benlik

v

e

insan

algısı

ile

baş

başa

bırakabiliy

or

.

Ü

r

etimi

mily

onlar

ca

yıl

sür

en

biy

olojik

v

e

zihinsel

öz

elliklerimizin

daha

bir

kaç

yüzyıllık,

hatta

5

yılda

bir

değişen

insan

icadı

çevr

eler

e

uyum

sağlamasını

bekliy

or

ama

bunda

çoğu

zaman

hüsrana

uğr

uy

or

uz.

Ayarlarımız

kolay

kolay

değişmiy

or

,

biy

olojik

sistem

bizim

teknolojimiz

gibi

hızlı

har

eket

etmiy

or

.

E

ğer

biz

dönüp

de

“B

en

neyim,

nasıl

bir

şeyim?”

sor

usunu

sıklıkla

sormaz

v

e

bilgi

ile

bu

sor

unun

cev

aplarını

güncelleme

zsek

genelde

elimiz

de

hep

bir

hüsran

kalıy

or

.

B

u

kitabın

yazılış

amacı,

kendim

gibi

modern

zamanlar

da

büyümüş

çocuklara,

kendi

çocuklarına

da

anlatsınlar

diy

e

sıklıkla

unuttuğumuz ayarlarımızı hatırlatmaktır

.

E

liniz

deki

bölümler

bo

yunca

siz

e

anlatmaya

çalışacağım

şey

,

5

maddey

e

kadar

indirgey

ebildiğim

v

e

biy

olojik

donanımımızın

tarihsel

macerasına

da

bakmaya

bizi

mecbur

bırakan

temel

ayarlarımız

dır

.

İ

nsanın

F

abrika

Ayaları

tamlamasının

baş

har

erinin

İF

A

yani

“

y

erine

getirme

”

anlamındaki

kelimeyle

sesteş

olması

da

bu

başlığı

seçmemde

önemli

faktörler

den

birisidir

elbette.

İ

ddiam,

bu

maddeler

e

ne

kadar

yakın

bir

yaşam

inşa

edebilirsek,

hayatımızı

o

denli

sağlıklı,

do

yum

içinde

v

e

insanlığımızın

ger

eğini

ifa

edebilecek

tar

z

da

yaşamamızın

kolaylaşacağıdır

.

Ş

imdi

bu

beş

maddeyi

kısaca

açıklayarak,

şüphecileri

ikna

etmek

v

e

bilgi

istey

enler

e

daha

detaylı

bilgi

v

ermek için sizi her bir ayarın detaylandırıldığı bölümler e dav

et edeceğim.

İFA-1: Hareket

İ

nsan

atalarının

dünya

yüz

eyine

yayılma

sür

eçlerinde

en

büyük

av

antajlarından

birinin

bedensel

har

eket

becerileri

v

e

bu

har

eketler

e

uygun

olarak

uyumlanmış

bedenleri

olduğunu

biliy

or

uz.

G

ör

ece

tüysüz,

bolca

ter

be

zi

içer

en,

güçlü

v

e

oksijen

kullanma

v

erimliliği

yüksek

kas

dokusu

ile

donatılmış,

geniş

har

eket

açısına

sahip

eklemlerle

desteklenmiş,

sağlam

bir

iskelet

sistemi

ile

donatılmış

bedenimiz,

atalarımız

arasından

“har

eketli

olanların

”

av

antaj

sağladığı,

har

eketsiz

v

e

har

eket

açısından

zayıf

olanların

ise

elendiği

bir

geçmişe

işar

et

ediy

or

.

G

er

çekten

de

ilgili

bölümde

gör

eceğimiz

gibi

bu

uzun

seçilim

sür

eçleri

sonucunda

bir

hayli

atletik

potansiy

eli

yüksek

bedenlerle

dünyaya

geliy

or

uz

v

e

bu

öz

elliği

kullanmadığımız zaman da başımıza ciddi der tler açılabiliy

or

.

İFA-2: Az, Çeşitli ve Aralıklı Yemek U

zak

atalarımızın

doğada

nasıl

beslendiklerini

bugün

şehirler

de

yaşamaya

alışmış

bir

insanın

tahayyül

etmesi

ner

edeyse

imkansız

dır

.

Aşırı

enerji

tüketen

v

e

diğer

canlılara

gör

e

çok

büyük

olan

beyninin

enerji

ihtiyaçlarını

karşılaması

ger

eken

insanoğlu,

yüz

binler

ce

yıldır

en

önemli

y

eniliklerini

beslenme

alanında

yapmak,

tarımı

icat

etmek

v

e

endüstriy

el

gıdayı

keşfetmek

z

or

unda

kalmıştır

.

F

akat

hepi

topu

on

bin

yıldan

biraz

daha

fazla

zamandır

kendi

gıdasını

ür

etebilen

insanoğlu

v

e

ataları,

mily

onlar

ca

yıllık

geçmişte

tabiatın

sunduklarına

bağımlıy

dı.

D

olayısıyla

kaçınılmaz

olarak

tüm

beden

v

e

metabolizma

öz

ellikleri,

besinin

az,

belirsiz

v

e

zahmetli

olduğu

bir

dönemin

ger

eklerine

gör

e

şekillendi.

G

elişkin

bir

yağ

depolama

sistemi,

hızlı

metabolizma

v

e

tabiatta

pek

az

bulunan

şeker

gibi

önemli

gıdalara

karşı

hissettiği

şiddetli

iştah,

o

dönemler

de

hayatta

kalabilen

insanların

olmazsa

olmaz

öz

elliğiy

di.

Ama

günümüz

de

içinde

yaşadığımız

besin

v

e

kaynak

bolluğu,

bu

temel

ayarlarımızı

ciddi

olarak

tehdit

ediy

or

v

e

bununla

başa

çıkmakta

z

orlanıy

or

uz.

F

r

enlememiz

ger

eken

belki de en önemli ayarlar

dan birisi işte bu nedenle beslenme ayarlarımız.

İFA-3: Olumlu ve Zengin Sosyal İlişkiler B

iy

olojik

âlemdeki

en

zayıf

v

e

en

uyumsuz

canlı

olarak,

tek

başına

hayatta

kalmamız

imkânsız.

Ayrıca

çok

er

ken

v

e

gelişimini

tamamlamadan

doğmak

z

or

unda

olan

bebeklerimizin

hayatta

kalması

da

yine

çok

önemli

bir

biy

olojik

sor

un.

B

unun

gibi

de

zav

antajlar

,

büyük

beynimiz

v

e

insanî

diğer

öz

elliklerimiz

için

ödememiz

ger

eken

yüksek

bedeller

olarak

karşımıza

çıkıy

or

.

F

akat

bu

bedelleri

ödeyip

bu

olumsuzluklarla

baş

edebilmemiz

için

ger

eken

sayısız

sosyal

adaptasy

onumuz

da

v

ar

.

B

unlara

genel

olarak

bakınca,

yalnız

kalmanın,

sevgisizlik

çekmenin

v

e

bir

başına

olmanın

neden

bizim

tür

ümüz

için

iyi

bir

seçenek

olmadığını

daha

iyi

anlıy

or

uz. M

ily

onlar

ca yıldır ancak birlikte v

ar olabilen bir tür

ün tor

unları,

bugün

aşırı

gelişmiş

iletişim

imkanlarına

rağmen,

kalabalık

y

erleşim

öbeklerinde

iletişim

v

e

paylaşım

sor

unlarını

had

safhada

yaşıy

orlar

.

T

ahminlerin

çok

ötesinde

zararını

gör

düğümüz

bu

eksikliğin

giderilmesi

için orijinal sosyal ayarlarımızı detaylı olarak göz den geçir

eceğiz.

İFA-4: Düşük Stresli Bir Yaşam

S

tr

es

yanıtı,

tabiattaki

canlıların

en

temel

hayatta

tutucu

güçlerinden

birisidir

.

T

üm

organizmalar

str

es

yaratan

dur

umlara

karşı

çok

çeşitli

yanıtlar

ür

eter

ek,

canlılığı

tehlikey

e

düşür

ebilecek

dur

umlar

da

bile

yaşamı

dev

am

ettirmenin

bir

y

olunu

bulur

.

B

eslenme,

ür

eme,

güv

enlik

v

e

gelişme

gibi

temel

yaşamsal

sür

eçler

,

adeta

en

temelden

str

es

yanıtları

ile

bağlantılıdır

.

İ

nsan

ise

diğer

canlılar

dan

far

klı

olarak

hem

psikolojik

str

es

ür

etebilen

tek

canlıdır

hem

de

kendi

yarattığı

medeniy

et

v

e

yaşam

tar

zı

içinde

doğasında

bulunmayan

bir

çok

str

es

faktör

ünü

de

bilip

bilmeden

yaşamına

dahil

etmekten

v

azgeçeme

z.

S

tr

esle

ilgili

ayarlarımızın

mantığını

anladıkça,

modern

şehir

toplumlarında

str

es

v

e

str

ese

bağlı

hastalıkların

neden

dünyadaki

en

önde

gelen

ölüm

sebepleri

arasında

başı

çektiğini

çok

daha

iyi

anlayacağız.

Anlamakla

da

kalmayıp

bununla

ilgili

olarak

nasıl

önlemler

alabileceğimizi,

bu

yapay

v

e

ağır

str

es

koşullarının

üz

erimiz

deki

etkilerini nasıl en aza indir

ebileceğimizi de tar

tışacağız.

İFA-5: Sınırları Aşmak

İ

nsan

denen

organizmanın

şimdiy

e

kadar

dünya

üz

erindeki

temel

etkisine

v

e

çıktısına

bakarsak

sanırım

bu

organizmanın

“

yapılmayanı

yapmak

”

için

tasarlanmış

bir

garip

v

arlık

olduğuna

kanaat

getirmemiz

z

or

değildir

.

İ

nsanın

ser

encamı

diğer

hiçbir

canlıya

benz

eme

z.

H

ele

ki

günümüz

de

yarattığımız

şu

baş

döndür

ücü

medeniy

etin

marifetlerine

bakınca,

insanın

sadece

biy

olojik

bir

v

arlık

olarak

değerlendirilemey

eceği

çok

açık

bir

hale

gelir

.

B

u

sıra

dışı

“

ayarımız

”

için

seçtiğim

“

sınırları

aşmak

”

başlığı

altında,

insanı

salt

biy

olojik

donanımının

ötesine

taşıyan

zihinsel

öz

ellikleri

açısından

inceley

eceğiz.

S

ıradan

hayatlarımızın

bizi

neden

sıkıntılara

sür

üklediğine,

insanın

yaratıcılık

v

e

y

enilik

bağımlılığının

nedenlerine

ineceğiz.

N

eticede

insanın

yani

her

birimizin,

bu

dünyaya

“kendini

içinde

bulduğu

sınırları

aşma

”

dür

tüsüyle

gönderildiğini

far

k

edecek

v

e

bunun

hem

tür

ümüz

hem

de

bir

eysel

olarak

kendimiz

için

ne

kadar

önemli

bir

mesele

olduğunu

başka

bir

açıdan

kavrayacağız.

G

ünümüz

de

pozitif

psikoloji

alanının

da

en

önemli

konularından

birisi

olan

“

sınırları

aşmak

”

bazılarına

gör

e

insan

mutluluğunun

tek

kaynağıdır

.

B

elki

iddialı

bir

ifade,

ama

şu

kısacık

hayatta

bö

yle

iddialı

bir

ifadey

e

en

azından

bir

yakından

bakmadan geçmemek lazım.

B

u

beş

madde

eliniz

deki

metnin

temelini

oluştur

uy

or

.

F

akat

bir

de

benim

“

sıfırıncı

kural

”

dediğim

bir

kural

daha

v

ar

.

O

da

tüm

ayarları,

tüm

yaşamı

kapsayan “kaos

” kuralı.

1

B

urada

bir

dur

up

şu

çevirinin

çelişkisine

odaklanalım:

“İ

nsansı

maymunlar

”

dediğimiz

hominidler

“insanı

da

içer

en

”

bir

gr

up

olunca,

bu

ifade

baştan

sona

oksimor

on

kokan

çelişkili

bir

ifadey

e

dönüşüy

or

.

Y

ani

insan,

bu

çeviriy

e

gör

e,

insansı

maymunlara

dâhil

bir

canlı

oluy

or!

H

âlbuki

“hominid

”

hem

insan

hem

de

bu

“

ape

”

yani

insansı

maymunları

kapsayan

bir

başka

kategoridir

.

D

üşünür

,

“

dilinizin

sınırları

dünyanızın/zihninizin sınırlarıdır

” der

ken galiba haklıymış!

2

H

er

ne

kadar

E

ndone

zya

gibi

bazı

y

erler

de

mesela

orangutanların

insanlar

tarafından

seks

kölesi

yapılması

v

eya

bir

çok

hayv

anın

cinsel

köle

olarak

kullanılması

söz

konusu

olabiliy

orsa

da

bunlar

biy

olojik

temelli

olaylar

değildir

.

B

u

olaylar

ne

yazık

ki

insanın

hiçbir

biy

olojik

canlıda

görmediğimiz

o

gözü

do

ymaz sapkınlığının te

zahürleridir

.

KAOS GÜZELDİR!

Kaos,

zik

v

e

doğa

bilimlerinde

günlük

yaşamda

bildiğimiz

den

çok

far

klı

anlamda

kullanılan

bir

terim.

İ

lk

kitabım

Kimsenin

B

ilemey

eceği

Ş

eyler’

de

bu

konuda

giriş

düz

eyinde

öz

etlemey

e

çalıştığım

bilgiler

,

kitabın

ilk

yayınlandığı

günden

beri

okuyucuların

en

çok

ilgisini

çeken

konuların

başında

geliy

or

(A.g.e.,

s.

177-280).

Z

ira

kaos,

doğa

bilimlerindeki

anlamıyla

“bildiğimiz

anlamda

periy

odik

yahut

y

eknesak

bir

düz

ene

sahip

olmayan,

düz

ensiz

v

eya

rastgele

gibi

gözüken,

ama

ar

ka

planda

kendi

kendini

organiz

e

eden

kompleks

bir

matematiksel

düz

en

tarafından

y

önetilen

”

sistem

v

eya

davranışlara

v

erilen

bir

isim.

T

am

bilimsel

adı

“kaos

kuramı

”

v

e

bu

teorinin

kitabî

tari

,

“kompleks

dinamik

sistemleri

inceley

en

bir

matematik

dalı

”dır

aslında.

1960’

lı

yıllar

da

bugün

bildiğimiz

anlamda

temelleri

atılan

kaos

kuramı

v

e

ilişkili

alanlar

,

tabiattaki

hemen

tüm

sistemlerin

aslında

anladığımız

düz

en

kavramından

çok

far

klı

bir

düz

enle

işlediğini

bizler

e

göster

di.

H

âlâ

da

y

eni

bulgularla

bu

hayr

et

v

erici

v

e

kavranması

z

or

bilgiyi

hazmetmey

e

çalışıy

or

uz.

B

urada

detaylarına

girmey

eceğimiz

kaos

kuramı

v

e

kaos

bakış

açısının

biz

e

öğr

ettiği

şey

,

tabiatın

bildiğimiz

anlamda

bir

“

düz

en

”

or

taya

çıkar

tma

z

or

unluluğu

olmaması

v

e

tabiatın

“

rastlantısal

”

olmaktan

öte,

girift

v

e

kaotik

bir

tar

z

da

davrandığı

önerisidir

.

Kaos

kuramını

biraz

yakından

tanıdığınız

da

hayatınızla

ne

kadar

yakından

ör

tüştüğünü

hayr

etle

far

k

etmeniz

çok

muhtemeldir

.

Z

ira

ger

ek

kişisel

yaşamlarımız

ger

ekse

etrafımız

daki

ziksel

dünyanın

“

doğal

”

davranışları,

çoğu

zaman

bizim

“beklenti

” v

e “

düz

en algımız

”la uyumlu değildir

.

B

ugün

bildiğimiz

kadarıyla

tabiatın

ana

işleme

mantığına

biz

bilimde

kaos

diy

or

uz.

B

edenlerimiz

v

e

zihinlerimiz

de

dolayısıyla

mily

onlar

ca

yıldır

kaotik

bir

dünyada

v

e

kaotik

koşullar

içerisinde

evrilip

y

oğr

ularak

bugünler

e

gelmiş

olmalı.

B

ir

başka

deyişle

kaos,

zihnimizin

alışık

olduğu

v

e

içinde

pr

ogramlandığı

ana

sistemdir

.

İ

nsanoğlu

analitik

aklını

kullanmaya

başladığından

beri

çevr

esine

belli

bir

“

düz

en

”

v

ermek,

belirsiz

geleceği

öngör

ülebilir

yapmak

v

e

bu

say

ede

hayatta

kalma

şansını

ar

tırmak

için,

tüm

medeniy

etini

bugün

adına

“

düz

en

”

(or

der)

dediğimiz

bir

beklenti

üz

erine

inşa

etti.

B

u

beklentinin

bugünkü

hayatımız

daki

karşılıkları

saatli

mesailer

,

günün

belli

saatlerine

denk

gelen

öğünler

,

uykuya

yatış

v

e

sabah

kalkış

için

kur

duğumuz

alarmlar

,

izin

v

e

tatil

günleri,

sinema

v

eya

tiyatr

o

seansları,

toplu

taşıma

araçlarının

kalkış

zamanları

gibi

biçimler

de

karşımıza

çıkıy

or

.

E

lbette

bunların

bir

çoğu

oldukça

fay

dalı

seçimler;

mesela

lmlerin

sinemalar

da

“kaotik

”

saatler

de

gösterildiğini

yahut

uçakların

hav

aalanına

belirgin

bir

zamanda

değil

de

hasbelkader

herhangi

bir

zamanda,

hatta

herhangi bir günde indiğini düşünün. E

lbette hayatımız yaşanmaz olur

du.

F

akat

tabiat

biraz

bö

yledir

.

M

esela

kışın

soğuk,

yazın

da

genellikle

sıcak

olur

ama

y

emek

saatli

gelme

z.

H

av

anın

nasıl

olacağı

çok

önceden

belli

olmaz

(hâlâ

günümüz

de

ancak

en

fazla

5-6

günlük

isabetli

hav

a

tahmini

yapabiliy

or

uz).

T

ehlikenin

ne

zaman

geleceği

çok

önceden

kestirileme

z.

Kısacası

tabiat,

bizim

algımıza

gör

e

“

düz

ensiz

”dir

.

D

üz

enli

bir

hayat

yaşayan

insanlar

da

bile

baz

en

hiç

olmayacak

saatler

de

acıkma,

cinsel

ar

zuların

uyanması

yahut

şö

yle

tatlı

bir

uyku

basması

söz

konusu

olabilir

.

B

edenimiz

de

ö

yle

saat

gibi

çalışmaz

pek;

buna

hepimiz

aşinayız

dır

.

Z

ira

bu

beden

v

e

bu

zihin,

biz

ne

kadar

düz

enli

v

e

sistemli

yaşarsak

yaşayalım,

temelde

kaotik

bir

tabiata sahiptir

.

S

ıfırıncı

ayar

işte

bu

ger

çeği

göz

önüne

alınca

kendiliğinden

or

taya

çıkar:

G

ünlük

faaliy

etlerimiz

de

v

e

zihinsel

sür

eçlerimiz

de

r

utinden

kaçınmamız,

arada

bir

sistemi

şaşır

tacak

beklenmey

en

değişiklikler

e

izin

v

ermemiz

ger

ekir

.

A

z,

çeşitli

v

e

aralıklı

y

emeyi

ele

alalım.

Y

emek

listenizi

incelikli

bir

şekilde

tasarlayıp

sıkı

bir

şekilde

buna

bağlı

kalmanız,

her

gün

aynı

saatte

mesai

gibi

belli

yiy

ecekleri

tüketmey

e

çalışmanız,

bir

sür

e

sonra

bedeniniz

de

v

e

zihinsel

donanımınız

da

str

es

oluşturabilir

.

Ç

ünkü

metabolik

hızınız,

besleyici

maddeler

e

olan

ihtiyacınız,

ağız

tadınız

daki

değişimler

bir

çok

faktör

e

bağlı

olarak

kaotik

bir

biçimde

değişiklik

göster

ebilir

.

İ

lgili

bölümde

aşırı

şeker

v

e

tatlı

tüketiminin

biz

e

neler

yaptığını

konuşacağız

fakat

şeker

alımını

tamamen

kesmek

yahut

senede

bir

iki

ker

e

(eğer

sağlığınız

y

erindeyse)

şö

yle

le

zz

etli

bir

künefenin

tadına

bakmamak,

yine

siz

e

pek

iyi

gelmey

ebilir

.

S

iz

e

tavsiy

em,

senede

bir

iki

ker

e

mesela

H

atay

’a

gidiy

orsanız,

abar

tmadan

o

muhteşem

künefeden

de

yiyin.

Ama

her

hafta

künefe

y

emenin

sizi

er

kenden

öldür

ebileceğini

de

unutmayın.

B

az

en

uyku

saatlerinizi

değiştirin.

B

az

en

kahv

altıyı

atlayın.

Kimi

zaman

akşam,

kimi

zaman

öğlen

y

emeyin.

B

ir

kaç

gün

v

ejetar

y

en,

bir

kaç

gün

v

egan

olun;

bir

kaç

gün

de

et

v

e

hayv

ansal

ür

ünlerle

beslenin.

H

er

gün

aynı

şeyleri

y

emek,

her

gün

aynı

şeyleri

yapmak

bedenimiz

e

v

e

zihnimiz

e

pek

iyi

gelme

z;

yaptığımız

şeyler

kitabî

olarak

biz

e

“iyi

geldiği

bilinen

”

şeyler

olsa

bile.

Ö

rneğin,

har

eket

iyidir

ama

spor

salonlarında

key

niz

y

erinde

olsun

olmasın,

her

gün

kendini

aynı

per

formansı

göstermey

e

z

orlamak,

bedeninizi

aşırı

z

orlayan

v

e

sağlıklı

olacağım

der

ken

belki

de

sonumuzu

hazırlayan

kötü

alışkanlıklarımız

dan

birisidir

.

Ö

z

etle,

ne

yaparsak

yapalım,

r

utinden

kaçınalım;

kaosu

hayatımıza

dav

et

edip

,

onu

kullanmanın

y

ollarını

öğr

enelim.

Arada

bir

kaçamaklar

,

arada

bir

ihmalkarlıklar

da

lazımdır

.

F

azla

pr

ogramlı

v

e

y

eknesak

bir

yaşam,

beden

sistemimizle uzun v

adede bozuşmamıza neden olabilir

.

Ş

imdi

sizleri

fabrika

ayarlarımızı

daha

yakından

tanımak

üz

er

e

bu

beş

temel

ayar üz

erinde ayrı ayrı durmaya dav

et ediy

or

um.

İ

yi y

olculuklar!

İF

A-1

HAREKET

HAREKETSİZLİK BİZİ NEDEN HASTA EDER?

“Hareket etmek için görür;

Görmek için hareket ederiz...”

William Gibson

BEYİN “NEDEN” VAR?

İ

nsan

dahil

tüm

biy

olojik

organizmalar

or

tak

v

e

temel

bir

plan

üz

erine

inşa

edilmiştir

.

H

ücr

elerimizin

yapısı,

DNA

’

larımızın

dizilimi,

biy

okimyasal

tepkime

kalıplarımız

v

e

hücr

elerimizin

içerisindeki

iy

onlar;

ister

insan

ister

zürafa

isterse

bahçemiz

deki

çimen

yahut

eğr

elti

otu

olsun,

temelde

hepsinde

aynıdır

.

F

akat

canlıların

yaşadıkları

or

tama

gör

e

çeşitli

bedensel

far

klılıklar

göster

dikleri

de

elbette

malumunuz

dur

.

B

u

far

klılıkların

kaynağı,

canlıların

yaşadıkları

or

tamlar

ile

mily

onlar

ca

yıldır

sür

en

bir

alışv

eriş

içinde

olmalarıdır

.

T

üm

canlıların

or

tak

öz

ellikleri

arasında

çevr

eden

gelen

uyarıları

v

eya

değişiklikleri

algılayarak

bunlara

tepki

v

er

ebilmek

gibi

bir

öz

ellik

olduğundan,

ister

tek

hücr

eli

bir

bakteri,

isterse

çok

hücr

eli

bir

hayv

an

yahut

bitki

olsun,

tüm

canlılar

da

bir

v

eri

iletim

sistemi

yahut

sinir

sistemine

benz

er

bir

haberleşme

ağı

bulunmak

z

or

undadır

.

F

akat

biraz

düşününce,

her

canlıda

beyin bulunmadığını hemen far

k ederiz.

H

angi

canlıların

beyni

v

ar

dır

sor

usunu

sor

unca

karşımıza

ilginç

bir

ayrım

çıkar:

Y

er

değiştir

ebilen

yani

har

eket

edebilen

v

e

çok

hücr

eli

olan

bütün

organizmaların

bir

“kafası

”

v

e

o

kafanın

içinde

de

beyin

yahut

beyne

benz

ey

en

bir

organ

bulunur

.

T

üm

canlılar

çeşitli

şekiller

de

har

eket

ederler

fakat

“

y

er

değiştir

ebilme

”

mesela

bitkilerin

yapabildiği

bir

şey

değil.

Çoğu

bitki

-öz

ellikle

karasal

bitkiler-

bir

y

er

de

sabit

dur

ur

v

e

sadece

beden

biçimlerini

değiştir

ecek

şekilde

har

eket

eder

.

Ama

-biz

dahil-

tüm

hayv

anlar

,

bir

y

er

den

bir

y

er

e

har

eket

edebilir

,

y

er

değiştir

ebilir

öz

elliktedir

.

İ

şte

bu

y

etenek,

karmaşık

bir

v

eri

işleme

sisteminin

v

arlığını

yani

beynin

v

arlığını

mecbur kılar

.

BEYİN VARSA HAREKET VAR

O

rganizmanın

y

er

değiştirmesi

söz

konusu

olduğu

zaman,

o

canlıda

ilav

e

bir

ihtiyacın

or

taya

çıktığını

gör

ür

üz:

Canlının

etrafının

far

kında

olması,

besine

doğr

u

gitmesi,

tehlikeden

kaçması,

acıdan

sakınması

v

e

uzaklaşması

gibi,

alıcılar

aracılığıyla

edinilen

bilgiler

e

gör

e

“

y

ön

değiştir

ebilmesi

”

ger

ekir

.

B

unun

için

de

duyu

organlarına

v

e

o

duyu

organlarının

v

erilerini

değerlendir

ecek

bir

mer

ke

zî

işlem

birimine

ihtiyaç

v

ar

dır

.

İ

şte

bu

mer

ke

zî

işlem

birimine

de

biz

“beyin

”

diy

or

uz.

B

u

açıdan

baktığımız

zaman,

çok

hücr

eli

bir

canlıda

y

er

değiştirme

şeklinde

bir

har

eket

v

arsa,

bir

beyin;

bir

beyin v

arsa da bir şekilde har

eket olmak z

or

undadır

.

B

eynin

en

gelişmiş

v

ersiy

onu,

bildiğimiz

kadarıyla

insanda

bulunur

.

Y

aptığımız

tüm

işlevler

,

beynin

ür

ettiği

tüm

tepkiler

,

aslında

har

ekete

dayalı

yanıtlar

dır

.

E

lbette

ki

en

gelişmiş

v

ersiy

ona

sahip

canlılar

olarak,

har

eket

r

eper

tuarı

açısından

en

z

engin

tür

olmamız

da

şaşır

tıcı

olmamalı.

M

esela

bu

satırları

yazan

ben

v

e

okuyan

sizler

,

hiç

de

azımsanmayacak

der

ecede

karmaşık har

eketleri birbiri ar

dına düşünmeden sergiley

ebiliy

or

uz...

HAREKET ÖMRÜ UZATIYOR

M

ily

onlar

ca

yıl

bo

yunca

tabiatın

bağrında

şekillenip

bugünkü

haline

kavuşan

bir

bedenimiz

v

ar

.

T

üm

ayarlarımız

da

tabiattaki

ihtiyaçlarımıza

gör

e

şekillenmiş.

F

akat

günümüzün

insanı,

orijinal

tabiatıyla

pek

de

ilgisi

kalmayan

garip

bir

çevr

ede

yaşıy

or

.

B

u

bağlamda

modern

insanın

en

önemli

sor

unlarından

bir

tanesi

de

“

sedanter

”

yahut

har

eketsiz

yaşam

dediğimiz

sor

undur

.

İ

nsanlar

öz

ellikle

gelişen

teknoloji,

ulaşım

araçlarının

çeşitliliği

gibi

kolaylaştırıcı

unsurlar

say

esinde

ar

tık

eskiy

e

nazaran

çok

daha

az

har

eket

ediy

or

.

G

elişen

dijital

teknoloji

nedeniyle

ellerimizi,

kollarımızı,

ayaklarımızı

yani

bedenlerimizi

ar

tık

çok

daha

az

kullanıy

or

uz.

B

u

gelişmeler

sonucunda

ağırlıklı

olarak

“bilişsel

insanlara

”

dönüşmey

e

başladık,

öz

ellikle

de

şehir

de

yaşayan

insanlar

olarak...

B

u

da

ciddi

sağlık

sor

unlarını

beraberinde

getiriy

or

.

P

eki bunu kendimiz

e neden yapıy

or

uz?

E

n

başta

şunu

sö

ylemek

ger

ekir

ki

far

eler

de,

tavşanlar

da

yani

çalıştığımız

bir

çok

hayv

anda

gör

düğümüz

üz

er

e;

ziksel

egz

ersiz

yapan

canlıların

ömürleri,

yapmayanların

ömürlerinden

daha

uzun

oluy

or

.

B

uradan

da

har

eket

etmeninin

ya

da

etmemenin

ömr

e

olan

büyük

etkisini

açık

olarak

biliy

or

uz.

F

iziksel

olarak

har

eket

etmek,

bu

canlıların

hayatta

kalma

olasılığını

v

e

hastalıklara

karşı

sav

aşma

kabiliy

etini

ar

tırıy

or

.

Aynı

zamanda

har

eketsizlik

de

canlıların

kanser

gibi

hastalıklara

yakalanma

riskini

bir

şekilde

ar

ttırıy

or

.

D

olayısıyla

har

eket

etmek,

canlı

bedenlerinde

-öz

ellikle

de

memeli

bedenlerinde-

çok

fay

dalı,

hatta

fay

dalı

olmanın

ötesinde,

yaşamsal

3

bir bileşen olarak öne çıkıy

or

.

ATALARIMIZ NEDEN OTURDUKLARI YERDE OTURMADILAR?

İ

nsanın

har

eketle

ilişkisine

baktığımız

zaman,

yaklaşık

160

bin

sene

önce

D

oğu

Afrika

’

dan

çıkan

insan

tür

ünün

bir

kaç

bin

yıl

içinde

on

binler

ce

kilometr

e

y

ol

kat

eder

ek

dünyanın

dör

t

bir

yanına

nasıl

da

yayıldığını

gör

üy

or

uz.

G

enel

dur

um

itibariyle

or

taya

çıkan

manzara

pek

de

normal

bir

şey

e

benz

emiy

or

.

Y

ani

bu

insanlar

neden

bu

kadar

har

eketliy

di?

N

eden

otur

dukları y

er

de oturmayıp da her y

öne doğr

u çılgınlar gibi seyahat ettiler?

B

u

konuda

elbette

muhtelif

sebepler

sayılabilir

.

T

emel

sebep

ise

biraz

düşününce

hepimiz

için

aşikâr

dır:

İ

nsan,

aynen

bugün

olduğu

gibi

yaşamsal

kaynakları

çok

hızlı

tüketen

bir

canlıy

dı.

H

ızla

ür

üy

or

,

çok

yiy

or

,

or

tamını

hızla

değiştirmek

z

or

unda

kalıy

or

du.

Ç

ünkü

insanlığın

ilk

dönemlerinde

tarım,

gıda

ür

etimi,

mar

ket,

bakkal

gibi

imkânlar

mev

cut

olmadığından

hazır

yiy

ecek

bulmak

gibi

bir

şey

elbette

söz

konusu

değildi.

B

u

temel

nedenler

e

bağlı

olarak

insanlar

çevr

elerindeki

kaynakları

hızla

tüketince

hemen

y

eni

kaynaklar

bulmak

üz

er

e

başka

y

erler

e

har

eket

etmek

z

or

unday

dılar

.

Aynı

zamanda

zayıf

v

e

çıplak

bedene

sahip

bir

canlı

olarak

düşmanlarının

saldırısına

çok

açık

oldukları

v

e

henüz

kor

unaklı

barınaklar

yapamadıkları

için

sür

ekli

y

erleşik

bir

y

er

de

bulunmak

da

onlar

için

av

antajlı

değildi.

D

olayısıyla

dev

amlı

y

er

değiştir

er

ek

hayatta

kalma

olasılıklarını

ar

ttırmaya

çalışmaları en mantıklı v

e doğal strateji olmalıy

dı.

T

üm

canlılar

da

açıkça

gör

düğümüz

gibi,

atalarımız

arasında

da

far

klı

tipler

de

v

e

v

ar

yasy

onda

beden

yapısına

sahip

olanlar

v

ar

dı.

Y

ani

aslında

bugün

her

insan

nasıl

far

klı

v

e

benz

ersizse,

o

zaman

da

ö

yley

di.

Ş

ö

yle

düşünelim:

S

por

tmen,

har

eketli,

atletik,

har

eket

ettiği

zaman

kendini

iyi

hisseden

tipler

kadar;

çok

har

eketliliğe

uygun

olmayan,

belki

bel

kemikleri

y

eterince

gelişmemiş,

bacakları

vücut

ağırlığını

iyi

taşıyamayan

tipler

de

bulunuy

or

du.

B

azı

belli

v

ersiy

onların

yanında,

bunlar

v

e

çok

daha

başka

öz

ellikler

bakımından

far

klılık

göster

en,

değişik

tipler

deki

bir

eyler

adedince

sayısız

model

çeşidi

de

mev

cuttu.

B

akarsak

bugün

de

zaten

benz

er

bir

çeşitliliğin

olduğunu

gör

ebiliriz.

P

eki,

siz

ce

bu

çeşitler

arasında

tarih

öncesi

dönemler

deki hangi v

ersiy

onlar daha şanslıdır v

e hangilerinin hayatta kalma -

ür

eme

imkanları

daha

fazladır?

Ş

üphesiz,

daha

çok

har

eket

edebilenler

v

e

har

eketi

bedenleri

için

av

antaja

dönüştür

enler

daha

fazla

kaynak

bularak

daha

uzun

yaşama

şansına

sahip

oldular

v

e

elbette

onların

oransal

olarak

daha

fazla

çocukları

v

e

tor

unları

oldu.

B

u

dur

um

canlılığın

y

eni

nesillerle

dev

am

ettirilmesi

açısından

“

seçilim

sür

eci

”

olarak

adlandır

dığımız

aşamada

bir

“

seçilim

baskısı

”

yarattı.

D

iğerleri

yani

bu

der

ecede

har

eketli

olmayanlar

ise bu seçilim sür

ecinde v

e bö

yle bir “

seçilim baskısı

” altında y

eterince başarılı

olamayıp

or

tadan

kalktılar

.

H

er

ne

kadar

sosyal

v

e

yar

dımlaşan

bir

canlı

tür

ü

olsak

da

har

ekete

uyumlu

olmayan

v

e

o

çetin

tabiat

şar

tlarına

uyum

sağlayamayanlar

, bu sebeple y

eni nesiller içerisinde elener

ek gittikçe azaldılar

.

D

olayısıyla

bizler

bugün

har

eketi

bedenleri

için

fay

daya

dönüştür

ebilmiş

ataların

tor

unlarıyız.

B

edenlerimiz

e

baktığımız

zaman

da

bunu

açıkça

gör

ebiliy

or

uz.

ZİHİN VE BEDEN İÇİN HAREKET

G

ünümüz

de

öz

ellikle

şehirli

insanlar

için

“har

eketsizlik

”

(sedanter

yaşam)

sayısız

hastalığın

temelini

oluştur

uy

or

.

M

esela

günümüz

de

-daha

sonra

bahsedeceğimiz

beslenme

bozuklukları

meselesiyle

de

birleşince-

aşırı

kilo

(obe

zite) bugün şehirli insanın en önemli pr oblemlerinin başında geliy

or

.

Kan

şekerimizi

düz

enley

en

v

e

pankr

eas

tarafından

salgılanan

insülin

hormonunun

etkisinin

azaldığı

şeker

hastalığı

(diyabet)

tipi,

öz

ellikle

aşırı

kilo

v

e

yanlış

beslenmeyle

yakından

ilişkili.

B

u

dur

uma

“insülin

dir

enci

”

adı

da

v

eriliy

or

.

H

ar

eketsizlik,

bö

yle

metabolik

sor

unların

yanında,

depr

esy

on,

melankoli,

y

enilikçi

düşüncelerin

azalması,

sıkıntı

v

e

bunalımlar

gibi

bir

çok

zihinsel

v

e

beyin

temelli

pr

obleme

de

z

emin

hazırlıy

or

.

F

akat

basit

de

olsa

sür

ekli

yapılan

bir

egz

ersiz

e

başlandığında

(mesela

günlük

r

utin

yür

üyüşler

yapmaya başladığımız

da) vücudumuz bu tip risklerle çok iyi başa çıkabilmey e

başlıy

or

.

B

ir

kaç

haftalık

rahat

bir

egz

ersiz

r

utiniyle,

v

ar

olan

insülin

dir

encinin

dahi

normale

dönmey

e

başladığını,

klinik

olmayan

ha

f

depr

esy

onun

hızla

düz

eldiğini,

yaratıcı

düşüncelerin

ar

ttığını

v

e

zihinsel

enerjinin

hızla

yükseldiğini

açıkça

biliy

or

uz.

H

ar

eket

etmenin

hayatımız

daki

etkisini

göster

en

bu

kadar

çok

delilimiz

v

ar

ken,

bu

muciz

evî

v

e

basit

eklemeyi

bir

türlü

hayatımıza

y

erleştir

emiy

or

olmamız,

fabrika

ayarlarımızın

çok

dışında

gelişen

yaşam

alışkanlıklarımızın

bizi

nasıl

bir

dur

uma

soktuğunu açıkça gösteriy

or

.

Ö

z

etle,

sür

eğen

(kr

onik)

bir

çok

hastalık,

ha

f

v

e

or

ta

düz

ey

deki

depr

esy

on,

şeker

hastalığı,

yüksek

kan

basıncı,

panik

atak,

kalp

ritim

bozuklukları

gibi

tıbben

henüz

nedenini

v

e

çar

esini

tam

olarak

bulamadığımız

bir

çok

mesele,

aslında

günlük

r

utin

egz

ersizlerle

hızla

düz

elme

y

oluna

gir

ebiliy

or

.

E

gz

ersizin

bu

tip

ha

f

patolojik

dur

umlar

da,

v

ar

olan

bütün

ilaçlar

dan,

bütün

antidepr

esanlar

dan

çok

daha

etkili

olduğunu

gör

üy

or

uz.

M

esela

klinik

depr

esy

on

dediğimiz

ağır

seyr

eden

depr

esy

on

gibi

dur

umlar

da

elbette

ki

tedavileri

takip

etmek

v

e

ilaç

kullanmak

ger

ekiy

or

.

F

akat

bunun

dışında,

bizi

kr

onik

sor

unlara

götür

ecek

bir

çok

y

olu

engelley

en

en

sihirli

r

eçeteler

den

birisi, bedeni har

eket ettirmek.

İNSANLIK MACERAMIZDA HAREKETİN ROLÜ

İ

nsanlığın

dünyaya

yayılma

macerası,

hayr

et

uyandırıcı

bir

manzara

çıkarır

karşımıza.

H

enüz

nedenlerini

v

e

detaylarını

çok

iyi

ay

dınlatamamış

olsak

da

şö

yle

bir

ger

çek

v

ar:

İ

nsanlık,

D

oğu

Afrika

’

daki

ilk

or

taya

çıkışından

sonra,

yaklaşık

160

bin

yıllık

bir

geçmişle,

önce

Arap

Y

arımadası,

oradan

Anadolu

v

e

Asya,

daha

sonra

K

uz

ey

A

vr

upa

’ya

dağılan

son

der

ece

z

orlu

v

e

dallı-

budaklı

bir

göç

sür

eci

geçirmiştir

.

O

dönemler

de,

E

r

ectus,

N

eander

thal,

F

luor

ensis

v

e

S

apiens

gibi

insan

türlerinin

bir

arada

bulunduğu

v

e

aralarında

karşılaşma

v

e

“

çiftleşme

”

imkanlarının

doğmuş

olabileceği

de

tespit

edilmiş

dur

umda.

M

esela

daha

önce

aynı

y

erler

de

bulunan

v

e

H

omo

er

ectus

’un

atalık

ettiği

far

klı

bir

insan

tür

ü

olan

N

eander

thal

insanı

ile

S

apiens

arasında

da

bir

karşılaşma

v

e

bir

miktar

karışma

yaşanmış

zira

H

omo

sapiens

v

e

N

eander

thal

insanlarının

birbirleri

ile

çiftleşip

yavr

ular

ür

ettiği

bugün

ner

edeyse kesin olarak bildiğimiz bir v

akıa. G

enetik kanıtlar

, öz

ellikle A

vrasya

insanlarının

azımsanmayacak

oranda

N

eander

thal

genleri

taşıdıklarını

gösteriy

or

.

B

u

genlerin

Afrika

kökenli

insanlar

da

bulunmaması

ise

söz

konusu

buluşmaların

Afrika

dışında,

göçler

neticesinde

olduğunu

gösteriy

or

.

Y

ani

insanlık,

yine

aynı

dönemler

de

Asya

kıtasını

da

aşarak

Amerika

kıtasına

kadar

ulaşmayı

başarmış.

B

u

maceralı

y

olculuğun

tarihleri

kesin

olmasa

da

Asya

v

e

Amerika

arasındaki

boğaz

dan

geçen

ilk

Amerikan

y

erlilerinin

yaklaşık 100 bin yıl önce buraya v

ar

dığını düşünüy

or

uz.

Y

aşanan

dağılıma

baktığımız

v

e

mesafeleri

göz

önüne

aldığımız

takdir

de

gör

düğümüz

tablo

aslında

inanılmaz!

Ç

ünkü

henüz

ev

cil

hayv

anların

dahi

mev

cut

olmadığı,

herhangi

bir

taşıma

aracı

yahut

v

asıtanın

bulunmadığı

dönemler

de,

çıplak

ayaklar

v

e

son

der

ece

iptidai

teknolojik

araçlarla

bu

kadar

mesafenin

nasıl

kat

edildiğine

hayr

et

etmek

işten

bile

değil.

G

enel

manzaraya

bakınca

gör

ünen

ger

çek

açık:

İ

nsanoğlu,

ner

edeyse

v

arlığının

ilk

çağlarından

beri

“

deliler

gibi

”

har

eket

ediy

or

,

ge

ziy

or

v

e

dünyaya

dağılıy

or

.

B

u

çetin

göçler

sür

ecinde

elbette

ki

har

ekete

uyarlanmış

bedenler

,

çok

daha

uzak

mesafeler

de

çok

daha

y

eni

v

e

yaşamaya

uygun

şar

tlar

bulmaya

muv

a

ak

olarak tür

ün dev

amını sağlayabiliy

or

...

H

enüz

tarımı

v

e

y

erleşik

hayatı

keşfetmemiş

olan

antik

insanın

tamamen

har

ekete

dayalı

bu

yaşamı,

günümüz

deki

insan

bedeninin

genel

yapısına

baktığımız

da

da

kendini

gösteriy

or

.

Ö

ncelikle

dik

yür

ümey

e

ayarlanmış

bedenimiz,

uzun

mesafeli

har

ekette

bulunmak

v

e

etrafı

rahat

kolaçan

edebilmek

için

bulunmaz

bir

nimettir

.

Z

aten

insanın

yür

üyüş

mekaniğine

bakıldığında,

tempolu

bir

yür

üyüş

sırasında

asgarî

enerji

tüketimi

ile

azamî

mesafeyi

alabilecek

şekilde

ayarlanmış

bir

har

eket

sistemine

sahip

olduğu

gör

ülür

.

B

acak

kemiklerinin

kalçaya

eklemlenme

biçimi,

üst

bacak

4

kemiklerinin

aşağıya

doğr

u

daha

dar

bir

açıda

inmesi

,

ayaklara

doğr

u

alt

bacak

kemikleriyle

kaslarının

y

erleşimi,

ayakların

kavisli

v

e

süspansiy

onlu

bir

kubbe

tav

an

şeklindeki

tasarımı

v

e

ayak

parmaklarının

beden

ağırlığını

dengeley

ecek

şekildeki

y

erleşimi

gibi

yapısal

(anatomik)

unsurlar

,

bu

sür

ekli

yür

üy

en

v

e

arada

(öz

ellikle

sebat

avı

denen

uzun

sür

eli

ko

v

alamacalara

dayalı

avlar

da) koşmak dur

umunda kalan bir primat için benz

ersiz av

antajlar

dır

.

B

u

anatomik

uyarlanmalar

,

har

ekete

dayalı

yaşam

tar

zının

kaçınılmaz

sonuçlarıdır

.

Ayrıca

dik

duran

bir

beden,

güneş

ışığına

en

az

mar

uz

kalınacak

şekilde

av

antajlı

bir

yapı

oluştur

ur

.

D

ör

t

ayaklı

bir

hayv

anın,

mesela

bir

babun

yahut

zürafanın

bedenine

düşen

güneş

ışığı

miktarı,

dik

duran

bir

insana

isabet

eden

miktara

gör

e

çok

fazladır

.

B

u

dur

um,

sür

ekli

har

eket

etmey

e

bağlı

olarak

yükselen

beden

sıcaklığını

kontr

ol

edebilmek

v

e

aşırı

ısınmayı

engellemek

için

belirgin

bir

av

antaj

sağlar

.

Ayrıca

ner

edeyse

tüm

bedenimiz

e

dağılmış

olan

ter

be

zlerimiz

de

salgıladıkları

ter

sıvısının

derimiz

den

buharlaşmasıyla

ısıyı

emen

etkin

bir

soğuma

sağlar

.

O

ldukça

tüysüz

v

e

ter

be

zleri

ile

kaplı

bö

yle

bir

bedene

sahip

tek

primat

tür

ü

olarak

insanlar

,

bedenlerinde

açığa

çıkan

aşırı

sıcaklığı

tahliy

e

edebilmek

için

oldukça etkili araçlara da sahip bir tür olarak gör ünüy

orlar

.

T

ekrar

der

e

tepe

ge

zme

meselesine

gelirsek,

elbette

bu

büyük

göç

dalgası

sırasında

insanlar

birbirinden

çok

far

klı

doğa

koşulları

v

e

iklim

öz

elliklerindeki

bir

çok

bölgey

e

yayıldı.

B

unun

bir

sonucu

da

nesiller

bo

yunca

y

erleşilen

bölgeler

e

bağlı

olarak

gelişen

daha

küçük

çaplı

uyarlanmalar

dı.

M

esela

bugün

tüm

insanların,

(aslında

pek

de

doğr

u

bir

kullanım

olmasa

da)

“ır

k

”

dediğimiz

tüm

tür

evleri

de

dahil

olmak

üz

er

e,

far

klı

beden

tiplerindeki

çeşitlenmeler

den

oluştuğunu

biliy

or

uz.

Ö

z

ellikle

son

500

bin

yıldır

sürmekte

olan

buzul

çağının

nispeten

daha

soğuk

dönemlerinde

kuz

ey

enlemler

e,

örneğin

A

vr

upa

v

e

bugünkü

İ

skandinav

coğrafyasına

dağılan

insanların

deri

r

enklerindeki

açılmanın

yanında,

daha

kuz

ey

enlemler

deki

Eskimoların

bedenlerinin

v

e

kol-bacaklarının

kısalması

bu

tip

uyarlanmalara

örnekler

olarak

gör

ülebilir

.

S

ıcak

iklimler

de

uzun

bo

y

,

uzun

kol

v

e

bacaklar

av

antajlı

iken,

soğuk

y

erler

de

bu

öz

ellikler

de

zav

antaja

dönüşebilir

.

D

olayısıyla

yüz

binler

ce

yıl

içinde

hikây

esini

tam

olarak

bilemediğimiz

sayısız

far

klı

çevr

e

v

e

sayısız

far

klı

insan

v

ersiy

onu

arasında

karmaşık

etkileşimler

olmuştur

.

B

ugün

birbirinden

oldukça

far

klı

gözüken

ama

aslında

biy

olojik

anlamda

bir

“ır

k

”

olarak

dahi

ayrıca

sını

andıramayacağımız

kadar

benz

er

olan

değişik

gör

ünüş

v

e

öz

ellikler

deki

insanlar

bö

ylece

oluşmuştur

.

B

ütün

bu

çeşitlilik

içinde

değişmeden

kor

unan

v

e

tüm

insanlar

için

geçerli

olan

en

önemli

or

tak

nokta

ise burada v

e ilerideki sayfalar

da bahsettiğimiz “

fabrika ayarları

”dır

.

ÇOCUKLAR VE HAREKET

B

eden

yapımızın

har

ekete

ayarlı

oluşunun

en

önemli

göstergelerinden

biri

çocukluk

çağında

açığa

çıkar

.

H

epimizin

bildiği

v

e

gör

düğü

gibi

insan

çocukları

genellikle

çok

har

eketlidir

.

D

ev

amlı

bir

o

yun-har

eket

v

e

y

er

değiştirme

güdüsünün

etkisi

altında

oldukları

malum...

İ

nsanın

oluşumunda,

hamilelik

döneminin

ar

dından

diğer

tüm

primatlara

gör

e

çok

uzun

olan

olgunlaşma

dönemleri,

karmaşık

beyin

yapısının

doğumdan

sonra

edinilecek

deneyimlerle

z

enginleştirilebilmesi

için

ger

eklidir

.

B

u

deneyimlerin

en

önemlisi

ise

şüphesiz

beden

har

eketleridir

.

B

eden

har

eketleri,

dünyayla

iletişime

geçmenin,

onu

deneyimlemenin

en

dolaysız

y

oludur

.

Çocuklar

da

bu fırsatı bolca kullanacak şekilde yapılandırılmış olarak doğarlar

.

G

ünümüz

de

bu

har

eketliliğe

dair

ar

tık

far

klı

sını

andırmalar

yapılıy

or

.

Çocuk

gelişimi

v

e

eğitimi

sür

eçlerinde

gittikçe

daha

fazla

karşımıza

çıkan

“hiperaktivite

”

dediğimiz

bir

“

sor

un

”

eklendi

lugatımıza.

Y

erinde

durmakta,

uzun

sür

e

bir

işe

odaklanmakta

sor

un

yaşayan

çocukların

v

e

dolayısıyla

y

etişkinlerin

sayısı

ar

tıy

or

gibi

gör

ünüy

or

.

F

akat

har

eket

“

ayarlarımıza

”

bakınca,

sor

unun

aslında

bu

insanlar

da

olmadığını

gör

üy

or

uz.

S

or

un,

insanların

şu

anda

kendi

ter

cihleri

ile

inşa

ettikleri

yaşam

biçimi

ile

insanî

ayarlarımız

arasındaki

temel

bazı

uyumsuzluklar

dan

kaynaklanıy

or

.

E

ğer

biz

az

evv

el

bahsettiğimiz

kadar

har

eket

etmek

z

or

unda

olan

ataların

tor

unlarıysak,

günümüz

insanının,

öz

ellikle

de

çocukların

son

der

ece

har

eketli olmasını yadırgamamak ger

ekiy

or

...

HAREKETE MUHTACIZ

E

ğitim

sistemimiz

öğr

encilerin

bütün

gün

bir

y

er

de

oturmasını

v

e

büyük

oranda

har

eketsiz

kalarak

bir

şeyleri

“bilişsel

”

açıdan

öğr

enmelerini

ger

ektir

diği

için

olsa

ger

ek,

hiperaktivite

v

e

dikkat

bozukluğu

gibi

şikay

etlerimizin

ciddiy

eti

ar

tıy

or

.

E

lbette

klinik

anlamda

“

aşırı

har

eketlilik

”

gibi

bazı

rahatsızlıklar

ger

çekten

de

v

ar;

bunlar

sinir

sistemindeki

har

eket

v

e

dür

tü

kontr

ol

sistemlerinin

doğr

u

çalışmamasından

kaynaklanıy

or

.

Ama

bu

klinik

tabloların

dışında,

bugün

40

dakika

bo

yunca

bir

sınıfta

otur

up

sür

ekli

dersler

e

konsantr

e

olabilsin

diy

e

çocuklarımızı

ilaçla

“

uyuşturmayı

”

ter

cih

ettiğimiz

bazı

garip

uygulamalara

da

maalesef

rastlayabiliy

or

uz.

B

aşarıyı

eğitim

-daha

doğr

usu

yüksek

puan

alma-

başarısına

endekslemek

gibi

anlamsız

bir

ön

kabul

ner

edeyse

her

kesi

sarmış

dur

umda.

Ö

ğr

encinin

etrafında,

sınavlar

dan

alınacak

notları

her

şeyin

üz

erinde

gör

üp

geri

kalan

tüm

insanî

ihtiyaçları

göz

ar

dı

edecek

kadar

gözünü

karar

tmış

bir

“

çevr

e

”

kültür

üyle karşı karşıyayız.

S

adece

buraya

kadar

öz

etlemey

e

çalıştığım

pencer

eden,

insanın

biy

olojik

ayarlarına

kabaca

bir

bakacak

olursak;

aslında

kır

k

dakika

bo

yunca

kapalı

bir

or

tamda,

sabit

bir

y

er

de

oturabilen

v

e

bundan

rahatsızlık

duymayan

bir

insan

çocuğunun

“

sor

unlu

”

olabileceğinden

şüphelenmemiz

ger

ekir

di.

Z

ira

biy

olojik

olarak

açıkça

biliy

or

uz

ki

har

eketsizlik,

öz

ellikle

de

çocuklar

için,

“

fabrika

ayarlarımızla

”

hiç

de

uyumlu

bir

dur

um

değildir

.

B

u

basit

örnek,

kendimiz

den

baz

en

ne

kadar

uzaklaşabildiğimizi,

doğamıza

ne

denli

yabancılaşabildiğimizi biz

e çok açık olarak gösteriy

or aslında.

D

iğer

taraftan

elbette

her

insan,

her

çocuk

aynı

oranda

har

ekete

müptela

değildir

.

H

er

açıdan

olduğu

gibi

har

eket

açısından

da

doğuştan

getir

diğimiz

yahut

yaşar

ken

edindiğimiz

far

klılıklarımız

v

ar

.

T

er

kip

başlıklı

en

son

bölümde

anlatacağımız

gibi

az

ya

da

çok

olsun,

har

eket

etmek

temel

ayarlarımız

dan

bir

tanesidir

.

B

u

temel

ayar

da

gör

ülebilecek

bir

eysel

far

klılıklar

da

tür

ün

z

enginliğiyle

ilgili

bir

konudur;

ger

eklidir

.

F

akat

eğer

siz

bu

çeşitliliğin

kökenlerini

anlamıy

orsanız,

yapacağınız

yaşam

tar

zı

seçimleri

sizi

doğanız

dan

çok

uzak

noktalara

sür

ükley

ebilir

.

İ

nsanlığın

bugün

temel

olarak yaşadığı sor

unların kaynağı da bu hususun ihmal edilmesiyle ilgilidir

.

ŞEHİR YAŞAMI BİZE NE YAPIYOR?

T

arımın

keşfedilmesinden

önce

insanlar

bildiğimiz

kadarıyla

av

cı-toplayıcı

olarak

yaşıy

orlar

dı

v

e

bu

av

cı-toplayıcı

sür

eçte

bizim

gibi

uzun

mesailerle

çalışmasalar

bile,

gün

içerisinde

çok

y

oğun

har

ekette

bulunmaları

ger

eken

zamanlar

v

ar

dı.

M

uhtemelen

boş

zamanları

da

çok

fazlay

dı

ama

yine

de

bu

dönem

ziksel har

eketin ağırlıkta olduğu bir yaşam döngüsüne sahipti.

T

arımın

gelişmesi,

y

erleşik

hayata

geçiş

v

e

şehirleşmenin

yaşandığı

y

eni

dönemler

deyse

fabrika

ayarlarımız

dan

uzaklaştığımız

bir

sür

ecin

başladığını

gör

üy

or

uz.

İ

nsanlık

olarak

esas

doğamız

dan

nispeten

koptuğumuz,

daha

far

klı

bir

düz

en

kurmaya

y

öneldik.

Y

üzyıllar

içerisinde

sür

ekli

geliştir

diğimiz

bu yapay or

tamlar içerisine de kendimizi bir şekilde hapsetmiş olduk. G

er

çi o

dönemler

de

yaşayan

kim

olsa

muhtemelen

aynı

seçimleri

yapar

dı:

T

abiatın

sunduğu

besinlerle

y

etinir

ken

bir

anda

istediğiniz

kadar

yiy

ecek

y

etiştirme

y

öntemini

keşfettiğinizi

düşünün.

E

lbette

tarım,

z

or

do

yan

bir

canlı

olan

insanoğlu

için

bulunmaz

nimetti

(v

eya

ö

yle

gözükmüş

olmalı).

Ayrıca,

buna

ek

olarak

bir

de

kendi

bedensel

gücünün

üz

erine

çıkabileceği,

gücünün

y

etmediği

şeyleri

ar

tık

yapabileceği

imkânlara

sahip

olacaktı.

T

ekerlek,

kaldıraç,

saban

gibi

basit

aletler

icat

edildiğinde,

insanların

bö

yle

güz

el

icatları

kullanmaması

için

bir

neden

y

oktu.

G

ör

ünür

de

bunların

fay

daları

or

taday

dı

v

e

şu

an

yaşanan

üst

düz

ey

teknolojik

gelişmeler

e

göster

diğimiz

çılgın

ilgide

olduğu

gibi,

muhtemelen

o

zaman

da

bu

tip

y

eniliklerin

büyüsüne

kapılıp

bu

teknolojilerin

biz

den

neler

götür

ebileceğini

düşünememişti

atalarımız.

Oysa

gör

ünen

yüksek

fay

daların

yanında

dikkat

edilmesi

ger

eken

belli

sınırlarımız

hep

v

ar

dı

v

e

olmaya

da

dev

am

edecek.

Ö

z

ellikle

araba,

uçak

gibi

modern

ulaşım

araçlarının

icat

edilmesi,

bizi

oldukça

hızlandırıp

y

er

değiştirmemizi

kolaylaştırsa

da

bedensel

har

eketimizi

zamanla

ileri

düz

ey

de

kısıtladı.

B

u

dur

umda

mily

onlar

ca

yılda

har

ekete

gör

e

şekillendirilmiş

bedenlerimizin

muhtelif

sor

unlar

yaşaması

da

bildiğiniz

üz

er

e

kaçınılmaz hale geldi.

İ

nsanlık

maceramız

daki

y

olumuz,

icat

ettiğimiz

yüksek

teknolojiyle

adeta

dijitalleşen

hayatlara

kadar

v

ar

dı.

S

on

30-40

yılımız

da

ar

tık

dijital

teknolojinin

v

e

dijitalleşmenin

hâkimiy

etiyle

beraber

bir

çok

şeyi

ner

edeyse

sadece

parmağımızı

o

ynatarak

yapar

hale

geldik.

B

ilgi

almak

için

dahi

har

eket

etmemiz

e

ger

ek

kalmadı.

D

olayısıyla

bir

çok

şehirli

insan

için

hemen

her şey

, durağan bir beden içerisinde deli gibi işley en bir zihinle yür

ütülüy

or

.

G

eldiğimiz

sür

eçte

ne

yazık

ki

insanoğlunun

doğa

ile

teması

gittikçe

azalıy

or

.

2025

yılı

civ

arında

dünya

nüfusunun

yarısı

şehirler

de

yaşamaya

başlayacak

diy

en

uzmanlar

bile

v

ar

.

(Kitaplara

gelecekle

ilgili

bö

yle

tahminleri

not

düşer

ken,

mesela

2140

yılında

hasbelkader

bu

kitabı

okuyacak

olan

insanları

v

e

neler

düşüneceklerini

de

merak

etmeden

duramıy

or

um!)

N

eticede

eğer

şehirleşme

çeşitli

sor

unlar

ür

etiy

orsa

-ki

kesinlikle

ür

etiy

or-

çok

yakında

bu

sor

unlar dünyanın temel sor

unları haline gelecek.

B

ildiğiniz

gibi

şehirli

insanlar

genel

olarak

tabiattan

uzak

v

e

kopuk

bir

hayat

yaşamak

z

or

unda

kalıy

or

.

G

ıda,

giyim,

barınma

gibi

bütün

temel

ihtiyaçlarımız,

hiç

tanışmadığımız

başka

insanlar

ya

da

gr

uplar

tarafından

karşılanıy

or

.

B

izler

de

belki

hiç

tanımadığımız

insanların

ihtiyaçları

için

muhtelif

ür

etimler

yapıy

or

uz.

Ar

tık

yiy

ecek

bulmak,

barınak

sağlamak

için

çok

fazla

bedensel

yahut

zihinsel

bir

çaba

göstermemiz

e

ger

ek

y

ok.

E

n

kötü

ihtimalde,

bakımsız

da

olsa

dör

t

duv

arı

olan

bir

evi,

az

da

olsa

y

emeği

v

e

suyu

elde

edebiliy

or

uz.

Ş

ehir

yaşamında

çoğunlukla

odaklandığımız

amaç

ise

daha

iyisine

erişebilmek

için

daha

çok

“

para

kazanmak

”.

D

olayısıyla

belki

de

tarihimiz

de

bedenimizi

v

e

beynimizi

en

düşük

düz

ey

de

kullandığımız

bir

dönemi

yaşıy

or

uz.

Aslına

bakarsanız

bu

dönem

insanoğlu

için

çok

yakın

bir

geçmişte

başlamadı.

E

n

az

beş

bin

yıldan

beri

bu

sonuca

giden

y

olu

hızla

inşa

ediy

or

duk.

Kısacası,

bu

seçimleri

yaparak,

kendimizi

pek

çetin

bir

sor

unlar

dizgesinin

de

içine

iten

yine

biziz.

Ama

bunun

bedellerini

ancak

y

eni

y

eni

anlamaya başlayabiliy

or

uz...

CENNETTEN KOVULMA

İ

nsanlık

ö

ykümüzün

bu

kısmında

edebî

v

e

ay

dınlatıcı

olduğunu

düşündüğüm

bir

çağrışımı

da

not

etmeden

geçmey

eyim:

K

utsal

kitaplar

da

anlatılan

insanoğlunun

cennetten

“ko

vulma

”

hâdisesi,

bizim

medenîleşme

sür

ecimizle

ilginç

paralellikler

içeriy

or

.

B

aşlara

döndüğümüz

zaman

temel

olarak

av

cılık-toplayıcılıkla

yaşayan

insanların

sıklıkla

açlık

çektiklerini

v

e

buna

rağmen

tabiatın

sunduklarıyla

y

etinmeleri

ger

ektiğini

düşünüy

or

uz.

T

arım

devrimi

sonrasında

ise

kendimizi

büyük

bir

ür

ün

v

e

imkân

bolluğu

içinde

bulduğumuzu

düşünme

eğilimindeyiz.

F

akat

ger

çekler

e

baktığımız

da

dur

um

biraz

far

klı.

Ç

ünkü

av

cı-toplayıcı

dönemler

de

insanlar

nispeten

daha

az

çalışmak

dur

umunday

dı.

N

e

bulurlarsa,

y

enebilecek

her

şeyi

de

y

emek

z

or

unday

dılar

.

Z

ira

tabiat

sür

ekli

olarak

insanı

do

yurabilecek

şekilde

sabit

bir

gıda

ür

etimi

yapmıy

or

malumunuz.

H

al

bö

yle

olunca

bütün

bedensel

sistemimiz;

dişlerimiz

den

har

eket

sistemimiz

e

kadar

her

bölümümüz,

bö

yle

çeşitli

v

e

sindirimi

z

or

gıdalar

dan

fay

dalanabilecek

şekilde

ayarlanmış

gör

ünüy

or

.

H

er

ne

kadar

günün

önemli

bir

kısmında

çalışmak

z

or

unda

olsalar

da

av

cı-

toplayıcı

topluluklar

aynı

zamanda

z

or

elde

edebilecekleri

enerjiyi

kor

umak

için

dinlenmey

e

v

e

uyumaya

da

bolca

v

akit

ayırıy

or

du.

T

arım

v

e

hayv

ancılığın

keşfedilmesinden

sonra

elbette

o

güne

kadar

gör

ülmemiş

bir

besin

bolluğu

da

beraberinde

geldi.

F

akat

tarımla

uğraşan

her

kes,

işlerin

her

zaman

o

kadar

iyi

gitmediğini

bilir

.

T

abiattaki

ner

edeyse

sınırsız

çeşitliliğin

yanında,

tarımda

kullandığımız

bitkiler

çok

daha

sınırlı

sayıdadır

.

B

itkisel

ıslah

v

e

yapay

seçilim

neticesinde

yüzyıllar

bo

yu

“

en

v

erimli

”

halleri

ür

etilmiş

bitkilerin besin değeri de kaçınılmaz olarak azalmıştır

.

D

iğer

yandan

çeşitlilikteki

v

e

besin

değerindeki

bu

azalmayla

birlikte,

tarım

v

e

hayv

ancılıkta

gıda

elde

etmek

amacıyla

y

etiştir

diğimiz

canlıların

“insana

bağımlılığı

”

da

söz

konusu

olmaya

başladı.

M

esela

yaklaşık

12

bin

yıl

önce

teosint

denen

bir

bitkiden

ıslah

edilmey

e

başlanan

bugünkü

mısır

bitkisi,

ar

tık

insan

bakımı

olmadan

tabiatta

y

etişemey

ecek

kadar

acayip

v

e

so

stike

bir

şekle

gir

di.

D

iğer

bütün

tarım

ür

ünlerimiz

de

benz

er

şekilde

türlerini

sür

dür

ebilmek

için

insan

bakımına

muhtaç

hale

geldi.

E

lbette

ehlileştirilen,

ev

cil çiftlik hayv

anları da ö

yle...

K

o

yun

v

e

inekler

den

kedi

v

e

köpekler

e

kadar

etrafımız

daki

bir

çok

ev

cil

canlı,

tabiattaki

atasal

türlerinden

çok

far

klıdır

v

e

ar

tık

bu

hayv

anların

nesilleri

ancak

insanla

karşılıklı

bağımlılık

ilişkisi

dev

am

ettiği

takdir

de

dev

am

edebilir

.

B

ugün

sokaklarımızı,

evlerimizi

dolduran

bu

canlıların

hemen

hemen

tamamı,

10-15

bin

yıllık

bir

geçmişte

or

tada

y

oktu.

B

ugün

hemen

her

y

er

de

gör

ebileceğimiz

o

no

köpeklerinden

sevimli

muhabbet

kuşlarına

bir

çok “

şehir hayv

anı

”, o zamanlar tabiatta gör

emey

eceğiniz şeyler

di...

T

ekrar

tarımsal

ür

etim

v

e

hayv

ancılık

perspekti

ne

dönersek,

bunların

her

zaman

azamî

v

erimle

çalışmadığını

sö

ylemiştik.

K

uraklık

v

e

kıtlık

dönemleri

mukadder

dir v

e ekme, tarla bakımı, hasat, ür

ün ayrıştırma gibi uzun işlemler

,

bazı

seneler

de

tamamen

boşa

gidebilir

.

T

arım

ür

ünlerine

bağımlı

v

e

düşük

besin

değerine

sahip

daha

az

çeşitteki

gıdayla

yaşamak

üz

er

e

y

erleşik

hayata

geçmiş

insanlar

için

ise

bu

ciddi

bir

yıkım

anlamına

gelir

.

T

arım,

her

ne

kadar

av

antajlı

gibi

gör

ünse

de

insanların

toplam

çalışma

saatleri,

besin

z

enginliği

v

e

sür

ekliliği

açısından

av

cı-toplayıcı

yaşam

tar

zına

gör

e

uzun

dönemde de

zav

antajlı dahi sayılabilir

...

Kısaca

öz

etlemey

e

çalıştığım

bu

sor

unlar

,

kutsal

kitaplar

da

bahsedildiği

şekliyle “

yasak ağaçtan yiy

er

ek cennet bahçesinden ko

vulan, dünyaya dağılan

”

insanın

ö

yküsüyle

çarpıcı

bir

paralellik

ar

z

ediy

or

.

N

üfusun

ar

tması,

şehirleşme

v

e

ona

bağlı

sor

unlar

,

düşük

besin

kalitesi,

y

erleşik

hayata

bağlı

olarak

or

taya

çıkan

v

e

daha

önce

gör

ülmemiş

çeşitli

bulaşıcı

hastalıklar

,

sür

ekli

çalışma

v

e

ür

etme

z

or

unluluğu,

tabiatı

y

önlendirme

sor

umluluğu,

öz

el

mülkiy

et,

öz

el

mülkiy

ete

bağlı

güv

enlik

endişeleri,

kavgalar

v

e

nihay

etinde

bitmey

en

sav

aşlar

gibi

bir

çok

y

eni

gör

ev

v

e

sor

un,

insanoğlunun

bo

ynuna

tarımın

icadıyla

yüklenmiş

gibi

gör

ünüy

or

.

İ

şte

tam

bu

noktada,

“

yasak

ağaçtan

”

y

edikten

sonra

cennet

bahçesinden

çıkan

v

e

dünyaya

geçimlik

aramak

için

dağılan

insanın

dur

umuna

dair

far

klı

y

or

umlar

yapmak

mümkün:

“...D

er

ken,

şeytan

ayaklarını

or

adan

kay

dır

dı.

O

nları

içinde

bulundukları

konumdan

çıkar

dı.

B

unun

üz

erine

biz

de

‘B

irbiriniz

e

düşman

olar

ak

inin.

S

izin

için

y

er

yüzünde

belli

bir

sür

e

barınak

v

e

yar

ar

lanma

v

ar

dır

.

’

dedik.

”

(K

ur

’ân-ı K

erim; B

akara-36)

B

u

v

e

benz

er

ifadeler

sadece

K

ur

’an

’

da

değil,

diğer

bir

çok

kadim

anlatıda

da

karşımıza

çıkar

.

İ

nsan

tür

ünün

yaptığı

bir

seçim

nedeniyle

y

oldan

çıkması,

tabiatın

düz

enine

v

e

kendi

ayarlarına

(fıtratına)

aykırı

düşmesi

neticesinde

“kendi

geçimini

temin

etmek

z

or

unda

”

bırakılması

gibi,

insanlığın

bildiğimiz

antr

opolojik

gelişimiyle

çarpıcı

benz

erlikler

içer

en

kadim

bir

anlatıyla

karşılaşırız.

B

u

açıdan

bakılacak

olursa

yasak

ağacın

“

ne

”

olduğu,

“

şeytan

”ın

kandırmasının

anlamı,

geçimlik

elde

etmek

üz

er

e

birbirlerine

düşman

olarak

y

er

yüzüne

inmenin

manası

gibi

sor

ular

sembolik

olarak

bambaşka

anlamlara

da

bür

ünebilir

.

E

lbette

burada

konumuz

bu

anlatıları

açmak

değil.

Ama

çarpıcı

benz

erlikler

biz

e

bu

bilginin

sadece

evrimsel

biy

oloji,

antr

opoloji

v

e

paleontoloji gibi alanlar

dan gelmiy

or olabileceğini de düşündür

üy

or

.

BEYİNLERİMİZ NEDEN KÜÇÜLÜYOR?

E

ğer

sınav

döneminde

bir

öğr

enci

yahut

bir

şir

ket

y

öneticisi

iseniz,

günlük

yaşamınız

da

beyninizi

çok

fazla

z

orladığınız

için

endişey

e

kapılıy

or

olabilirsiniz.

Ama

sizi

rahatlatayım;

dur

um

aslında

sandığınızın

tam

tersi

halde...

G

ünümüz

deki

meşguliy

etlerimizin

bir

çoğunun

bizi

derinlemesine

düşündürmesine,

hatta

canımızı

çok

sıkıp

kafamıza

ağrılar

sokacak

kadar

bizi

uğraştırmasına

rağmen

beynimizi

kullanma

oranımız

binler

ce

yıl

önceki

atalarımıza

gör

e

ar

tık

oldukça

düşük

bir

düz

ey

de.

H

em

bunun

tek

suçlusu

2000’

li

yıllar

dan

itibar

en

hayatımıza

gittikçe

daha

fazla

gir

en

dijital

teknolojiler de değil.

B

aşta

kafatası

hacimleri

üz

erine

yapılan

sayısız

ölçümleri

ele

alırsak,

kabaca

son

beş-on

bin

yılda

insan

beyninin

yaklaşık

%4-5

oranında

küçüldüğünü

5

gör

üy

or

uz.

Aynı

dur

um

ev

cil

hayv

anlar

da

da

mev

cut.

E

v

cil

hayv

anların

beyni,

tabiatta

yaşayan

benz

erlerine

nispeten

daha

küçüktür

.

Ö

z

ellikle

beden

ağırlığı

başına

düşen

beyin

ağırlığına

bakıldığında

yani

beynin

beden

büyüklüğüne

oranına

baktığımız

da

dur

um

ilginçtir:

Kaz

v

eya

ör

dek

gibi

ev

cil

kuşlar

da

v

ahşi

olanlara

gör

e

%15,

kediler

de

diğer

kedigiller

e

gör

e

%30

oranında

küçülmüş

beyinlerle

karşılaşırız.

D

iğer

tüm

ev

cil

hayv

anlar

da

da

dur

um

benz

er

haldedir

.

Ö

z

ellikle

kedi

v

e

köpekler

gibi

oldukça

“

z

eki

”

gör

ünen

hayv

anları

da

kapsayan

bu

dur

umun

sebebi

aslında

açıktır:

E

v

cil

hayv

anların

doğadaki

akrabaları

gibi

yiy

ecek

bulmak

için

çetr

e

lli

stratejilerle

mücadele

etmelerine

ger

ek

y

oktur

.

D

oğal

şar

tların

kaotik

yapısı

içinde

hayatta

kalmak

adına

mecburî

bir

ihtiyaç

olan

sıra

dışı

zihinsel

donanımlar

,

ar

tık

ger

eksiz

dir

.

D

olayısıyla

bu

donanımın

devr

e

dışı

kalmasıyla

daha

küçük

bir

beyin

olayları

rahatlıkla

idar

e

edebilir

.

B

u

küçülme,

siz

e

ev

cil

hayv

anların

daha

“

aptal

”

olduklarını

düşündürmesin.

O

nların

beyinleri

de

ger

ektiği

kadar

yani

bulundukları

şar

tların

ger

ektir

diği

kadar

gelişmiştir

.

T

emelde

ihtiyaçları

karşılama

açısından

bir

eksiklik

y

oktur;

ihtiyaçlarının

doğal

z

emininde

neler

ger

ekiy

orsa

beyinlerinin

kapasitesinde

bunlar

y

er

almaktadır

.

Z

ira

beyin

gibi

metabolik

olarak

pahalı

bir

organı

boş

y

er

e

büyütmek,

zaten

beden

ekonomisi pr

ensiplerine aykırıdır

.

H

ayv

anlar

daki

bu

dur

umu

insanların

kültür

el

evrim

sür

eci

bo

yunca

da

benz

er

şekilde

gözlemley

ebiliy

or

uz.

İ

nsanlık,

öz

ellikle

tarımın

icadından

bu

yana

doğadaki

bir

çok

y

eteneğini

kullanma

ihtiyacının

kalmadığı

bir

hayata

doğr

u

evrildi.

T

arım

v

e

hayv

ancılık

büyük

miktar

da

yiy

ecek

ür

etmeyi

mümkün

kılar

ken,

besin

elde

etme

stratejilerini

basitleştir

di

v

e

diy

etlerimizi

daha

sınırlı

hale

getir

di.

T

arıma

bağlı

şehirleşme

v

e

şehirleşmenin

hızla

yaygınlaşması

da

beynin

doğadaki

y

eteneklerini

bir

er

bir

er

ger

eksiz

kılmaya

başladı.

D

aha

önce

de

bahsettiğimiz

gibi

tüm

zihinsel

v

e

duygusal

öz

elliklerimizin

y

önetim

y

eri

olan

beynimiz,

yakıt

tüketimi

açısından

oldukça

maliy

etli

bir

beden

par

çası

olduğundan,

kullanılmayan

işlevler

söz

konusu

olduğunda

yapısında

küçülmey

e

gitmesi

v

eya

başka

bir

deyişle

bu

y

önden

gerilemesi

gay

et

mantıklıdır

.

K

ullanılmayan

işlevler

e

ait

sinirsel

devr

eler

e

fazladan

enerji

har

camak

biy

olojinin

temel

ekonomi

pr

ensipleri

ile

uyumsuz bir strateji olur du...

BÜYÜYEN TEKNOLOJİ, KÜÇÜLEN BEYİNLER

G

ünümüz

de,

tarih

bo

yunca

“bizi

insan

yapan

”

biy

olojik

v

e

kültür

el

uyarlanmalarımızın

çok

dışında,

dijital

bir

devrimle

de

karşı

karşıyayız.

B

u

devrimin

sonucu

olan

belirsiz

gelecekte,

eğer

her

şey

bö

yle

giderse,

doğadaki

koşullara

uyumlanmış

beyin

devr

elerimizin

bir

çoğunun

işlevsiz

kalacağını

da

öngör

ebiliriz.

Y

ani

bizler

şehirleşme,

bilim

v

e

teknolojide

ilerledikçe,

bu

büyük

beynimiz

e

gittikçe

daha

az

iş

düşecek.

D

aha

şimdiden,

elimiz

deki

mobil

telefonlarla

y

erimiz

den

kalkmadan

her

türlü

maddî

ihtiyacımızı

bir

kaç

tıklama

ile

gider

ebiliy

or

uz

zaten.

M

esela

kursa

gitmek

y

erine

uygulamalarla

v

eya

interaktif

başka

pr

ogramlarla

eğitim

alabiliy

or

,

işlerimizi

e-postayla

halledebiliy

or

,

acıktığımız

da

y

emeğimizi

sipariş

edip

elimizi

cebimiz

e

bile

sokmadan

ödemeyi

yapabiliy

or

uz.

Yıkanıp

ütülenen

çamaşırlarınızı,

sipariş

ettiğiniz

y

emeğinizi,

iş

dosyalarınızı

motosikletli

bir

kur

y

enin

kapınızı

çalmasıyla

teslim

alabildiğiniz

bir

dünyada;

beslenme,

ür

eme,

öğr

enme

v

e

yaşamın ritmi ar

tık bambaşka bir düz

ey

de akmaya başladı bile...

P

eki

hayatımıza

bu

kadar

far

klı

y

enilik

girmesine

rağmen

beyinlerimizin

küçülmesi

ne

anlama

geliy

or?

Z

ihinsel

güçlerimizi

mi

kaybediy

or

uz?

A

ptallaşıy

or

muyuz?

B

u

sor

ulara

genel

olarak

“hayır

”

cev

abı

v

er

ebiliriz

zira

kaybettiğimiz

öz

ellikler

ar

tık

ihtiyaç

duymadığımız

öz

ellikler

.

Z

ihinsel

güç

doğr

udan

beynin

büyüklüğüyle

orantılı

değil

ama

beynin

küçülmesi,

aynı

zamanda

doğada

kazandığımız

bir

çok

beceriyi

de

yitir

diğimiz

v

e

gittikçe

de

yitir

eceğimiz

anlamına

geliy

or

.

B

u

dur

umun

olası

kötü

sonuçlarından

birini

şö

yle

hayal

edebilirsiniz:

E

ğer

yarın

öbür

gün

bütün

medeniy

eti

etkiley

en

büyük

bir

felaket

olur

da

bazı

bilim

kurgu

senar

y

olarında

gör

düğümüz

gibi

enerjiy

e

dayalı

dijital

medeniy

etimiz

or

tadan

kalkıv

erirse,

bu

tar

z

bir

“

medenî

uyum

”

sür

ecini

ileri

düz

ey

de

kat

etmiş,

doğal

yaşamla

bağlantısı

zayı

amış

insanların

çoğu,

doğal

becerilerini

de

büyük

oranda

yitirmiş

olacakları

için,

bu insanların hayatta kalabilmeleri çok daha z or olacak.

T

abii

bu

konular

üz

erinde

kafa

y

orma

mecburiy

eti

y

ok...

T

ipik

bir

şehirli

v

e

modern

teknolojinin

içine

doğmuş

bir

insansak,

insanlığın

hep

daha

ileri

doğr

u

gideceğine,

teknolojinin

hep

bö

yle

gelişmey

e

dev

am

edeceğine,

aklın

v

e

bilimin

tüm

sor

unlarımızı

zamanla

çöz

eceğine

v

e

tabiattan

ayrı

suni

bir

yaşamı

ilanihay

e

sür

dür

ebileceğimiz

e

dair

boş

bir

inanç

v

e

özgüv

en

oluşturmamız

da

gay

et

mümkün.

F

akat

biraz

tabiatı

öğr

enip

anlamaya

çalıştığımız

da;

biraz

“beslenme

”,

“

ür

eme

”,

“

canlı

olma

”

v

e

“

ekosistem

”

gibi

kavramların

temellerini

kavramaya

başladığımız

da

bu

temelsiz

özgüv

en

y

erini

ger

çekçi

v

e

akıllıca

bir

endişey

e

bırakacaktır

.

H

ayatımızı

sür

dürmek

için

ihtiyacımız

olan

her

şeyin,

başta

G

üneş

olmak

üz

er

e

tüm

bu

büyük

kozmik

sisteme

v

e

dünyadaki

o

hassas

canlılık

dengesine

bağlı

olduğunu

anladığımız

da,

özgüv

en

y

erine

pişmanlık

dahi

hissetmey

e

başlayabiliriz.

B

aşlamalıyız

da...

B

u

nedenle,

öz

ellikle

bugün

v

e

gelecekte,

insanoğlunun

fabrika ayarlarını unutmaması v

e sıklıkla hatırlaması, kendi hayrına olacaktır

.

TARIMIN BESLENMEMİZE ETKİLERİ

T

arımın

or

taya

çıkışıyla

belir

en

de

zav

antajlar

dan

o

kadar

bahsettik

ki

tarıma

geçer

ek iyi mi y

oksa kötü mü etmişiz diy

e sorgulayabilirsiniz. Ama elimiz

deki

v

erileri

iyi

anlayıp

or

taya

çıkan

sonuçları

iyi

işlersek,

av

antaj

gör

düğümüz

şeylerin

yanında

gelen

yan

etkiler

den

kor

unma

fırsatını

yakalayabiliriz.

Yine

tarımın

or

taya

çıkışıyla

insanoğluna

av

antaj

gibi

gelen

ama

aslında

de

zav

antaj

olan

çok

önemli

bir

ger

çek

v

ar:

Bol

miktar

da

besin

ür

etimi.

B

u

ür

etim

zamanla

endüstriy

el

gıdayı

da

beraberinde

getir

di

v

e

bir

sonraki

başlıkta

tar

tışacağımız

gibi,

beslenmeyle

ilgili

bu

gelişmeler

aslında

beslenme

sor

unlarımızın

bir

çoğunun

kaynağı

haline

geldi.

B

u

konuyu

detaylı

olarak

bir

sonraki

fabrika

ayarı

başlığında

zaten

ele

alacağımız

için

burada

genişletmiy

or

uz.

D

oğadaki

kıt

kaynaklarla

beslenmey

e

alışmış

bir

canlı,

kendini

besin

bolluğu

içinde

bulursa

neler

olur?

B

uradaki

konumuzla

ilgili

olarak

öncelikle

biliy

orsunuz

ki

besine

kolay

ulaşım,

beden

har

eketlerini

doğal

olarak

azaltır

.

T

abiatta

kısıtlı

miktar

da

besin

bulabiler

ek

yaşayan

canlılar

,

besini

arayıp

bulabilmek

için

onları

har

ekete

geçir

ecek

aşırı

bir

iştah

v

e

y

eme

güdüsüyle

donatılmıştır

.

B

u

aşırı

y

eme

güdüsü

ar

ka

planda

çalışmaya

dev

am

ettikçe,

ger

eğinden

fazla

besin

tüketme

v

e

aşırı

kalori

alma

sor

unları

başlar

.

M

esela

biz

şu

anda

çok

y

oğun

ziksel

har

eket

göster

en

atalarımız

dan

çok

daha

fazla

besin

tüketiy

or

v

e

dolayısıyla

çok

daha

fazla

kalori

alıy

or

uz.

Ö

te

yandan

eğer

egz

ersiz

yapmayan

v

e

teknolojinin

konforlu

nimetlerinden

sonuna

kadar

fay

dalanan bir şehirli iseniz bu fazla kalorileri har cayabilmeniz de z

or

... S

onuç

olarak

modern

insanın

bedenindeki

yağ

birikiminin

v

e

metabolik

bozuklukların

tili

işte

bö

yle

ateşleniy

or

.

B

esin

bolluğunun

v

e

endüstriy

el

gıdaların

etkilerini

bir

sonraki

bölümde

yine

inceley

eceğiz.

F

akat

burada,

har

eketsizliğin

şehirli

insan

için

neden

en

sıkıntılı

sağlık

sor

unlarından

birisi

olduğunu

ar

tık

hemen

far

k

edebileceğimiz

bir

noktadayız.

İ

şte

bu

nedenle

spor

v

e

egz

ersiz

yapmayı

ihmal

etmemenin,

bunları

olabildiğince

düz

enli

şekilde ger

çekleştirmenin önemini bir ke

z daha anlıy

or

uz...

HAREKET Mİ SPOR MU?

B

iz

insanlar

tuhaf

canlılarız

v

e

aslında

bu

tuha

ıkta

üstümüz

e

y

oktur!

T

üm

canlılar

biy

olojik

ihtiyaçlarına

y

önelik

davranışlar

ekseninde

bir

hayat

yaşar

ken;

bizim

bir

çok

amaçsız

gör

ünen,

v

arlık

nedenimiz

den

kopuk,

anlamsız

diy

ebileceğimiz

faaliy

etimiz

v

ar

.

B

u

açından

da

pek

öz

eliz.

M

esela

ziksel

egz

ersizi

ele

alalım:

H

erhangi

bir

amaca

y

önelik

olmadan

saatler

ce

ziksel

efor

sar

f

etmek,

sır

f

kan

ter

içinde

kalmak

için

debelenmek,

sadece

modern

tür

daşlarımıza

özgü

bir

garipliktir

.

E

lbette

spor

u

r

obot

gibi

anlamsız

ca

da

yapmıy

or

uz

(en

azından

çoğumuz).

Amacımız

belli;

vücudumuz

da

biriken

fazla

enerjiyi

bir

şekilde

ziksel

har

eketle

dengelemenin

peşindeyiz.

Ama

acaba

bedenimiz

e

sadece

bö

yle

bir

“

gir

di-çıktı

muhasebesi

”

bağlamında

bakmak;

sır

f

daha

uzun

yaşama

hesabıyla,

sınırlı

ömr

ümüzün

ciddi

bir

kısmını

“bizi

hiçbir

y

er

e

götürmey

en

”

koşu

bantları

yahut pistler üz

erinde terlemek için har

camak ne kadar “

sağlıklı

”?

B

edeni

sadece

ziksel

olarak

çalıştırmak

için

spor

yapmak;

insan

gibi

anlam

arayan,

olayların

bağlamını

merak

eden

v

e

biraz

da

mistik

bir

kafa

yapısına

sahip

bir

canlı

için,

uzun

v

adede

çok

akıllıca

bir

seçim

değil

gibi

gör

ünüy

or

.

E

ğer

pr

ofesy

onel

bir

spor

cu

değilseniz,

spor

dan

bir

kazanç

sağlamıy

orsanız

v

e

madalya

toplama

der

diniz

de

y

oksa,

belirgin

v

e

yaşamsal

bir

neden

olmadan

bedeninizi

sür

ekli

z

orlamak

isteme

zsiniz.

Z

aten

bu

dur

um

bir

sür

e

sonra

ciddi

anlamda

motiv

asy

on

kaybına,

hatta

zihinsel

v

e

bedensel

sağlıkta

çeşitli

olumsuzluklara

dahi

neden

olabilir

.

Ancak

ziksel

egz

ersizin

bizzat

kendi

başına

zihinsel

ödülleri

ateşleyici

v

e

güdüleyici

bir

çok

sonucu

v

ar

dır

.

Ö

z

ellikle

ziksel

har

ekete

bağlı

olarak

salgılanması

ar

tan

endor

n,

anandamid

v

e

ser

otonin

gibi

hormonların

da

etkisiyle,

spor

ya

da

egz

ersiz

yaptığımız

da

kendimizi

daha

iyi

hisseder

v

e

daha

yüksek

bir

zihinsel

işlev

düz

eyine

sahip

olabiliriz.

F

akat

bu

maddelerin

salgısı,

zihinsel

faktörler

e

fazlasıyla

bağlıdır

v

e

bu

olumlu

sonuçlar

sadece

kasların

har

eket

ettirilmesi

ile

ilgili değildir

.

HAREKET MOTİVASYONUNU SÜRDÜRMEK

Ö

ncelikle

beynimiz

temelde

“

duygusal

bir

zihni

”

y

önetir

(yahut

ona

aracılık

eder).

Y

ani

duygular

esastır

v

e

mantıklı

ger

ekçeler

daha

sonra

gelir

.

M

otiv

asy

on

dediğimiz

sür

dür

ülebilir

y

önlendirici

zihin

gücü

de

temelde

duygular

dan

doğar

.

B

ir

insanı

mantık

y

oluyla

ne

kadar

tar

tışılmaz

der

ecede

ikna

ederseniz

edin,

o

insanın

duygusal

devr

elerinde

ger

ekli

değişiklikler

oluşmadığı

takdir

de

davranışlarının

değişmesi

çok

z

or

dur

.

M

otiv

asy

on,

“

neden

”ler

e

bağlıdır

.

F

akat

insanı

y

önlendir

en

nedenler

,

mantıksal

olmaktan

ziyade

öncelikle

dür

tüsel

v

e

duygusaldır

.

D

oğr

u

olduğunu

bildiğimiz

bir

çok

şeyi

yapmamamız

v

e

yanlış

olduğunu

bildiğimiz

bir

çok

davranışı

tekrar

edip

durmamız

da

bu

dur

umdan

kaynaklanır

.

D

ür

tüleri

dizginlemek

(irade),

bir

davranış

y

erine

başka

bir

davranışı

ter

cih

edebilmek

(ihtiyar)

v

eya

har

ekete

geçer

ek bu har

eketi sür

dür

ebilmek için duygusal motiv

asy

on ger

ekir

. K

uvv

etli

duygular

,

dür

tüleri

değiştir

ebilir

v

e

bilinçli

davranışları

da

kalıcı

olarak

far

klı

kalıplara

y

önlendir

ebilir

.

Y

eme

düz

enimiz,

kalp

ritmimiz

den

kan

basıncımıza

kadar

bir

çok

parametr

emizin

değerleri,

insanlarla

iletişim

kurar

ken

kullandığımız

har

eket

kalıpları

v

eya

yür

üme

ritmimiz

bile

bunlar

dan

etkilenir

.

Âşık

olduğumuz

da,

öfkelendiğimiz

de,

ileri

düz

ey

de

kor

ku

hissettiğimiz

de v

e “

gaza geldiğimiz

de

” yaşadığımız dur

um budur

.

D

uygu

denince

akıllarımıza

sadece

aşk-meşk

yahut

kor

ku-öfke

gibi

mevzular

geliy

or

olabilir

,

bu

da

doğaldır

.

Ama

bilin

ki

bunlar

duygusal

bilgi

sisteminin

sadece

bazı

aşikar

v

e

okunabilir

çıktılarıdır

.

A

talarımızı

doğal

or

tamda

yüz

binler

ce

yıl

hayatta

tutan

zihinsel

devr

eler

,

temel

olarak

bu

duygusal

sistemde

işler

.

İ

ştah,

arayış,

y

enilik

beklentisi,

hoşlanma-hoşlanmama,

tiksinme

v

e

sıkıntı

gibi

duygulanımlar;

beslenmeden

ür

emey

e,

en

iyi

barınakları

bulmaktan

yır

tıcılar

dan

kor

unmaya

kadar

sayısız

işi

otomatik

pilotta

ger

çekleştirmemizi sağlar

.

M

er

ke

zî

sinir

sistemimiz

de

har

eketlerimizi

v

e

kararlarımızı

y

öneten

iki

far

klı

karar

sistemi

v

ar

dır

.

B

unlar

dan

ilki

“

sıralı

akıl

yür

ütme

”

gibi

işlevlerimizi

yür

üten,

yav

aş

v

e

adımlarla

çalışan

bilinçli

sistemdir

.

Alet

yapımı,

basit

teknik

sor

unları

çözme,

inşa

v

e

tamir

faaliy

etleri

gibi

nispeten

daha

basit

v

e

teknik

işler

de

çalışan,

yav

aş

v

e

pahalı

olan

bu

sisteme

“S

istem-2”

adı

da

v

erilir

.

D

iğer

sistem

ise

ör

üntüsel,

hızlı,

dür

tüler

e

dayalı

v

e

temel

düz

ey

de

y

önlendiricidir

.

B

u

sistem,

beyindeki

en

“

eski

”

karar

sistemidir

v

e

bu

nedenle

6

“S

istem-1”

olarak

da

tanımlanır

.

S

istem-1,

düşünce

v

e

kararlarımızın

ner

edeyse

tamamından

sor

umludur

.

Akıl

yür

üter

ek

v

er

diğimiz

kararlar

ise

günlük davranışlarımızın çok ama çok küçük bir yüz desini teşkil eder

.

GÖRSEL 10: B

eynimiz

de iş gör

en ana karar sistemleri.

D

olayısıyla

atalarımızı

bu

kadar

har

eketli

yapan

şeyler

,

muhtemelen

yaşamsal

v

e

duygusal

motiv

asy

onlar

dır

.

D

ediğim

gibi,

duygusal

olarak

bir

ödül

yahut

geçim

beklentisi

ile

spor

yapmıy

orsanız

(mesela

bir

spor

cu

yahut

spor

eğitmeni

değilseniz

yahut

sağlıklı

v

e

“

t

”

gör

ünen

bir

bedenle

karşı

cinsi

daha

iyi

etkilemek

gibi

bir

motiv

asy

onunuz

y

oksa)

har

ekete

geçmeniz

z

or

olacaktır

.

Ö

z

ellikle

or

ta

yaşlar

dan

itibar

en

insanların

har

eket

miktarının

azalması

da

büyük

oranda

bu

duygusal

motiv

asy

on

kaybıyla

ilişkilidir

.

İ

şte

belirli

bir

motiv

asy

on

kaynağımız

olmadan

spor

salonlarında

saatler

ce

çırpınmak,

bir

sür

e

sonra

yine

bu

nedenlerle

sıkıcı

v

e

sür

dür

üleme

z

bir

hale

gelecektir

.

N

eticede

gör

üy

or

uz

ki

modern

şehir

insanlarının

ziksel

har

eketi

sür

dür

ülebilir

şekilde

hayatına

y

erleştirmesi,

ancak

temel

bir

duygusal

neden

v

eya

nedenler

dizisinin

v

arlığı

ile

mümkündür

.

B

ence

en

iyi

başlangıç,

har

eketin

“

temel

ayarlarımız

”

arasında

y

er

aldığını

v

e

onsuz

perişan

olacağımızı

kendimiz

e

sıklıkla

hatırlatmaktır

.

B

unun

dev

amında,

ileride

yine

bahsedeceğim

v

e

D

eğişen

B

e(y)nim

başlıklı

kitabımda

detaylı

olarak

ele

aldığım “

Akış

” haline girmenin y

ollarını aramak önemlidir

.

Akış

hali;

yaptığınız

işi

sizi

içine

çeken,

zamanı

v

e

kendinizi

unutturan

yüksek

tatminle

dolu

bir

uğraşa

çevirir

.

B

u

hal

de

yine

temel

duygusal

motiv

asy

onlara

sıkı

sıkıya

bağlıdır

.

B

edensel

har

eketi

v

e

egz

ersizi

hayatta

kalmayla

yahut

yaratıcı

işlerle

bağlantılı

aktivitelerle

birleştir

diğimiz

takdir

de,

bedensel

har

eket

bizim

için

çok

daha

do

yur

ucu

nitelik

kazanacaktır

.

M

esela

sabah

ya

da

akşam

yür

üyüşleri

yapar

ken

cep

telefonunuzla

v

eya

kameranızla

fotoğra

ar

çekmey

e

başlamak

yahut

tabiattan

ilginç

örnekler

toplayarak

koleksiy

on

yapmak

gibi

meşgalelerle

birleştir

ebildiğimiz

takdir

de

bu

bedensel

har

eketler

bizim

için

çok

daha

anlamlı

v

e

sür

dür

ülebilir

olacaktır

.

Y

ür

ür

ken

aynı

zamanda

kulaklığınızı

takıp

sesli

kitapları

ya

da

ilham

v

er

en

konuşma

kayıtlarını

dinlemek,

yür

üyüş

faaliy

etinizi

salt

bir

bedensel

har

eket

mecburiy

eti

hav

asından

çıkaracak,

bir

fırsat

haline

getir

ecektir

.

H

atta

bu

işi

sev

erseniz aile v

eya iş toplantılarını dahi yür

üy

er

ek yapabilirsiniz!

İNSAN TÜRÜNE UYGUN HAREKET TARZI NASIL BİR ŞEY?

H

epimiz

far

klı

bo

ya,

kilo

ya,

kemik

v

e

hormon

yapısına

sahibiz.

D

olayısıyla

yapacağımız

egz

ersiz

planlarının

da

bu

kişisel

far

klılıklarımıza

gör

e

temellendirilmesi

ger

ektiği

kesindir

.

Ancak

temel

egz

ersiz

ayarlarımızla

ilgili

bazı or

tak öz

elliklerimiz de v

ar ki biz burada bunları inceley

eceğiz.

Ö

z

ellikle

or

ta

yaştan

sonra

jogging

denen

sür

ekli

koşma

tar

zı

egz

ersizlerin

ter

cih

edilmesinin

çok

akıllıca

bir

seçim

olmadığı

aşikar

.

Ç

ünkü

insan

tür

ü

hiçbir

döneminde

bu

kadar

uzun

mesafeleri

uzun

sür

eyle

sabit

hızla

v

e

amaçsız

ca

koşmak

için

evrilmemiştir

.

A

v

cı-toplayıcı

gr

uplar

da

öz

ellikle

avlanmak

için

yapılan

uzun

sebat

koşuları

ise

ancak

belli

ziksel

yapıdaki

antr

enmanlı

bir

eylerin

(genelde

av

cıların)

yapabileceği

istisnai

bir

faaliy

etti.

G

ünümüz

de bu tip insanların örneği, mesela maraton koşucularıdır

.

Eski

dönemler

deki

günlük

yaşamın

genel

ritmi

bolca

yür

üme,

tırmanma,

eğilip

kalkma,

çömelme

(squad),

yük

taşıma

gibi

işlevler

den

oluşuy

or

du.

H

aliyle

bütün

har

eket

sistemimiz;

kas,

eklem

v

e

kemiklerimiz

de

bö

yle

bir

yaşam

tar

zına

en

uygun

adaptasy

onlarla

doldu.

Ancak

günümüz

de

bu

har

eketleri

hayatımızın

doğal

akışı

içinde

yapamadığımız

için

har

eket

etme

ihtiyacımızı

“

spor

salonu

”

gibi

yapay

or

tamlar

da

gidermey

e

y

öneldik.

H

albuki

koşu

bandı

v

eya

pistler

de

sür

ekli

koşmak,

bedenle

pek

de

uyumlu

olmayan,

z

orlayıcı

bir

faaliy

ettir

.

B

urada

en

fazla

zararı

da

aslında

iyiliği,

sağlığı

için

uğraştığımız

eklem

v

e

kemik

sistemimiz

gör

ür

.

B

ilhassa

kalça

eklemlerimiz,

diz

eklemlerimiz,

bu

yapay

or

tamlar

daki

uzun

sür

eli

koşma

sür

ecinde

y

er

e

vurma

basıncından

kaynaklanan

ağırlıkları

kaldırmaya

uygun

bir

yapıda

değildir

.

D

aha

kısa

deparlar

şeklindeki

koşular

zy

olojimiz

e

oldukça

uygun

gör

ünür

ken;

sür

ekli,

uzun

mesafeli

v

e

sabit

koşular

insan

bedenini bir hayli y

orar

.

Ş

imdi

aklınıza

“Z

aten

har

eket

edemediğimiz

için

sağlığımız

bozuluy

or

v

e

har

eket

etmey

e

çalıştığımız

da

yine

far

kında

olmadan

sağlığımızı

bozabiliy

ormuşuz.

O

zaman

biz

ne

yapacağız?”

sor

usu

gelebilir

,

haklısınız.

E

limiz

deki

v

eriler

e

gör

e

zy

olojimizle

uyumlu

olan,

zarar

y

erine

yarar

sağlayacak

bir

har

eket

y

öntemi

mev

cut:

B

u

y

öntem,

kısa

v

e

z

orlamalı

deparlar

ile

aralar

da

ha

f

egz

ersiz

bölümleri

yahut

dinlenmeler

şeklinde

yapılan

“yüksek

y

oğunluklu

v

e

aralıklı

egz

ersiz

(H

igh

I

ntensity

I

ntermittent

T

raining

–

HIIT

)

olarak

biliniy

or

.

B

u

egz

ersiz

tür

ü,

son

yıllar

da

üz

erinde

yapılan

çeşitli

araştırmalarla

daha

da

göz

de

hale

geldi.

S

öz

konusu

egz

ersizlerin

planı

ise

şö

yle:

4

ila

6

dakika

arasında

azamî

har

eket

v

e

güç

kullanılarak

yapılan

y

oğun

egz

ersiz

etaplarının

arasında

yaklaşık

4

dakikalık

dinlenme

yahut

ha

f

yür

üyüş

gibi

kişiyi

z

orlamayan

ha

f

egz

ersiz

aralıkları

v

eriliy

or

.

Y

arım

saat

kadar

yapılan

bu

tar

z

bir

egz

ersizin,

günlük

yahut

gün

aşırı

olarak

tekrarlanması

dur

umlarında

hem

kalp-damar

sisteminin

sağlığını

olumlu

y

önde

etkilediği

hem

de

yağ

yakışını

diğer

egz

ersiz

tiplerine

gör

e

çok

7

daha

etkin

bir

biçimde

sağladığı

gösterilmiş

dur

umda.

Y

ani

saatler

ce

sabit

hız

da

koşu

yapmaktansa

bu

tip

deparlı

egz

ersizler

bedenimiz

e

daha

çok

fay

da

sağlıy

or

gibi

gör

ünüy

or

.

B

u

tipteki

egz

ersizlerin

tarih

öncesi

insanların

doğadaki günlük faaliy

etlerine ne kadar benz

ey

ebileceğini bir düşünelim!

R

utin,

sıkıcı,

saatli

v

e

sadece

“

spor

olsun

”

diy

e

yapılan

ziksel

har

eket

r

utinlerinin

çok

y

eni

bir

davranış

biçimi

olduğu

or

tada.

D

aha

uzak

atalarımız

ise

ancak

günlük

işler

,

avlanma,

besin-eşya

taşıma,

yaşama

alanını

düz

enleme,

stok

yapma,

ziksel

hazırlıklar

v

e

kişisel

bakım

gibi

nedenlerle

har

eket

etmek

z

or

unday

dılar

.

B

u

tip

har

eketler

çoğu

zaman

yav

aş

v

e

z

orlamasız

beden

har

eketlerini

içeriy

or

du.

Ancak

av

ko

v

alama,

avlanan

yahut

toplanan

besinleri

bir

y

er

den

bir

y

er

e

taşıma,

etrafı

yaşam

alanı

olarak

düz

enleme

gibi

işlerle

de

bedenlerini

z

orlayacak

v

e

nabızlarını

hızlandıracak

har

eket

düz

eylerine

ulaşıy

or

olmalıy

dılar

.

Bö

ylece

hayatımızı

iyileştir

ecek

planın

aslında

sür

ekli

har

eket

etmek

yahut

spor

yapmakla

değil

de

aralıklı,

z

orlamalı,

bolca

dinlenmeler

içer

en

v

e

belirli

zamanlara

sabitlenmemiş

bir

har

eket

tar

zı

geliştirmekle

uygulanabileceği

or

taya

çıkıy

or

.

İ

lerley

en

kısımlar

da

bu

dur

umla

ilgili

olarak

bedenimizin

v

e

beynimizin

neden

“

düz

ensiz

v

e

beklenmey

en

”

davranışları

“

düz

enli

v

e

y

eknesak

”

davranışlara

gör

e

daha

çok

benimsey

ebildiği

üz

erine

konuşacağız.

O

nun

için

şimdi

bu

kadarıyla iktifa ediy

or

uz.

D

iğer

yandan

çocukların

er

ken

dönemlerindeki

ziksel

har

eketleri

nasıl

yaptıklarına,

içgüdüsel

olarak

nasıl

davrandıklarına

bakmak

da

bu

açıdan

öğr

etici

olacaktır

.

Ç

ünkü

bildiğiniz

gibi

çocuklar

hiçbir

zaman

biteviy

e

koşmazlar

yahut

sür

ekli

oturmazlar

.

Arada

bol

bol

dinlenme

dönemleri

içer

en,

öz

ellikle

çılgınca

aktivitelerle

v

e

hızlı

bedensel

har

eketlerle

bölünen

bir

ziksel

o

yun

döngüleri

v

ar

dır

.

Ö

z

ellikle

er

kek

çocukların

çoğunda

bu

dur

umu açık olarak gözlemlemek mümkündür

.

H

erhangi

bir

egz

ersiz

e

başlamadan

v

e

hayatınızın

egz

ersiz

r

utinini

değiştirmeden

önce

bu

konuda

uzman

eğitmen

v

eya

kişiler

den

alacağınız

bilgi

v

e

tavsiy

eler

çok

önemlidir

.

L

ütfen

sizi

şahsen

tanıyıp

bilmey

en,

beden

v

e

yaşam

alışkanlıklarınıza

aşina

olmayan

kişiler

ce

yapılan

tavsiy

eleri

doğr

udan

uygulamayın.

B

ir

eysel

öz

ellikleriniz

e

gör

e

tasarlanmış,

sizin

ihtiyaçlarınıza

y

önelik

egz

ersiz

pr

ogramlarını

uygulayın.

B

uradaki

bilgiler

,

bedenimiz

v

e

har

eket

sistemimiz

e

ilişkin

genelgeçer

v

e

temel

bilgiler

dir;

kişisel

har

eket

düz

eyimiz

v

e

ihtiyacımız

büyük

değişiklikler

gösterir

.

E

ğer

öz

el

bir

uzmana

erişiminiz

y

oksa

burada

anlatılan

pr

ensipler

çer

çev

esinde

küçük

denemelerle

kendinizi

izleyip

değerlendir

er

ek

ilerlemeniz

en

doğr

u

başlangıç

olacaktır

.

E

lbette

ki

giriş

bölümünde

belir

ttiğim

“

sıfırıncı

fabrika

ayarı

”nı

da

aklımızın

bir

köşesinde

tutmak,

öz

ellikle

egz

ersiz

için

çok

önemlidir

.

“Kaosu

unutmayın!”

KADIN VE ERKEK BEDENİNDEKİ HAREKET FARKLARI E

r

kek

v

e

kadınların

karşılaştırılması

söz

konusu

olduğunda,

far

klılıkları

açıklamaya

y

önelik

çabalar

diğer

konulara

gör

e

biraz

daha

fazla

tepki

çekmey

e

eğilimlidir

.

Z

ira

modern

sosyal

yapılarımızın

bir

çoğu

ağırlıklı

olarak

kadın

v

e

er

keğin

temelde

eşit

olduğu

gibi

temelsiz

v

e

ger

çekler

den

kopuk

bir

v

arsayıma,

daha

doğr

usu

temenniy

e

dayanır

.

B

u

temenni

çoğumuza

o

kadar

ger

çek

gelir

ki

tüm

canlılar

âleminde

biy

olojik

kanun

mesabesindeki

bazı

er

kek-dişi

far

klılıklarının

ner

edeyse

aynıyla

insan

için

de

geçerli

olduğunu

anlatmaya

başladığınız

da

tepkiler

yükselmekte

gecikme

z.

G

er

çi

benim

beyin

anlatmaya

başladığım

ilk

yıllar

daki

gözlemlerime

kıyasla

mesela

T

ür

kiy

e

’

de

bu

konuda

hatırı

sayılır

bir

far

kındalık

oluştu.

Ö

te

yandan

benz

er

bir

damar

yine

v

arlığını

etkili

bir

biçimde

sür

dür

üy

or

,

o

ayrı.

Ancak

şu

bir

ger

çek

ki,

aynen

etçil,

otçul,

v

ejetar

y

en,

v

egan

meselelerinde

olduğu

gibi

bilgiden

çok

v

arsayımlarla

har

eket

etmeyi

seviy

or

uz.

Z

aten

aslına

bakarsanız

bu

da

ayarlarımızın

bir

par

çası.

N

eyse,

konumuza

yani

biy

olojik

olarak

kadın

v

e

er

kek

beden

far

klılıklarının

günlük

har

eket

ihtiyacına

nasıl

yansıdığına

dönelim şimdi...

E

r

kek

bedeni

genel

olarak

(istisnalar

olmakla

birlikte)

anne

karnından

itibar

en

kadınlara

gör

e

çok

daha

yüksek

oranda

testoster

on

hormonuna

mar

uz

kalır

.

Z

ira

annede

az

miktar

da

salgılanan

böbr

ek

üstü

be

zi

kaynaklı

testoster

on

v

e

diğer

cinsiy

et

hormonlarına

ilav

e

olarak,

anne

karnında

gelişen

er

kek

bebeklerin

testislerindeki

hormon

hücr

eleri

de

öz

ellikle

hamileliğin

üçüncü

ayından

itibar

en

testoster

on

salgılamaya

başlar

.

Anne

karnındaki

bu

yüksek

testoster

on

hem

cinsiy

et

karakterlerinin

oluşmasına

yar

dımcı

olur

hem

de

beyin

devr

elerini

far

klılaştırır

.

B

unlarla

birlikte,

doğum

sırasında

ölçülen

testoster

on

seviy

elerinin

bebeklerin

ilerideki

davranışlarında

etkili

olduğunu

da

biliy

or

uz.

M

esela

doğumda

fazlaca

yüksek

testoster

on

seviy

elerinde

oldukları

ölçülen

er

kek

bebekler

,

çoğunlukla

yaşıtlarından

biraz

daha

geç

konuşmaya

başlar

.

Kız

çocuklarında

gör

ülen

benz

er

konuşma

pr

oblemlerininse

tam

tersine,

doğum

anındaki

testoster

onun

düşük

8

seviy

eler

de

olmasıyla

ilişkili

olduğu

düşünülüy

or

.

B

u

örnekler

den

de

anlaşılacağı

üz

er

e,

testoster

on

hormonu

gelişimimiz

v

e

davranışlarımız

üz

erinde oldukça belirleyici etkiler

e sahip hormonlar

dan birisidir

.

T

estoster

onun

bedendeki

esas

gör

ünür

etkisi,

kaslanma

v

e

yağ

dağılımı

ile

ilgilidir

.

E

r

kekler

de

normalde

daha

yüksek

olan

testoster

on

v

e

daha

düşük

olan

östr

ojen

hormonları,

beden

yağlarının

daha

ziyade

göbek

tarafında

v

e

vücudun

üst

kısımlarında

depolanması

sonucunu

doğur

ur

.

Kadınlar

da

ise

genelde

yüksek

östr

ojen

v

e

nispeten

düşük

testoster

on

nedeniyle

yağlar

,

kalça,

basen,

bacak

v

e

meme

bölgelerinde

toplanır

.

B

u

dağılım

far

kının

yanında,

kas

dokusu

y

oğunluğu

da

düşük

testoster

ona

bağlı

olarak

kadınlar

da

daha

az

dır

.

E

rgenlik

döneminin

başlangıcından

itibar

en

kadın

v

e

er

keklerin

ses

tonlarında

gör

düğümüz

belirgin

far

klılıklar

da

yine

bu

etkiyle

ilgilidir:

E

r

kekler

de

testoster

onun

etkisiyle

kalınlaşan

v

e

büyüy

en

gır

tlak

kasları, sesin kalınlaşmasına v

e boğuklaşmasına neden olur

.

Yine

evrimsel

v

e

antr

opolojik

bakış

açısıyla

“N

eden

bö

yle

bir

yağ

v

e

kas

dağılımı

seçilmiş

olabilir?”

sor

usuyla

geriy

e

baktığımız

da,

bazı

tahminler

yür

ütebiliriz.

Antik

insanlar

v

e

insanların

daha

uzak

atalarının

kas

v

e

yağ

dokuları

fosil

bırakmadığı

için

bu

konuda

doğr

udan

bir

gözlem

yapma

şansımız

pek

y

oktur

.

F

akat

bulunan

çok

sayıda

kemiği

dikkatlice

inceley

er

ek

hem

kemiklerin

ziksel

yapılarına

dair

parametr

eler

den

hem

de

kemiklerin

üz

erindeki

kas

tutunma

bölgelerinin

genişliklerinden

kas

dokusu

dağılımı

ile

ilgili

derin

bilgiler

edinebiliy

or

uz.

Z

ira

kaslar

kemikler

e

tendon

dediğimiz

çok

kuvv

etli

bağ

doku

şeritleri

ile

tutunur

v

e

bu

tutunma

bölgeleri

fosil

kemikler

üz

erinde

mily

onlar

ca

yıl

sonra

bile

rahatça

gör

ülebilecek

izler

oluştur

ur

.

Ö

rneğin

insanın

yakın

atalarından

olan

H

omo

er

ectus

gibi

türlerin

çok

güçlü

v

e

kalın

çiğneme

kasları

olduğunu,

bulunan

çene

kemiklerinin

büyüklüğünden

v

e

masseter

gibi

(dişlerinizi

sıkınca

yanaklarınızın

ar

ka

bölümünü

ser

tleştir

en)

çiğneme

kaslarının

alt

v

e

üst

çene

kemiklerine

tutunma y

erlerini inceley

er

ek açıkça gör

ebiliy

or

uz.

Kas

v

e

yağ

dokusu

far

kları,

mily

onlar

ca

yıl

içerisinde

belli

gör

evler

de

öz

elleşmiş

beden

yapılarının

açık

bir

yansımasıdır

.

B

edenin

üst

kısmında

y

oğunlaşmış

yağ

dokusu

v

e

kuvv

etli

kaslar;

testoster

on

hormonunun

da

etkisiyle

yük

taşıma,

koşma,

uzun

deparlar

halinde

ziksel

har

eketler

de

bulunma

v

e

bedenle

(taş,

mızrak

gibi

nesneleri)

fırlatma

amaçlı

bir

kullanıma

daha

uygundur

.

Kadın

bedenindeki

geniş

kalça

kemiği,

yağların

alt

bölgede

depolanması,

nispeten

düşük

kas

v

e

yüksek

yağ

miktarı

da

öz

ellikle

doğurganlık

v

e

bebeği

besleme

faaliy

etleri

için

gör

ülen

adaptasy

onlar

dır

.

Ayrıca

bu

yapı

uzun

sür

e

ağır

yük

taşıma,

sebat

koşuları,

ağır

ziksel

faaliy

etler

için

de

çok

uygun

değildir

.

D

ik

duran

tek

primat

tür

ü

olarak

insanın

leğen

kemiğinin,

ayakta

durma

v

e

yür

üme

dinamikleri

açısından

dar

olması

ger

ekir

.

F

akat

doğum

sırasında

bebeğin

büyük

kafasının

geçebileceği

bir

açıklığın

da

bırakılması

şar

ttır

.

B

u

nedenle

kadın

leğen

kemikleri,

bu

iki

zıt koşul arasında tam bir denge noktasındadır

.

“PREMATÜRE” İNSAN

H

em

dik

yür

üy

ebilen

hem

de

çocuk

doğurabilen

bir

tür

olabilmek

için

bulunan

dahiyane

çözüm,

bebeklerin

oldukça

“

er

ken

”

dünyaya

getirilmesidir

.

O

nedenle

insan

bebekleri

aslında

er

ken

doğarak

beyin

gelişimlerinin

önemli

bir

kısmını

dışarıdaki

bakım

altında

tamamlar

.

Yine

bebeklerin

beslenmesi

için

hayatî

öneme

sahip

olan

anne

sütünün

yapılması

v

e

salgılanması

için

de

anne

bedeni

sayısız

uyarlanmadan

geçmiştir

.

Ö

z

ellikle

bedende

biriktirilen

bolca

yağ

dokusu,

doğum

sonrası

ilk

bir

kaç

yılda

adeta

bir

kalori

canav

arı

olan

insan

bebeğinin

beslenmesi

için

çok

önemli

bir

depo

oluştur

ur

.

Y

eni

doğan

bir

bebeğin

üç

yaşına

kadar

har

cadığı

enerjinin

ner

edeyse

yüz

de

60

kadarı ise beyin tarafından tüketilir

.

Ö

z

etle

zikr

ettiğimiz

bu

far

klılıklara

kuş

bakışı

bakınca,

spor

salonlarında

kadınların

neden

daha

çok

pilates

stüdy

olarını,

er

keklerinse

daha

ziyade

ağırlık

v

e

hacim

ar

tırıcı

ser

t

egz

ersizleri

ter

cih

ettiğini

anlamak

kolaylaşır

.

E

r

keklerin

egz

ersiz

de

(genel

olarak)

y

öneldiği

doğr

ultu,

hacim

v

e

güç

ar

tırmaya y

öneliktir

. B

u basit dür

tüsel davranış büyük oranda testoster

on gibi

er

kek

bedeninin

tüm

gelişimini

belirley

en

hormonların

beyin

v

e

davranışlarımız

üz

erindeki

or

tak

etkisinden

kaynaklanır

.

G

üncel

hayatta

bu

hormonun

risk

alma

v

e

daha

çabuk

öfkelenme

gibi

etkilerine

de

zaten

hepimiz aşinayız

dır

.

Kadınların

egz

ersiz

amaçları

ise

daha

ziyade

“iyi

gör

ünmek

v

e

formda

kalmak

”

mer

ke

zindedir

.

E

lbette

dünya

vücut

geliştirme

müsabakalarında

karnı

baklav

alı,

kol

v

e

bacak

kasları

er

kekler

e

taş

çıkar

tacak

kadar

irileşmiş

kadın

spor

cuları

da

görmek

mümkün.

Z

ira

uygun

beslenme

v

e

z

orlama

ile

kadınlar

da

da

dikkate

değer

miktar

da

kas

ar

tışı

olabiliy

or

.

F

akat

bu

ar

tış,

eğer

dışarıdan

testoster

on

almak

gibi

pek

de

akıllıca

olmayan

biy

olojik

“kırbaçlamalar

”

olmazsa,

genellikle

er

keklerin

or

talama

düz

ey

de

sağlayabileceği kas ar

tışının yanında oldukça küçük kalır

.

Kadın

v

e

er

kek

arasındaki

ziksel

far

klılıklar

,

bizzat

cinsiy

etten

ziyade

gelişim

sür

eçleri

v

e

beden

bileşimi

ile

ilgilidir

.

B

ahsettiğim

gibi,

kadınlar

da

kas

kitlesinin

(bedenin

üst

kısımlarında

ner

edeyse

yarı

yarıya,

alt

bölümler

de

ise

üçte

iki

oranında)

daha

az

olması,

er

keklerle

aralarındaki

güç

far

kının

temel

nedenidir

.

Ayrıca

testoster

on

hormonu

kandaki

kırmızı

kan

hücr

elerinin

miktarını

biraz

daha

ar

tır

dığı

için,

er

kekler

de

“hematokrit

”

denen

kandaki

hücr

elerin

sıvı

kısma

oranı

biraz

daha

yüksek

olur

.

B

u

dur

um

er

kekler

de

kanın

oksijen

taşıma

kapasitesinin

kadınlara

gör

e

daha

yüksek

olmasını

sağlar

.

D

iğer

yandan,

beden

büyüklükleri

arasındaki

or

talama

far

k

ile

kas

kitlesinin

dağılım

far

kı

gibi

nedenler

den

dolayı

er

kekler

de

or

talama

kalp

büyüklüğü

kadınlara

gör

e

biraz

daha

fazladır

.

B

u

da

er

kek

kalbinde

bir

dakikada

pompalanan

kan

miktarının

kadınlara

oranla

daha

fazla

olması

sonucunu

doğur

ur

.

Y

ağ

dağılımı;

er

kekler

de

genelde

bedenin

üst

kısmında

v

e

iç

organlar

da

gör

ülür

ken,

kadınlar

da

ise

bedenin

alt

bölümlerinde

v

e

deri

altında

y

oğunlaşır

.

Ayrıca

kadınların

er

kekler

e

gör

e

daha

az

kas

v

e

ner

edeyse

iki

kat

daha

fazla

yağ

oranına

sahip

olması,

kadınlar

da

metabolik

sağlığın

er

kekler

e

gör

e

açık

ara

av

antajlı

olmasını

sağlar

.

Y

apılan

çalışmalar;

kadınların

açlık

kan

şekerlerinin

daha

düşük

olduğunu,

dokuların

kandan

glikoz

alma

y

eteneğinin

kadınlar

da

daha

yüksek

olduğunu

v

e

bu

gibi

nedenlerle

kadın

metabolizmasının

er

kekler

e

gör

e

sağlık

açısından

daha

av

antajlı

bir

dur

umda

9

olduğunu gösteriy

or

.

H

em

kadın

hem

de

er

kekler

de

kas

metabolizmasının

v

e

insülin

hormonunun

etkisi,

“kadınlık

hormonu

”

olarak

bildiğimiz

östr

ojen

hormonunun

etkisi

altında

düz

enlenir

.

Ancak

sadece

kadınlar

da

değil,

er

kekler

de

de

tekrarlı

antr

enmanlar

sonucunda

kaslar

daki

östr

ojen

hormonu

algılayıcı

r

eseptörlerin

sayısında

ar

tış

olur

.

B

u

da

genel

beklentilerimizin

aksine,

kas

dokusunun

gelişiminin

v

e

metabolizmasının

testoster

ona

değil,

östr

ojene

daha

çok

bağlı

olduğunu

gösterir

.

B

urada

detaylarla

sizi

sıkmayayım

ama

“kadınların

er

kekler

den

daha

uzun

yaşadığı

”

şeklinde

yaygın

olarak

bildiğimiz

inancın

temeli

bu

tip

ger

çekler

e

dayanır

.

H

akikaten

de

kadın

metabolizması

av

antajlı

dur

umdadır!

Ö

z

ellikle

har

eket

açısından

kadınlar

,

er

kekler

e

gör

e

çok

daha

geniş

bir

aralığa

daha

rahat

uyum

sağlayabilecek

bir

metabolik

ön

hazırlıkla

dünyaya gelirler

.

B

u

arada

y

eri

gelmişken,

er

kekler

gibi

spor

yapmayı

sev

en

hanımlara

da

minik

bir

hatırlatma

yapalım:

Kadın

bedeninde

“

ağır

v

e

aşırı

”

egz

ersizin

sonucunda

ar

tan

kas

kitlesi,

doğal

bir

geri

bildirim

sistemi

nedeniyle

testoster

on

miktarını

ar

tırır

.

U

zun

sür

e

bu

tip

egz

ersizlerle

uğraşan

kadınlar

da

bir

çok

bedensel

v

e

davranışsal

“

yan

etki

”

or

taya

çıkabilir

.

Ar

tan

testoster

ona

bağlı

olarak

yüz

de

er

keksi

öz

elliklerin

oluşması,

saç

dökülmesi

v

e

bedende

kıllanmaların

olması

en

yaygın

etkiler

arasında

gör

ülebilir

.

T

abii

âdet

döngülerindeki

düz

ensizlikler

v

e

doğurganlık

işlevlerindeki

azalmayla

birlikte,

r

uh

dur

umundaki

esaslı

değişiklikler

de

söz

konusu

olur

.

B

u

konuda

yapılan

bilimsel

çalışmalar

henüz

oldukça

y

etersiz

fakat

biy

olojinin

altın

kuralını

-sıklıkla

yaptığım

gibi-

burada

da

hatırlatmak

isterim:

H

epimiz

en

az

3,5

milyar

yıllık

bir

araştırma-geliştirme

sür

ecinin

ür

ünleriyiz

v

e

bu

Ar-

G

e

’nin

amaçlarıyla

sonuçlarını

doğr

u

dür

üst

anlamadan

biy

olojimizle

girişeceğimiz

her

didişmeden,

neticede

zararla

v

e

y

enilgiyle

çıkacağız.

E

min

olun ki ayarlara dikkat etmek her zaman en iyisidir!

S

özün

özü:

E

r

kek

v

e

kadının

beden

yapılarındaki

far

klılıklar

nedeniyle,

günlük

har

eket

tip

v

e

miktarları

da

far

klılık

gösterir

.

E

r

keklerin

daha

ziyade

dayanıklılık

tipi

egz

ersizleri

ter

cih

etmeleri

v

e

kadınların

da

daha

çok

germe-

güçlenme

egz

ersizlerine

dev

am

etmeleri

y

erinde

olabilir

.

T

abii

cinsiy

et

v

e

yaşımız

ne

olursa

olsun

günde

bir

kaç

kilometr

e

yür

üyüş

yapmayı

da

ihmal

etmemeliyiz.

B

u

alışkanlık

siz

de

bir

ke

z

otur

ursa

zaten

başka

bir

egz

ersiz

e

de

fazla

ihtiyaç

duymazsınız.

E

lbette

ki

“bedeninizi

arada

bir

şaşır

tmayı

”

unutmadan...

EGZERSİZ VE BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ

D

aha

önceki

bahisler

de

“İ

nsan

bedeni

har

eket

için

tasarlanmıştır

.

”

şeklinde

bir

genelleme

yapmıştık.

F

akat

insanın

normal

har

eket

tar

zı

içerisinde,

sür

ekli

tüketici

düz

ey

de

ziksel

aktivite

göstermenin,

kan

ter

içinde

kalıncaya

kadar

spor

yapmanın,

zy

olojide

“

maksimum

egz

ersiz

”

dediğimiz

koşullar

da

sür

ekli

olarak

bedeni

z

orlamanın

makul

olmadığını

da

belir

tmiştik.

Ar

tık

uzun

sür

en

ağır

egz

ersizlerin

bedene

fay

dasından

çok

zararı

olduğunu

biliy

or

uz. D

olayısıyla yaptığımız egz

ersizlerin ağırlığına dikkat etmemiz v

e bu

konuda

bir

düz

enlemey

e

gitmemiz

ger

ektiği

konusunda

eminim

hepimiz

hem

kiriz.

B

una

gör

e

mesela

ziksel

egz

ersizin

genellikle

bağışıklık

sistemini

güçlendir

diğini

v

e

hastalıklara

karşı

dir

encimizi

ar

tır

dığını

bilmemizle

beraber

, onun da bir der

ecesi olduğunu unutmamamız ger

ekir

.

U

zun

sür

e

har

eketsiz

kalma

üz

erine

gelişen

bir

yaşam

tar

zı,

biz

e

v

er

diği

bir

çok

zararın

yanında

bağışıklık

sistemimizi

de

güçten

düşür

ür

.

H

ar

eketsiz

kaldığımız

sür

ece

hastalıklara

yakalanma

riskimiz

ar

tar

v

e

bedenimiz

deki

biy

okimyasal

atıklar

kolay

ca

temizleneme

z.

E

gz

ersiz

yapmaya

başladığımız

daysa

bunun

ilk

v

e

en

hızlı

etkilerinin

gör

üldüğü

y

erler

den

birisi

bağışıklık

sistemimizin

v

er

diği

cev

aplar

dır

.

E

gz

ersizlerimiz

y

oğunlaştıkça,

bağışıklık

sistemimizin

güçlenmesi

ar

tar

.

F

akat

burada

çok

önemli

bir

nokta

v

ar

dır:

S

ınırları

iyice

z

orlayıp

da

“

maksimum

egz

ersiz

”

dur

umuna

yaklaştığımız

da

bağışıklık

sistemimizin

gücü

tekrar

düşmey

e

başlar

.

Ç

ünkü

bağışıklık

sistemimiz,

vücutta

mikr

oplarla

v

e

bozuk

hücr

elerle

mücadele

etmek

için

çokça

enerjiy

e

ihtiyaç

duyan

bir

sistemdir

.

E

gz

ersizin

aşırısı

ise

vücuttan

çok

fazla

enerji

çeker

ek

vücudun

enerji

dengelerini

bozar

.

Bö

ylece

aşırı

y

oğun

egz

ersizler

,

vücutta

bağışıklık

sisteminin

enerji

hakkından

da

çalmaya

başlar

.

O

nun

için

y

oğun

egz

ersizler

den

bir

sür

e

sonra

bağışıklık

sistemimizin

baskılanmaya

başladığını

gör

ür

üz.

B

ağışıklık

sisteminin

gücü,

har

eketsizlikten

azamî

z

orlamaya

kadar

olan

bir

skalada

ters

U

biçimli

bir

eğri gösterir

.

GÖRSEL 11: E

gz

ersiz y

oğunluğu ile bağışıklık sistemi işlevi arasındaki ilişki.

B

ununla

ilgili

sor

unları;

öz

ellikle

vücut

geliştirme,

halter

gibi

ağır

sporlarla

uğraşanlar

,

müsabakaların

öncesinde

yaygın

olarak

yaşarlar

.

Çok

ağır

yükler

kaldırarak

yapılan

antr

enmanlar

dan

sonra

soğuk

algınlığı,

grip

gibi

hastalıklara

yakalanmak

gittikçe

daha

olası

hale

gelir

v

e

bu

har

eket

tar

zındaki

insanlar

,

müsabakaların

öncesinde

sık

sık

hastalanabilir

.

O

nedenle

“

ne

kadar

egz

ersiz o kadar sağlık

” denklemini bir de bu açıdan düşünmek lazım!

P

eki,

or

ta

düz

ey

egz

ersiz

nasıl

bir

şey

dir?

G

ünlük

yür

üyüşler

,

bağ-bahçe

işleri,

or

ta

düz

eyli

ağırlık

kaldırışlar

v

e

esneme

çalışmaları

bu

konuda

en

v

erimli

egz

ersiz

örnekleridir

.

B

urada

v

e

tüm

kitabımda

hazır

formüller

e

dayalı

listeler

v

ermekten

öz

ellikle

uzak

dur

uy

or

um

çünkü

en

iyi

egz

ersiz,

kişilerin

kendilerini

dinley

er

ek

v

e

zaman

içinde

bedenleri

hakkında

deneyim

ediner

ek

keşfedecekleri

egz

ersiz

tipleridir

.

Z

ira

har

eket

ihtiyacımız

or

taktır

ama

beden

ter

kiplerimiz benz

ersiz

dir

...

KAOTİK VE İZOMETRİK EGZERSİZLER NEDEN DAHA İYİ?

B

elki

bilenleriniz

v

ar

dır

ama

kaotik

v

e

iz

ometrik

egz

ersiz

tanımlarını

ilk

ke

z

duyanlarınız

da

olabilir

.

İ

z

ometrik

kasılma,

kasların

gerginliğinin

ar

ttığı

ama

bo

yunun

değişmediği

bir

kasılma

tipidir

.

M

esela

eviniz

deki

duv

arı

ellerinizle

itmey

e

başladığınız

da

kaslarınız

kasılır

,

bir

sür

e

dev

am

ederseniz

belki

ter

içinde

kalırsınız

ama

duv

ar

v

e

dolayısıyla

onu

iten

kaslarınız

ger

çek

anlamda

har

eket

etme

z.

Y

ani

kaslarınızın

bo

yu

değişme

z.

I

so=aynı,

metrik=bo

y

kelimelerinden

tür

etilmiş

iz

ometrik

kasılmalar

y

oga,

pilates,

planking

v

e

elbette

ki

binicilik

gibi

bir

çok

egz

ersiz

de

sıklıkla

karşımıza

çıkar

.

Ayrıca

germe/esneme

tar

zı

idmanlar

da

genelde

bu

tip

iz

ometrik

har

eketler

e

dayanır

.

H

erhangi

bir

şekilde

har

eket

yahut

yükün

y

er

değiştirmesine

neden

olan

(halter

yahut

çanta

kaldırmak

gibi)

kas

har

eketleri

ise

bundan

far

klıdır

v

e

“iz

otonik

”

(iso:

aynı;

tonus:

gerginlik)

har

eket

olarak

adlandırılır

.

G

ünlük

bilinçli

har

eketlerimizin

çoğu

biz

e

“iz

otonik

”

gibi

gelir

zira

yür

ür

,

y

er

değiştirir

,

bir

şeyleri

bir

y

erler

den

başka

bir

y

erler

e

taşırız.

F

akat

bütün

gün

dik

durmamızı,

kafamızı

dik

tutmamızı

sağlayan

kaslarımız,

gün

bo

yunca

büyük

oranda

iz

ometrik

kasılmalarla

kasılı

durarak

bu

işlevlerini

y

erine

getirirler

.

S

on

olarak,

“kaotik

”

dediğimde

ise

ar

tık

“

periy

odik

olmayan,

belli

bir

saat

v

eya

r

utine

dayanmayan,

tekrarlı

kesin

sayılar

v

e

ritimlerle

yapılmayan

” anlamını kastettiğimiz sanırım far

k ediy

orsunuz.

P

eki,

siz

ce

insan

bedenleri

genel

olarak

nasıl

bir

har

eket

ritmini

ister?

Aslında

daha

önce

de

kısaca

ifade

ettiğim

gibi,

bedenlerimiz

kişisel

öz

elliklerimiz

e

bağlı

bir

çok

far

klılığa

rağmen,

bazı

öz

el

har

eketler

den

benz

er

şekilde

daha

y

oğun

fay

da

sağlayabiliy

or

.

B

u

tip

har

eketlerin

or

tak

öz

elliklerini

ise

şö

yle

sıralayabiliriz:

1.

D

inlenmeler:

Ö

z

ellikle

zihinsel

açıdan

keyi

i

zamanlarla

bölünmüş

egz

ersizler

çok

daha

fay

dalıdır

v

e

genel

sağlığımıza

daha

olumlu

etkiler

yapar

.

2.

S

er

t

deparlar

v

e

y

oğun

kas

aktiviteleri:

N

ormal

tempoda

yür

üyüş

yapar

ken,

100-150

metr

elik

bir

y

okuşu

hızla

koşarak

çıktığınızı

düşünün.

Y

okuşun

tepesinde

belki

de

normalin

iki

katına

çıkmış

olan

nabzınız

v

e

nefesiniz,

normal

seviy

eler

e

inene

kadar

bekleyin.

B

u

sırada

isterseniz

dur

up

manzaranın

key

ni

de

sür

ebilirsiniz.

B

unu

hayatınıza

otur

ttuğunuz

zaman,

bö

yle

fasılalı

v

e

deparlı

faaliy

etlerin

siz

e

çok

iyi

geldiğini

far

k

edeceksiniz.

(

T

abii

bu

tavsiy

eleri

yaş

v

e

sağlık

dur

umunuza

gör

e

ayarlamayı

unutmayın...)

3. D

ör

t-beş dakikalık y

oğun faaliy

etler v

e dinlenmeler

.

4.

Kaotik,

periy

odik

olmayan,

beklenmedik

har

eketler:

T

abiatta

en

fazla

yaptığımız

tipte

har

eketler

bunlar

olduğundan

olsa

ger

ek,

düz

enli

v

e

tekrarlı

har

eketler

e

gör

e

biz

e

çok

daha

iyi

geliy

orlar

.

M

esela

bu

tar

z

bir

şey

yapmak

isterseniz,

dur

up

dur

ur

ken

ağır

ca

bir

şeyleri

belli

bir

mesafey

e

taşıyabilir

ya

da

bunu

beğenme

zseniz

hızla

koşarak

elim

sende

o

ynayabilirsiniz!

5.

İ

z

ometrik

kasılmalar:

Kasların

kasılıp

sabit

kaldığı

“beyhude

”

kasılmalar

da

bedenimizin

çok

sev

diği

har

eketler

arasında.

O

nun

için

burayı

biraz

daha geniş ele alabiliriz.

Kalp-damar

cerrahisi

uzmanı

olan

eski

bir

öğr

encim,

D

r

.

S

encer

Akdeniz,

uzmanlık

eğitiminin

ilk

yıllarında

katıldığı

bir

cerrahlar

kongr

esinde,

kalp-

damar

sağlığı

için

en

iyi

spor

un

ata

binmek

olduğuna

dair

bir

bildiri

sunulduğundan

bahsetmişti.

Bö

yle

bir

iddiayı

ilk

duy

duğumuz

da,

kulağımıza

muhtemelen

tuhaf

gelecektir

.

Ç

ünkü

egz

ersizi

yapan

aslında

atın

kendisi

v

e

insan

ise

sadece

onun

üz

erinde

otur

uy

or

gibi

gör

ünüy

or

.

F

akat

eğer

hayatınız

da

en

az

bir

ke

z

ata

binmeyi

denediyseniz,

o

işin

hiç

de

kolay

olmadığını

bilirsiniz.

İ

lk

denemeniz

den

sonra

bedeniniz

de

v

arlığını

bile

10

bilmediğiniz kaslar günler

ce ağrır

.

B

u

tecr

übeyi

yaşarsanız

siz

de

ata

binmenin

ger

ektir

diği

har

eket

ör

üntüsünün,

günlük

hayatımız

da

pek

kullanmadığımız

kasları,

ner

edeyse

hiç

kullanmadığımız

der

ecede

çalışmaya

z

orladığını

gör

ürsünüz.

A

ta

binmedeki

başarınız,

altınız

daki

yüzler

ce

kiloluk

hayv

anın

har

eketleri

ile

eşgüdüm

sağlayabilmeniz

e

v

e

aynı

zamanda

dengenizi

kor

umanıza

bağlıdır

.

N

eticede

atlar

çok

güçlü

v

e

har

eketli

hayv

anlar

dır;

har

eketleri

ise

oldukça

kaotik

v

e

öngör

üleme

z

öz

ellikler

sergiler

.

B

u

nedenle

binicilik

hem

zihinsel

dikkatin

hem

de

bedensel

kıvraklığın

üst

düz

ey

de

olması

ger

eken

bir

faaliy

ettir

.

Anlaşılıy

or

ki

aslında

ata

binmek

bir

hayv

anın

üz

erinde

oturmaktan

çok,

o

hayv

anın

har

eketleriyle

kendi

bedensel

har

eketlerimizi

uyumlu

hale

getir

ebilme

becerisini

öğr

enmeyi

ger

ektiriy

or

.

B

u

da

aslında

başlangıçta

oldukça

z

or

bir

sür

eç.

Ama

önemli

olan

şu

ki

atın

üz

erinde

dengede

durabilmek

v

e

öz

ellikle

atın

far

klı

gidiş

hızlarına

adapte

olabilmek

için

iz

ometrik

kasılma

dediğimiz

bir

kas

kasılma

tipini

vücudumuzun

bir

çok

kasında bu say

ede ger

çekleştir

ebiliy

or

uz.

S

onuç

olarak

ata

binmek

gibi

doğamıza

v

e

dolayısıyla

fabrika

ayarlarımıza

uygun

egz

ersizler

yapmak,

kaslarımızın

sür

ekli

kasılıp

gevşemediği,

belli

bir

sür

e

kasılı

kaldığı

bir

z

emin

oluştur

uy

or

.

B

u

şekilde

vücudumuzun

ağır

bir

yükle

karşılaştığı

ama

sonra

dinlenmey

e

geçtiği

tar

z

da

egz

ersizler

diğer

egz

ersiz y

öntemlerine kıyasla sağlığımıza daha iyi geliy or

...

ATASAL EGZERSİZLER

D

oğr

udan

hayal

etmek

z

or

olabilir

ama

isterseniz

bir

düşünelim:

A

caba

yüz

bin

sene

öncesinde

yaşayan

bir

insan,

günlük

aktivitesinde

neler

yapıy

or

du?

Z

orlu koşullar içinde hayatta kalmayı nasıl başarıy or

du?

Aslında

bunu

anlamak

için

elimiz

de

biz

e

yar

dımcı

olabilecek

bazı

yar

dımcı

v

eri

kaynaklarımız

v

ar

.

M

esela

günümüz

de

teknolojiden

uzak

kö

yler

de

yaşayan

insanlara

bakarsak,

orada

bu

konuyla

ilintili

bir

yaşam

döngüsü

olduğunu

gör

ebiliriz.

B

u

insanlar

engebeli

alanlar

da

bol

bol

ge

ziy

or;

kayalara,

dağlara,

ağaçlara

tırmanıy

orlar

.

Ağır

malz

eme

balyalarını

yahut

tabiattan

topladıkları

ür

ünler

den

oluşan

ağır

yükleri

belli

bir

mesafey

e

taşıy

orlar

.

Ama

aralar

da

bol

miktar

da

dinlenme

molaları

da

oluy

or

v

e

bunlar

gün

içerisinde

hep

aynı

saatler

de,

aynı

sür

eler

de

yapılan

işler

değil.

V

ücudu

beklenmedik

zamanlar

da z

orlayan, far

klı aktiviteler

de bulunuy

orlar

.

E

v

et,

insan

vücuduna

iyi

gelen

aktivite

tipinin

de

tam

bö

yle

olduğundan

bahsetmiştik!

B

u

insanlar

kompleks

v

e

periy

odik

olmayan;

ara

ara

ziksel

güç

ger

ektir

en

ama

sür

ekli

akışkan

v

e

düşük

düz

ey

de

har

eket

içer

en

bir

egz

ersiz

tipini

doğal

olarak

uyguluy

orlar

.

A

ta

binmenin

meşhur

edilmesinin

altında

yatan

nedeni

de

ar

tık

çözmüşsünüz

dür

.

B

en

ner

eyi

v

e

hangi

v

akti

bulup

da

ata

bineceğim

derseniz

o

zaman

siz

e

şunu

öner

ebilirim:

M

esela

günlük

aktiviteleriniz

e

bahçe

işleri

yapmayı,

evi

derleyip

toplamayı

v

eya

buna

yar

dım

etmeyi

eklemeniz

de

bu

işlevi

gör

ecektir

.

D

ahasını

isterseniz;

haftada

bir

kaç

gün

mahallemiz

deki

çöpleri

gönüllü

olarak

toplayıp

çöp

kutusuna

atmak

gibi

tamamen

kendimizin

ür

etebileceği

doğal

v

e

yaşamda

kalmamızı

destekley

ecek

işler

de

bulunabilir

.

U

nutmayın

ki

bunlar

basit

gibi

gör

ünseler

de aslında bedenimiz için en önemli egz ersizler

dir

.

RİSK, MEYDAN OKUMA VE EGZERSİZ

B

ir

çoğumuz ev

de spor yapabilmek amacıyla bisiklet, kür ek aleti, ağırlık yahut

gergi

bantları

gibi

ziksel

antr

enman

aletleri

almışız

dır

.

Ama

yine

bir

çoğumuz

çok

kısa

bir

sür

e

sonra

bunlarla

idman

yapmaktan

sıkılmışız

dır

.

K

endimizi

pek

suçlamamamız

ger

ekir

çünkü

bunun

nedeni

açıktır:

İ

nsanın

ziksel

faaliy

eti

ile

zihinsel/duygusal

dur

umu,

birbirinden

ayrılmaz

bir

bütündür

.

M

esela,

günde

20-30

km

bisiklet

sürmenin

sağlığa

iyi

geldiğini

biliriz

fakat

eviniz

deki

bir

odada,

hiçbir

y

er

e

gitmeden

sür

ekli

pedal

çevir

er

ek

bu

hedefe

ulaşmaya

çabalarsanız,

bir

sür

e

sonra

bundan

sıkılmanız

v

e

motiv

asy

onunuzu

kaybetmeniz

çok

normaldir

.

O

nun

y

erine

bir

tane

ger

çek

bisiklet

alıp

,

sıcak

soğuk,

yağmur

çamur

demeden

kendinizi

dağa

bayıra

vursanız, riske girseniz; işte o zaman işler büyük oranda değişecektir

.

B

elki

her

kes

için

bö

yle

ziksel

bir

bisiklet

sürme

imkânı

olmayabilir

ama

eğer

imkân

v

arsa

mutlaka

deneyin

derim!

E

vinizin

bir

köşesinde

kur

u

kur

uya

pedal

çevir

er

ek

sağlık

bulmaya

çalışmayı

bırakıp

,

ger

çek

bir

bisikleti

sür

üş

key

ni

tatmaya

bakın.

O

zaman

sağlığınıza

çok

daha

büyük

bir

katkı

sağlamanızın yanı sıra motiv

asy

onunuzu da katbekat ar

tırmış olacaksınız.

B

isiklet

sürmek

sizin

or

tamınız

için

pek

de

uygulanabilir

değilse

başka

alternati

eri

düşünün

v

e

biraz

cık

da

risk

almaya

bakın!

B

eynimiz

v

e

bedenimiz,

ölçülü

olan,

öldür

ücü

yahut

tehdit

edici

olmayan

riskleri

sev

er

.

D

aha

önce

gitmediğiniz

bir

y

erler

de

yür

ümekten

biraz

y

or

ucu

bir

dağ

yür

üyüşüne

kadar

,

egz

ersizlerimizi

çeşitlendirmek

mümkündür

.

F

iziksel

egz

ersizin

yanında

bö

yle

riskler

e

gir

diğimiz

zaman,

dünyayı

far

klı

açılar

dan

gör

ür

üz

v

e

güz

el

manzaraları

keşfeder

ek

onlar

dan

mahr

um

kalmamış

olur

uz.

Bö

ylece

hem

zihnimiz

e

hem

de

bedenimiz

e

ger

çekten

tam

bir

do

yum

imkânı

sunabiliriz.

B

ütün

beden

sistemleri

v

e

bütün

canlılar

için

geçerli

olan

temel

bir

kuraldır:

B

ir

mey

dan

okuma,

bir

müşkül

ile

karşılaşan

biy

olojik

yapılar

,

eğer

o

mey

dan

okuma

v

e

olumsuz

dur

um

öldür

ücü

değilse

buna

gelişer

ek

cev

ap

v

erir

.

M

esela

kaslarınızı

z

orlarsanız

zamanla

kaslarınız

şişer

v

e

güçlenir

.

Z

ihninizi

z

orlarsanız

beyniniz

de

daha

fazla

hücr

e

v

e

bağlantılar

mey

dana

gelir

.

Z

or

v

e

aşındırıcı

ziksel

koşullar

da

çalışan

insanların

derileri

kalınlaşır

.

M

ey

dan

okuma

v

e

sıkışıklık,

biz

de

v

e

tüm

biy

olojik

dünyada

“

gelişmeyi

”

tetikler

.

S

izin

de

kendi

vücudunuz

da

şahit

olabileceğiniz

gibi

bu

dur

um

beynimiz,

kaslarımız,

böbr

eğimiz,

midemiz

yani

vücudumuz

daki

bütün

organlarımız

için

geçerlidir

.

B

ununla

birlikte

kasları

çok

fazla

z

orlamak

kaslar

da

hasara

sebep

olabileceği

gibi

zihnimizi

doğal

olmayan

y

önler

de

çok

fazla

z

orlamak

da

beynimiz

e

bazı

hasarlar

v

er

ebilir

.

B

u

yüz

den

-aynen

atalarımızın

tabiatta

kuvv

etle

muhtemel

karşılaştıkları

dur

umlar

gibi-

kendimiz

e

ara

ara

enter

esan

pr

oblemler

yaratabiliriz.

M

esela

evimizin

yakınlarında

olan

ama

daha

önce

hiç

gitmediğimiz

bir

tepey

e

tırmanabilir

ya

da

daha

önce

yapmadığımız

bir

el

becerisini v

eya spor

tif bir beceriyi öğr

enmey

e başlayabiliriz.

H

iç

jonglörlük

öğr

enmeyi

denediniz

mi?

N

ormalde

birileri

lobutları

belli

bir

ahenk

v

e

ritimle

çevirme

becerisini

sergilediğinde

onu

hayran

gözlerle

izleriz.

Ama

baz

en

aklımıza

“B

u

bizim

ne

işimiz

e

yarayacak?”

sor

usu

da

gelebilir

.

Bö

yle

şeylerin

biz

e

pek

bir

fay

dasının

olmadığını,

yaşamda

kalma

açısından

insanlığın

işine

de

pek

yaramayacağını

düşünme

eğilimimiz

olabilir

.

B

u

nedenle

çoğu

insan

bö

yle

“boş

işlerle

”

uğraşmaz.

Oysa

en

azından

bir

ke

z

olsun,

bir

kaç

topu

eliniz

e

alıp

senkr

oniz

e

şekilde

çevirmey

e,

onları

takip

etmey

e

çalışmanızı

şiddetle

tavsiy

e

ederim!

D

enediğiniz

zaman

bunun

o

kadar

da

kolay

olmadığını,

bu

basit

har

eketi

öğr

enmek

için

beyninizi

far

klı

bir

açıdan

epey

ce

har

ekete

geçirmenizin

ger

ektiğini

far

k

edeceksiniz.

Y

apılan

araştırmalar

bö

yle

basit

donanımlı

ama

sizin

için

y

eni

egz

ersizleri

çalıştığınız

takdir

de

beyninizin

çalışma

sisteminde

son

der

ece

olumlu

değişimler

olduğunu

gösteriy

or

.

B

unu

bir

denediğiniz

zaman

el-göz

koor

dinasy

onunuz

da

ciddi

bir

ar

tış,

konsantrasy

on

düz

eyiniz

de

belirgin

yükselme

v

e

diğer

işleriniz

e

y

oğunlaşma

becerileriniz

de

de

o

egz

ersizi

ne

kadar

yaptığınıza

bağlı

olarak

kalıcı

bir

biçimde

iyileşme

olduğunu

far

k

edebilirsiniz.

B

u

tar

z

mey

dan

okumalar

,

şaşır

tıcı

egz

ersiz

pr

ogramları

v

e

beceriler

,

öz

ellikle

son

yıllar

da

beynimizi

geliştirmek

açısından

çok

önemli

araçlar

olarak

kullanılıy

or

.

A

çıkB

eyin

eğitimcilerinden

M

ahmut

T

alha

S

ağlıklı,

F

itB

eyin

egz

ersizleri

ile

katılımcılara

bu

tip

deneyimler

kazandırmayı

amaçlıy

or

v

e

birlikte

yaptığımız

eğitimler

de,

kamp

pr

ogramlarında

bu

egz

ersizlerin

belirgin

etkilerini

kısa

bir

sür

ede

izley

emey

e

başlayabiliy

or

uz.

11

K

endisinin

konuyla

ilgili

öneri

v

e

derslerine

“

A

çıkB

eyin

”

v

e

“S

ağlıklı

12

H

oca

”

Y

outube kanallarından ulaşabilirsiniz.

BEDEN ZİHNİ, ZİHİN BEDENİ NASIL KONTROL EDİYOR?

İ

nsanoğlu

ağırlıklı

olarak

bilişsel

bir

canlı

haline

gelmiş

dur

umda.

H

ayatımızın

çoğu

ar

tık

“kafamız

da

”

şekilleniy

or

.

D

ev

amlı

öğr

enmek,

hatırlamak,

zihnimizi

geliştirmek,

daha

iyi

düşünmek

gibi

telaşlar

çoğu

zaman

beden

sağlığımızın

önüne

geçmiş

gibi...

(B

en

de

bu

çarpık

algıdan

her

an

uzak

durabilen

birisi

değilim

maalesef

.)

Ö

z

ellikle

şehir

de

yaşayan

insanlar

için

vücut,

adeta

“kafayı

bir

y

er

den

bir

y

er

e

taşımak

için

bir

araç

”

gibi

algılanır

oldu.

F

akat

bedenin

zihni,

zihnin

de

bedeni

kontr

ol

ettiğini;

ikisinin

arasında

karşılıklı

bir

ilişki

olduğunu

iyi

biliy

or

uz.

V

e

eğer

biz

bunlar

dan

birini

ihmal

edecek

olursak

diğerinin

üz

erindeki

kontr

olümüzün

de

elimiz

den kaçması söz konusu oluy

or

.

Z

ihnin

bedeni

nasıl

kontr

ol

ettiğini

açıkça

bilir

v

e

gör

ebiliriz.

M

esela

bunun

nasıl

ger

çekleştiğini

merak

ediy

orsanız

dolaptan

bir

limon

çıkarıp

yaladığınızı

düşünün.

E

kşi

ekşi

limon

damlalarını

diliniz

de

hissettikçe

ağzınız

istemsiz

olarak

sulanır

.

H

albuki

or

tada

limon

falan

y

oktur

.

Ama

o

düşünce,

ziksel

olarak

tükür

ük

be

zlerinizin

salgı

yapılabilmesini

sağlar

.

K

or

ku,

dehşet,

er

otizm

yahut

pornogra

içer

en

gör

üntüleri

izler

ken

bedenlerimiz

de

mey

dana

gelen

gözle

gör

ülür

değişiklikler

de

buna

bir

başka

örnektir

.

O

r

tada

sadece

görsel

v

e

işitsel

uyaranlar

olmasına

rağmen,

bedenimiz

bunlara

ger

çekmiş

gibi

tepki

v

erir

.

Aynı

şekilde

kötü

bir

hatıramız

aklımıza

gelince

kalp

atışımız

hızlanır

,

utanç

duy

duğumuz

bir

ânı

zihnimiz

de

canlandır

dığımız

da

yine

yüzümüz

kızarır

.

B

u

tip

deneyimlerle

hepimiz

far

k

ederiz ki zihnimizin bedenimiz üz

erinde bir kontr

ol mekanizması v

ar

dır

.

P

eki,

beden

zihni

nasıl

kontr

ol

eder?

B

edenimiz

üz

erinden

zihin

kontr

olünün

nasıl

ger

çekleştiğine

dair

D

eğişen

B

e(y)nim

adlı

kitabımda

detaylı

bir

bölüm

bulabilirsiniz.

B

urada

kısa

bir

öz

etle

hatırlatayım:

M

esela

güneşli

hav

alar

da

genellikle

sinirlenmey

e

daha

yatkın

olduğumuza

dair

bir

gözlem

v

ar

dır

.

F

akat

bir

araştırmaya

gör

e,

eğer

güneş

gözlüklerimizi

takacak

olursak

bu

sinirlilik

hali

belirgin

oranda

azalıy

or

.

B

unun

nedenini

anlamak

aslında

z

or

değil.

G

üneşin

parlaklığından

dolayı

gözümüz

e

gir

en

ışık

miktarını

sınırlayabilmek

için

sür

ekli

kaşlarımızı

çatarız.

Kaşların

çatılmasını

sağlayan

yüz

kası

har

eket

ör

üntüleri

ise

beyne

aynı

zamanda

olumsuz

bir

dur

um

olduğu

sinyalini

gönderir

çünkü

bu

tip

bir

yüz

şekli,

kız

dığımız

zaman

da

sıklıkla

yüzümüz

e

y

erleşiv

erir

.

B

eyindeki

duygusal

devr

eler

bö

ylece

yüz

den

aldıkları

geri

bildirime

bağlı

olarak

“

sav

aş

yahut

kaç

”

sistemini

faaliy

ete

geçir

ebilecek

bir

duyarlılık

noktasına

gelir

.

S

onuçta

beynin

uyarılma

düz

eyinde

bir

ar

tış

olur

v

e

ufak

mevzular

da

bile

insanlar

daha

kolay

sinirlenebilir

.

B

u

konuyla

ilgili

bir

başka

örnekte

ise

far

klı

beden

dur

uşlarının

insanların

kendilerine

güv

enlerini

etkilediği

gösterilmiştir

.

B

eden

dur

uşunuz

da

iradi

olarak

yapacağınız

değişimler

v

e

far

klı

dur

uşlar

da

kısa

bir

sür

e

durmak

gibi

uygulamalar

,

r

uh

dur

umunuzu

v

e

bedeniniz

deki

hormonların

düz

eylerini

etkiley

ebiliy

or

.

H

atta

bu

tar

z

y

öntemlerle

sosyal

kor

ku

gibi

sor

unların

etkin

13

bir

biçimde

tedavi

edilebileceği

iddiası

bile

mev

cuttur

.

(D

etaylar

için

bkz.

D

eğişen B

e(y)nim

, s. 142-145)

O

kuduklarınız

uç

örnekler

gibi

gözükebilirse

de

aslında

günlük

hayatımız

da

bunların

çok

fazla

karşılığı

v

ar

dır

.

Y

oga,

meditasy

on

v

e

bunlarla

ilgili

alanların

yani

bedensel

dinlemey

e

dayalı

pratiklerin

tamamının

dünyada

bu

aralar

oldukça

moda

haline

gelmesi

de

aslında

bu

konuyla

ilişkilidir

.

Ç

ünkü

aynı

zamanda

bütün

dinî

gelenekler

de

de

derin

düşünme

çalışmaları,

zikirler

,

ibadetler

,

mantralar

gibi

uygulamalarla,

bedensel

pratikler

üz

erinden

zihin

v

e

davranış

değişiklikleri

bolca

önerilir

,

hatta

emr

edilir

.

B

unun

sebebi

ise

oldukça

açıktır:

B

aşta

nefes

alıp

v

erişiniz

olmak

üz

er

e,

bedeniniz

deki

kasların

aktivitesini

bilinçli

bir

şekilde

kontr

ol

etme

konusunda

ustalaştıkça,

zihninizin dur

umunu da kontr

ol altına alabilirsiniz.

M

esela

her

sabah

yahut

akşam

saatlerinde

yapabileceğiniz

basit

gerilme

v

e

iz

ometrik

kasılma

egz

ersizleri

çok

kısa

bir

sür

ede

kendinizi

çok

iyi

hissetmenizi

sağlar

.

Ç

ünkü

yaptığınız

har

eketler

neticesinde

vücudunuz

da

oluşan

ha

f

z

orlanmalar

v

e

normalde

yapmadığınız

har

eketler

e

bağlı

y

eni

uyarılmalar

,

beyniniz

de

endor

n,

ser

otonin,

anandamid,

adr

enalin,

enkefalinler

gibi

düz

enleyici,

ağrı

kesici,

rahatlatıcı

v

e

mutluluk

v

erici

hormonların

salgılanmasını

ar

tırır

.

B

u

da

kan

dolaşımımızı

hızlandırarak

damarlarımız

daki kanın temizlenme v

e oksijenlenme miktarını yükseltir

.

Kasların

kasılması,

kan

damarlarına

masaj

yapar

v

e

kalbimiz

e

giden

kan

miktarını

ar

ttırarak

hem

beynimiz

e

hem

de

vücudumuza

daha

y

oğun

debide

v

e

daha

iyi

temizlenmiş,

daha

oksijenli

kanın

pompalanmasını

sağlar

.

B

ütün

bu

etkileri

birleştir

diğimiz

zaman,

beden

har

eketinin

zihinsel

açıklığı

sağlamanın

en

iyi

y

olu

olduğunu

açıkça

far

k

ederiz.

G

ör

ür

üz

ki

har

eket

etmek

bizzat

beyni

uyandırarak

akıl

yür

ütme

v

e

karar

alma

sisteminin

daha

14

doğr

u v

e daha v

erimli çalışmasını mümkün kılar

.

S

or

unlarına

çözüm

bulamayan,

ders

çalışır

ken

sıkılan

yahut

bir

şekilde

içi

daralan,

kendini

depr

esif

hisseden

bir

çok

insan

çoğu

zaman

bilinçsiz

ce

kalkıp

odasının

içinde

v

eya

dışarıda

yür

ümek

için

har

ekete

geçer

.

B

u

otomatik

tepki,

beyni

uyandırmakla

v

e

har

eketin

beynimiz

e

gönder

diği

sinyaller

aracılığıyla

zihinsel

sistemimizin

daha

iyi

çalışmasını

sağlamakla

ilgilidir

.

F

akat

bu

basit

bağlantıyı

unuttuğumuz

düz

ey

de

de

zihinsel

melekelerimiz

de

bir daralma yaşamamız kaçınılmaz

dır

...

E

n

kolay

,

en

hızlı

v

e

hatta

bedav

a

bir

çözüm

y

öntemi

olarak

hemen

kalkıp

yür

üme eylemini ben de yapıy

or

um v

e bu bağlamda ihtiyaç duyan her

kese de

tavsiy

e

ediy

or

um.

Ç

ünkü

ar

tık

sizin

de

yakından

bildiğiniz

gibi

bu

vücut

oturmak için tasarlanmamıştır

.

ZİHİNSEL VE FİZİKSEL İNSAN

T

eknoloji,

öz

ellikle

de

bizim

y

erimiz

e

kararlar

almaya

başlayan

dijital

teknoloji

gelişmey

e

dev

am

ettikçe,

insanoğlunun

zihinsel

v

e

ziksel

efor

u

arasındaki

far

kın

açılması

dev

am

ediy

or

.

M

addî

imkanlar

ar

tıp

teknolojiy

e

ulaşım

kolaylaştıkça,

beden

har

eketleri

v

e

hayatta

kalmak

için

yapılması

ger

eken

har

eket

miktarı

dikkat

çekici

oranda

azalıy

or

.

D

olayısıyla

insanların

önemli

bir

kısmı

gittikçe

daha

“

zihinsel

”

v

arlıklar

haline

gelmey

e

başladı

bile.

G

er

çek

dünyada

har

ekete

geçmek,

bir

şeyler

ür

etmek,

hatta

far

k

yaratıcı

şeyler yapmak bile ar

tık bir

kaç tuşla mümkün olabilir hale geldi. Y

a da biz mi

ö

yle zannediy

or

uz?

D

üşünmek,

zihinde

tasarlamak,

kir

ür

etmek,

akıl

yür

ütmek

gibi

işler

insanın

işlevlerinden

sadece

bir

kısmıdır

.

B

aşta

ellerimizin

şekli

olmak

üz

er

e,

bedenimizin diğer tüm bölümleri beynimizin bu tip zihinsel işlevlerini ger çek

dünyada

y

enilikçi

çözümler

e

v

e

işler

e

dönüştür

ebilmesi

için

yüz

binler

ce

yıldır büyük bir uyumun olduğunu gösteriy or

.

B

ir

gemi

inşa

etme

sür

ecini

düşünelim:

G

emiyi

yapmak

için

araştırma,

okuma,

zihinsel

tasarım

v

e

izleme,

bu

işin

önemli

bir

kısmını

oluştur

ur

.

F

akat

sadece

bu

aşamaları

geçer

ek

yüz

ecek

v

e

işe

yarayacak

bir

deniz

aracını

or

taya

ko

yamayacağımız

açıktır

.

B

undan

sonra,

metali,

tahtayı,

çiviyi

v

e

diğer

malz

emeleri

alıp

onları

birleştirmek,

onların

ilişki

v

e

davranışlarını

öğr

enmek,

ziksel

olarak

birbirleriyle

ilişkilerini

denemek,

suda

yüz

dürmek,

far

klı

koşullar

da

tasarımları

sınamak

gibi

bir

çok

aşamadan

geçilmesi

ger

eklidir

.

N

ormalde

bu

sür

eçlerin

tamamı,

ziksel

dünyada

ger

çek

yahut

ger

çeğe

yakın

deneysel

koşullar

altında,

bedenen

v

e

zihnen

yür

ütülmesi

ger

eken

basamaklar

dır

.

İ

şin

ziksel

kısmı

gör

üldüğü

gibi

çok

basamaklı

v

e

zahmetlidir

.

Ama

insan

söz

konusu

olduğunda

en

önemli

basamak,

zihinde

öz

ellikle

görsel

olarak

kur

ulan

ilk

hayaldir

.

B

u

hayaller

çoğu

zaman

ger

çekte

v

ar

olmayan

ama

ihtimal

olarak

v

ar

olabilecek

y

enilikçi

kirler

ür

etmekte

kullandığımız

ana

malz

emedir

.

H

ayaller

,

ger

çek

dünyadan

bilgi

v

e

deneyimle

beslendikleri

oranda

hayata

geçmesi

v

e

far

k

yaratması

mümkün

tasarımlara

dönüşür

.

Çocukların

hayallerinin

çoğunlukla

ziyadesiyle

“

uçuk

”

olmasının

ar

dında

da

benz

er

bir

ger

ekçe

yatar:

D

ünya

hakkında

bilgileri

v

e

deneyimleri

henüz çok az

dır v

e bazı şeylerin “

mümkün olmadığını

” bileme

zler!

O

ğlum

M

etehan,

4

yaşlarında

iken

çılgın

bir

pr

oje

ile

çıkagelmişti:

“O

kadar

keskin

bir

gözlük

yapacağım

ki,

dünyadaki

en

yüksek

tepey

e

çıkıp

ileri

doğr

u

baktığında,

dünya

yuv

arlak

olduğu

için,

kendi

poponu

gör

ebileceksin!”

O

günler

de

buna

çok

gülmüştük.

Ama

bir

kaç

yıl

sonra

piyasaya

çıkan

dijital

gözlükler

,

tam

olarak

aynı

y

öntemle

olmasa

da

uy

dudan

her

y

eri

gör

ebilmemizi

sağlayarak

M

etehan

’ın

pr

ojesinin

o

kadar

da

saçma

olmadığını

15

göstermişti.

G

ünümüz

de

zihinsel

beceri

v

e

yaratıcılık

kısmımız

her

zamanki

gibi

çalışmaya

dev

am

ediy

or

.

F

akat

ar

tık

biz

e

öz

ellikle

ziksel

kısımda

müthiş

der

ecede

yar

dımcı

olan

dijital

teknolojilerimiz

v

ar

.

M

esela

bir

gemiyi

yahut

hav

a

aracını

ziksel

olarak

inşa

edip

suda

denemeden

önce,

tasarımlarımızın

yüzüp

yüz

emey

eceğini,

uçup

uçamayacağını

sayısal

benz

eşimler

(dijital

simülasy

onlar)

üz

erinden

gör

ebiliy

or

uz.

D

ijital

cihazların

camdan

yüz

eylerinde

istediğimiz

sanal

araçlarla,

istediğimiz

çizim

v

e

tasarımları

tek

bir

kâğıt

v

e

bir

damla

mür

ekkep

tüketmeden,

istediğimiz

yap-boz

denemelerine

imkân

v

er

ecek

bir

özgürlükle

ger

çekleştir

ebiliy

or

uz.

İ

stersek,

ar

zu

ettiğimiz

büyüklük

v

e

kalitede

ziksel

çıktılar

alabiliy

or

uz.

V

e

ar

tık

üç

bo

yutlu

yazıcılar

da

istediğimiz

ziksel

nesneyi,

her

türlü

tasarımımızı

istediğimiz

malz

emeden

ür

etebiliy

or

uz.

B

u

teknolojiler

say

esinde

daha

önce

hayal

bile

edemey

eceğimiz

nice

tasarımı

ger

çeğe

dönüştürmek

mümkün

hale

geldi.

Ar

tık

ilaçları

bile

çoğunlukla

bu

tip

sayısal

hesaplama

v

e

benz

eşimler

aracılığıyla

geliştiriy

or

uz.

O

tomobil

tasarımları

o

kocaman

v

e

masra

ı

r

üzgâr

tünellerine

sokulmuy

or

,

sayısal

r

üzgâr

benz

eşimlerinde

sayısal

tasarımlarıyla

(v

e

başarıyla)

deneniy

or

.

Bö

yle

daha

nice

örneğe

bakarsak,

imkânların

inanılmaz

düz

ey

de

ar

ttığını

ama

insanın

elinin

ayağının

da

ger

çek

hayattan

yav

aş yav

aş çekildiğini gör

üy

or

uz.

P

eki,

bunun

biz

e

ne

zararı

olabilir?

Aslında

beynimizin

gelişimine

bütüncül

olarak

bakarsak

alarma

geçmemiz

ger

eken

konu

kendiliğinden

açığa

çıkar:

Z

ihnimiz,

bedenimizle

eşlenik

olarak

gelişir

.

Y

ani

bedensel

har

eket

açısından

ne

kadar

efor

sar

f

ediy

orsak,

o

har

eket

aşamaları

için

paralel

olarak

zihinsel

açıdan

da

efor

sar

f

eder

ek

beynimizi

devr

ey

e

sokmuş

v

e

dolayısıyla

da

forma

sokmuş

olur

uz.

İ

şte

bu

sebeple

küçük

çocukların

dijital

cihazlarla

çok

er

ken

yaşlar

da

karşılaşmaları

v

e

bunlarla

çok

v

akit

geçirmeleri,

bilişsel

y

eteneklerini

16

gözle

gör

ülür

biçimde

azaltıy

or

.

B

enz

er

şekilde,

ziksel

işlerinin

büyük

kısmını

dijital

cihazlara

devr

eden

insanlar

,

beyin

gelişimlerine

v

e

y

enilikçi

düşünme y

eteneklerine de bilmeden kısıtlama getiriy orlar

.

B

ilgisayar

benz

eşimleri

(simülasy

onları)

ne

kadar

karmaşık

olursa

olsun,

ger

çek

dünyanın

karmaşıklığının

v

e

ön

gör

üleme

zliğinin

(henüz)

yanına

bile

yaklaşamıy

or

.

Z

ira

bilgisayarlar

da

kullandığımız

modeller

ne

kadar

akıl

almaz

dursalar

da

sonuçta

belli

modellemeler

e

v

e

matematiksel-algoritmik

alt

yapılara

dayanıy

or

.

B

u

nedenle

ne

kadar

“hav

alı

”

gözükürse

gözüksün,

hiçbir

sayısal

benz

eşim,

henüz

ger

çek

dünyadaki

kadar

z

engin

v

e

kaotik

bir

etkileşim

ür

etemiy

or

.

B

u

sadece

teknik

bir

sor

un

da

değil:

Z

ihnimiz

v

e

bedenimiz,

bilgisayarların

algoritma

zincirine

mahkûm

hale

geldikçe,

düşüncelerimiz

“bilgisayarlaşmaya

”,

yaratıcılığımız

kısıtlanmaya

başlıy

or

.

N

asıl

hiçbir

bilgisayar

v

eya

tablet

uygulaması

ger

çek

bir

ziksel

o

yunun

y

erini

alamıy

orsa,

bilgisayar

destekli

benz

eşimler

de

ger

çek

dünyanın

y

erini

tutamıy

or

.

Y

akın

zamanda

da

bö

yle

bir

y

eteneğin

bilgisayarlar

da

ür

etilebileceğinden kuşkuluyum.

E

n

az

200

bin

senedir

v

ar

olan

bir

r

utinimiz

v

ar:

Ö

nce

düşün,

sonra

yap

.

E

trafımız

daki

insanlara

baktığımız

da;

az

düşünüp

hemen

faaliy

ete

geçenlerin,

hemen

denemey

e

başlayanların

genellikle

daha

başarılı

olduğunu,

daha

hızlı

mesafe

aldıklarını

far

k

ederiz.

Ç

ünkü

tabiatın

da

temel

usulü

deneme-

yanılma

y

öntemidir

.

“M

ükemmelin

iyiyi

öldürmesine

izin

v

erme!”

sözü,

aşırı

zihinsel

odaklanmanın

ziksel

faaliy

eti

engellediği

dur

umlar

için

bir

uyarı

niteliğindedir

.

Y

ani

mükemmelini

yapacağım

diy

e

sür

ekli

düşünüp

hiç

faaliy

ete

geçemeden

nice

fırsatlar

,

hatta

ömürler

kaçıran

insanlar

çoktur

.

O

yüz

den

bir

y

er

den

başlayıp

“

yapmak

”

başarmanın

en

önemli

şar

tıdır

.

Y

eni

v

e

devrimsel

bir

şeyler

yapmak

için

de

zihinsel

kurgular

kadar

ziksel

olarak

har

ekete

geçmek,

dünyayı

tanımak

v

e

bu

tanışıklıkla

y

eni

kirler

ür

etmek,

anahtar öneme sahiptir

.

İNSAN FAALİYETLERİNİN HAYVANDAN FARKI VAR MI?

G

ünlük

hayatımız

da

yaptığımız

bir

çok

har

eket,

diğer

har

eket

eden

canlıların

yaptıklarından

çok

da

far

klı

değildir

.

N

er

edeyse

tüm

günümüzü

dolduran

v

e

çoğunluğu

r

e

eks

tabanlı

olan

beslenme,

temizlenme,

y

er

değiştirme

v

e

acıdan

sakınma

gibi

temel

davranışlarımızı

burada

masaya

yatırabiliriz.

M

esela

konuşur

ken

elimizle

yanağımızı

kaşımamız

gibi

har

eketler

den

mar

kette

yarı

bilinçli

olarak

alışv

eriş

yapmaya

kadar

bir

çok

davranışımız

bö

yle

otomatik

v

e

r

e

eks

har

eket

devr

eleri

ile

sür

dür

ülür

.

B

u

tip

har

eketler

açısından diğer hayv

anlarla aramız

da belirgin bir

zy

olojik far

k y

oktur

.

Ö

te

yandan

insanı

har

ekete

geçir

en

niy

et

v

e

motiv

asy

onlar

,

gelişmiş

beyin

yapısı

nedeniyle

diğer

hayv

anlarınkinden

çok

far

klı

olabilir

.

İ

nsan

sadece

bedensel

motiv

asy

onlarla

değil,

zihinsel

v

e

bilişsel

nedenlerle

de

har

ekete

geçebilme

açısından

diğer

canlılar

dan

ayrılır

.

İ

çsel

dür

tülerinin

v

e

bedensel

ihtiyaçlarının

y

önlendir

diği

davranış

kalıplarının

aksi

y

önde

davranışlar

sergiley

ebilme

y

etisi

de

buradan

gelir

.

M

esela

bir

kişi

çok

aç

olduğu

halde,

önünde

hazır

bulunan

bir

y

emeği

y

emeyi

değişik

nedenlerle

r

eddedebilir

.

B

u

nedenler

den

biri

“kendi

belirlediği

y

emek

saatine

henüz

ulaşmadığı

”

gibi

gay

et

öznel

v

e

bilişsel

bir

karar

olabilir

.

B

ir

başka

dur

umda,

diy

elim

ki

diğer

insanların

da

bulunduğu

bir

or

tamda,

kişi

kibarlık

yahut

çekingenlik

göstermesi

nedeniyle

y

emeği

r

eddedebilir

.

İ

kisi

de

neticede

aynı

davranış

olmakla

birlikte;

temel

nedenler

açısından

birinci

örnek

insana

has

bir

örnek

iken,

ikinci

örnekteki

davranışı

sosyal

gr

uplar

halinde

yaşayan

bir

çok

canlıda

gör

ebiliriz.

D

olaşmaya

çıktığımızı,

y

olda

bir

pr

otesto

gösterisine

denk

geldiğimizi

düşünelim.

Kalabalık

bir

gr

up

insan,

öfkeli

bir

şekilde

sloganlar

atarak

yür

üy

or

olsun.

D

iy

elim

ki

bir

başka

kalabalık

gr

up

da

onları

y

ol

kenarında

merakla

v

e

endişeyle

izliy

or

.

H

er

iki

davranış

kalıbı

birbirinden

çok

far

klı

gözükse

de

temel

motiv

asy

on

v

e

har

ekete

geçirici

nedenler

açısından

aralarında

çok

far

k

olmayabilir

.

M

esela

gösteriy

e

katılan

v

e

sloganlar

atarak

yür

üy

en

insanlar

dan

biri,

onları

kenar

dan

izley

enleri

“kor

kak

olmak

v

e

özgür

ce

eyleme

katılamamakla

”

itham

edebilir

ken,

kenar

da

izleyici

olanlar

dan

birileri

de

bağırarak

yür

üy

enleri

tepkisel

davranmakla

v

e

belli

bir

gr

uba

ait

olma

gör

üntüsü

nedeniyle

özgür

olmamakla

itham

edebilir

.

Y

ahut

pr

otestocu

ekip

içinde

son

der

ece

sağlam

bilişsel

v

e

tecr

übî

nedenler

say

esinde

biler

ek

v

e

istey

er

ek

orada

olanlar

olabileceği

gibi,

yine

kenar

da

izley

en

insanlar

arasında

da

kendi

nedenlerinden

ötür

ü

bilinçli

olarak

orada

bulunmayı

ter

cih

edenler

olabilir

.

D

olayısıyla

ister

pr

otesto

gösterisinde

sloganlar

atsın,

isterse

kenar

dan

sessiz

ce

olan

bitenleri

izlesin;

bö

yle

kişiler

diğer

kalabalıktaki

insanlara

gör

e

çok

daha

bir

eysel,

özgür

iradeleri

doğr

ultusunda

karar

almış

v

e

bunu

uygulayan

kişiler

olacaktır

.

D

ışarıdan

bakıldığında

ise

davranışlar

gr

up

içinde

hemen

hemen

aynı

gözükür

.

N

eticede

faaliy

et

v

e

eylem

tipi

ne

olursa

olsun

dışarıdan

eylemin

tipine

bakarak

ar

dındaki

niy

et

hakkında

çıkarımda

bulunmamız

z

or

dur

.

P

rimat

doğamız

ger

eği

kalabalıkların

davranışına

uymak

konusunda

son

der

ece

ikna

edici

v

e

güçlü

zihinsel

r

e

eksler

e

sahibiz

fakat

aynı

zamanda

diğerlerinden

far

klı,

tamamen

özgün

nedenlerle

bir

har

eket

or

taya

ko

yabilme

açısından

da

insan oldukça öz

el bir y

er

de dur

ur

.

İ

nsanın

har

ekete

geçirici

sisteminde

önemli

v

e

far

klı

bir

bileşen

daha

v

ar

dır

.

B

una

kısaca

“

cesar

et

devr

esi

”

adını

v

er

ebiliriz.

Cesar

et,

kor

kulara

rağmen

bir

har

ekette

bulunmayı,

bir

davranış

göstermeyi

ter

cih

edebilmek

anlamına

gelir

.

K

or

ku

yahut

o

davranışı

ger

çekleştirmeme

konusunda

ikna

edici

ger

ekçelerin

y

okluğunda,

bir

davranışı

or

taya

ko

ymak

cesar

et

olarak

adlandırılmaz.

M

esela

bir

kediyi

kendisini

tehlikede

hissedeceği

der

ecede

rahatsız

eder

,

bir

köşey

e

sıkıştırıp

tehdit

edersek,

kedi

üz

erimiz

e

doğr

u

atlayabilir

.

B

u

davranış

bir

cesar

et

değil,

hayatta

kalma

davranışıdır

.

“S

av

aş

ya

da

kaç

”

sisteminin

aşırı

oranda

faaliy

ete

geçmesi

sonucu

gör

ülen

bö

yle

davranışlar

,

başka

çar

e

olmadığı

için

or

taya

konan

mecburî

davranışlar

dır

.

B

u

konuyu en son fabrika ayarımız “S

ınırları aşmak

” bahsinde tekrar ele alacağız.

İ

nsanoğlunun

en

sev

diği

har

ekete

geçirici

nedenler

,

risk

içer

en,

daha

önce

yapılmamış

bir

şeyleri

yapma

güdüsünden

gelir

.

U

ç

(extr

eme)

spor

tutkunlarından

tutun,

far

klı

kirlerle

or

taya

çıkan

mucit,

kâşif

,

sanatçı

v

eya

bilim

insanlarına

kadar

hepsini

har

ekete

geçirici

en

önemli

güçler

den

birisi

budur

.

E

lbette

insanların

çoğunluğu

bu

tip

risk

alma

davranışlarını

dizginlemeyi

ya

sosyal

or

tamlar

dan

yahut

eğitimden

öğr

endikleri

için,

çocukluk

yıllarımız

da

bol

miktar

da

gör

ülen

bu

temel

risk

alma

davranışı

ileriki

yıllar

da

azalabilir

.

F

akat

hepimizin

içinde

risk

alma,

yapılmayanı

yapma

doğr

ultusunda

ger

çekleştirilebilecek

nice

davranışların

hayalleri

bir

şekilde

mev

cudiy

etini

sür

dür

ür

.

H

ayallerimizi

genelde

hep

bö

yle

şeyler

süsler

.

V

e

tabii

uygun

bir

or

tam

v

e

fırsat

bulduğumuz

da

risk

alarak

giriştiğimiz

har

eketler

bizi

pek

mutlu

eder

.

S

on

fabrika

ayarımız

olan

“

sınırlarımızı

aşmak

” burada da davranışlarımız konusunda oldukça belirleyicidir

.

BEDENLE ÖĞRENMEK

H

ar

eketten

bahsettiğimiz

de,

buraya

kadar

konuştuklarımız

dan

da

çağrışabileceği

gibi

aklımıza

genellikle

spor

yapmak,

terlemek,

enerji

sar

f

etmek

gibi

konular

geliy

or

.

Z

ira

har

eket

sistemimizin

en

önemli

amaçlarından

birisi

bu.

F

akat

bu

“

gür

ültülü

”

v

e

“büyük

çaplı

”

sür

eçlerin

ötesinde,

har

eket

sistemimizi

oluşturan

beynimiz,

sinir

sistemimiz,

kaslarımız

v

e

kemiklerimiz

arasında

çok

daha

belirsiz,

dikkatli

bakılmadığında

göz

den

kaçırılabilecek

v

e

aslında

hayatımız

açısından

belki

de

çok

daha

önemli

olan

bir öğr

enme v

e geri bildirim sistemi sür

ekli çalışıp dur

ur

.

B

eynimizin

gelişkin

bir

har

eket

kontr

ol

sistemi

olduğundan

bahsetmiştik.

B

eynin

har

eketleri

y

öneten

bölümlerini

incelediğimiz

de,

beyindeki

far

klı

bölge

v

e

yapıların

çok

büyük

bir

çoğunluğunun

har

eket

kontr

olüyle

ilgili

olduğunu

far

k

ederiz.

H

ar

eketlerimizi

doğr

u

v

e

amaca

uygun

olarak

planlamaktan

sor

umlu

bazal

çekir

dekler

,

har

eket

kontr

ol

sisteminin

beyni

olan

beyincik,

beyin

kabuğunun

har

eket

planlarına

v

e

har

eket

kalıplarına

ayrılmış

pr

emotor

,

tamamlayıcı

motor

gibi

hatırı

sayılır

büyüklükteki

alanları,

tüm

har

eketlerimizin

en

üst

kontr

ol

alanları

olan

motor

kor

teks

bölgeleri,

beyin

sapı

bölümünde

y

er

alan

sayısız

ara

istasy

on,

sinir

hücr

esi

gr

upları

v

e

beynimizi

uyanık

tutup

har

eketlerimizin

doğr

u

yapılmasına

yar

dımcı

olan

r

etiküler

formasy

on,

bunlar

dan

sadece

ilk

akla

gelenleridir

.

B

eden

har

eketleri

sırasında

beynin

ner

edeyse

tamamının

faaliy

ete

geçmesi

v

e

or

kestrasy

on

halinde

işe

karışması,

bedensel

har

eketi

beynin

tamamını

ilgilendir

en

bir

mesele

olarak

karşımıza

ko

yar

.

B

eynimizi

bu

denli

yaygın

şekilde

uyaran

v

e

meşgul

eden

bir

sür

eçler

dizisi

de

aynı

zamanda

beynimizin

uyarlanabilirlik

(plastisite)

öz

elliği

nedeniyle,

beyin

devr

elerini

en

fazla

değiştir

en uyaranlar

dan birisidir

.

GÖRSEL

12:

B

eynimiz

deki

har

eket

kontr

olüyle

ilgili

temel

alanların

genel

bir

gör

üntüsü.

(B

ir

kir

v

ermek açısından sadece ana alanlar kabaca işar etlenmiştir

.)

H

ar

eket,

beyinle

beden

arasında

sür

ekli

v

e

karmaşık

biçimde

yür

üy

en

bir

geri

bildirim

sistemine

dayanır

.

S

aniy

ede

binler

ce

ke

z

gidip

gelen

mily

onlar

ca

sinirsel

sinyal;

yüzler

ce

far

klı

sinir

hücr

esi

gr

ubundan

bedeni

saran

sinir

sistemine,

oradan

kaslara,

kaslar

daki

alıcılar

dan

tekrar

sinir

sistemine

v

e

beyindeki

sayısız

değerlendirme

alanına

akar

dur

ur

.

B

aşta

görme

v

e

denge

olmak

üz

er

e

tüm

duyularımız

da

bu

or

kestranın

çoğu

zaman

ayrılmaz

par

çalarıdır

.

B

u

karmaşık

geri

bildirim

sistemi

say

esinde

har

eketlerimizi

amacına

uygun

v

e

akışkan

bir

şekilde

yapabiliy

or

uz.

E

liniz

deki

çay

danlığa

akan

bir

musluktan

su

doldur

duğunuz

dur

umu

düşünün.

S

u,

çay

danlığı

doldur

dukça

musluğun

altında

sabit

tutmaya

çalıştığınız

çay

danlığın

ağırlığı

ar

tar;

siz

de

buna

karşılık

çay

danlığı

aynı

seviy

ede

tutmak

için

her

seferinde

biraz

daha

fazla

kuvv

et

uygulamak

dur

umunda

kalırsınız.

B

u

ayarlama,

kaslarınızın

uzunluğunu

izley

en

öz

el

kas

içi

alıcılar

dan,

sizin

kaslarınıza

gönder

diğiniz

kasılma

emirlerinin

miktarı

ile

çay

danlığın

ağırlığından

dolayı

kaslarınızın

gerilme

miktarı

arasındaki

far

kın

dev

amlı

omuriliğe

bildirilmesi

v

e

bu

say

ede

kasa

gelen

emirlerin

anlık

olarak

değiştirilip

ayarlanmasıyla

mümkün

olur

.

S

on

der

ece

karmaşık

sür

eçler

e

dayanan

bu

işlemi,

müthiş

hızlı

çalışan

bir

geri

bildirim

sistemi

say

esinde

çoğu

zaman

sor

unsuz

ca

halledebiliriz.

GÖRSEL

13:

Akan

suyun

altında

çay

danlığı

doldurabilmemiz

için

ger

ekli

sinirsel

geri

bildirim

y

ollarının

basitleştirilmiş

şeması.

B

eynin

bir

çok

alanının

bedenden

gelen

geri

bildirimler

yar

dımıyla

işe

karıştığı

dev

asa

bir

hesaplama

sistemi

ar

ka

planda

çalışır

v

e

sağlığımız

y

erinde

olduğu

sür

ece

bizim

bundan genellikle hiç haberimiz olmaz.

B

u

noktada

“B

eynimiz

neden

v

ar?”

sor

usunun

cev

abına

tekrar

bir

dönelim.

B

eynin

v

arlığının

tek

amacı

“karmaşık

v

e

uyarlanabilir

har

eketler

”

ür

etmektir

.

B

urnumuzu

kaşımaktan

konuşmaya,

koşmaktan

esnemey

e

kadar

her

faaliy

etimiz,

özünde

har

ekettir

.

B

eynin

har

eket

kontr

olündeki

“karmaşık

”

v

e

“

uyarlanabilir

”

söz

cükleri

öz

ellikle

önem

ar

z

eder

.

M

esela

bir

r

obot

kol,

masadaki

su

bar

dağını

almak

üz

er

e

günümüz

de

rahatlıkla

pr

ogramlanabilir

.

İ

lköğr

etim

düz

eyindeki

öğr

encilerin

dahi

bu

tip

pr

ojeleri

yapabildiklerini

duyageldiğimiz

bir

zamanda

yaşıy

or

uz.

F

akat

sıradan

algoritmalar;

bar

dağın

y

eri,

ağırlığı

yahut

y

önelimi

ha

fçe

değiştiğinde

dahi

iş

gör

eme

z

hale

gelir

.

Ç

ünkü

r

obot

kol

belli

bir

y

er

den,

belli

bir

pozisy

onda

duran,

belli

büyüklükte

bir

nesneyi

almak

için

pr

ogramlanmıştır

.

A

zıcık

yükseğe,

azıcık

eğimle,

azıcık

ileri

yahut

geriy

e

ko

yarsanız

r

obotumuz

muhtemelen

bar

dağı

alma gör

evinde başarısız olacaktır

.

S

ıradan

r

obotik

sistemler

için

ner

edeyse

imkânsız

olan

bu

y

eni

dur

uma

gör

e

har

eket

pr

ogramını

uyarlama

becerisi,

ancak

kendi

kendine

öğr

enen

y

eni

yapay z

eka kontr

ollü sistemler

de görmey

e başlayabildiğimiz bir öz

elliktir

. Ö

te

yandan

henüz

iki

yaşındaki

bir

çocuğa

“

şu

bar

dağı

alsana

”

dedikten

sonra

onu

izlerseniz,

o

yaşlar

da

bile

har

eket

sistemimizin

muhteşem

bir

uyum

y

eteneğine

sahip

olduğunu

görmeniz

çok

kolay

dır

.

B

ar

dak

ister

ters

ister

eğimli

ister

dolu

ister

boş

olsun;

o

küçük

beyin

onu

almanın

bir

y

olunu

bir

şekilde

bulur

.

B

elki

ilk

uzanışında

biraz

isabetsiz

har

eketler

yapar

v

e

hatta

belki

bar

dağı

tutmayı

becer

eme

z...

Ama

bir

kaç

denemeden

sonra

onun

hızla

ustalaşmaya başladığını gör

ürsünüz.

P

iyano

çalmayı

öğr

enir

ken

beynimiz

de

olan

sür

eçler

de

hemen

hemen

aynı

şekilde

işler

.

Y

aptıkça

öğr

enen

v

e

bir

sonraki

har

eketin

sonuçlarını

kestir

er

ek

ustalaşan

harika

bir

motor

kontr

ol

sistemi

ile

donatılmış

dur

umdayız.

İ

şte

uyarlanabilir

har

eket

becerimiz,

biz

e

bö

yle

bir

serbestlik

v

e

gelişebilme

y

eteneği sağlar

.

B

u

bölümde

buraya

kadar

genellikle

bedenimizin

spor

tif

har

eketlerini

y

öneten

sistemler

üz

erinde

konuştuk.

B

u

beceriler

biy

olojide

“kaba

motor

beceriler

”

olarak

bilinir

.

K

oşmak,

eğilip

kalkmak,

yür

ümek,

yük

taşımak

gibi

işlevler

bu

başlık

altında

toplanır

.

Z

ira

bunlar

genellikle

büyük

kas

gr

uplarının

kitlesel

olarak

işe

karıştığı,

fazla

ince

hesaplama

ger

ektirmey

en

har

eket

tipleridir

.

B

unlarla

birlikte

bir

de

“ince

motor

beceriler

”

dediğimiz

becerilerimiz

mev

cuttur

.

Y

azı

yazmak,

dikiş

iğnesinin

içinden

iplik

geçirmek,

yüz

mimik

kaslarının

incelikli

har

eketleri

v

e

enstr

üman

çalar

ken

yaptığımız

o

ince

parmak

manevraları

gibi

işlevler

de

bu

başlık

altında

toplanır

.

B

unların

sadece

isimleri

far

klı

değildir;

sinir

sisteminde

de

birbirlerinden

far

klı

sinirsel

y

ollar

tarafından

y

önetilirler

.

Kaba

motor

beceriler

,

beyinde

gör

ece

az

sayıda

sinir

hücr

esinin

faaliy

ete

geçmesi

sonucu,

oransal

olarak

çok

sayıda

kasın

faaliy

ete

sokulduğu

har

eket

tiplerini

içerir

.

İ

nce

motor

beceriler

de

ise

baz

en

faaliy

ete

geçen

sinir

hücr

esi

sayısı

ile

kas

hücr

esi

sayısı

birbirine

çok

yakın

hatta

eşit

olabilir

.

B

u

zy

olojik

dur

um,

ince

motor

becerilerin

neden

“ince

”

olduğunu

da

anlatır:

B

u

tip

har

eketler

,

her

bir

kas

hücr

esinin

sinir

hücr

eleri

tarafından

ayrı

ayrı

kontr

ol

edilmesini

v

e

ayarlanmasını

ger

ektir

en

zahmetli

v

e üst düz

ey beceriler

dir

. S

inirsel maliy

etleri de bu nedenle oldukça yüksektir

.

Kaba

motor

har

eketler

bedene

v

e

kaslara

çok

miktar

da

enerji

tükettirir

ken;

ince

motor

becerilerin,

beyin

v

e

mer

ke

zî

sinir

sistemindeki

enerji

tüketimini

ar

tır

dığını sö

yley

ebiliriz.

Y

azı

yazmak,

cerrahlık,

müzik

aleti

çalma,

dans,

konuşma,

o

yunculuk,

el

sanatları v

e benz

eri uğraşlarımız bu ince motor becerilerle yakından ilişkilidir

.

S

inir

sistemimizi

çokça

meşgul

eden

bu

mahar

etlerin

öğr

enme

sür

eçleri

de

gör

ece

uzundur

.

Çokça

tekrar

yapmak,

sinirsel

bağlantıların

y

eniden

düz

enlenmesine

izin

v

er

ecek

kadar

sebat

etmek,

genellikle

bu

konuların

ustalarının

sayıca

daha

az

olmasının

temel

nedenleridir

.

B

unlar

sadece

izley

er

ek

v

e

bir

kaç

ke

z

deney

er

ek

her

kesin

kolay

ca

becer

ebileceği

işler

değildir

.

Aslında

makyaj

yapmak,

burnumuzu

karıştırmak,

balık

y

er

ken

ağzımız

daki

o

minicik

kılçığı

hissedip

başarıyla

dışarı

çıkarmak

yahut

“

çekoslo

v

akyalılaştıramadıklarımız

dandır

”

gibi

söz

cükleri

sö

yley

ebilmeyi

hemen

öğr

enebilmek

gibi

beceriler

de

bu

sınıftandır

.

F

akat

bunlar

yaşamsal

becerilerle

ilişkili

olduklarından,

yaşamın

er

ken

dönemlerinde

bolca

deneyimleyip öğr

enme v

e ustalaşma fırsatı bulduğumuz beceriler dendir

.

H

ar

eket

v

e

sağlıkla

ilgili

bu

bölümde

bu

detaylara

girmemin

temel

nedeni

şu:

B

u

incelikli

motor

beceriler

,

insanın

temel

far

kını

oluşturan

incelikli

işleri

ustalıkla

yapmasını

v

e

öğr

enmesini

sağlar

.

B

eynimizin

bir

çok

alanını

kapsayan

ayna

nör

on

sistemi

say

esinde

kompleks

sosyal

v

e

bedensel

har

eketleri izleyip taklit edebilir v

e diğer insanlar

dan öğr

enebiliriz. F

akat ayna

nör

on

sisteminin

muhtemelen

bundan

daha

hayr

et

v

erici

bir

gör

evi

daha

olabileceğine dair kanıtlarımız da v

ar:

S

özgelimi,

çamur

dan

heykel

yapmak

için

ilk

denemeler

e

giriştiniz.

Çamur

u

nasıl

şekillendir

eceğiniz

konusunda

daha

önceden

bir

deneyiminiz

v

e

bilginiz

olmadığı

için,

deneme

yanılma

y

öntemiyle

işe

başladığınızı

düşünelim.

E

lbette

ilk

denemeler

pek

v

erimli

sonuçlar

v

ermey

ecektir

.

Z

ira

çamura

belirgin

bir

şekli

v

er

ebilmek,

kafanız

daki

formu

elleriniz

v

e

alet

edev

atınızla

o

çamura

yansıtabilmek

ilk

etapta

çok

z

or

olabilir

.

F

akat

denemeler

e

dev

am

ettiğiniz

sür

ece

beyniniz

de

ilginç

bir

şeyler

olur

.

Ayna

nör

on

sisteminiz

e

dahil

olan

dev

asa

sinirsel

ağlar

,

çamur

un

davranışını

“

aynalayarak

”

öğr

enmey

e

başlar

.

Çamur

ile

giriştiğiniz

her

temas,

her

minik

deneyim

par

çası,

bu

sistem

tarafından

dikkatle

izlener

ek

çamur

un

“

ne

yapacağı

”

konusunda

tahminler

ür

etmey

e

başlar

.

U

stalaşma

sür

eci

adım

adım

dev

am

ettikçe

beyniniz

deki

bu

devr

eler

adeta

“

çamur

un

bir

kopyası

”

gibi

davranarak

zihniniz

içinde

çamur

un

nasıl

bir

davranışla

y

önlendirilebileceğine

dair

siz

e

etkin

bir

r

ehber

haline

dönüşmey

e

başlar

.

B

u,

büyük

oranda

beynimiz

de

çok

gelişmiş

dur

umda

hazır

bekley

en

ayna

nör

on

sisteminin

marifetidir

v

e

uğraştığımız

her

ne

ise

onu

“

aynalayarak

”,

o

konuda

ustalaşmamızı

sağlayacak

y

eni

karar

v

e simülasy

on devr

elerini geliştirmekle meşguldür

.

GÖRSEL

14:

İ

nsan

beyninde

ayna

nör

on

sistemi

ile

ilişkili

temel

bölgeler

.

B

eynin

bir

çok

önemli

alanını

kaplayan

bu

sistem,

kompleks

motor

v

e

sosyal

davranışların

öğr

enilmesinde

temel

teşkil

eder

(Ar

ch N

eur

ol. 2009;66(5):557-560).

B

u

sistemin

çalışması

için

ilk

şar

t

elbette

ki

bedenen,

ellerimizle

v

e

ger

çek

dünyada

o

işe

ziksel

olarak

girişmektir

.

M

esela

uzun

sür

e

bir

heykeltıraşın

videolarını

izlemek

yine

ayna

nör

on

sistemi

say

esinde

elbette

biz

e

bir

takım

“har

eket

kopyaları

”

v

e

deneyimler

sağlar

ama

otur

up

da

kendimiz

bizzat

uğraşmadan

o

işte

ustalaşamayız.

Z

ira

ger

çek

deneyim,

bir

videonun

kay

dedebileceğinden

çok

daha

derinlikli

v

e

çok

bo

yutludur

.

B

u

nedenle

o

deneyimin y

erini hiçbir öğr

enme y

öntemi dolduramaz.

G

ünümüzün

modern

teknoloji

dünyasında

eğitim

v

e

öğr

etimin

de

şekli

hızla

değişiy

or

.

E

limiz

deki

cep

telefonu

v

eya

tablet

gibi

teknolojik

arayüzlerle

bir

çok

bilgiy

e

çabucak

ulaşabiliy

or

v

e

her

şeyi

“

öğr

enebiliy

or

uz

”.

F

akat

dünyayla

aramıza

gir

en

bu

teknolojik

arayüzler

,

ger

çek

dünyada

öğr

enmemizi

sağlayan

bu

karmaşık

beyin

sistemlerinin

ancak

sınırlı

düz

ey

de,

ağırlıklı

olarak

görme

v

e

işitmey

e

dayalı

alanlar

da

kullanılmasına

neden

oluy

or

.

E

n

azından

bu

satırlar

yazıldığı

sırada

yaygın

olan

teknoloji;

bedensel

har

eketlerimizin

sadece

küçük

bir

kısmını,

parmak

har

eketlerini

kullanarak,

işitsel

v

e

görsel

ağırlıkta

bir

etkileşim

üz

erine

tasarlanmış

dur

umday

dı.

E

ğer

yakın

bir

zamanda

bu

sistem

değişme

zse,

öz

ellikle

küçük

yaşlar

dan

itibar

en

ellerine

v

er

diğimiz

bu

cihazlarla

y

eni

nesillerimiz

garip

bir

öğr

enme

v

e

dijital

engellilik

dur

umuyla

yüzleşebilirler

.

Z

ira

her

şey

den

haber

dar

ama

ustalaşma

için

zaman

bulamayan

y

eni

nesil

gençlerinin

dur

umu

şimdiden

alarm

düz

eyimizi

yükseltmemiz

e

neden

olacak

kadar

dikkat

çekici.

B

aşta

sosyal

beceriler

olmak

üz

er

e

bir

çok

öz

elliğimizi

kadükleştirme

riski

taşıyan

modern

teknoloji

bu

mantıkla

hayatımıza

daha

çok

gir

dikçe,

fay

dasından

çok

zararlarını

konuşmak

z

or

unda

kalmamız

olası.

G

elecekteki

olası

senar

y

olar

v

e

bunlarla

nasıl

başa

çıkabileceğimiz

konusunda

detaylı

zihinsel

egz

ersizleri

Dijital

G

elecekte

İ

nsan

Kalmak

(S.

Canan;

M.

A

cungil,

T

uti

Kitap

,

2019)

adlı

kitabımıza hav

ale eder

ek burada mevzuyu çok kısaca öz

etley

elim.

İNSANIN AYARLARINA UYUMLU BİR TEKNOLOJİ

İ

çinde

yaşadığımız

çağ,

gittikçe

ar

tan

şekilde

teknolojinin

“bizim

y

erimiz

e

”

iş

görmey

e

başladığı

öz

el

bir

dönemdir

.

B

edenle

zihin

arasındaki

dengeyi

ileri

düz

ey

de

bozma

potansiy

eli

taşıyan

bu

dönemin

y

eni

sor

unlarından

birisi,

beden

har

eketlerinin

alabildiğine

kısıtlanması

v

e

zihnimizin

(öz

ellikle

de

bazı

alt

bölümlerinin)

hiç

olmadığı

kadar

y

oğun

bir

biçimde

meşgul

edilmesidir

.

D

aha

önce

bahsettiğimiz

har

eket

v

e

zihin

arasındaki

ilişkiy

e

tekrar

bakacak

olursak,

har

eketi

azalan

bir

bedenin,

zihin

per

formansını

da

azaltması

kaçınılmaz

dır

.

G

er

ek

bugün

ger

ekse

önümüz

deki

zamanlar

da

bu

sor

unun

ar

tarak

öz

ellikle

de

y

eni

gelişen

gençlerimiz

açısından

ciddi

bir

sor

un

oluşturabileceği göz

den ırak tutulmamalıdır

.

T

eknoloji

ür

etimi

yapan

tüm

kişi

v

e

kur

uluşların

önümüz

deki

dönemler

de

eğilmesi

ger

eken

en

önemli

konuların

başında,

mily

onlar

ca

yıldır

çok

fazla

değişmey

en

bedensel

ayarlarımız

ile

uyumlu

teknolojik

kirler

geliştirme

konusu

olacaktır

.

E

ğer

yakın

bir

zamanda

bedenimizi

baştan

yaratacak

kadar

derin

biy

omekanik

buluşlar

yapamazsak,

insan

bedeni

ile

teknolojinin

arasındaki

uyumsuzluklar

,

teknolojinin

hayatımıza

iyice

girmesi

sonucunda

belirgin pr

oblemler

e de kaynaklık etmey

e başlayacaktır

.

B

ugün

aşırı

kilolar

,

bo

yun

v

e

bel

sıkıntıları,

dolaşım

bozuklukları,

yalnızlaşma

v

e

buna

benz

er

ilgisiz

gör

ünen

bir

çok

sosyal

v

eya

biy

olojik

sağlık

sor

unu,

teknolojinin

biz

e

getir

diği

y

eni

yükler

olarak

da

karşımıza

çıkıy

or

.

T

eknolojik

cihazları

bir

şekilde

bedene

uyumlu

hale

getirmek,

şimdiy

e

kadar

alıştıklarımız

dan

far

klı

düşünce

tar

zları

ger

ektiriy

or

.

Ş

u

anda

kullandığımız

klavy

e,

far

e

yahut

har

eket

algılayıcıları

gibi

teknolojiler

,

muhtemelen

y

erlerini

çok

yakın

bir

zamanda

daha

far

klı

v

e

y

enilikçi

y

ollara

bırakacak.

F

akat

bu

y

olların

yine

günümüz

de

yaşadığımıza

benz

er

sor

unları

yaratmaması

yahut

bu tip sor

unları en asgarî düz

ey

e indir

ebilmemiz için bedenimizi, ayarlarımızı v

e

temel

ihtiyaçlarımızı

iyi

anlamamız

lazım.

G

enel

kitley

e

hitap

eden

bu

metnin

en

önemli

amaçlarından

birisi

de

işte

budur:

T

eknolojiy

e

kafa

y

oran

insanların

en

zahmetsiz

v

e

doğr

u

bir

şekilde

bedenin

ger

çek

ayarlarını

17

anlamasını sağlayabilmek.

İNSAN HER ŞEYE UYUM SAĞLAR MI?

İ

nsanı

diğer

organizmalar

dan

far

klı

kılan

en

önemli

biy

olojik

öz

elliklerinden

başlıcaları;

gelişmiş

zihinsel

donanımı

say

esinde

hemen

her

koşula

uyum

sağlayabilmesi,

tüm

or

tamları

yaşanabilir

biçime

sokabilmesi

v

e

bu

say

ede

hemen

her

y

er

de

bir

şekilde

hayatta

kalma

v

e

ür

eme

y

olu

bulabilmesidir

demiştik.

F

akat

bu

uyumun

sınırları

v

e

bir

kapasitesi

de

v

ar

dır

.

M

esela

öz

el

bir

elbise

v

e

teknolojik

donanım

olmadan

kendimizi

bir

anda

atmosfer

dışında

bulursak,

sonuç

malumdur

.

A

daptasy

onun

sağlanabilmesi

için

baz

en

çok

uzun

sür

ebilen

ön

hazırlıklar

,

denemeler

v

e

araştırma-geliştirme

sür

eçleri

ger

ekir

.

N

eticede

insan

biy

olojik

bir

canlıdır

v

e

ne

kadar

sıra

dışı

gör

ünürse

gör

ünsün, temelde biy

olojinin kuralları ile sıkı sıkıya bağlıdır

.

T

eknoloji,

şehirleşme,

çevr

e

kirliliği

v

eya

aşırı

enformasy

on

gibi

sor

unlar

dan

bahsedildiğinde

bir

çok

kişinin

“insanın

bu

y

eni

dur

umlara

da

uyum

sağlayabileceği,

buna

gör

e

evrimleşebileceği

”

y

önünde

iyimser

bir

noktada

durmayı

sev

diğini

gör

ebiliy

or

uz.

B

u

aşırı

iyimser

bakış,

aslında

biy

olojimizi

v

e

evrimleşme-uyum

mekanizmalarımızı

tam

olarak

bilmememiz

den

kaynaklanıy

or

.

Oysa

ger

çekte

biy

olojik

değişimler

çok

yav

aş

ilerler

.

O

lası

değişimler baz

en yüz binler

ce baz

en de mily

onlar

ca yıla yayılır

.

M

uhtemelen

bu

uzun

canlılık

tarihinde

sıçramalı

değişimlerin

olduğu

dönemler

de

olmuştur

.

(M

esela

bazı

biy

ologlar

bu

kir

dedir

.)

F

akat

bu

tip

dur

umlar v

arsa bile bunlar istisnaidir v

e tüm canlıları etkiley

en son der

ece uç,

son

der

ece

z

orlu

koşulların

neticesi

olarak

kür

esel

ölçekte

mey

dana

gelmiştir

.

B

u

uzun

zamana

yayılan

dönüşümlerin

ger

çekleşebilmesi

için

bir

başka

şar

t

da

“istikrar

”

şar

tıdır

.

Y

ani

organizmaları

bir

y

önde

değişime

z

orlayan

“

seçilim

baskısı

”

belirli

v

e

uzunca

bir

sür

e

v

ar

olmalıdır

.

H

emen

her

gün

değişen

yahut

ay

da

bir

y

epy

eni

koşullarla

karşımıza

çıkan

bir

çevr

e,

biy

olojik

bir

organizmanın

uyum

sınırlarının

dışında

kalır

.

Ö

rneğin

yüksek

oksijen

düz

eyi

v

e

besin

bolluğu

ancak

mily

onlar

ca

yıl

bo

yunca

dev

am

ederse

işte

o

zaman

canlıların

bo

yu

nesilden

nesle

daha

da

uzayabilir

.

E

ğer

yıldan

yıla

değişen

temel

öz

ellikler

söz

konusu

ise;

canlıların

bö

yle

değişken

bir

or

tama

kalıcı

uyum

cev

apları

ür

etebilmesi

z

orlaşır

v

e

or

tada

ancak

“

çok

geniş

bir

uyum

aralığına

sahip

”

canlılar

kalır

.

D

ar

değişim

aralığı

göster

en,

nispeten

sabit

koşullara

özgü

öz

elliklerle

donanmış

canlılar

bö

yle

or

tamlar

da

de

zav

antajlı

hale gelirler

.

E

limiz

de iki temel ger

çek v

ar:

a. B

iy

olojik değişimin yav

aş oluşu

b

. Çevr

esel şar

tların değişiminin makul bir hız

da olması ger

ektiği

Ş

imdi

bu

iki

temel

ger

çeği,

modern

insan

toplumuna

v

e

çevr

esine

uygulayalım:

B

iy

olojimiz

bildiğimiz

kadarıyla

diğer

canlılarla

aynı

kurallara

tâbi

yani

değişimlerimiz

yüz

binler

ce

yıla

yayılmak

dur

umunda.

Çevr

emiz

deki

değişimler

ise

ar

tık

bizim

takip

bo

yutlarımızı

bile

aştı.

O

n

yıl

önce

hayalini

bile

kuramadığımız

teknolojik

cihazlar

v

e

imkânlar

,

günümüzün

v

azgeçilme

zleri

haline

gelmiş

dur

umda.

Ayrıca

bu

değişimin

çok

daha

hızlanarak

dev

am

ettiğini

gör

üy

or

uz.

D

olayısıyla

biy

olojik

bir

organizmanın

adeta

“

günlük

”

değişen

bir

or

tama

“biy

olojik

olarak

”

uyum

sağlayabilmesi

imkânsız!

B

u

satırlar

yazıldığı

sırada

insanoğlu

M

ars

’a

gitme

planlarıyla

meşgul.

O

n

yıllar

sür

ecek

bir

M

ars

y

olculuğu

v

e

misy

onunu

insan

bedeninin

v

e

zihninin

kaldıramayacağı

ise

elbette

aşikar

.

P

eki,

buna

nasıl

bir

çözüm

arıy

or

uz?

E

limiz

deki

en

“

mantıklı

”

çözüm,

insan

bedeninin

teknolojik

olarak

uyarlanması.

Y

ani

o

uzun

y

olculuklara,

y

oğun

kozmik

radyasy

ona,

uzun

sür

e

yalıtılmış

şekilde

yaşamaya

hazırlanmak

için

hazırlanıy

or

uz.

Çekimsiz

or

tama

elv

erişli

olmayan

insan

bedeninin

dönüştür

ülmesi;

bazı

par

çalarının

(!)

değiştirilmesi,

beynine

dijital

eklemeler

yapılması

gibi

konular

gündemde.

Kısacası,

bu

uyum

sağlayamama

sor

unu,

M

ars

y

olculuğu

gibi

uç

örnekler

de

karşımıza daha belirgin olarak çıkıy

or

.

Çok

uzak

olmayan

bir

gelecekte

insan

bedeninin

teknolojik

y

enilenmesi

konusunun

kesinlikle

gündeme

geleceğine

eminim.

F

akat

bunu

da

yapabilmemiz

için

biy

olojimizi

doğr

u

bir

biçimde

anlamamız,

sınırlarımızı

ger

çekçi

olarak

bilebilmemiz

ger

ekiy

or

.

Z

ira

her

zaman

sö

ylediğim

gibi;

sınırlı

zihinsel

modellerimizle

anlayabildiğimizi

zannettiğimiz

biy

olojik

sisteme

yapacağımız

her

acemi

müdahale,

biz

e

çok

sayıda

der

t

olarak

geri

dönebilme potansiy

eli taşıy

or

.

DİJİTAL SAĞLIK

B

ugün

mobil

aygıtlarımız

da,

kolumuz

daki

dijital

saatler

de;

adımlarımızı

sayan,

yaktığımız

kaloriyi

hesaplayan,

biz

e

egz

ersiz

önerileri

yapan,

biy

olojik

değişkenliklerimizi

ölçen

v

e

bütün

gün

bizi

takip

eden

uygulamalarımız

v

ar

.

Y

akında

hayatımıza

gir

ecek

giyilebilir

yahut

implante

edilebilir

(bedene

kalıcı

olarak

y

erleştirilebilir)

teknolojik

donanımlar

ile

bu

meselenin

fersah

fersah

ileri

gideceğini

de

öngör

ebiliy

or

uz.

G

özümüzün

r

etina

tabakasına

eklenmiş

bir

dijital

alıcı

sistemiyle,

biy

olojik

kapasitemizin

çok

üz

erinde

v

eri

işleme

v

e

bilgi

devşirme

kapasitesi

yakalayabiliriz.

B

ir

par

kta

yahut

deniz

kenarında

yür

üyüş

yapar

ken,

hiçbir

arabirim

kullanmadan,

zihinsel

v

eya

göz

kırpma

gibi

basit

har

eketlerle

or

tak

bilgi

ağına

sorgulama

gönderip

anında

yanıt

alabileceğiz belki de...

B

u

noktada

şunu

hatırlatmam

ger

ek:

S

ağlığımızı

dijital

cihazlara

emanet

etmey

e

başladığımız

dan

beri,

bedenimizi

de

“

sayısal

bir

gir

di-çıktı

sistemi

”

olarak

algılama

yanılgımız

gittikçe

derinleşiy

or

.

T

üm

TV

pr

ogramlarında

v

e

sağlıklı

yaşam

internet

sitelerinde

“N

e

yiy

elim,

ne

içelim,

kaç

kilo

olmalıyım,

nasıl

kilo

v

eririm,

kaç

dakikada

ne

kadar

egz

ersiz?”

gibi

sor

uların

yanıtı

aranır

oldu.

H

albuki

“baskülle

sağlık

olmayacağını

”,

“kan

değerleri

”nin

her

şey

demek

olmadığını,

y

eme-içme

kadar

hayata

bakışın

da

sağlığımızı

belirlediğini

bilmemizle

beraber

nedense

bunu

çok

önemsemiy

or

uz.

Çok

yakında

dijital

cihazlarımızın

biz

den

aldığı

bir

takım

v

eriler

e

gör

e

bizler

e

bazı

“

teşhisler

”

ko

y

duğu

v

e

hatta

bizleri

çeşitli

“

tedaviler

e

”

y

önlendir

diği

“

doktor

”

uygulamalar hayatımıza gir

erse, şaşıracak mıyız?

B

iz

e

hiç

far

k

ettirmeden

hayatımıza

gir

en

onca

uygulama

gibi

bu

da

kulağımıza

hoş

geliy

or

,

değil

mi?

E

v

et,

bunlar

biz

e

ne

kadar

hoş

gör

ünse

de

bö

yle

bir

geleceğin

öz

ellikle

de

ilk

etapta

biz

e

oldukça

pahalıya

mâl

olacağını

sö

yley

ebilirim.

Z

ira

teknolojik

ür

etimimiz

“bu

kafayla

”

dev

am

ettikçe

sor

unlar

da

kaçınılmaz

olarak

büyüy

ecek.

N

edir

“

o

”

kafa?

Kar

etmeyi,

hızı,

y

eniyi

v

e

şaşır

tıcı

olanı

dev

amlı

geliştirme

isteğiyle

yanıp

tutuşan

temel

kapitalist

kafamız

dır

.

Bö

yle

bir

dür

tüyle

or

taya

çıkan

“insana

uyumsuz

teknolojilerin

”

bizleri

köle

etme

riski,

ar

tık

tanışmadığımız

bir

distopya

değil.

İ

nsanoğlu

o

yalanmayı,

o

yunu

v

e

o

yuncağı

seviy

or

.

B

u

temel

dür

tü,

ner

edeyse

tüm

teknolojimizin

eğlence

v

e

o

yun

bağlamında

şekillenmesine

neden

oluy

or

.

B

unun

bedelini

ise

ger

çek

hayattan

kopma

ile

ödemek

dur

umunda

kalıy

or

uz.

B

u

y

eniliklerin

zy

olojimiz

deki,

psikolojimiz

deki

v

e

hatta

insanlık

kültür

ümüz

deki

etkileri

hakkında

y

eterince

düşünülmediği

ne

yazık

ki

or

tada.

Ş

imdiy

e

kadar

yaşadıklarımızın

genlerimiz

deki

yansıması

hakkında

geliştirmemiz

ger

eken

bir

“

duyarlılık

bilinci

”

olduğunu

hatırlamak

z

or

undayız.

Ç

ünkü

dijitalleşen

hayatlarımız

da

boz

duğumuz

sadece

kendi

sağlığımız

olmuy

or

.

E

ğer

işleri

y

oluna

ko

ymak

için

har

ekete

geçme

zsek,

bu

sor

unların açılımı katbekat büyüy

er

ek dev

am edecek gibi gör

ünüy

or

.

“D

ur

umu

bu

kadar

tehlikeli

y

önde

y

or

umlamaya

ger

ek

v

ar

mı;

ne

olmuş

biz

e, gay

et sağlıklıyız?” diy

e düşünenler de elbette olabilir

. Oysa sağlık, sadece

hasta

olmama

hali

değildir

.

S

ağlık

sür

ekli

t,

ince,

neşeli

v

e

har

eketli

olmak

demek

değildir

.

S

ağlık,

güz

el

v

e

genç

gör

ünmek

de

değildir

.

S

ağlık,

bütüncül

bir

“barış

”

halidir

.

B

u

barışın

içinde

birbiriyle

uyum

içinde

çalışan

sistemlerimiz,

yaşamdaki

tüm

iniş

çıkışlar

da,

üzüntüde

v

e

neşede

en

optimal

düz

ey

de

çalışarak,

değişen

koşullara

en

uygun

biçimde

uyum

göstermemizi

sağlamalıdır

.

S

adece

belli

koşullar

sağlandığında,

sadece

aynı

dar

r

utin

içerisinde

“iyi

hissedebilen

”

bir

insan,

sağlıklı

değil

“bağımlı

”dır

.

S

ağlık

hali,

hayatta

karşımıza

çıkabilecek

far

klı

koşullar

içinde

dahi

hem

zihin

hem

de

beden

sağlığımızı

sür

dür

ebilecek

(şimdiler

de

t

diy

e

tabir

edilen)

bir

uyum

düz

eyinde yaşayabilmektir

.

Ar

tık

biliy

or

uz

ki

insan,

biy

olojik

bir

organizma

olarak

“

dijital,

sayısal

v

e

algoritmik

”

yapıda

olmaktan

çok

uzaktır

.

H

atta

insan;

bütün

canlılar

dan

daha

ötey

e

geçer

ek

kendi

kurallarını

belirley

ebilecek

kadar

özgürleşmiş,

zihninde

dünyalar

inşa

edebilen

v

e

zihinsel

gücü

bedenini

bile

değiştir

ebilen

bir

garip

canlıdır

.

O

nedenle

“

dijitalleşmenin

”

gözümüzü

bo

yamasının

etkisinden

biraz

sıyrılabilirsek;

aslında

ne

olduğumuzu,

nasıl

yaşamamız

ger

ektiğini

v

e

bizi

biz

yapan

ger

çek

öz

elliklerimizi

daha

iyi

far

k

edebileceğiz.

V

e

işte

o

zaman

da

ger

çek

v

e

bütüncül

sağlık,

peşi

sıra

kendiliğinden

gelecek...

3 http://dx.doi.org/10.1136/bjspor

ts-2017-098733

4

M

esela

insandan

far

klı

olarak

şempanz

e

gibi

kuyr

uksuz

maymunların

bacakları

karşıdan

“

parante

z

”

gibidir

. B

u nedenle dik durmaya v

e uzun sür

e iki ayak üz

erinde yür

ümey

e çok elv

erişli değildir

...

5

“B

rain

siz

e

has

incr

eased

for

most

of

our

existence,

so

why

has

it

star

ted

to

diminish

for

the

past

fe

w

thousand y

ears?” Scienti

c American M

ind 25, 6, 74 doi:10.1038/scienti

camericanmind1114-74b

6 D

aniel Kahneman. (2011).

inking F

ast and S

lo

w

. F

arrar

, S

traus and G

ir

oux.

7 J O

bes. 2011: 868305. doi: 10.1155/2011/868305

8 https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2016.03.001

9 https://www

.fr

ontiersin.org/ar

ticles/10.3389/fendo

.2014.00195/full

10 “H

amlama

”

diy

e

de

tabir

edilen

egz

ersiz

sonrası

kas

ağrılarının

genel

sebebi,

antr

enmansız

kasların

âni

z

orlanma

dur

umlarında

enerji

kaynağı

olarak

hızlı

glikoz

par

çalanmasına

dayanan

bir

enerji

elde

etme

y

olu

kullanması

v

e

bunun

biy

okimyasal

sonucu

olarak

kasın

içinde

bol

miktar

da

laktik

asit

birikmesine

dayanır

. Laktik asit birikimi kan dolaşımıyla karaciğer e taşınıp da orada etkisizleştirilene kadar

, bir

kaç gün

bo

yunca

kaslarınız

daki

o

“hamlık

ağrısını

”

yaşayabilirsiniz.

S

ür

ekli

çalışan

kaslar

da

bö

yle

bir

dur

um

gözlemlenme

z

zira

onlar

uzun

sür

e

bo

yunca

enerji

elde

edebilecek

“

yav

aş

glikoz

par

çalama

”

sistemini

başarıyla kullanmayı öğr

enirler

.

11 https://www

.y

outube.com/acikbeyin

12 https://www

.y

outube.com/sagliklihoca

13 C

uddy

,

Amy

J.C.,

Car

oline

A.

W

ilmuth

and

D

ana

R.

Carney

.

“

e

B

ene

t

of

P

o

w

er

P

osing

B

efor

e

a

H

igh-S

takes S

ocial E

v

aluation.

” H

ar

v

ar

d B

usiness School W

or

king P

aper

, N

o

. 13-027, S

eptember 2012.

14 D

eğişen B

e(y)nim

, s. 152-155.

15

B

u

kadar

uçuk

hayaller

kurabilen

çocuklarımızın

bir

çoğu

maalesef

sonradan,

mümkün

olan

bir

çok

şeyi

de

“imkânsız

”

olarak

öğr

etecek

başarılı(!)

bir

eğitim

sisteminden

v

e

muhtelif

sosyal

cender

eler

den

geçer

ek, standar

t v

e sıkıcı y

etişkinler

e dönüşürler

.

16

https://www

.psy

chologytoday

.com/blog/singletons/201407/ho

w-digital-devices-a

ect-infants-and-

toddlers

17 K

onuyla ilgili detaylı bilgiler

e

D

eğişen B

e(y)nim

başlıklı kitabımda ulaşabilirsiniz.

İF

A-2

AZ, ARALIKLI v

e

ÇEŞİTLİ BESLENME

SAĞLIK İÇİN NEDEN ACIKMAMIZ

GEREKİYOR?

İlmî tıbbı iki alıntıyla topluyorum:

“Sözün güzelliği kısaldığındandır. Yediğin vakit az ye. Yedikten sonra dört beş

saat kadar daha yeme. Şifa, hazımdadır. Yani kolayca hazmedeceğin miktarı ye.

Nefse ve mideye en ağır ve yorucu hal, yemeği yemek üstüne yemektir.”

İbn-i Sina

“İyi bir yemek için gümüş takımlara ihtiyacınız yoktur.”

Paul Prudhomme

“BASKÜL” VE SAĞLIK

B

ir

tar

tının

üz

erine

çıkıp

da

ağırlık

değerimizi

gör

düğümüz

de

çoğumuzun

kendimizle

ilgili

bir

takım

kirleri

or

taya

çıkıv

erir

.

T

ar

tının

göster

diği

değerle,

kafanız

daki

r

eferans

değer

aralığının

uyumlu

olmadığını

gör

düğünüz

zamanları

bir

düşünün...

Bö

yle

bir

dur

umda,

çoğu

zaman

ciddi

bir

sor

un

olduğuna

dair

dayanılmaz

şekilde

yargı

ko

yma

isteğine

kapılırız.

Y

a

tamamen

kendimiz

ce

karar

v

er

diğimiz

yahut

“beden-kitle

endeksi

”

gibi

hav

alı

hesaplamalarla

elde

ettiğimiz

bir

“ideal

kilo

”

değerinin,

sağlığımızın

doğr

udan belirleyicisi olduğunu düşünmey

e çok eğilimliyiz.

“B

u ar

alar yine çok kilo aldım. T

am beş kilo fazlam v

ar!”

“

Y

eni

bir

diy

ete

başladım;

hiç

aç

kalmıy

or

um

ama

gay

et

hızlı

kilo

v

eriy

or

um.

İ

deal kilo

ya beş kaldı!”

B

ir

önceki

bölümün

sonunda

“

sayısal

”

bir

bedenimiz

olmadığından

bahsetmiştik.

B

u

v

esileyle

sayılarla,

uzunluk

v

eya

ağırlık

değerleriyle

sağlığımız

arasında

doğr

udan

bir

ilişki

kurmanın

çoğu

zaman

yanıltıcı

olabileceğine değinmiştik.

B

eden

ağırlığımız,

bu

sayılar

arasında

belki

de

en

popüler

,

en

etkileyici

parametr

edir

.

H

epimizin

“kaç

kilo

olmamız

”

ger

ektiği

ile

ilgili

bir

kri

v

ar

dır

.

B

u

krin

ner

eden

geldiği,

neden

“ideal

”

olduğu,

genellikle

doğr

uluğu

hakkında

hiçbir

krimizin

olmadığı

kulaktan

dolma

bilgiler

e

yahut

bazı

ön

kabuller

e

dayanır

.

H

albuki

bu

sayıların

sağlığımızla

ilişkisi

büyük

oranda

zihnimiz

dedir

.

Aynı

şekilde,

bel-kalça

oranı,

beden

kitle

endeksi,

yağ-kas

oranı

gibi

değerler

biz

e

son

der

ece

belirleyici

v

e

so

stike

gelir

.

Ancak

bir

çok

insanın

bu

değerlerin

çok

dışında

ölçümler

e

sahip

olmalarına

rağmen,

uzun

v

e

mutlu

bir

ömür

geçir

diklerine

de

şahit

olabiliy

or

uz.

Ç

ünkü

bedenimiz

makine

gibi

işlemiy

or;

sayılar

biz

e

tek

başlarına

hiçbir

bilgi

v

ermiy

or

.

Z

ira

beslenme de sağlık da bu parametr

eler

den çok far

klı dinamikler

e dayanıy

or

.

B

u

bölümde,

benim

genellikle

adına

“boğazlar

meselesi

”

dediğim

v

e

son

yılların

en

göz

de

konularından

biri

olan

beslenme

sor

unumuzu

“

fabrika

ayarları

”

bağlamında

ele

alacağız.

Y

alnız

burada

“H

angi

diy

eti

uygulayalım?”

sor

usundan

ziyade,

beslenmemizin

evrimsel

kökenleri

v

e

bunun

günümüz

e

v

er

diği

dersler

üz

erine

kısa

v

e

kuşbakışı

bir

tur

atacağız.

U

muy

or

um

ki

bu

bölümde

bir

araya

getirmey

e

çalıştığım

bilimsel

v

eriler

,

daha

sağlıklı

v

e

konforlu bir hayat yaşamamıza katkı sağlar zira temel amacım tam olarak bu.

ŞEKER, YAĞ VE PROTEİNİN KISA HİKÂYESİ

İ

nsan

tür

ü,

primatlar

ailesine

ait

bir

canlı

olarak

vücudunda

en

fazla

oranda

yağ

içermesiyle

diğerleri

arasında

açık

ara

birincidir

.

A

caba

neden

bu

kadar

yağlıyız

v

e

öz

ellikle

de

beslenme

söz

konusu

olduğunda

yağ

tüketmek

neden

çoğu zaman tar

tışmaların odağında y

er alır?

B

edenimiz

de

temelde

üç

tip

besleyici

biy

omolekül

yapısına

rastlıy

or

uz:

Ş

eker

(yahut

karbonhidratlar);

pr

otein

v

e

yağ.

Karbonhidratlar

temelde

bedenimizin

enerji

ihtiyacının

hızlı

şekilde

karşılanmasında

kullanılan

hazır-

kıta

yakıtlar

dır

.

Ayrıca

hücr

e

zarından

bedenimiz

deki

dokuların

yapısına

kadar bir

çok y

er

de yapısal eleman olarak da kullanılırlar

.

P

r

oteinler

esas

olarak

yapısaldır

v

e

kaslarımız

dan

hücr

elerimiz

deki

enzimler

e

kadar

hemen

tüm

yapısal

v

e

işlevsel

moleküller

bir

şekilde

pr

otein

yapısına

sahiptir

.

B

edenimiz

deki

kimyasal

tepkimeleri

hızlandıran

enzimler

,

kullanıldıkça dev

amlı y

eniden ür

etilen işlevsel pr

oteinler

dir

.

Y

ağlar

ise

yine

enerji

kaynağı

olarak

v

e

yapısal

açıdan

bol

miktar

da

kullanılır

.

F

akat

yağların

enerji

açısından

far

kı,

bir

enerji

depo

sistemi

olarak

kullanılmalarıdır

.

B

edenimiz

deki

yağ

dokularında

biriken

yağlar

,

ihtiyaç

halinde par

çalanarak bedene enerji sağlamak üz

er

e kullanılır

. Y

ağ hücr

elerinin

v

e

yağ

moleküllerinin

elbette

bundan

başka

v

azifeleri

de

v

ar

dır

.

M

esela

o

meşhur

kolester

ol

molekülü

aslında

bir

yağ

tipidir

v

e

hücr

elerimizin

zarlarının sağlamlığından sor

umlu çok önemli bir moleküldür

.

Y

ağlar

gibi

enerjiy

e

dönüştürmek

amacıyla

bedenimiz

de

depoladığımız

karbonhitlar

,

diğer

hayv

anlar

da

olduğu

gibi

biz

de

de

“

glikojen

”

denen

bir

biçimde

depolanır

(gliko:

şeker

,

jen:

ür

eten).

G

likojen

depolarımız

ise

ağırlıklı

olarak

kaslarımız

da

v

e

karaciğerimiz

dedir

.

E

nerji

ihtiyacı

olduğunda

bu

depolar

hızla

par

çalanarak

“

glikoz

”

dediğimiz

temel

şeker

e

dönüştür

ülür

.

G

likoz ise tüm hücr

eler tarafından kullanılabilen evr

ensel bir yakıttır

.

G

likozun

bedenimiz

deki

y

olculuğu

kabaca

şö

yle

seyr

eder:

Ö

nce

tüm

hücr

eler

tarafından

hızlıca

“

oksijensiz

olarak

”

par

çalanır

v

e

sonuçta

“laktik

asit

”

denen

bir

asitin

or

taya

çıktığı

“

glikoliz

”

adlı

tepkimeyle,

hızlı

bir

biçimde

enerji

halini

bulur

.

F

akat

bu

basamağın

enerji

v

erimi

düşüktür

.

B

ir

tek

glikoz

molekülü

başına

iki

adet

enerji

molekülü

(A

TP)

çıkar

.

S

onraki

adım

ise

hücr

enin

enerji

santrallerinde

ger

çekleşir

v

e

glikozun

oksijenle

daha

ileri

düz

ey

de

yakılmasını

sağlayan

bir

dizi

kimyasal

basamak

başlar

.

B

u

basamaklar

nispeten

daha

çetr

e

lli

v

e

biraz

daha

yav

aştır

ama

neticede

tek

bir

glikoz

molekülünün

oksijenle

yakılmasından

38

tane

enerji

molekülü

çıkar

.

B

u da oldukça büyük bir v

erimdir

.

B

u

enerji

molekülleri

yani

A

TP’

ler

,

her

türlü

hücr

enin

enerji

ihtiyacı

olduğunda

kullanabileceği

moleküler

piller

gibi

işlev

gör

ür

.

Y

ani

enerji

kaynağı

ne

olursa

olsun,

neticede

hücr

enin

bunu

A

TP

denen

enerji

molekülüne çevirmesi şar

ttır

.

B

u

bahsettiğim

basamaklar

,

ner

edeyse

tüm

hücr

elerimizin

enerji

elde

etmedeki

or

tak

y

öntemidir

.

F

akat

A

TP

sadece

şeker

den

yahut

glikoz

dan

sağlanmaz.

G

likoz

mev

cutsa

o

her

zaman

önceliklidir

ama

glikozun

azlığında

(mesela

uzun

sür

eli

açlık

dur

umlarında)

bu

ke

z

yağ

hücr

elerinin

depoladığı

yağlar

dan

enerji

elde

etme

sür

eci

başlar

.

O

nlar

da

y

oksa

sıra

pr

oteinler

e

gelecektir ama normal şar

tlar

da buna pek ihtiyaç kalmaz.

Y

emek

y

ediğimiz

de

aldığımız

karbonhidrat

v

e

yağların

önemli

bir

kısmı

sindirim

sistemimiz

den

geçer

ken

bağırsaklarımız

daki

öz

el

mekanizmalar

tarafından

emilir

.

S

onra

kan

dolaşımı

y

oluyla

kullanılacakları

v

e

depolanacakları

y

erler

e

giderler

.

Ş

ekerler

,

daha

önce

de

dediğim

gibi,

ağırlıklı

olarak kaslara v

e karaciğer

e gidip orada glikojene dönüşümlerini ger çekleştirir

(bir kasada paraların desteyle saklanması gibi).

Y

ağlar

ise

biraz

daha

çetr

e

lli

bir

işlem

sür

ecine

sahiptir

.

Ö

nce

bağırsaklar

da

öz

el

paketler

e

alınırlar

,

sonra

da

karaciğer

de

v

e

çevr

edeki

diğer

dokular

da

far

klı

yağ

paketlerinde

çevrilirler

.

A

dına

“iyi

”

v

eya

“kötü

kolester

ol

”

dediğimiz

LDL

v

e

HDL

gibi

moleküller

,

işte

bö

yle

dev

asa

yağ

molekülü

paketlerinden

sadece

ikisidir

.

B

u

paketler;

yağların

ner

eler

e

dağıtılacağını,

nasıl

kullanılacaklarını

belirley

en

kargo

ambalajları

misali

muhtelif

işar

etlerle

be

z

elidir

.

N

eticede

alınan

yağların

önemli

bir

bölümü,

başta

deri

altı,

karaciğer

v

e

iç

organların

çevr

esi

olmak

üz

er

e

bedenin

muhtelif

y

erlerinde

bulunan yağ dokularındaki hücr

elerin içlerinde depolanır

.

A

çlık

dur

umlarında

bu

depoları

kullanmak

oldukça

karmaşık

bir

dizi

biy

okimyasal

tepkimeyi

ger

ektirir

.

G

likozla

olan

işimiz,

o

mev

cut

oldukça

nispeten

kolay

dır

.

F

akat

mesela

uzun

sür

eli

açlıkta,

zaten

az

olan

glikojen

depoları

hızla

tükenir

v

e

bedenin

kullanabileceği

glikoz

miktarı

çok

azalır

.

B

u

dur

umda

öz

ellikle

karaciğerimiz

de

ger

çekleşen

muciz

evî

operasy

onlar

dizisiyle “

glikoneogene

z

” denen bir sür

eç devr

ey

e sokulur

.

“G

liko

”

şeker;

“

neo

”

y

eni

v

e

(genellikle

“jen

”

diy

e

okuduğumuz

ekin

aslı

olan)

“

genesis

”

de

ür

etmek

anlamındaki

Latince

kökenli

üç

kelimedir

.

B

u

birleşik

terimin

anlamı,

“

şeker

olmayan

öncü

maddeleri

kullanarak

glikoz

yapılması

”

şeklinde

öz

etlenebilir

.

Y

ani

çok

öz

el

enzim

sistemlerimiz

say

esinde

yağ

v

e

pr

otein

moleküllerinden

şeker

yapabilen

bir

biy

okimyasal

fabrikaya

sahibiz.

B

u

say

ede

acıktığımız

zaman

vücudumuz

da

öncelikle

yağ

molekülleri

har

ekete

geçirilir

v

e

onlar

dan

glikoz

ür

etip

bunu

enerji

ihtiyacımız

da

kullanabiliriz.

Y

ağ

dokumuz

da

uzun

sür

eli

açlık

dur

umlarında

bir

ilav

e

ür

etim

daha

yapar

.

B

unlar

,

“keton

cisimcikleri

”

dediğimiz

minik

yağ

paketleridir

.

B

u

paketler

,

öz

ellikle

beynimiz

tarafından

glikoza

alternatif

bir

enerji kaynağı olarak v

erimli şekilde kullanılabilmektedir

.

“K

etojenik

diy

et

”

adlı

beslenme

r

ejimini

siz

de

duymuş

olabilirsiniz.

B

u

diy

etin

ismindeki

“keto

”

keton

cisimciklerini,

“jenik

”

ise

yine

ür

etimi

anlatan

iki

terimdir

.

U

zun

sür

eli

açlıklarla

bölünen

v

e

yağ

ağırlıklı

beslenmey

e

dayanan

bazı

diy

et

uygulamaları,

sonuçta

keton

cisimcikleri

ür

ettikleri

için,

bu

isimle

de

anılırlar

.

B

u

tip

diy

etler

epilepsi

rahatsızlığı,

dikkat

eksikliği

v

e

aşırı

uyarılabilirlik

gibi

sinirsel

sor

unlar

da

oldukça

başarılı

sonuçlar

v

ermektedir

. B

unun nedenlerine biraz

dan geleceğiz.

E

n

öz

et

haliyle

sö

ylersek,

beslenme

sistemimizin

“

fabrika

ayarları

”,

“

şeker

temelli

”

olarak

ayarlanmıştır

.

F

akat

tabiatta

nispeten

az

bulunan

glikozu

her

zaman

elde

edemey

eceğimiz

için,

onun

beraberinde

tüm

besin

maddelerini

bir

şekilde

enerji

kaynağı

olarak

kullanabileceğimiz

bir

sistem

y

er

alır

.

N

eticede

az

miktar

da

bulunan

şeker

v

e

bolca

bulunabilen

yağlarla

dolu

bir

beslenme

or

tamına

son

der

ece

uyumlu

bir

beslenme,

sindirim

v

e

metabolizma

sistemimiz

v

ar

dır

.

Ama

bugün,

beslenme

or

tamlarımız

v

e

besin

tüketim

tar

zımız

bu

ayarları

biz

e

miras

bırakan

atalarımız

dan

bir

hayli

far

klıdır

.

NEDEN BU KADAR YAĞLIYIZ?

İ

nsan

tabiatta,

doğal

or

tamda

yaşar

ken

tabiatın

ona

sunduğu

besinlerle

y

etinmek

z

or

unda

kalan

av

cı-toplayıcı

bir

canlı

olarak

hayata

başlamış

gibi

gözüküy

or

.

İ

nsan

beyninin

büyümesinde

öz

ellikle

beslenmenin

çok

çarpıcı

bir

r

olü

olduğu

ar

tık

kesin

olarak

kabul

edilen

bir

ger

çek.

Ç

ünkü

vücudumuzun

hacim

v

e

ağırlık

olarak

yaklaşık

%2’

si

beynimiz

de

fakat

buna

mukabil,

beynimiz

aldığımız

oksijenin

v

e

besinin

beşte

birinden

fazlasını

tüketebilir

.

B

ebeklikte

bu

oran

çok

daha

yüksektir

v

e

yüz

de

60’a

yaklaşır

.

Kısacası

beynimiz,

bedenimiz

deki

en

aç

gözlü

v

e

do

ymak

bilme

z

organımız

dır

.

18

B

u

yüksek

enerji

ihtiyacının

nedeni

,

beynimizin

işlevine

baktığımız

da

kolay

ca

anlaşılabilir

.

Ö

z

ellikle

bilişsel

öz

ellikleri

bizim

kadar

gelişmiş

bir

canlıda,

günün

her

anında,

hatta

uykuda

bile

bedenimiz

de

en

aktif

olması

ger

eken

organların

başında

beynimiz

gelir

.

B

u

kadar

“

çok

yakan

”

bir

organın

beslenebilmesi

için

de

bizim

-yani

atalarımızın-

besin

alımında

çok

öz

el

bir

takım teknikler keşfetmemiz ger

ekmiş gibi gör

ünüy

or

.

B

eyinleri

insanınkinin

yaklaşık

üçte

biri

kadar

olan

orangutanlar

,

şempanz

eler

v

e

goriller

,

günün

ner

edeyse

12

saatini

yiy

ecek

çiğney

er

ek

v

e

besinle

ilgilener

ek

geçirirler

.

S

ür

ekli

bir

şeyler

y

emek

z

or

undadırlar

çünkü

o

beyni

beslemek

için

bile

sür

ekli

bir

besin

alımına

ihtiyaçları

v

ar

dır

.

O

n

iki

saatin

geri

kalan

kısmı

ise

ür

eme

v

e

uyuma

gibi

işlevler

e

kalır

.

Ö

z

etle,

beyinleri

o

kadar

büyük

olmasa

da

y

emekten

başka

pek

bir

şey

e

v

akitleri

kalmaz.

E

ğer

biz

bunun

üç

katı

büyüklüğünde

olan

bir

beyni

aynı

diy

etle

beslemek

z

or

unda

kalsay

dık

günde

30-40

saat

bo

yunca

bir

şeyler

y

ememiz

ger

ekecekti.

B

uradaki

sor

un

ise

aşikar

dır

zira

gün

24

saattir

...

E

vrimsel

y

olculuğumuz

da

beynimizin

büyümesini

z

or

unlu

kılan

seçilim

şar

tlarının

karşı karşıya kaldığı en büyük pr

oblemler

den biri de işte buy

du.

DAHA FAZLA KALORİ ALMANIN DAHİYANE YOLU: PİŞİRME

İ

nsanın

beyninin

gelişim

tarihine

döner

ek

konuya

birlikte

bir

göz

atalım.

G

eçmişe

doğr

u

baktığımız

da

beyin

hacminin

aşırı

bir

hızla

büyüme

macerasının

yaklaşık

1,5

mily

on

sene

öncesinde

oldukça

ilerlediğini

gör

ür

üz.

B

ulduğumuz

kafatası

kalıntılarından

elde

ettiğimiz

bulgular

,

kafalarımızın

o

dönemler

de

so

ylar

bo

yunca

ağır

ağır

,

ama

canlılık

tarihinin

bütünü

açısından

oldukça

hızlı

bir

şekilde

büyüdüğünü

ner

edeyse

tar

tışmasız

bir

şekilde

gösteriy

or

.

E

limiz

de

az

sayıda

kanıt

olsa

da

o

dönemler

için

gözümüz

e

çarpan

ilginç

bir

öz

elliğin

ateşin

kullanılması

olduğunu

sö

yley

ebiliriz.

İ

nsanın

yiy

eceklerini pişirmey

e başladığına dair ilk bulgulara da bu noktada rastlarız.

P

işirme;

son

der

ece

girift

moleküller

den

oluşan

canlı

doku

bileşenlerinin,

vücudumuz

da

sindirim

sür

eçlerine

girmeden

önce

dışarıda

kısmî

olarak

sindirilebilmesini

sağlar

.

Y

ani

“

pişirme

”

dediğimiz

işlem

aslında

bir

“

ön

sindirme

”

işlemidir

.

B

esinlerin,

öz

ellikle

de

et

v

e

yağların

sindirimi

hem

zaman

alan

hem

de

zahmetli

bir

sür

eçtir

.

B

unu

pişirme

ile

kolaylaştır

dığımız

için,

birim

zamanda

diğer

tüm

canlılara

gör

e

çok

daha

fazla

miktar

da

enerjiyi

bedenimizin v

e dolayısıyla beynimizin kullanımına sunabiliy or

uz. D

olayısıyla

pişirmenin

keş

,

nesiller

bo

yunca

büyüme

eğilimine

gir

en

beyinlerin

önündeki

en

büyük

engeli

de

kaldırmış

oluy

or

.

Bö

yle

olunca

büyüy

en

bir

beyni destekley

ebilecek bir besin alımını da sağlamış oluy or

uz.

P

işirme

or

taya

çıktıktan

sonra

ise

öz

ellikle

eti

pişirmeyi

keşfetmek,

etteki

pr

oteinler

den

çok

daha

v

erimli

şekilde

istifade

etmeyi

mümkün

kıldı.

B

u

pr

oteinler

,

pişirilmiş

sebz

eler

den

elde

edilen

karbonhidratlar

v

e

yine

tüm

diy

etin

hâkim

unsur

u

olan

yağlar;

bugün

bizi

insan

yapan

y

olda

en

önemli

yakıtlarımız olacaktı...

E

vrimsel

mekanizmaların

işleme

mantığını

tam

olarak

bilmiy

orsak,

buradaki

ifadeler

sebebiyle

akla

gelecek

sor

ular

dan

biri

doğal

olarak

şu

olabilir:

“

Y

ani

bolca

mangal

yapıp

pişmiş

et

v

e

sebz

e

yiy

enlerin

beyni

daha

mı

büyük

olur?”

B

una

cev

abımız

elbette

hayır

olacak...

E

vrimsel

olarak

insan

beynini

büyümek

z

or

unda

bırakan

seçilim

unsurları

(mesela

ellerini

daha

usta

biçimde

kullanarak

daha

v

erimli

v

e

so

stike

aletler

yapabilmek,

bir

eyler

arasında

sosyal

iletişim

kurabilmek

gibi

aslında

beyin

tabanlı

y

etilerin

gelişimini

z

or

unlu

kılan

şar

tlar),

pişirme

sonucu

elde

edilen

yüksek

kalori

kaynakları

say

esinde

iş

gör

ebilmiş

v

e

beyinlerin

büyümesine

z

emin

hazırlayabilmiştir

.

F

akat

beynin

büyümesi

bir

eyler

bazında

değil;

yüzler

ce,

binler

ce,

yüz

binler

ce

nesil

bo

yunca

ger

çekleşen

der

eceli

bir

sür

eçtir

.

G

ünümüz

de

et

y

emek

elbette

insan

diy

etinde

önemli

bir

par

çadır

fakat

sandığımız kadar değil (biraz

dan bu konuya da geleceğiz)...

TABİATIN “AÇIK BÜFE” SİSTEMİ

B

üyük

beyinli

bir

canlı

olarak

insanoğlu

için

beslenme

konusu

birinci

der

ecede

öneme

sahip

.

E

v

et,

yüz

binler

ce

yıl

önceki

atalarımız

pişirmeyi

öğr

enmişti

ama

burada

atlamamamız

ger

eken

bir

nokta

v

ar:

O

dönemler

deki

tabiat

koşulları,

atalarımıza

her

gün

aynı

beslenme

imkanlarını

sunmuy

or

du.

B

ugün

şehirler

de

yaşandığı

gibi,

atalarımızın

aradığı

yahut

canının

çektiği

her

şeyi

her

gün

bulabilme

imkânı

elbette

y

oktu.

Bö

yle

bir

dur

umda

bir

yiy

ecek

bulduğunuz

zaman

yapılabilecek

en

iyi

şey

,

onu

mümkün

mer

tebe

hızlı bir şekilde v

e bol miktar

da vücudunuza katmanız

dı.

B

ulduğunuzu

y

emeliy

diniz

zira

hem

depolama

imkân

v

e

teknolojileri

çok

kısıtlıy

dı

hem

de

bir

gün

sonrasında,

o

anda

eliniz

de

olan

besini

v

eya

bir

başka

alternati

bulabileceğiniz

e

dair

bir

garantiniz

y

oktu...

Bö

yle

bir

or

tamda

beslenmesi

ger

eken

v

e

kalori

ihtiyacı

oldukça

yüksek

olan

bir

bedenin

edinebileceği

en

v

erimli

strateji,

gelişmiş

v

e

uzun

açlık

dönemlerinde

ihtiyaçları karşılayabilecek bir depolama sistemine sahip olmaktı.

B

ugüne

dönüp

tür

ümüz

e

baktığımız

da,

bedenimizin

diğer

tüm

primatlara

gör

e

çok

daha

yağlı

olmasının

altında

da

bu

stratejinin

yattığını

gör

ür

üz.

Y

ağ

doku

bu

anlamda

mükemmel

bir

depodur

v

e

uzun

sür

eli

açlık

dur

umlarında

enerji

elde

etmek

için

idealdir

.

P

r

otein,

karbonhidrat,

yağ;

ne

alırsak

alalım,

bunların

ihtiyaç

fazlasındaki

kısmının

vücutta

temel

olarak

depolanma

şekli

yağdır

.

E

nerji

ihtiyacımız

olduğu

zamanlar

da

bu

öz

el

depolar

da

biriken

yağ

molekülleri,

öz

el

enzim

sistemleri

aracılığıyla

kimyasal

olarak

yakılırlar

v

e

bu

say

ede

bedenimiz

v

e

beynimiz

ihtiyaç

duy

duğu

enerjiyi

uzunca

bir

sür

eyle

karşılayabilir

.

ATALARIMIZ NE YERDİ?

İ

nsanlığa

giden

y

ol...

B

u

ser

üv

en

yaklaşık

8

mily

on

yıl

öncesine

dayanan

bir

hikay

eyle

anlatılır

.

O

dönemde

yaşayan

Ar

dipithecus

adlı

canlılar

,

insana

giden

primatlar

y

olunun

ilk

önemli

kavşağı

olarak

bilinir

.

Ar

dipithecus,

19

maymun

(ape)

benz

eri

bir

canlıdır

(ama

or

tada

henüz

maymunlar

da

y

oktur).

D

işleri

üz

erinde

yapılan

detaylı

incelemeler

,

bu

canlıların

daha

ziyade

meyv

eler

,

y

emişler

v

e

li

i

bitkisel

besinlerle

beslendiklerini

gösteriy

or

.

Y

aklaşık

14

mily

on

yıl

öncey

e

kadar

uzanan

kalıntılarını

bulduğumuz

A

ustralopithecus

cinsi

ise

yine

insansı

bir

öncü

v

arlık

olarak

benz

er

bir

diy

etle

beslenmiş

gibi

gör

ünüy

or

.

Ş

u

meşhur

“L

ucy

”

adlı

dişi

iskeletin

bu

cinse ait olduğunu biliy

or

uz.

Kabaca

1

buçuk

mily

on

yıl

öncesinden

karşımıza

çıkan

H

omo

habilis

’in

ise

ilk

z

eki

ön-insan

türlerinden

biri

olduğu

düşünülüy

or

.

Z

ira

“habilis

”

söz

cüğü

“

marifetli

”

anlamına

gelir

v

e

muhtemelen

ateşin

keş

v

e

kullanımı

bu

atalarımızın

yaşadığı

döneme

denk

gelir

.

H

omo

habilis

ayrıca

basit

taş

âletler

yapabilme

konusunda

da

ilk

marifetleri

sergiley

en

insansı

tür

olarak

bilinir

.

Ar

dından,

hemen

hemen

eşzamanlı

olarak

H

omo

er

ectus

adlı

meşhur

atasal

insansı formun dünyaya yayılışını izliy or

uz.

T

ür

ün

adındaki

“

er

ectus

”,

“

dik

olan

”

anlamına

geliy

or

.

G

er

çekten

de

H

omo

er

ectus

’un

iskelet

yapısı

tam

olarak

dik

yür

üy

en

bir

canlıyla

karşı

karşıya

olduğumuzu

gösteriy

or

.

Ayrıca

bu

dönemde

“

avlanmanın

başladığına

”

dair

ilk

işar

etleri

de

gör

ebiliy

or

uz.

H

omo

er

ectus,

şimdiy

e

kadar

dünyada

en

uzun

sür

eyle

hüküm

sürmüş

primat

tür

ü

olarak

sını

andırılır

.

B

u

tür

,

yaklaşık

1

buçuk

mily

on

yıl

bo

yunca

dünyada

v

arlığını

sür

dürmüş;

ner

edeyse

modern

insanın or

taya çıkışına kadar da hayatta kalabilmiş gibi gör ünüy

or

.

İ

lk

dönemler

de,

öz

ellikle

de

H.

H

abilis

v

e

öncesindeki

insansıların,

avlanmaya

uygun

âlet

edev

atları

olmadığı

için

avlanamadıkları

düşünülüy

or

.

O

na

gör

e

bu

canlıların

doğr

udan

hayv

an

avlayarak

et

tüketme

imkânları

bulunmuy

or

.

F

akat

öz

ellikle

H.

H

abilis

dönemlerinde

kanıtlarını

gör

düğümüz

beyin

büyümesi,

bu

aşamada

et

y

emenin

z

or

unlu

olduğunu

düşündür

üy

or

.

D

olayısıyla

akla

en

yatkın

kuram,

ilk

başlar

da

insansıların

“leş

yiyiciler

”

olarak

beslenmiş

olmaları.

“Leş

yiyici

”

deyince

diğer

hayv

anlar

dan

ar

ta

kalmış,

çür

ümüş

leşler

kastedilmiy

or;

z

ekâları

gittikçe

gelişen

insansılar

,

muhtemelen

diğer

yır

tıcı

hayv

anları

çeşitli

y

öntemlerle

kor

kutup

kaçırmayı

öğr

ener

ek

onların

y

eni

avladıkları

avları

ele

geçirmenin

y

ollarını

bulmuş

olmalılar

.

A

vlanmanın

öz

ellikle

H.

E

r

ectus

sonrasında

gündeme

gelmesi

ile

insan

diy

etinin

büyük

oranda

değişmey

e

başladığını

da

öngör

ebiliy

or

uz.

F

akat

insansılar

v

e

insanlar

,

geçmişlerinin

hiçbir

döneminde

tam

olarak

etobur

bir

canlı

olarak

v

ar

olmamıştır

.

B

ugünkü

bedenlerimizin

de

göster

diği

üz

er

e

ara

sıra

v

e

az

miktar

da

et

tüketip

,

çoğunlukla

yağ

v

e

lif

ağırlıklı

bir

beslenme

düz

enini benimsemek, atalarımızın temel stratejisi olmuş gibi gör ünüy

or

.

T

abiatın

atalarımıza

et

dışında

sunduğu

diğer

yiy

ecekler

ise

bol

miktar

daki

y

emişler

,

yabanî

meyv

eler

v

e

diğer

bitkisel

kaynaklı

besinler

di.

“D

oğadaki

meyv

eler

” dediğimiz zaman, aklımıza hemen bugün tükettiğimiz elma, armut gibi

meyv

eler

geliy

orsa

orada

biraz

durmalıyız.

Z

ira

bugün

y

ediğimiz

o

etli,

sulu

v

e

şekerli

meyv

elerin

hiçbiri

o

zamanlar

doğada

bu

haliyle

mev

cut

değildi.

B

iz

bunları

yaklaşık

10-15

bin

yıl

önce

başlayan

tarım

uygulamalarımız

sırasında,

binler

ce

senelik

tecr

übî

ıslah

y

öntemlerimizle

işledik.

Bö

ylece

meyv

eleri

son

der

ece

büyük,

etli,

şekerli

v

e

v

erimli

hale

getir

dik.

D

oğada

bulunan

atasal

yabanî

meyv

eler

,

deyim

y

erindeyse

bugünün

insanının

“

dönüp

de

bakmayacağı

”

der

ecede

tatsız,

küçük

v

e

seyr

ek

bulunan

ür

ünler

di.

B

u

küçük

meyv

eler

,

bitkilerin

çekir

dekleri,

bol

nişastalı

(ama

muhtemelen

bugünküler

e

kıyasla

yine

pek

küçük)

kökler

,

yapraklı

v

e

li

i

bitkiler ise muhtemelen diy

etin büyük bölümünü oluştur

uy

or

du.

E

n

öz

et

haliyle:

A

tasal

diy

etimiz,

bugün

biz

e

miras

kaldığı

şekliyle

az

miktar

da

etle

beraber

bol

yağlı,

pr

oteinli

v

e

karbonhidratça

fazla

z

engin

olmayan

bir

beslenme

r

ejimi

gibi

gözüküy

or

.

T

abii

ki

her

gün

köşe

başındaki

kebapçıda

gay

et

uygun

yatlarla

et

yiy

ebilen

günümüz

insanına

bö

yle

bir

beslenme r

ejimini hayal ettirmek ar

tık biraz imkânsız gibi...

AÇLIK HALİ

B

eslenebilmemiz

için

en

önemli

ger

eklilikler

den

biri,

açlık

olarak

adlandır

dığımız

histir

.

A

çlık,

aslında

beynimizin

oluştur

duğu

sübjektif

bir

duygulanımdır

.

B

edenimiz

deki

kimya-hormon

sisteminin

bir

neticesi

olarak

zihnen

ür

ettiğimiz,

har

ekete

geçirici

bir

duygudur

.

R

uh

dur

umumuzu

dahi

çok yakından ilgilendir

en açlık hissi, öz

ellikle tabiatta hayatta kalmaya çalışan tüm canlılar için v

azgeçilme

z der

ecede ger

ekli bir histir

.

A

çlıkla

ilgili

mekanizma,

beynimizin

tam

or

tasında

y

er

alan

hipotalamus

adlı

karmaşık

bölgede

işler

.

H

ipotalamus

yaklaşık

üç

gram

ağırlığında

bir

et

par

çasıdır

.

Ancak

bu

par

ça

adeta

bedenimiz

deki

tüm

otomatik

işlevler

için

or

kestra şe

gibi çalışır

. A

çlık, tokluk hislerinin yanı sıra üşüme, terleme, kalp hızı

v

e

kan

basıncının

düz

enlenmesi,

susama,

ödül

v

e

ce

za

hisleri,

büyüme,

metabolizma

işlevleri

gibi

sayısız

karmaşık

sür

eci

yür

üten

öz

el

bölgeler

e

sahiptir

.

O

küçük

hipotalamus

hacmi

içinde

onlar

ca

far

klı

öz

elleşmiş

sinir

hücr

esi

gr

ubu

y

er

alır

v

e

bunların

her

birine

“

çekir

dek

”

adı

v

erilir

.

H

ipotalamus

çekir

dekleri,

hemen

altında

y

er

alan

hipo

z

be

zi

ile

birlikte,

bedenimizin

otonom

çalışan

tüm

sistemlerinin

işleyişini

en

tepe

noktadan

düz

enlemek

gibi

z

orlu

bir

işin

üstesinden

gelir

.

B

u

bölgeler

deki

en

ufak

bir

sor

un,

yaralanma

yahut

tümörleşme;

beden

işlevlerimiz

de

son

der

ece

yıkıcı

v

e

tamiri

z

or sor

unlar yaratır

.

H

ipotalamusun

en

önemli

işlevlerinden

biri

de

bedenin

kimyasal

dur

umunu

v

e

enerji

depolarını

kontr

ol

etmektir

.

E

lbette

hipotalamus

bu

işi

tek

başına

yapamaz.

B

unun

için

çevr

e

dokular

dan

salgılanan

hormonlarla

birlikte,

kan

kimyasındaki

değişimleri

ölçen

öz

el

beyin

alıcıları

işe

karışır

v

e

bunlar

sür

ekli

olarak

hipotalamusun

ilgili

mer

ke

zlerine

bilgi

gönderir

.

Ağzımız

daki

tat

duyusu

alıcılarından

başlayarak,

y

emek

bor

umuz,

midemiz

v

e

bağırsaklarımıza

kadar

sindirim

sisteminin

her

bir

noktası;

boğazımız

dan

geçen

y

emek

v

e

su

gibi

her

ne

v

arsa

onunla

ilgili

olarak

sür

ekli

beynimiz

e

geri

bildirim

v

erir

.

M

idemiz,

bağırsaklarımız,

karaciğerimiz

v

e

yağ

dokularımız

başta

olmak

üz

er

e,

bedenimizin

hemen

her

y

erinden

salgılanan

çeşitli

hormonlar

,

hipotalamusun

bedende

neler

olup

bittiğinden

haber

dar

olmasını

v

e

ona

gör

e

çeşitli

duygulanımların

oluşmasını

tetikley

ecek

uygun

tepkileri

or

taya

çıkar

ttırır

.

B

u

sistemin

en

önemli

haber

cileri,

kan

şekerimizi

kontr

ol

eden

insülin,

şeker

e

ihtiyaç

duy

duğumuz

da

kandaki

şeker

miktarını

ar

tıran

glukagon

v

e

açlık

hissinin

uyarılmasını

sağlayan

ghr

elin

gibi

beslenme

ile

ilgili hormonlar

dır

.

H

ipotalamustaki

açlık

v

e

toklukla

ilgili

bölgeler

,

doğuştan

gelen

temel

bazı

ayarlara

sahip

gibi

gözükür

.

Ancak

beslenme

v

e

yaşam

alışkanlıklarımız

buradaki

düz

enleme

mekanizmalarını

oldukça

belirgin

şekilde

değiştir

ebilir

.

B

eslenme

alışkanlıklarımız,

bedenimizin

sinyal

mekanizmaları

olan

hormon

v

e

diğer

kimyasal

haber

cileri

köklü

bir

şekilde

etkiler

.

D

olayısıyla,

bir

çok

otomatik

v

e

bilinç

dışı

tepkimiz

gibi

açlık

v

e

tokluk

tepkileri

de

çoğunlukla

deneyimler

e bağlı olarak değişen, sübjektif hisler den kaynaklanır

.

B

u

“

ayarlar

”,

günümüzün

dünyasında

v

e

endüstriy

el

gıda

or

tamında

alabildiğine

bozuluy

or;

buna

şüphemiz

y

ok

(nedenlerini

biraz

dan

açmaya

çalışacağım).

F

akat

son

der

ece

basit

davranış

değişiklikleri

ile

orijinal

ayarların

tekrar

devr

ey

e

girmesini

sağlamamız

aslında

gay

et

kolay

.

E

ğer

belirgin

bir

hastalık

dur

umu

or

taya

çıkmamışsa

v

e

sistem

düzgün

çalışıy

orsa,

öz

ellikle

beslenme

açısından

“

fabrika

ayarlarına

dönüş

”

sanıldığı

kadar

z

or

,

zahmetli v

e masra

ı bir sür

eç değildir

.

A

çlığa

dönersek,

bu

his

çoğumuz

için

genellikle

rahatsız

edici

bir

histir

.

B

izi

huzursuz

eder

,

ev

et.

H

atta

bazımızı

sinirlendirir;

daha

gergin

v

e

tepkisel

bir

dur

uma

getirir

.

D

aha

önce

değindiğimiz

gibi

bu

nâhoş

his,

ir

onik

şekilde

hayatımızı

sür

dürmemiz

için

v

azgeçilme

z

olan

beslenmemizin

de

temelinde

y

er

alır

.

A

çlık

bizim

rahatımızı

bozar

,

irademizi

ele

geçirir

v

e

bizi

besin

aramaya

z

orlar

.

G

eçmişte

gıdaların

mar

ket

ra

arında

bulunmadığı,

beslenmek

için

epey

emek

har

canması

ger

eken

zamanlar

da,

bu

dür

tüler

atalarımızı hayatta tutan en önemli yar dımcılar

dı.

G

ünümüz

de

ar

tık

gelir

dur

umumuz

ne

olursa

olsun,

büyük

bir

çoğunluğumuz

açlığa

katlanmak

z

or

unda

değiliz.

H

emen

ağzımıza

atarak

“

açlığımızı

yatıştıracak

”

bir

şeyleri

hızlıca

v

e

çok

düşük

maliy

etle

edinebiliy

or

uz.

B

unu

yapmak

için

de

çoğumuz

dayanılmaz

bir

istek

duyuy

or

uz.

Ç

ünkü

açlık

hissi

aynı

zamanda

hipotalamusta

“

ce

zalandırılma

”

v

e

“

sinirlilik

”

tepkileri

ile

kol

kola

gidiy

or

.

H

ayv

anlar

âleminde

yiy

ecek

arama

v

e

avlanma

gibi

davranışları

or

taya

çıkaran

da

işte

bu

karmaşık

duygusal

tepkiler

dir

.

H

uzursuz

olmazsak

yiy

ecek

aramaz,

le

zz

etli

yiy

ecekleri

elde

etmek

için

baz

en

kilometr

eler

ce

koşmaz

dık.

Y

ahut

en

azından

atalarımız

bö

yle

yapamaz

dı. Z

ira biz bugün çok ama çok far

klı bir or

tamda yaşıy

or

uz.

G

ünde

mily

onlar

ca

ton

ekmeğin

çöpe

gittiği

günümüz

de;

çok

yüksek

kalorili,

bol

şekerli

v

e

bedenimiz

deki

haz

mekanizmalarını

hızlıca

uyaran

tonla

gıda

seçeneğimiz

v

ar

.

Kısacası,

eğer

öz

el

bir

şeyler

yapmazsak,

sıradan

bir

günde

acıkma

şansımız

pek

y

ok.

B

ununla

birlikte,

atalarımız

dan

“

acıktığımız

da y

ememek

” gibi bir r

e

eks biz

e miras kalmamış gibi gör

ünüy

or

.

B

ugünler

e

gelene

kadar

,

onlar

ne

buldularsa

y

emiş

olmalılar

.

Ç

ünkü

onlar

için

hayatta

kalmanın

y

olu

buradan

geçmektey

di.

F

akat

atalarımızın

yiy

ecek

bir

şeyler

bulamadıkları

zamanlar

da

v

ar

dı.

H

atta

bu

açlık

zamanları,

muhtemelen

doğr

u

dür

üst

beslenebildikleri

dönemler

e

gör

e

çok

daha

fazlay

dı.

B

undan

dolayı,

açlığa

katlanabilen,

hatta

açlığı

bedenleri

için

fay

dalı

dur

uma

dönüştür

ebilen

uzak

atalarımızın,

diğer

v

ersiy

onlara

gör

e

tabiatta

çok

daha

av

antajlı

hale

geldiğini

sö

yley

ebiliriz.

G

er

çekten

de

dur

um

bö

yledir

.

B

unu

sö

yley

ebilmemizin

en

önemli

nedeni,

günümüz

insanının

açlık

dur

umundayken

vücudunda

olup

bitenler

hakkında

bildiklerimiz

dir

.

G

ünümüz

de

yapay

gıda

ür

etiminin

bu

kadar

y

oğun

olduğu

bu

or

tamda

unutulmaya

yüz

tutan

açlık

hissi,

aslında

bedenimiz

için

en

fay

dalı

v

e

ucuz iyileştir

me y

öntemlerinden birisi olabilir

...

A

çlık

dur

umu

yahut

tıpta

sıkça

kullanılan

İ

ngiliz

ce

adıyla

“

fasting

state

”,

çok

öz

el

bir

metabolik

dur

umdur

.

U

zun

sür

e,

örneğin

7-10

saat

kadar

besin

alınmadığı

takdir

de

tetiklenen,

hâlâ

hemen

her

gün

y

eni

bir

bileşenini

keşfettiğimiz

karmaşık

bir

sür

eçtir

.

B

u

hal,

bugün

insanlar

da

ya

Ramazan

ayındaki

or

uç

gibi

dur

umlar

da

yahut

belli

tedaviler

de

(kalorinin

kısıtlanması

sonucu

vb

.)

gör

ülen

bir

“iyileşme

”

sür

eci

şeklinde

işlev

gör

ür

.

Ancak

günlük

hayatta

aşırı

tüketim

şansımız

olduğu

için

bu

iyileşme

fırsatı

genellikle

pek

sık

yakalayamadığımız

bir

dur

uma

dönüşür

.

B

u

noktada

zy

olojik

yapımız

hakkında

öğr

endiklerimiz,

uzun

sür

eli

açlığın

aslında

bizim

için

ne

kadar

önemli bir fırsat olduğunu kanıtlar biçimdedir

.

U

zun

sür

e

besin

almadığımız

da,

öncelikle

sindirim

sistemimiz

de

bir

boşalma

ger

çekleşir

.

S

indirim

kanalını

oluşturan

mide

v

e

bağırsaklar

,

iç

boşluklarında

uzunca

bir

zaman

sindirilecek

besin

maddesi

bulunmadığında

öz

el

bir

takım

r

e

ekslerle

har

ekete

geçer

.

B

unların

bir

kısmı

hormonların

salgılanmasını

sağlayan

hormonal

r

e

eksler

,

bir

kısmı

da

ziksel

har

eketler

e

neden

olan

kas

r

e

eksleridir

.

M

esela

bütün

gün

aç

kaldığınız

da

“karnınızın

gur

uldaması

”

muhtemelen

tanıdığınız

bir

histir

.

B

u

gur

ultu,

mide

v

e

bağırsaklar

da

ancak

uzun

açlık

dönemlerinde

başlayan

v

e

“

göçücü

motor

kompleks

”

(GMK;

İ

ng:

MMC-

migrating

motor

complex)

denen

öz

el

bir

har

eket

r

e

eksinin

sonucudur

.

GMK,

açlık

dur

umlarında

başlar

v

e

mideden

on

iki

parmak

bağırsağına,

oradan

da

ince

v

e

ar

dından

kalın

bağırsaklara

doğr

u

har

eket

eden

büyük

sıkılma-gevşetilme

(peristalsis)

kasılmalarını

başlatır

.

B

u

kasılmaların

amacı;

sindirim

kanalında

sindirilmeden

kalan

kemik,

lif

v

e

yabancı

cisimlerin

dışkıyla

atılmaları

için

(adeta

bağırsak

duv

arından

kazınır

casına)

sindirim

sisteminin ileri bölümlerine iletilmesidir

.

S

öz

konusu

kasılmaların

bir

başka

fay

dası

da

öz

ellikle

bağırsaklar

daki

bakteri

birikimlerini

engelley

er

ek,

zararlı

olabilecek

bakterilerin

aşırı

ür

emesini

sınırlandırmaktır

.

B

u

har

eket

dalgaları

ile

sindirim

sisteminin

daha

aşağı

bölümlerine

iletilen

bakteriler

,

dışkı

y

oluyla

bedenden

atılır

.

Ayrıca

bu

safhada

bağırsakların

dış

etkenler

e

çokça

mar

uz

kalan

iç

döşemeleri

(mukoza)

hızla

dökülür

v

e

y

erine

y

eni

v

e

taz

e

hücr

elerle

kaplı

y

eni

bir

yüz

ey

dokusu

oluştur

ulur

.

Bö

ylece

sindirimin,

bir

sonraki

y

emeğin

ar

dından

daha

kaliteli

olması

da

sağlanmış

olur

.

B

u

açıdan

baktığımız

da,

gün

içinde

açlık

çekmeden,

sür

ekli

bir

şeyler

yiy

en

insanların

bu

işlevler

den

fay

dalanması

ne

yazık ki pek mümkün olmaz...

AÇLIK VE YAĞLAR

B

edenimiz,

açlık

dur

umunda

da

hayatî

organlara

giden

enerji

miktarını

sabit

tutmak

z

or

undadır

.

E

ğer

enerji

y

okluğu

nedeniyle

organlar

işlevlerini

kaybeder

yahut

azaltırsa,

bunun

hayat

açısından

ciddi

bir

sor

un

teşkil

edeceği

açıktır

.

O

na

önlem

olarak

açlık

hallerinde

bedenin

glikoz

depoları

devr

ey

e

sokulur

v

e

bunlar

hemen

par

çalanıp

kullanılmaya

başlanır

.

İ

lk

kullanılan

depolar

bu

glikojen

depolarıdır

.

B

urada

depolanan

şeker

molekülleri

bedenin

acil

enerji

ihtiyaçlarını

hızla

karşılar

.

F

akat

daha

önce

de

belir

ttiğim

gibi

glikojen

depolarımız

sınırlıdır

.

B

ir

havuç

yahut

patateste

olduğu

gibi

“

nişasta

”

şeklinde

depolanmış

glikoz

depoları

biz

de

bulunmaz.

O

nun

için

bu

depolar

açlığın

ilk

bir

kaç

saatinde

tükenir

.

Ar

dından

devr

ey

e

yağ

yıkımı

gir

er

.

Y

ahut

girmesi ger

ekir

.

G

er

ekir

diy

or

um

zira

sür

ekli

olarak

karbonhidrat

ağırlıklı

beslenme

alışkanlığı

olanlar

da,

yağ

par

çalamayı

sağlayan

enzimler

nadir

en

kullanıldıkları

için

faaliy

et

y

eteneklerini

yitirmey

e

başlar

.

H

al

bö

yle

olunca,

açlıkta

normal

bir

mekanizma

olan

yağ

yıkımı

devr

ey

e

girmekte

gecikir

.

Y

ağlar

dan

gelen

bö

yle

bir

enerji

olmayınca,

hızla

düşen

kan

şekeri

“

el-ayak

titr

emesi

” gibi belir

tilerle birlikte aşırı açlık hissini or taya çıkar

tır

.

E

lbette

aşırı

açlık

hissi

sadece

bununla

ilgili

değildir

.

F

akat

kan

şekerindeki

bu

âni

düşüşler

,

hipotalamusumuz

daki

açlık

algılayıcıları

için

en

önemli

işar

etlerin

başında

gelir

.

Bö

yle

şiddetli

açlık

tepkilerinde

ise

açlığa

dayanmak

oldukça

z

or

bir

dur

umdur

.

İ

nsanlar

genellikle

bu

noktadan

sonra

dir

ençlerini

kaybeder

ek alışkın oldukları şekilde tekrar yüksek kalorili, bol karbonhidratlı, hızlı

do

yum

v

e

haz

sağlayan

besinler

e

y

önelir

.

B

u

döngü

yıllar

bo

yunca

dev

am

ettirildiği

takdir

de,

maalesef

bedenin

mily

onlar

ca

yıllık

tecr

übeyle

ayarlanmış

açlık

v

e

yağ

yıkım

ayarlarını

darmadağın

edebilme

potansiy

eline

sahiptir

.

YÜKSEK YAĞLI, DÜŞÜK KARBONHİDRATLI (YYDK) BESLENME

4

E

ylül

2016

tarihinde

İ

stanbul

G

alatasaray

Ü

niv

ersitesi

bahçesinden

iki

bisikletçi

ar

kadaşımızı

ilginç

bir

bisiklet

tur

u

için

uğurlamıştık.

D

inçer

Ö

z

oran

v

e

Arman

B

uldaç,

G

alatasaray

Ü

niv

ersitesi

V

akfı

’na

burs

bağışı

toplamak

amacıyla

İ

stanbul

’

dan

P

aris

’e

toplam

50

gün

sür

ecek

3000

kilometr

elik

bir

bisiklet

y

olculuğu

ger

çekleştir

di.

B

u

harika

faaliy

etin

her

gününü

internetten

canlı

olarak

binler

ce

kişiyle

birlikte

biz

de

büyük

bir

hey

ecanla

adım

adım

takip

ettik.

F

akat

tur

başarıyla

tamamlanıp

ar

kadaşlarımız

yur

da

döndüğünde,

T

ür

kiy

e

’nin

değişik

y

erlerinde

v

er

dikleri

seminerler

de

ilginç

bir

konunun

hep

ön

plana

çıktığına

şahit

olduk.

O

da

D

inçer v

e Arman

’ın y

ol bo

yunca nasıl beslendikleri konusuy

du.

M

eseleyi

ilginç

yapan

ö

ykü,

bir

bilgisayar

mühendisi

olan

D

inçer

Ö

z

oran

’ın

uzun

zamandan

beri

“

paleo-diy

et

”

v

e

yüksek

yağlı,

düşük

karbonhidratlı

beslenme

konusuna

meraklı

bir

uygulayıcı

olmasıy

dı.

B

u

tura

çıkmadan

önce

de kendisiyle bu konuda defalar

ca gör

üş alışv

erişinde bulunmuştuk.

Arman

ise

gay

et

normal

beslenen,

sporla

içli

dışlı

v

e

oldukça

sağlıklı

bir

bisiklet

tutkunuy

du.

O

nlar

döndükten

sonra

öğr

endik

ki;

y

olculuğa

çıkmadan

önce

D

inçer

,

Arman

’a,

kendisinin

yıllar

dır

uygulandığı

“

düşük

karbonhidrat,

yüksek

yağ

”

tar

zı

beslenmeyi

önermiş.

Arman

da

zaten

bö

yle

sıra

dışı

bir

y

olculuğa

niy

etlenmişken

değişik

bir

şey

daha

denemenin

psikolojik cazibesiyle bunu kabul etmiş.

N

eticede,

bütün

öğünlerinde

ara

sıra

y

edikleri

meyv

eler

dışında

ner

edeyse

hiç

karbonhidrat

almayan

ikili;

bu

y

olculuk

bo

yunca

ağırlıklı

olarak

ter

eyağı,

z

eytinyağı,

yumur

ta

v

e

et

ür

ünleri

olmak

üz

er

e,

yağ

v

e

pr

oteince

z

engin,

karbonhidrat

açısından

ise

oldukça

fakir

bir

diy

etle

o

z

orlu

par

kur

u

tamamladı.

D

öndüklerinde

elbette

her

kesin

ilgisini

çeken

bu

y

olculuk,

her

ikisinin

birlikte

v

er

dikleri

çok

sayıda

seminer

e

de

konu

oldu.

Ü

niv

ersiteler

de

v

e

diğer

kur

uluşların

organizasy

onlarında

insanlarla

bir

araya

gelen

D

inçer

v

e

Arman,

y

olculuklarına

dair

sunumlarında

bu

z

orlu

y

olculuğun

bazı

anıları

kadar

beslenme

maceralarının

sonuçlarından

da

uzun

uzun

dem

vur

du.

Ö

z

ellikle

Arman,

bu

tur

un

öncesinde

normalde

günde

30-40

kilometr

e

bisiklet

sür

dükten

sonra

muhakkak

bir

şeyler

y

eme

ihtiyacı

hisseden,

hepimizin

tahmin

edebileceği

gibi

sıklıkla

tatlı

pr

otein

barları

gibi

hızlı

enerji

v

er

en

besinleri

tüketme

alışkanlığı

olan

bir

spor

cu.

F

akat

bu

y

olculukta

onun

en

fazla

hayr

et

duy

duğu

deneyim,

günde

or

talama

100

kilometr

ey

e

yakın

pedal

çevirmelerine

rağmen

her

ikisinin

de

hem

bedensel

güç

hem

de

acıkma

anlamında

sıra

dışı

bir

per

formans

göstermeleri

olmuş.

Arman

sunumlar

da,

ilk

başlar

da

bu

dur

umu

çok

yadırgadığını,

bu

kadar

uzun

sür

e

sabit

bir

güçle

nasıl

bö

yle

bir

per

formans

sergiley

ebildiğine

şaşır

dığını

anlatıy

or

du.

D

inçer

ise

zaten

bu

tip

beslenme

tar

zını

hayatına

y

erleştirmiş

olduğundan,

bu

hediy

eyi diğer insanlarla da paylaşabilmenin memnuniy etini yaşıy

or

du.

G

er

çekten

de

bedenimizin

v

e

beynimizin

karbonhidrat

bağımlılığından

kur

tulup

yağ

tabanlı

bir

beslenmey

e

geçiş

yaptığımız

da,

yağ

metabolizmasının

uzun

sür

eli

v

e

kararlı

enerji

sağlama

öz

elliği

say

esinde

ger

ek

zihinsel

ger

ek

bedensel

per

formansımız

da

çoğu

zaman

hissedilir

bir

iyileşme

mey

dana

gelir

.

Ö

z

ellikle

y

oğun

beden

faaliy

etlerine

dayalı

işleri

olan

yahut

spor

yapan

insanlar

da

“bol

karbonhidrat

alma

ger

ekliliği

”

gibi

y

erleşmiş

bir

boş

inancın

v

arlığı

maalesef

hem

zihinsel

hem

de

bedensel

olarak bu insanların imkanlarından istifade etmelerini kısıtlıy or

.

Y

ağ

v

e

pr

otein

ağırlıklı

beslenme

(insanların

büyük

çoğunluğu

için)

fabrika

ayarlarımızla

en

uyumlu

beslenme

tar

zı

olduğundan,

modern

alışkanlıklarımızın

per

formansımızı

ne

kadar

etkilediğini

çoğu

zaman

far

k

edemey

ebiliy

or

uz.

Y

ağ

metabolizması

üz

erinden

enerji

elde

eden

bir

insan

bedeni,

yağların

v

e

öz

ellikle

de

keton

cisimciklerinin

yav

aş

v

e

uzun

sür

e

enerji

sağlama

öz

elliği

nedeniyle

çok

daha

uzun

sür

e

optimal

enerji

elde

edebilir

v

e

işlevlerini

kesintisiz

olarak

sür

dür

ebilirler

.

B

u

konuda

P

r

of

.

Canan

Karatay

’ın

“Karatay

diy

eti

”

olarak

da

bilinen

beslenme

önerilerinin

yanı

sıra,

internette

bol

miktar

da

bulabileceğiniz

“

yüksek

yağ

düşük

karbonhidrat

(Y

YDK)

-

H

igh

F

at

Lo

w

C

arb

(HFL

C)

”

diy

et

önerilerini

de

gönül

rahatlığıyla

deney

ebilirsiniz.

K

üçük bir uyarı:

Ö

ncelikle

bu

tip

radikal

beslenme

değişikliğine

gitmek

için

(yüksek

tansiy

on,

kr

onik

şeker

hastalığı,

tir

oit

be

zi

pr

oblemleri,

kemik-

kalsiyum

dengesizlikleri

gibi)

metabolizma

yahut

hormon

sistemiyle

alakalı

sor

unlarınızın

olmaması

önemlidir

.

G

er

çi

ner

edeyse

tüm

metabolik

sor

unlar

da

bö

yle

bir

diy

et

değişikliği

çok

olumlu

sonuçlar

v

erse

de

bu

tip

dur

umlar

da

bö

yle

bir

değişikliğe

girişmeden

önce

mutlaka

doktor

unuzla

istişar

e

halinde

olmanız

v

e

sür

eç

bo

yunca

muhakkak

normalden

daha

sık

tıbbî kontr

olden geçmeniz ger

ekir

. Ayrıca, “

normal

” yani geleneksel beslenme

tar

zlarına

alışmış

olan

bir

çok

bedende

bö

yle

köklü

bir

değişiklik

genellikle

ilk

etapta

bazı

huzursuzlukların

da

yaşanmasına

neden

olabilir

.

B

u

huzursuzlukların

en

önemli

kaynağı,

Y

YDK

tipi

bir

beslenmey

e

geçilen

ilk

sür

eçte

sıklıkla

yaşanan

v

e

bedenimizin

“karbonhidrat

bağımlılığı

”ndan

kaynaklanan “

y

oksunluk

” tepkileridir

.

Karbonhidratlar

,

daha

önce

de

bahsettiğim

gibi,

öz

ellikle

şekerli

gıdalar

halinde

sıklıkla

tüketilmekteyse,

beyindeki

ödül

sistemini

aşırı

uyarması

v

e

tat

duyumuzun

temel

ayarlarını

değiştirmesi

nedeniyle

çoğumuz

da

belirgin

bir

bağımlılık

yaratır

.

Âni

bir

şekilde

karbonhidrat

alımını

belirgin

düz

ey

de

azaltmak

yahut

kesmek,

bu

nedenle

hemen

tüm

bağımlılıkların

or

tak

öz

elliği

olan

y

oksunluk

belir

tilerinin

de

or

taya

çıkmasına

neden

olabilir

.

Bö

yle

beslenme

değişiklilerinde

ilk

hafta

içinde

genellikle

aşırı

açlık

nöbetleri,

fazla

sinirlilik,

baş

ağrısı

v

e

çeşitli

aşırı

duyarlılık

tepkileri

gibi

dur

umların

or

taya

çıkması

sıklıkla

gözlemlenebilir

.

B

unların

tamamı,

bedenimizin

v

e

beynimizin

alışmış

olduğu

konfor

v

e

haz

geleneklerinin

dışına

itilmesi

v

e

buna

ür

ettiği

bazı

bedensel

(somatik)

tepkiler

dir

.

B

unların

sür

esi

genellikle

on

günlük

bir

dönemi

geçme

z

v

e

bunlarla

baş

edebilmek

için

bazı

basit

davranışsal çözümler genellikle y

eterli olur

.

S

ık

yapılan

bir

öneri;

öz

ellikle

ilk

haftada

aşırı

sinirsel

duyarlılık

v

e

baş

ağrıları

gibi

sor

unları

en

aza

indirmek

için

normalde

tüketilen

miktar

dan

biraz

daha

fazla

tuz

tüketmek

yani

öğünleri

biraz

daha

tuzlu

y

emektir

.

Z

ira

bu

sor

unların

bir

kısmı

değişen

besin

içeriğine

bağlı

olarak

bedenin

sodyum

v

e

potasyum

dengesindeki

o

ynamalarla

ilgilidir

v

e

bunu

asgariy

e

indirmenin

en

iyi

y

olu

da

tuz

alımı

y

oluyla

bedene

sodyum

v

e

klor

desteği

yapmaktır

.

B

unun

dışında

ha

f

egz

ersizler

,

düz

enli

uyku

v

e

fazla

gergin

or

tamlar

dan

uzak

durmaya

çalışmak

da

bu

ilk

haftaki

y

oksunluk

sor

unlarının

en

aza

indirilmesine belirgin düz

ey

de yar

dımcı olacaktır

.

Y

YDK

tipi

diy

etler;

günlük

alınan

karbonhidrat

miktarının

üçte

bir

e

kadar

düşür

ülmesi

v

e

bol

miktar

da

sağlıklı

yağlar

,

li

i

yiy

ecekler

v

e

pr

otein

içeriği

z

engin

gıdalarla

beslenmey

e

dayanır

.

Bö

yle

bir

beslenme

tar

zı

değişikliğinden

yaklaşık

en

fazla

iki

hafta

sonra

beden

v

e

zihin

per

formansınız

daki

değişimleri

hayr

etle

müşahede

edeceksiniz.

Ş

aşırmayınız

zira

biraz

zaman

alsa

da “insanın fabrika ayarları

”na uygun hale geçmenin rahatlığı bir başkadır!

KETO VE YYDK DİYETLERİ ARASINDA NE FARK VAR?

KET

O-D

iy

et

olarak

da

bilinen

v

e

kanda

keton

cisimciklerinin

miktarını

ar

tırmaya

y

önelik

uygulanan

beslenme

r

ejimleri,

temelde

aynı

mantığa

dayanır

.

Y

YDK

beslenme

sisteminden

tek

far

kı,

karbonhidratların

diy

etten

ner

edeyse

tamamen

çıkarılmasıdır

.

G

enel

bir

formül

olarak

her

bir

gram

karbonhidrat

başına

3-5

gram

yağ

tüketimi

yapılması

önerilir

.

B

u

tip

diy

etler

,

ilaca

dir

ençli

çocuk

epilepsi

rahatsızlıkları

gibi

öz

el

dur

umlar

da

sıklıkla

uygulanan bir beslenme y öntemidir

.

24

ila

48

saatlik

bir

açlık

(or

uç)

döneminin

ar

dından

genellikle

hastanede

göz

etim

altında

başlatılan

ketojenik

r

ejim,

karbonhidrat

alımı

ner

edeyse

hiç

olmadığından

dolayı,

kanda

keton

cisimciklerinin

miktarını

hızla

ar

tırır

.

B

u

da

sinirsel

dokunun

şeker

den

elde

ettiği

keskin

v

e

hızlı

ür

etilen

enerji

y

erine,

bu

yağ

par

çacıklarından

daha

uzun

sür

e

düz

enli

v

e

yaygın

bir

enerji

ür

etimine

geçişlerini

kolaylaştırır

.

E

pilepsi

gibi

dur

umlar

da

bu

tar

z

beslenme

r

ejimlerinin

nöbet

sıklığını

azaltması

muhtemelen

enerji

metabolizmasındaki

bu

kaymadan

kaynaklanır

.

B

u

diy

et,

ilaca

dir

ençli

epilepsiden

mustarip

çocukların

ner

edeyse

yarısında,

nöbet

sıklıklarını

belirgin

der

ecede

azaltır

v

e

yaklaşık %10-15 kadarında nöbetlerin tamamen kesildiği dahi gözlenebilir

.

B

enim

için

ilginç

olan

husus,

bir

çok

yan

etkisi

olan

tıbbî

epilepsi

ilaçlarının

yaygın

olarak

v

e

çok

az

ter

eddütle

r

eçete

edilmesi

bir

v

akıa

iken,

bu

tip

bir

“

diy

et

”e

geçişin

ancak

“

son

çar

e

”

olarak

gör

ülmesi

v

e

genellikle

bir

çok

hekimin

sadece

bir

beslenme

değişimi

olan

bu

uygulamadan

“

normal

”

kişiler

için

r

e

eks

olarak

uzak

durmaya

çalışmasıdır

.

B

ilinen

bir

zararlı

yan

etkisi

olmayan

ketojenik

diy

etler

,

kanda

keton

cisimciklerini

ar

tırmanın

yanı

sıra

çok

uzun

sür

e

uygulandıklarında

yüksek

kan

kolester

olü,

böbr

ek

taşı

oluşumunda

ar

tış

gibi

yan

etkiler

yapabilir

.

F

akat

öz

ellikle

farmakolojik

ilaçların

olası

yan

etki

listesi

ile

karşılaştırıldığında,

“

yağ

tabanlı

beslenmenin

”

neden bu kadar uzak gör

üldüğünü de bir düşünmek ger

ekiy

or sanki.

İ

nsanlara

bu

tip

tavsiy

eler

v

er

dikten

sonra

her

seferinde

“S

iz

yine

de

bir

uzmana

yahut

doktor

unuza

danışın.

”

derim

ama

bunu

yapar

ken

içim

hiç

rahat

değildir

.

Z

ira

insanın

ger

çek

bedensel

ayarlarından

çok,

modern

bilimsel

v

e

farmakolojik

tıbba

odaklanmış

doktor

v

e

sağlık

çalışanları

y

etiştirmemiz

nedeniyle

bir

çok

insan

bö

yle

girişimler

den

bizzat

“

uzmanlar

”

tarafından v

azgeçiriliy

or

...

“

Y

ağın

faziletleri

”

olarak

öz

etley

ebileceğim

bu

kısımdan

sonra

isterseniz

açlığın

diğer

mekanizmalarına

da

bakalım.

A

çlık

dur

umunun

sadece

kan

şekeriyle

yahut

besin

maddelerinin

bedendeki

dağılım

oranıyla

ilgili

olmadığını

vurgulamıştım.

A

çlık

halinde

bedende

miktarları

ar

tan

bir

dizi

hormonu

v

e

onların

etkilerini

anlamak

da

açlık

v

e

sağlık

ilişkisini

kavramak

açısından

çok

önemlidir

.

Ş

imdi

tamamen

kitabî

bilgiler

den

y

ola

çıkarak

bu

“

açlık hormonlarını

” v

e etkilerini kısaca tanıyalım:

AÇLIK HORMONLARI

1. İnsülin

İ

nsülin,

pankr

easımız

daki

“beta

”

hücr

eleri

denen

bir

gr

up

hücr

eden

salgılanan

v

e

temel

işlevi

“

depolamak

”

olan

bir

hormondur

.

N

ormal

bir

y

emekten

sonra

sindirim

sür

eçlerine

bağlı

olarak

kan

şekerimiz

yükselir

v

e

bu

fazla

şeker

,

pankr

easımız

daki

beta

hücr

elerini

uyararak

insülin

hormonunun

salgılanmasını

sağlar

.

İ

nsülinin

temel

işlevi

ise

kandaki

şekerin,

başta

karaciğer

olmak

üz

er

e

vücuttaki

bir

çok

doku

hücr

esi

tarafından

kandan

çekiler

ek

glikojen

v

eya

yağ

biçiminde

depo

edilmesini

sağlamaktır

.

Ayrıca

insülin

salgılandığında,

yağ

dokularımızı

oluşturan

yağ

dolu

hücr

eler

,

yağları

par

çalamayı

dur

dur

ur

.

B

u

işlevlerin

hepsi,

fazla

besin

maddelerini

“

depolamak

”

anlamına

gelir

.

B

u

ayarın

bozulması

ger

ek

kalıtsal

faktörler

ger

ekse

beslenmey

e

bağlı

etkenler

nedeniyle

sıklıkla

karşımıza

çıkan

bir

dizi

sor

una y

ol açar

.

F

azla

karbonhidrat

alımı

dur

umunda

insülinin

fazla

hızlı

salgılanması

söz

konusu

olur

.

B

u

hızlı

salgılanma

ise

kan

şekerini

daha

âni

olarak

düşür

ür

.

Ar

dından

doğal

olarak

y

eni

bir

açlık

hissi

gelir

zira

dolaşımdaki

şeker

miktarı

âniden

düşmüştür

.

B

una

yanıt

olarak

genellikle

y

eniden

bir

şeyler

y

enir

.

Bö

ylece

insülin

tekrar

salgılanır

v

e

yine

yükselmekte

olan

şekeri

normale

indirmey

e

çalışır

.

B

u

da

yine

açlık

anlamına

gelir

...

D

öngü

bu

şekilde

tekrarlandıkça,

öz

ellikle

besinlerin

arasında

“

glisemik

indeksi

yüksek

”

(yani

kısa

zamanda

kanda

çok

miktar

da

şeker

or

taya

çıkmasını

sağlayan)

şekerli

yahut

işlenmiş

karbonhidratlı

olanlar

fazlaysa,

zamanla

pankr

easın

insülin

salgılamaktan

sor

umlu

beta

hücr

eleri

harap

olmaya

başlar

.

İ

şte

bu

dur

um,

insülinin

ar

tık

y

eterince

salgılanamadığı

T

ip-1

diyabet

adını

v

er

diğimiz

dur

umu

or

taya

çıkarır

.

H

alk

arasında

“

şeker

hastalığı

”

olarak

bilinen

hastalıklar

gr

ubuna

ait

bu

sor

un,

kanda

şekerin

sür

ekli

yüksek

kalması

sonucunda ölümcül olabilecek sor

unlara neden olur

.

T

ip-2

olarak

adlandırılan

diyabette

ise

insülin

salgılanımı

normaldir

ancak

dokular

insüline

yanıt

v

erip

depolama

işlemini

yapamaz.

B

urada

sor

un,

“insülin

dir

enci

”

dediğimiz

bir

meseley

e

dayanır

.

Kimyasal

bir

haber

ci

olan

insülin,

hücr

edeki

“

antenlerine

”

doğr

u

bir

şekilde

etki

edemediğinden,

hücr

eler

ger

ekli

mesajları

alamaz.

F

azla

kilolu

v

e

bedensel

har

eketi

düşük

düz

ey

de

olan

bir

çok

insanda,

insülinin

aşırı

yüksek

olmasıyla

kendini

göster

en

bu

tip

dur

umlar

sıklıkla

teşhis

edilir

.

Ayrıca

sür

ekli

açlık

hali

de

bu

hormonun fazla salgılanmasının en önemli etkilerinden birisidir

.

B

u

tip

dur

umların

önlenebilmesi

için

en

pratik

çözüm,

gıdalarla

alınan

karbonhidratları

en

aza

indirmek,

öz

ellikle

meşr

ubatlar

da

v

e

işlenmiş

ür

ünler

de

tatlandırıcı

olarak

bolca

kullanılan

fr

uktoz

adlı

şeker

den

uzak

durmaktır

.

F

r

uktoz,

glikoz

gibi

bir

şeker

dir

fakat

insülin

dir

enci

oluşmasında

en

önemli

etkenler

den

biridir

.

Bol

pr

oteinli,

düşük

karbonhidratlı

v

e

yağlı

beslenme,

öz

ellikle

de

deniz

ür

ünlerinde

bolca

bulunan

O

mega-3

v

e

O

mega-

6

tipindeki

yağ

asitlerinin

tüketilmesi;

insülin

dir

enci

ile

insüline

bağlı

bozuklukların

önlenmesinde

v

e

tedavisinde

çok

etkilidir

.

B

ir

başka

doğr

udan

etkili

önleme

v

e

er

ken

tedavi

y

öntemi

de

günlük

r

utin

ziksel

egz

ersizler

e

ağırlık

v

ermektir

.

D

üz

enli

egz

ersiz,

insülin

miktarını

v

e

kan

şekerini

doğal

v

e

çok etkin bir şekilde normale döndür

ür

.

2. Leptin

Y

ağ

dokularımız

daki

hücr

eler

den

salgılanan

leptin

hormonu,

beynin

en

önemli

tokluk

sinyallerinden

biridir

.

Y

ağ

dokuları,

yağ

depolama

miktarlarını

belli

bir

seviy

ey

e

ulaştır

dıklarında

leptin

salgılayarak

beyni,

öz

ellikle

de

hipotalamus

bölgesini

“bilgilendirirler

”.

Kan

dolaşımına

v

erilen

leptin,

beyne

ulaştığı

zaman

açlık

hissini

baskılar

v

e

fazla

y

emeyi

engeller

.

Aslında

bir

“

tokluk

”

hormonu

olan

leptin,

modern

yaşam

alışkanlıklarımızın

getir

diği

bozulmuş

beslenme

alışkanlıklarımız

nedeniyle

fazla

kilo

v

e

aşırı

y

eme

sor

unlarımızın

temelinde

y

er

alan

hormonlar

dan

biri

olarak

karşımıza

çıkar

.

Leptin

dir

enci;

aşırı

kilolu,

hipotalamusunda

iltihabî

sor

unlar

olan,

aşırı

har

eketsiz

v

e

insülin

düz

eyleri

kr

onik

olarak

yüksek

kişiler

de

sıklıkla

gör

ülen

bir

dur

umdur

.

Leptin

dir

encinde

beyindeki

tokluk

sistemi,

leptine

yanıt

v

erme

z

v

e

bu

kişiler

y

emek

y

er

ken

do

ymak

bilme

zler

.

B

u

da

aşırı

kilo

almaya

sebebiy

et

v

ermesinin

yanı

sıra

diğer

hormonlarla

da

bağlantılı

bir

çok

sağlık

sor

ununu tetikleme riski taşır

.

Leptin

dir

encine

neden

olan

en

yaygın

üç

faktör;

uyku

bozuklukları,

har

eket

azlığı

v

e

hipotalamus

en

amasy

onudur

(iltihaplanmasıdır).

B

u

dur

umların

önüne

geçmek

için

bolca

uyumak,

uyku

düz

enine

dikkat

etmek,

düz

enli

egz

ersiz

yapmak

v

e

antien

amatuar

(iltihap

engelleyici)

yiy

ecekler

seçmek

önemlidir

.

Ö

z

ellikle

ay

çiçek

yağı

gibi

tohum

yağlarının

iltihabî

tepkimeleri

ar

tır

dığını

biliy

or

uz.

Z

eytinyağı,

balık

yağı

v

e

ter

eyağı

gibi

sağlıklı

yağlar;

iltihap

oluşumunu

azalttıkları

bilinen

yağlar

dır

.

B

u

arada

düz

enli

egz

ersiz

yapmak

yine

aynen

insülin

dir

encinde

olduğu

gibi

leptin

dir

encinde

de

hızla

düşüş sağlar v

e leptin sisteminin düz

enli çalışmasına yar

dımcı olur

.

3. Ghrelin

A

çlık

dur

umunda

başlıca

olarak

mide

duv

arındaki

öz

el

hücr

eler

tarafından

salgılanan

ghr

elin,

midemiz

dolduğunda

salgısı

azalan

bir

hormondur

.

B

u

salgılanma

döngüsü,

ghr

elinin

bir

“

açlık

”

hormonu

olduğunu

da

açıkça

gösterir

.

M

idenin

boşalması

ghr

elin

salgısını

ar

tırır

ken,

beyindeki

hipotalamus

bölgesindeki

açlık

tepkilerini

de

tetikler

.

F

akat

bu

hormonun

etkileri

bununla

sınırlı

değildir

.

G

hr

elin

seviy

eleri

yüksekken,

beynimiz

de

y

eni

hücr

e

ür

etiminde

ar

tış

gör

ülür

.

G

hr

elinin

dikkati

v

e

uyanıklığı

ar

tırması

da bildiğimiz diğer etkilerindendir

.

G

hr

elinin

sinir

sistemindeki

etkileri

üz

erine

son

yıllar

da

yapılan

çalışmalar

etkilerinin

sandığımız

dan

çok

daha

fazla

olduğunu

göstermey

e

dev

am

ediy

or

.

A

çlık

dur

umlarında

salınımı

ar

tan

ghr

elinin;

“hücr

elerin

intiharı

”

anlamına

gelen

apoptozis

sür

eçlerini

dur

durarak

sinir

hücr

elerini

kor

uduğu,

iltihabî

tepkimeleri

(en

amasy

onu)

iyileştir

diği,

bir

çok

metabolik

sistemimiz

için

zararlı etkileri olan serbest oksijen radikallerinin etkilerini azalttığı, hücr elerin

enerji

santralleri

olan

mitokondrilerin

daha

v

erimli

çalışmasını

sağladığı,

y

eni

sinir

hücr

eleri

yapılmasını

sağlayan

öncü

kök

hücr

elerin

har

eketliliğini

v

e

y

eni

hücr

e

ür

etme

y

eteneklerini

ar

tır

dığı,

inme

v

e

travmatik

beyin

hasarı

gibi

dur

umlar

da

belirgin

düz

ey

de

kor

uyucu

v

e

iyileştirici

etkilerinin

olduğu,

hafızayı

güçlendir

diği

v

e

genel

beden

sağlığı

üz

erine

başkaca

sayısız

fay

dalı

20

etkileri

olduğu

tıbbî

çalışmalarla

or

taya

çıktı.

Kısacası

yine

evrimsel

bir

perspektiften

bakacak

olursak

açlığa

sadece

katlanabilen

değil,

açlığı

apaçık

bir

fay

daya

v

e

fırsata

dönüştür

ebilen

ataların

tor

unları

olduğumuz

sadece

bu

v

eriler

den bile açıkça gör

ülebilir

.

B

ir

çok

aşırı

kilolu

hastada

ghr

elin

düz

eyinin

sür

ekli

olarak

normalin

üz

erinde

seyr

ettiği

v

e

bö

ylece

açlık

sinyalinin

bir

türlü

kesilmediği

rapor

edilmiştir

.

B

u

dur

um

da

yine

örneklerini

daha

önce

de

gör

düğümüz

v

e

maalesef

bolca

görmey

e

dev

am

edeceğimiz

“

fabrika

ayarlarının

bozulması

”

sor

unu

ile

ilgilidir

.

B

u

dur

umdan

kaçınmak

için

yine

düz

enli

egz

ersiz

v

e

öz

ellikle

beyaz

şeker

v

e

un

gibi

karbonhidratlar

dan

kaçınılması;

mideyi

çok

az

miktar

da

şişirmesine

rağmen

aşırı

şeker

almayı

mümkün

kılan

şekerli

v

e

gazlı

meşr

ubatlar

dan uzak dur

ulması akıllıca olacaktır

.

4. Glukagon Benzeri Peptid-1 (GLP-1) Aldığımız

besinler

midemiz

den

bağırsaklarımıza

geçtiğinde,

midede

ghr

elin

hormonunun

yaptığı

işlevin

bir

benz

erini

bağırsaklar

da

GLP-1

hormonu

yapar

.

B

ağırsak

hücr

elerinden

salgılanan

GLP-1,

kan

dolaşımına

gir

er

ek

beyne

ulaşır

v

e

normalde

“

do

yma

”

sinyalinin

oluşmasını

sağlar

.

Ö

z

ellikle

hatalı

beslenmey

e

bağlı

olarak

bağırsaklarımız

daki

bakteri

ör

tüsünün

değişmesi

v

e

diğer

başka

faktörler

den

kaynaklanabilecek

iltihabî

bağırsak

r

eaksiy

onları,

GLP-1

salgısını

azaltarak

bu

ikincil

do

yma

sinyalinin

beyne

ulaşmasını

engelley

ebilir

.

B

u

dur

umda

GLP-1

salgısını

ar

tırmak

v

e

normal

düz

ey

e

getirmek

için

yine

öncelikle

iltihabî

r

eaksiy

onu

önley

ecek

bir

beslenme

yahut

müdahale

şar

ttır

.

B

unun

için

en

kestirme

y

ol;

bol

miktar

da

fay

dalı

bakteriler

içer

en

y

oğur

t,

turşu,

ekşi

lahana

turşusu

gibi

pr

obiy

otik

gıdalara

yahut

besinlerin

sindirilemey

en

li

i

kısımlarından

oluşan

pr

ebiy

otik

21

li

er

e (salata v

e kabuklu elma gibi) öğünlerimiz

de bolca y

er v

ermektir

.

İ

ltihap

engelleyici

bir

başka

önemli

doğal

çözüm

ise

O

mega-3

yağ

asitleri

açısından

z

engin

balık,

susam

gibi

gıdalar

dır

.

Ayrıca

pr

otein

y

önünden

z

engin

gıdalar

da

GLP-1

salgılanmasında

ar

tırıcı

etki

yapar

.

E

lbette

yapraklı

y

eşil

sebz

elerin

tamamı

yine

GLP-1

eksikliğini

tamamlamak

için

ideal

öğün

bileşenleridir

.

5. Kolesistokinin (CCK)

Ö

z

ellikle

yağlı

y

emekler

den

sonra

ince

bağırsaklarımız

dan

salgılanan

bir

hormon

olan

CCK,

safra

kesesinin

kasılmasını

sağlar

.

Bö

ylece

safra

kesesi

bağırsağa

boşaltılır

v

e

aldığımız

yağların

sindirimi

mümkün

hale

gelir

.

B

unun

yanında

kan

dolaşımıyla

beyne

ulaşan

(v

e

aynı

zamanda

beyindeki

hücr

eler

tarafından

bir

haber

ci

olarak

da

salgılanan)

CCK,

do

yma

hissini

ar

tırarak

daha

fazla

gıda

alımını

engelleme

öz

elliğine

sahiptir

.

B

ir

başka

öz

elliği

de

mide

boşalmasını

geciktir

er

ek

bağırsakların

çok

miktar

da

sindirilmemiş

ür

ünle dolmasını engellemektir

.

Ciddi

bir

sindirim

sistemi

sor

unu

olan

hassas

bağırsak

sendr

omu

(irritable

bo

w

el

syndr

ome)

gibi

dur

umlar

da

CCK

seviy

esi

iyice

fazlalaşarak

beyinden

pr

olaktin,

A

CTH

v

e

kor

tiz

ol

gibi

str

esle

alakalı

hormonların

salgılanışını

ar

tırır

.

B

unlar

da

doğal

etkilerinden

dolayı

beslenme

düz

enini

bozar

v

e

kan

şekerini

yükseltir

.

Y

aşanan

bu

gelişmeler

kişide

sık

acıkmaya

v

e

buna

bağlı

olarak

da

beslenme

dengesinin

bozulmasına

neden

olabilir

.

B

u

tip

dur

umlar

da

olası

gıda

alerjilerinin

v

eya

sindirim

faaliy

etlerini

etkiley

en

str

esli

dur

umların

önüne

geçilecek

önlemler

alınması

için

uzmanlara

danışılması

önemlidir

.

E

v

de

alınabilecek

tedbirler

arasında

en

başta

gelenler;

çiğ

besinler

e

ağırlık

v

ermek,

yüksek

pr

oteinli

gıdalarla

beslenmek

v

e

yine

pr

obiy

otik

ile

pr

ebiy

otik alımına dikkat etmek şeklinde sıralanabilir

.

6. Peptid YY (PYY)

S

indirim

sisteminden

salgılanan

bir

başka

tokluk

mesajı

olan

PY

Y

,

hipotalamusa

ulaştığında

iştahı

azaltıcı

etki

yapar

.

İ

nsülin

dir

enci

v

e

kan

şekerinin

sür

ekli

yüksek

olduğu

dur

umlar

da

salgısı

azaldığı

için

beyinde

tokluk

mekanizmasının

devr

ey

e

sokulmasında

yine

sor

unlar

or

taya

çıkar

.

PY

Y

hormonu

düz

ensizliklerinde

alınacak

ilk

önlemler

,

insülin

dir

enci

konusundaki

ile

aynıdır:

D

üz

enli

egz

ersiz,

düşük

glisemik

indeksli

gıdalarla

beslenme

v

e

alınan

toplam

karbonhidrat

miktarını

azaltma.

Ayrıca

pr

otein

v

e

li

i gıdaların bolca alınması PY

Y salgısını düz

enley

en en önemli etkenler

dir

.

7. Nöropeptid Y (NYP)

B

eyinde

salgılanan

v

e

bir

çok

far

klı

işlevi

olan

NYP

hormonu,

beslenme

ile

ilgili

olarak

karbonhidratlara

duy

duğumuz

iştahımızı

belirley

en

en

önemli

hormonlar

dan

biridir

.

S

tr

es

dur

umlarında

bu

hormonun

salgılanması

ar

tar

v

e

bu

nedenle

çoğu

kişide

str

ese

bağlı

aşırı

y

eme

r

eaksiy

onları

gelişebilir

.

T

epkilerin

kişiden

kişiy

e

değişmesiyle

birlikte,

duyarlılığı

yüksek

kişiler

de

NYP

ar

tışında

normalden

daha

fazla

şekerli

v

e

karbonhidratlı

besinler

tüketme y

önünde bir dür

tü or

taya çıkar

.

E

vrimsel

olarak

bu

anlaşılabilir

bir

nedene

dayanır:

S

tr

es

koşulları

ile

baş

edebilmek

için

bedenin

yakın

bir

zamanda

enerji

ihtiyacının

ar

tması

olasıdır

v

e

bunun

için

önden

birikim

yapacak

bir

mekanizma

oldukça

av

antajlı

olabilir

.

F

akat

çağımızın

“

gündelik

str

es

”

koşullarında,

str

es

unsurlarının

çok

azı

hayatta

kalma

v

eya

sav

aşma-kaçma

tepkileri

ile

doğr

udan

ilişkilidir

.

O

nedenle

bu

antik

hormon

mekanizması

bugün

aşırı

y

eme

v

e

fazla

kilo

sor

unlarının temel sor

umlularından birisi olarak karşımıza çıkar

.

A

çlık

dur

umu

v

e

or

uç

da

NYP

salgısını

ar

tırır

.

F

akat

tekrarlanan

v

e

âdet

haline

gelen

açlık

uygulamaları

sonucunda,

salgısı

tekrar

normale

döner

.

NYP

kökenli

karbonhidrat

y

eme

krizlerinin

en

önemli

çar

elerinden

birisi

“

aralıklı

or

uç

”

(intermittant

fasting)

dediğimiz

uygulamalar

dır

.

B

u

uygulamada

sabah

10.00’a

kadar

bir

kahv

altı

yapıldıktan

sonra

akşam

18.00

sularına

kadar

gıda

alınmaz.

Bö

ylece

ilk

başlar

da

ser

tçe

hissedilse

de

NYP

kaynaklı

açlık

hissi

bir

kaç

gün

içinde

normale

döner

v

e

kontr

ol

edilebilir

hale

gelir

.

8. Kortizol

İ

leride

str

esle

ilgili

bölümümüz

de

de

detaylı

inceley

eceğimiz

gibi,

str

es

dur

umlarına

cev

ap

olarak

böbr

ek

üstü

be

zlerimiz

den

salgılanan

kor

tiz

ol,

etkileri

oldukça

karmaşık

v

e

tıbbın

ana

konularından

bir

çoğu

ile

doğr

udan

ir

tibatlı

olan

bir

hormondur

.

E

tkileri

arasında

kan

şekerini

yükseltmek,

bağışıklık

sistemini

baskılamak

v

e

beyni

uyarmak

ilk

sıralar

da

y

er

alır

.

B

u

etkiler kısa sür

en (akut) str

es dur

umlarında oldukça fay

dalıdır zira bedenin v

e

beynin

o

str

es

or

tamını

ber

taraf

edebilmesi

için

ger

eken

ilav

e

enerjiyi

sağlamaya

yar

dımcı

olur

.

F

akat

uzun

sür

e

dev

am

eden

(sür

eğen-kr

onik)

str

es

dur

umlarında

işler

tersine

döner

.

S

ür

eğen

şekilde

gör

ülen

yüksek

kor

tiz

ol

seviy

eleri

aşırı

y

emey

e

v

e

(öz

ellikle

kadınlar

da)

göbek

bölgesinde

yağlanmaya

neden

olur

.

B

unun

önüne

geçmek

için

ilgili

bölümde

de

konuşacağımız

meditatif

pratiklerle

str

esi

y

önetmeyi

öğr

enmek

fay

dalı

olacaktır

.

B

aş

edilemey

en

str

es

dur

umlarında

duyusal

geri

bildirim

(neur

ofeedback)

gibi

ilav

e

teknikler

de

yar

dımcı

olabilir

.

B

unun

yanı

sıra

hem

dengeli

hem

de

pr

otein, yağ v

e lif içer

en besinlerle beslenmek önemlidir

.

9. Dopamin

B

eynimizin

“

ödül

kimyasalı

”

olarak

bilinen

dopamin,

hoşumuza

giden

her

dur

umda

salgılanarak

o

faaliy

etin

bir

daha

tekrarlanmasını

sağlayan

kimyasal

bir

işar

etleyici

gibi

işlev

gör

ür

.

(B

u

hususla

ilgili

daha

detaylı

bilgi

için

D

eğişen

B

e(y)nim

adlı

kitabıma

başvurabilirsiniz).

E

n

fazla

dopamin

salgıladığımız

faaliy

etlerin

başında

gelense

y

emek

y

emektir

.

B

eynimiz

de,

beyin

sapı

ile

ön

beyin

arasında

y

er

alan

ödül

devr

esinin

önemli

bir

bileşeni

olan dopamin sadece y

emek y

er

ken değil, sigara v

e alkol gibi her türlü madde

bağımlılığında

v

eya

alışv

eriş,

kumar

yahut

pornogra

gibi

davranış

bağımlılıklarında da başr

olü o

ynar

.

G

ünümüz

de

aşırı

besin

alımının

en

önemli

nedenlerinden

birisi

“karbonhidrat

v

e

şeker

bağımlılığı

”dır

.

Ç

ünkü

doğada

çok

az

bulunan

karbonhidratlara

karşı

beynimiz

öz

el

bir

iştiyak

mekanizması

ile

donatılmıştır

.

B

ugün

karbonhidratları

her

y

er

de

v

e

her

biçimde

bulabildiğimiz

için

bu

atasal

devr

elerimiz

savunmasız

bir

şekilde

şeker

e

v

e

karbonhidratlı

besinler

e

bağımlılık

geliştir

ebiliy

or

.

Ö

z

ellikle

ülkemiz

de

“ben

ekmek

y

emeden

do

ymam

”

şeklinde

ifade

edilen

his,

ekmekteki

karbonhidrat

içeriğine karşı olan bağımlılığımızın açık bir ifadesi.

İ

şlenmiş

gıdalar

ile

şeker

v

e

karbonhidratlar

,

beyinde

bol

miktar

da

dopaminin

salgılanmasına

neden

olur

.

B

unların

y

okluğunda

ise

“

zihinsel

bir

tatmin

”

sağlamak,

bağımlı

olanlar

için

oldukça

z

or

dur

.

H

albuki

bir

kaç

gün

bo

yunca

bu

gibi

besinleri

diy

etimiz

den

çıkar

tabilirsek,

dopamin

düz

eyi

hızlı

bir

şekilde

normale

dönecektir

.

U

nutmamak

ger

ekir

ki

dopamin

kaynaklı

bağımlılıkları

mâkul

bir

sür

e

mücadele

etmeden

or

tadan

kaldırmak

çok

z

or

dur

.

SAĞLIKLI BESLENMENİN KISA YOLU

B

uraya

kadar

öz

etlemey

e

çalıştığım

hormonlar

v

e

mekanizmalar

,

açlık-tokluk

r

e

ekslerimizin

beslenme

biçimimizle

ne

kadar

ilişkili

olduğunu

bir

ke

z

daha

gözler

önüne

seriy

or

.

D

oğuştan

gelen

yahut

başka

patolojik

dur

umlara

bağlı

bir

sor

unumuz

y

oksa,

yaşam

alışkanlıklarımız

dan

gelen

bu

bozucu

etkileri

en

aza

indirmenin

kestirme

bir

y

olu

elbette

v

ar

.

B

u

y

ol

ise

sandığınız

gibi

diy

et

yapmak değil, beslenme tar

zımızı kalıcı olarak değiştirmektir

.

E

minim

bu

satırları

okuyan

bir

çok

kişi

ilerley

en

sayfalar

da

bir

diy

et

listesi

bulmayı

umuy

or

dur

ama

çok

şükür

ki

bö

yle

bir

şey

y

ok.

Z

ira

“

sizin

”

sağlıklı

olabilmeniz

için,

“

siz

e

uygun

bir

beslenme

r

ejimini

”

kendinizin

keşfetmesi

ger

ekiy

or

.

B

unun

için

de

bir

takım

sade

İF

A

kurallarını

bilmeniz

önemli

tabii.

B

u

hususta

aşağıda

sağlıklı

beslenmeyle

ilgili

bir

kaç

basit

kuralı

not

düşmek

isterim:

1.

Ağırlıkla,

kilo

yla,

sayıyla

sağlık

olmaz.

Kilonuz

dan

önce

sağlığınızı

v

e

y

eme alışkanlıklarınızı düşünün.

2.

T

abiatta

bizim

tükettiğimiz

şekliyle

mev

cut

olmayan

her

besin

maddesi,

tüketilmesi

halinde

belli

bir

“

metabolik

bedelle

”

tüketilir

,

bunu

unutmayın.

3.

B

edeniniz

biliy

or!

Y

emek

y

edikten

sonra

bedeninizi

dinleme

alışkanlığı

geliştirin.

H

erhangi

bir

gıdayı

tükettikten

2-4

saat

sonra

neler

hissettiğiniz

e

dikkat

ederseniz

o

gıdaların

siz

de

nasıl

bir

tepkimeler

dizisi

ür

ettiğine

dair

açık bir

kir edinebilirsiniz.

4. T

am olarak acıkmadan y

emeyin.

5.

H

er

öğünden

3-5

saat

sonra

hissedilen

v

e

çoğu

insanda

aşırı

karbonhidrat

alımının

bir

sonucu

olarak

aniden

yükselen

insülinin

etkisiyle

oluşan

“

yalancı

açlık

”

duygusunu

ger

çek

açlıktan

ayır

t

etmeyi

öğr

enin.

B

unun

en

iyi

y

olu,

öğünler

de

şeker

v

e

karbonhidrat

alımını

kalıcı

olarak sınırlandırmaktır

.

6.

Karbonhidrat

alımını

mümkün

olduğunca

azaltın.

Ö

z

ellikle

belirli

bir

düz

ene

gör

e

spor

yapmıy

or

v

e

bedensel

enerji

açısından

normalden

fazla

gıdaya

ihtiyaç

duymuy

orsanız,

karbonhidrat

alımını

azaltmak

çok

kısa

bir

sür

e

içinde

günlük

öğün

sayınız

da

azalma

olmasına

v

e

çok

daha

uzun

sür

elerle dengeli bir kan şekeri düz

eyine sahip olmanıza yar

dımcı olacaktır

.

7. “

T

atlılar

” besin değil haz nesnesidir; mümkün mer tebe uzak dur

un!

8.

Li

i,

çiğ

v

e

y

eşil

gıdaları

bolca

kullanmayı

ter

cih

edin.

P

r

ebiy

otik

(fay

dalı

bakterilerin

ür

emesine

imkân

v

er

en)

olan

bu

besinler

,

doğr

udan

taşıdıkları

besin

değerlerinin

dışındaki

diğer

yan

fay

dalarıyla

da

bizler

e

şifa

olmak

için

v

arlar

.

H

er

ne

kadar

bitkiler

de

bolca

bulunan

selüloz

gibi

karbonhidratları

bizim

sindirim

sistemimiz

sindir

emese

de

onların

v

arlığında

or

taya

çıkan

bağırsak

or

tamı,

sadece

beslenmemizi

değil,

r

uh

dur

umumuzu

v

e

zihinsel

odaklanmamızı

da

bir

hayli

olumlu

y

önde

etkilemektedir

.

9.

P

r

obiy

otik

(canlı

v

e

fay

dalı

bakteriler)

v

e

kaliteli

pr

oteinler

içer

en

her

türlü

besini;

örneğin

(ev

yapımı)

y

oğur

t,

doğal

sir

ke,

kemik

suyu,

paça

çorbası,

fermente

turşu

gibi

gıdaları

sofranız

dan

eksik

etmeyin.

B

ağırsak

oranız

(bakteri

ör

tünüz)

hem

beden

hem

de

zihin

sağlığı

açısından

beyin

hücr

eleriniz kadar önemlidir

.

10.

Y

ağ

tüketiminden

kor

kmayın!

T

ek

bilmeniz

ger

eken

fay

dalı-zararlı

yağları

ayırabilmektir

.

B

edenimiz

doğal

ter

eyağını,

z

eytinyağını,

hindistancevizi

v

e

av

okado

gibi

gıdaların

yağlarını,

hayv

anların

iç

yağlarını,

balık

yağlarını

v

e

kur

uy

emişler

de

bolca

bulunan

yağları

kolay

ca

kullanıp

kendisi için fay

daya dönüştür

ebilmektedir

. M

argarin, ay

çiçeği gibi çekir

dek

yağları,

işlenmiş

yağlar

v

e

genelde

do

ymuş

yağlar

olarak

bilinen

yağlar

ise

bedenimiz tarafından pek iyi karşılanmaz.

Y

üksek

yağlı

beslenmek,

öz

ellikle

er

ken

çocukluk

v

e

gelişim

dönemlerinde

önemlidir

.

Ş

eker

v

e

karbonhidrat

vücuda

asgarî

oranda

alındığı

takdir

de,

yağlar

siz

de

fazla

kilo

yapmaz.

Ç

ünkü

yağ

ağırlıklı

beslenenler

zaten

az

v

e

aralıklı

y

erler

.

Ö

z

ellikle

MT

C

olarak

bilinen

or

ta

zincirli

yağ

asitleri

de

bedenimiz

tarafından

rahatlıkla

kullanılır

.

B

u

tip

yağlar

,

kabuklu

y

emişler

de bol miktar

da bulunur

.

11.

G

ünümüz

meyv

elerinin

çoğu

fazla,

hatta

aşırı

şeker

içermektedir

.

M

eyv

e y

er

ken de ölçülü tüketmey

e dikkat etmek ger

ekir

.

12.

B

eyin

gelişimi

v

e

sindirim

sağlığı

için

et

ger

ekli

bir

besindir

.

F

akat

temel

ayarlarımız,

et

tüketiminin

oldukça

az

olması

ger

ektiğini

gösteriy

or

.

N

ormalde

haftada

bir

ke

z

kırmızı

et

y

emek

y

eterlidir

.

B

alık

v

e

deniz

ür

ünleri

ise

biraz

daha

sık

tüketilmelidir

.

E

t

tüketiminin

aşırısı

hem

beden

hem

de

çevr

e

için

ciddi

zararlar

doğur

duğundan

makul

miktar

dan

fazla

et

tüketmemey

e dikkat etmek ger

ekir

.

Y

akın

bir

geçmişe

kadar

et

v

e

hayv

an

ür

ünleri

tüketmeden

yaşamayı

esas

alan

v

eganların

sağlıklı

kalması

pek

mümkün

değilken,

günümüz

de

ar

tık

oldukça

mümkün

hale

gelmiş

gör

ünüy

or

.

H

er

ne

kadar

şahsen

katı

bir

22

v

eganlığı

önermesem

de

ar

tık

bö

yle

diy

etlerle

de

hayatta

kalabilecek

kadar

z

engin

besin

türlerine

sahibiz.

G

ünümüz

de

endüstriy

el

gıda

ür

etim

teknolojilerinin

olumlu

bir

yanı,

et

v

e

hayv

ansal

ür

ün

tüket(e)mey

en

v

ejetar

y

en

v

e

v

eganların

dahi

dengeli

beslenmesini

sağlayacak

çeşitlilikte

ür

ünleri ür

etebilmemizi sağlamasıdır

.

13.

G

ünde

en

az

bir

ke

z

“karnınız

gur

uldayacak

kadar

”

acıkın

v

e

bu

acıkmayı

katlanılmaz

bir

deneyimden,

keyi

i

bir

hisse

dönüştür

ün.

E

ğer

acıktığınız

da

eliniz

ayağınız

birbirine

dolanıy

or

,

kafanız

karışıy

or

v

e

sinirli

bir

insan

oluy

orsanız,

diğer

maddedeki

öneriler

den

hangisinin

“

tersini

”

yaptığınızı araştırabilirsiniz.

14.

EN

ÖNEMLİ

KURAL:

R

utinden

sakının.

B

edeninizi

hoş

sürprizlerle

şaşır

tın.

F

ar

klı

gıdalar

deneyin;

arada

sırada

v

ejetar

y

en

yahut

v

egan

tar

zında

beslenin.

H

er

gün

et

yahut

başka

kuvv

etli

gıdaları

tüketmekten

v

azgeçin.

E

lbette

bütün

bu

tavsiy

elerim

öncelikle

kendini

keşfetmey

e

meraklı,

hayatında

ilginç

deneyimler

yaşamaya

açık,

formül

v

e

r

eçeteler

den

hoşlanmayanlar

için

geçerli.

D

iğerleri

uzman

diy

etisy

enlerin

v

e

beslenme

uzmanlarının

v

er

diği

r

eçeteleri

uygulayarak

detokslar

a

v

e

“kilo

v

erme

”

çalışmalarına dev

am edebilir

...

TARIM: İNSANLIĞIN İNTİHAR GİRİŞİMİ

B

undan

yaklaşık

10-15

bin

sene

önce,

şimdiler

de

adına

“

tarım

”

dediğimiz

uygulamayı

icat

ettik.

B

ugün

bir

çok

araştırmacı,

tarımın

icadını

insanlığın

en

büyük

intihar

girişimi

olarak

nitelendiriy

or

.

(Ö

rneğin

değerli

meslektaşım

J

ar

ed

D

iamond.)

B

u

iddiayı

büyük

oranda

haklı

bulanlar

danım

zira

bu

icadımızla

tabiatta

hiç

olmayan

bir

şey

yapmaya

başladık.

Çok

işimiz

e

yarayan, bolca besin ür

eten v

e kolay

ca tüketebildiğimiz bir şey

...

T

arım,

tabiatta

y

etişen

bazı

doğal

bitkilerin

insanlar

tarafından

seçilip

ür

etilmesiyle

başladı.

B

u

bitkiler

nesiller

bo

yunca

seçildi

v

e

insanın

ihtiyaçlarına

daha

uygun

olan

v

ersiy

onlarıyla

ür

etilmelerine

dev

am

edildi.

D

er

ken,

binler

ce

nesil

sonra

tabiattaki

ata

tiplerle

hiç

alakası

kalmamış

gör

ünen y

eni bitkiler (v

e hayv

anlar) elde edildi.

B

ugün

ar

tık

son

der

ece

sınırlı

v

e

masra

ı

koşullar

altında,

hektarlar

ca

alan

üz

erinde,

çok

fazla

miktar

da

su

v

e

kaynak

tüketer

ek

binler

ce

yıldır

öz

enle

seçiler

ek

tür

etilmiş

çeşitli

bitki

ya

da

hayv

an

türlerini

anormal

miktarlar

da

ür

etebiliy

or

uz.

H

albuki

tabiatın

hiçbir

y

erinde,

dönümler

ce

arazide

tek

bir

bitkinin

y

etiştiği

bir

or

tam

bulamazsınız.

T

arım

sonucu

mey

dana

getir

diğimiz

or

tam,

tabiatta

hiç

v

ar

olmayan

bir

dur

umu

da

or

taya

çıkar

dı.

T

abiri

caizse,

tarım

açısından

biz

e

uygun

olan

bazı

bitkiler

e

bol

keseden

“

torpil

geçtik

”.

Y

etiştir

diğimiz

bitkileri

doğal

or

tamlarından

ayırıp

,

doğal

or

tamda

hayatta

kalamayacak

türler

e

dönüştür

üp

,

tüm

doğal

av

cı

v

e

rakiplerinden

ayrı,

imtiyazlı

bir

ür

eme

or

tamında

ür

etmeyi

akıl

ettik.

H

aksız

kazanç

v

e

av

antaj

sağlama

anlamında

“

torpil

yapmak

”

nasıl

sosyal

hayatımız

da

hoş

olmayan

bazı

sonuçlar

yaratıy

orsa,

tarımda

uyguladığımız

bu

torpiller

de

uzun

dönemde

bizim

için

çok

ciddi

sor

unlar

yaratmaya

başladı.

T

arım

uygulamaları

ilk

etapta

doğadaki

beslenme

belirsizliğini

azalttığı

için

muhtemelen

insanlar

için

büyük

bir

kur

tarıcı

r

olündey

di.

T

üm

sene

y

enebilecek

bitkileri

ür

etmey

e

başlayan

insanoğlu

ar

tık

doğanın

insafına

kalmadan

istediği

ür

ünü

istediği

kadar

y

etiştir

ebiliy

or

du.

B

u

sür

ecin

sonucunda

y

erleşik

hayat

v

e

şehirler

de

kaçınılmaz

olarak

or

taya

çıktı.

Z

aten

av

cı-toplayıcı

toplulukların

y

erleşik

hayata

geçmesinin

esas

nedeni

tarım

v

e

tarım

arazileriy

di.

T

arım

arazilerinin

yakınlarında

belir

en

ilk

y

erleşim

y

erleri

daha

sonra

hızla

ilk

şehirler

e

dönüştü.

Ş

ehirler

,

tarımdan

gelen

bol

besinle

ticar

et

v

e

sanat

gibi

ilav

e

uğraşlara

v

akit

ayırabilen

insanların

v

e

dolayısıyla

medeniy

etin

beşiği

haline

geldi.

(M

edeniy

et

kelimemiz

Arapça

“M

edine

”

kökünden

gelir;

şehir

demektir

.

M

edenî

der

ken

aslında

“

şehirli

”yi

kast

ederiz.)

F

akat

bu

sahte

cennet

kısa

zamanda

bazı

sor

unlar

çıkarmaya

başladı.

B

u

sor

unların

bir

kısmını

“H

ar

eket

”

başlıklı

bölümümüz

de

ele

aldık.

O

rada

da

kısaca

bahsettiğim

gibi

tarım

ür

etiminin

en

büyük

sor

unu,

kalori

bolluğunun

yanında

besin

çeşitliliğinin

azalmasıy

dı.

T

abiatta

her

çeşitten

sayısız

bitki

v

e

hayv

an

ür

ünü

ile

beslenebilir

ken,

tarım

sonucunda

seçeneklerimiz

oldukça

daraldı.

Ar

tık

tabiattan

toplamak

y

erine,

tarlalar

da

y

etişen

v

e

çiftçiler

tarafından pazara taşınan ür

ünlerle beslenme alışkanlığına geçiş yaptık.

D

iğer

bir

yandan

şehirler

de

bir

arada

yaşama

alışkanlığımız,

şehirler

kalabalıklaştıkça

insan

tür

ünün

ilk

defa

karşılaştığı

çeşitli

salgın

hastalıkları

da

beraberinde

getir

di.

B

u

tip

y

eni

sor

unlara

bir

de

tarım

ür

etiminin

her

zaman

bekleneni

v

ermemesi

ger

çeği

eklendi.

K

urak

geçen

yıllar

ür

ünleri

vur

duğunda,

insanoğlu

çoğu

zaman

açlıktan

kırılmaya,

ne

yapacağını

bilememey

e

başladı.

Y

ani

aslında

tabiattan

v

e

ayarlarımız

dan

kopuşumuzun

r

esmî

başlangıcını

tarımın

icadı

ile

işar

etlersek

hiç

de

yanlış

bir

başlangıç

seçmiş olmayız...

Ö

z

etle;

fabrika

ayarlarımız

çeşitli

v

e

seyr

ek

besinler

e

gör

e

ayarlanmışken,

tarım

sonrasında

bizler

daha

dar

bir

seçenek

aralığında

ama

fazla

miktar

da

besin

ür

etebilmey

e

başladık.

B

u

da

belki

insan

tür

ünün

kendi

ayağına

sıktığı

en önemli kurşunlar

dan biri oldu.

B

ütün

bunların

“hemen

ar

kasından

”

(kozmik

takvime

gör

e

bir

göz

kırpma

sür

esinden

çok

daha

kısa

bir

zamanda),

öz

ellikle

şu

anda

içinde

yaşadığımız

biy

oteknoloji

devrimiyle

birlikte

zir

v

ey

e

ulaşan

endüstriy

el

gıda

ür

etimi

v

e

genetiği

değiştirilmiş

gıdalar

gibi

y

eni

konular

gündemimiz

e

giriv

er

di.

H

ayatımızı

iyileştirip

kolaylaştırmak

adına

yaptığımız

y

enilikler

y

erini

ne

kadar doğr

u buldu, dilerseniz birlikte biraz inceley elim...

ENDÜSTRİYEL GIDA: BESİN Mİ ZEHİR Mİ?

E

ndüstriy

el

gıda

ür

etimi

tarımın

doğal

bir

sonucudur

.

T

arımda

kitlesel

miktar

da

besin

ür

etebilir

ken

ar

tık

bu

besini

çok

değişik

formatlar

da,

çok

uzun

raf

ömürlerine

sahip

v

e

par

çalar

halinde

paketleyip

her

çeşidini

her

zaman

bulunabilir

şekilde

insanlara

ulaştırabiliy

or

uz.

H

al

bö

yle

olunca

çok

sınırlı

seçenekler

e

gör

e

ayarlanmış

bir

canlı,

bö

ylesine

gıda

bolluğunun

olduğu

bu

devir

de

ner

edeyse

sınırsız

seçeneklerle

birlikte,

bütün

tür

tarihi

içinde

kitlesel

olarak

ilk

ke

z

“iradesine

hâkim

olmak

”

z

or

unda

kalıy

or

.

Ancak

aşikar

ki

çoğumuz

bunu

pek

becer

emiy

or

uz.

İ

şlenmiş

v

e

y

emesi-sindirmesi

“

fazla kolay

” gıdalarla beslenmemiz ise işin başka bir bo yutu...

A

talarımızın

yüz

binler

ce

yıldır

ser

t

y

emişleri,

meyv

eleri,

etleri

v

e

kökleri

çiğneyip

sindir

er

ek

nice

emekle

elde

ettiği

kalorileri,

bugün

işlenmiş

gıdalar

say

esinde hızlıca v

e zahmetsiz

ce alabiliy

or

uz. B

izler onlara kıyasla adeta bebek

mamasıyla

besleniy

or

gibiyiz.

B

u

nedenle

mesela

“

yirmilik

dişlerimiz

”

insan

popülasy

onunun

ner

edeyse

yüz

de

yirmi

kadarında

ar

tık

çıkmıy

or

bile.

G

ünümüz

deki

“

az

işlenmiş

”

(bütün-whole

food)

har

eketleri

işte

tam

da

bu

sor

una işar

et ediy

or

.

E

n

başta

da

sö

ylediğim

gibi

besinleri

az,

çeşitli

v

e

aralıklı

şekilde

tüketmemiz

ger

ekiy

or

.

G

ör

düğünüz

üz

er

e

fabrika

ayarlarımız

bu

şekilde

yapılandırılmış.

E

lbette

bir

eysel

far

klılıklarımız

da

çok...

Ama

günümüz

de

“

tokluktan

ölen

insanların

sayısının

açlıktan

ölenler

den

katbekat

fazla

olması

”

bu

açık

ger

çeği

biz

e tekrar hatırlatıy

or

.

B

en

şahsen

endüstriy

el

gıdanın

fay

dalı-zararlı

olması

tar

tışmasının

ikincil

olduğunu

düşünüy

or

um.

G

ıda

sanayiinin

bizim

için

teşkil

ettiği

esas

sor

un;

her

an

yiy

ecek

bir

şeyler

bulmamızı

sağlaması

v

e

çok

az

zahmetle

çok

yüksek

kalorili

besinler

almamızı

gittikçe

daha

da

kolaylaştırması.

M

eselenin

kökü

bu noktada yatıy

or

...

“Çöp

gıda

”

denen

“

fast-food

”

tar

zı

hızlı

yiy

ecekler

e

de

bir

bakalım:

B

unlar

hazırlanması

v

e

elde

edilmesi

en

kolay

yiy

ecekler

olmakla

birlikte,

bedenin

ihtiyacının

çok

üz

erinde

kalori

alımına

neden

olan

düşük

kaliteli

ür

ünler

dir

.

Le

zz

et

duyumuzu

sonuna

kadar

sömür

en

bö

yle

bir

sektör

,

son

der

ece

le

zz

etli

gıdaların

içinde

biz

e

işe

yaramaz

kalori

bombaları

sunar

.

Ö

z

ellikle

lif

v

e

pr

obiy

otik içerikler açısından son der

ece fakir bu tip gıdaların uzun dönemde sağlığımız

için

yarattığı

tehlikeyi

henüz

sigara

yahut

uyuştur

ucu

meselesi

ile

aynı

y

er

e

ko

ymamış

olmamız,

meseleyi

anlamakta

oldukça

z

orluk

çektiğimizin en açık göstergesidir

.

TAT VE LEZZET: CAN VE ÖLÜM BOĞAZDAN GELİR

T

at

v

e

koku

duyuları,

evrimsel

açıdan

“

en

eski

”

yahut

“kadim

”

duyularımız

dır

.

E

n

ilkel

canlılar

da,

hatta

bir

hücr

eliler

de

bile

kimyasal

maddeleri

algılayan

v

e

algılanan

kimyasalların

öz

elliklerine

gör

e

davranış

tepkilerinin

ür

etilebilmesini

sağlayan

kimyasal

alıcılar

(r

eseptörler)

mev

cuttur

.

T

at

v

e

koku,

bedenimiz

de

aynı

işi

yaparak

kimyasal

maddelerin

bizim

için

ne

anlama

geldiğini

çözmemizi

sağlar

.

(B

u

nedenle

tat

v

e

koku

alıcılarımız

zy

olojide

“kemor

eseptörler

”

olarak

da

adlandırılır

.)

S

ıvıda

çözünmüş

haldeki

kimyasalları

tat

duyumuzla,

hav

ada

çözünenleri

ise

koku

duyumuzla algılarız.

T

at

v

e

koku

duyumuzun

dış

alıcıları,

mâlum,

ağırlıklı

olarak

ağız

v

e

bur

unda

bulunur

.

T

at

duyusu

alıcıları

öncelikle

dilimiz

de,

yutak

v

e

damak

dokumuz

da,

hatta

y

emek

bor

usu

v

e

midemiz

e

kadar

olan

y

olda

bolca

bulunur

.

K

oku

duyumuz

ise

bur

un

boşluğumuzun

hemen

üz

erindeki

delikli

bir

kemik

plakadan

saçaklar

şeklinde

bur

un

boşluğunun

tav

anına

uzanan

koku

hücr

elerinin

uzantıları

aracılığıyla

işler

.

B

u

iki

duyu

kaynağının

sinirlerini

takip

ettiğimiz

de,

bu

sinirler

den

giden

v

erilerin

beynimizin

en

temel yaşamsal bölgelerine aktarıldığını gör ebiliriz.

T

at

duyusu,

ağız

bölgemiz

den

önemli

v

e

büyük

üç

sinir

aracılığıyla

toplanır

v

e

beynimizin,

ensemizin

iç

kısmına

denk

gelen

“beyin

sapı

”

bölümüne

gönderilir

.

B

urası

beslenme,

tükür

ük

salgılama,

r

e

eks

davranış

tepkileri

ür

etme,

kan

basıncını

düz

enleme

gibi

bir

çok

önemli

işin

yür

ütüldüğü

en

temel beyin bölgelerinden biridir

.

K

oku

duyusu

ise

öncelikle

“koku

beyni

”

olarak

da

adlandırılan,

beynimizin

ön

kutbu

ile

bur

un

boşluğumuz

arasında

y

erleşmiş

koku

lobunda

işlenir

.

Ar

dından

bu

v

eriler

,

beynin

hemen

her

y

erine

dağılır

.

D

ağıldığı

y

erler

arasında

öz

ellikle

öğr

enme,

hafızaya

alma,

duygu

dur

umunu

düz

enleme,

cinsel dür

tüler v

e haz-ce

za alanları ilk sıralar

da gör

ülür

.

H

er

iki

duyudan

gelen

v

eriler

,

bu

ilk

dağıtım

y

erlerinden

sonra

beyin

kabuğundaki

öz

el

bölgeler

e

de

gönderilir

.

B

u

şekilde

tat

v

e

kokunun

bilinçli

düz

ey

de

algılanması

ger

çekleşir

.

Kısacası,

biz

henüz

bilinçli

olarak

ne

tattığımızı

yahut

ne

kokladığımızı

far

k

etmeden,

bunların

bilgisi

beynimizin

hem

yaşamsal

hem

de

dür

tüsel

mer

ke

zlerine

iletiler

ek

davranışlarımızı

değiştirmey

e başlamıştır

.

GÖRSEL 15: K

oku duyusunun beyindeki y

olları v

e hede

eri (alttan gör

ünüş).

GÖRSEL 16: T

at duyusunun sinirsel y

ollarının öz

eti.

T

at

v

e

koku

duyuları,

neyin

y

enebilir

neyin

y

enme

z

olduğunu

belirlemek

açısından

en

önemli

duyularımız

dır

.

Ayrıca

bu

duyularımız,

tehlikeli

v

eya

z

ehirli

olandan

kaçmak

v

e

ür

emey

e

uygun

bir

eş

bulmak

gibi

temel

biy

olojik

işlevlerin

de

v

azgeçilme

z

par

çalarıdır

.

(Çiftlerin

öpüşmeleri,

koku

v

e

tükür

ük

salgıları

aracılığıyla

birbirlerine

bir

dizi

biy

okimyasal

testler

uyguladıkları

biy

olojik bir tanıma sür

eci anlamına da gelmektedir).

İ

ştah,

tiksinme,

şehv

et,

sakınma,

öfke,

ürperme,

bulantı

gibi

bir

çok

tepki,

tat

v

e

koku

aracılığıyla

hızlı

bir

biçimde

tetiklenebilir

.

B

u

işlevlerin

beyinde

kesiştiği

or

tak

y

er

,

tat

v

e

koku

duyularının

her

ikisinin

de

bilgilerini

alan

v

e

bedenimizin

içsel

bir

haritasını

taşıyan

“insula

”

adlı

bölgedir

.

D

aha

sonra

str

es

bölümünde

de

bahsedeceğimiz

insula,

en

derin

duygulanımlarımızın

ger

çekleştiği

v

e

bu

duygulanımların

bedenimiz

e

yansımasının

kontr

ol

edildiği,

işlevleri

açısından

halen

giz

emlerini

çözmey

e

çalıştığımız

bir

beyin

bölgesidir

.

GÖRSEL

17:

İ

nsula

lobunun

gör

ünüşü.

B

eynin

iç

kısımlarında

gizli

bir

lob

olan

insula,

bir

çok

duygusal v

e davranışsal tepkimiz

de mer

ke

zî r

ol o

ynar

.

B

urnunuz

dan

nefes

alamadığınız

zamanlar

y

emeklerin

tadını

pek

de

alamadığınızı

far

k

etmişsiniz

dir

.

T

at

duyusu,

tamamen

ağzımız

daki

tat

alma

dur

umuyla

ilgilidir

.

Ancak

daha

kompleks

bir

algı

olan

le

zz

et,

koku

duyusu

v

e

hatta

diğer

duyuların

da

işe

karıştığı,

daha

bütüncül

bir

algıdır

.

T

uzlu,

tatlı,

acı

gibi

algılar

“

tat

”

duyusu

ile

ilgiliyken,

mesela

bir

patlıcan

y

emeğinin

tüm

içeriği,

kokusu,

gör

üntüsü

v

e

sunumuyla

v

er

diği

o

daha

karmaşık

olan

his “le

zz

et

” olarak bilinir

.

İ

nsanda

koku

duyusu

diğer

bir

çok

canlıya

gör

e

“

daha

zayıf

”

kabul

edilse

de

koku

bizim

için

sandığımız

dan

çok

daha

önemlidir

.

S

adece

beslenme

konusunda

değil,

ür

emeden

öğr

enmey

e

kadar

tüm

işlevlerimiz

de

koku,

temel

belirleyici

duyular

dan

birisidir

.

T

abiri

caizse,

beynimizin

genel

olarak

“

çalışma

modunu

”

belirler

.

K

ötü

kokuların

bizi

huzursuz

etmesi,

güz

el

v

e

ferahlatıcı

kokuların

ise

iyi

hissettirmesi,

diğer

tüm

beyin

işlevlerimizi

far

klı

der

eceler

de etkiler

.

T

at

v

e

le

zz

et,

beslenme

y

olumuzun

giriş

kapısında

y

er

alır

.

B

u

algılar

“

y

enecek-y

enmey

ecek

şeyler

”

yahut

“besin-z

ehir

”

ayrımını

yapmanın

yanı

sıra

beynimizin

haz

mer

ke

zleri

ile

de

doğr

udan

bağlantılıdır

.

B

ir

başka

deyişle

bu

duyular

bir

haber

ci

yahut

r

esepsiy

on

gör

evlisi

gibidir;

neyin

fay

dalı,

neyin

zararlı,

neyin

iyi,

neyin

kötü,

neyin

le

zz

etli,

neyin

tatsız

olduğuna

karar

v

ermemizi

sağlar

.

F

akat

bunu

yapar

ken,

adeta

bir

r

esepsiy

on

gör

evlisinin

otel

müdür

ünden

kuralları

alarak

buna

gör

e

davranması

gibi,

beynimiz

de

yaşamımız

bo

yunca

y

erleşmiş

değerlendirme

kodlarını

esas

almak

dur

umundadır

. M

esela bir meyv

eyi, sebz

eyi v

eya herhangi bir y

emeği bazımız

sev

er

ken

bazımız

ondan

nefr

et

edebiliriz.

D

ışarıdaki

nesne

aynı

olmakla

birlikte,

tat

v

e

le

zz

et

duyusu

aracılığıyla

v

ar

dığımız

sonuç

çok

far

klı

olabilir

.

B

u

açıdan

da

r

esepsiy

ondaki

tat

duyusu,

neyi

ne

kadar

yiy

eceğimiz

e

dair

en

kuvv

etli dür

tüsel uyaranları başlatmak açısından önemlidir

.

T

at duyusunun önemli bir kısmı öğr

enmey

e dayanır

. M

esela bir çocuk ilk ke

z

kahv

e

içtiğinde,

kahv

enin

tadı

ona

genellikle

oldukça

kötü

gelir

.

F

akat

zamanla

insanların

önemli

bir

kısmı

kahv

enin

tadından

hoşlanmaya,

onu

keyif

için

içmey

e

alışırlar

.

H

atta

bu

tada

bağımlı

olmamız

bile

mümkündür

.

B

u

hoşlanma,

kahv

e

tüketmenin

“

tat

v

e

le

zz

et

”

girişinden

sonra

bedende

v

e

zihinde

yaptığı

değişikliklerin

tecr

übe

edilmesiyle

ilgilidir

.

U

yanıklık

sağlayan,

dikkatimizi

toplamayı

kolaylaştıran,

belki

bir

dinlence

yahut

sosyalleşme

aracı

olan

kahv

e

tüketimi;

tadıyla

bu

olumlu

sonuçların

beynimiz

de

birleştirilmesi

neticesinde

ar

tık

aranan

v

e

hoşa

giden

bir

hale

gelir

.

B

u

kadar

yaşamsal

olan

tat

v

e

le

zz

et

algılarımız,

öte

yandan

bugün

sağlığımızı

tehdit

eden

en

önemli

sor

unlar

dan

biri

olan

aşırı

y

eme

sor

ununun

da

temelini

oluştur

ur

.

G

ünümüz

de

ekseriy

et

itibariyle

tükettiğimiz

besinler

,

bedenimiz

e

besleyicilik

yahut

fay

da

açısından

katkı

sağlamaktan

çok,

le

zz

et

kıstasına

gör

e

ter

cih

edilmekte.

B

unun

nedeniyse

açık:

H

az

almanın

en

kestirme

y

ollarından

biri,

le

zz

etli

bir

şeyler

tüketmektir

.

T

adı

“

güz

el

”

olan

bir

şeyler

y

ediğimiz

de,

hatta

o

şeyi

çiğnemey

e

başladığımız

andan

itibar

en

haz

duygumuz

tav

an

yapar;

sakinleşir

v

e

mutlu

olur

uz.

B

u

kısa

devr

e,

str

ese

bağlı

aşırı

y

emenin

de

temel

nedenidir

.

Yine

her

zaman

kullandığım

mantıkla,

on

binler

ce

yıl

önce

tabiatta

yaşayan

atalarımız

için

bu

r

e

eks

devr

elerin

önemi

aşikar

dır

.

B

ulabildikleri

güz

el

şeyler

den

alabildiğine

y

emeleri

onların

fay

dasınadır

zira

yarın

o

güz

el

şeyi

bulabilecekleri

pek

şüphelidir

.

F

akat

bugün,

“

yarın

y

okmuş

”

gibi

y

emey

e

gör

e

ayarlanmış

devr

elerimiz

nedeniyle,

bu

“bolluk

”

or

tamında

le

zz

et

arayışımızın

kurbanı

olduğumuz

v

akıalar

az

değildir

.

R

esepsiy

on

gör

evlisi

gibi

iş

gör

en

tat

duyumuzun

bir

zayıf

yanı

da

“

otel

odalarında

boş

y

er

olup

olmadığı

”

bilgisiyle

doğr

udan

ilgilenmemesidir

.

B

edende

ne

kadar

fazla

depolanmış

besin

olursa

olsun,

kimi

zaman

beyinden

gelen

“

Y

eter

ar

tık,

y

eme!”

sinyalini

duyamayışımızın

nedeni

bu

tat

v

e

le

zz

et

kaynaklı

hazza

aşırı

odaklanmamız

dır

.

A

deta

kapıdaki

gör

evliyi

memnun

etmek

için

oteli

çarşamba

pazarına

çevirmekle

meşgulüz!

O

kadar

kalorili,

yağlı-y

oğur

tlu

kebapları

y

edikten

sonra,

hemen

ar

kasından

peynirleri

uzayan

o

kocaman

sıcak

künefeyi

gö

v

dey

e

indirmek

için

yanıp

tutuşmamız,

buna

çok

iyi

bir

örnektir

.

(Karnınız

tok

olsa

bile

şu

satırları

okur

ken

ağzınız

sulanmış

olabilir;

telaşlanmayın,

normaldir

zira

ner

edeyse

hepimiz

e

aynı

şey

oluy

or

.)

LEZZET, HAZ VE “ŞİFA”

S

ağlıklı

yaşam

önerileri,

diy

et

r

eçeteleri

v

eya

sağlıklı

yaşamla

ilgili

bir

çok

kitap

yahut

kaynakta,

tat

v

e

le

zz

et

hislerinin

biz

e

nasıl

etki

yaptığı

pek

anlatılmaz.

H

albuki

haz

v

e

le

zz

et

algılarımızın

biz

e

iyi

gelen,

iyileştirici

bir

yanı

v

ar

dır

.

B

ir

çoğumuz

canımız

sıkkın

olduğunda

bir

kaç

kaşık

dondurma

v

eya

bir

kaç

par

ça

çikolata

y

emey

e

y

öneliriz.

B

unun

sebebi,

o

hazzın

biz

e

kendimizi

iyi

hissettirmesidir

.

F

akat

tatlıdan

aldığımız

hazza

çok

kolay

bir

şekilde

bağımlı

da

olabiliriz

v

e

bu

dur

um

hayatımızı

tehlikey

e

dahi

sokabilir

.

P

eki,

siz

ce

tamamen

uzak

durmakla

bağımlı

olmak

arasında

bir

seçenek

olabilir mi?

U

zun

yaşayan

insanlar

üz

erinde

yapılan

“

or

tak

nokta

”

araştırmaları

sıklıkla

tekrarlanır

.

F

ar

klı

coğra

y

erler

de,

far

klı

toplumlar

da

v

e

far

klı

örneklemler

de

yapıldıkları

için

elbette

bu

çalışmalar

dan

değişik

sonuçlar

elde

edilebiliy

or

.

F

akat

ilginç

şekilde,

uzun

yaşayan

bir

çok

insan

hiç

de

sandığımız

gibi

mükemmel

sağlıklı,

dikkatli-dengeli

bir

hayat

yaşamıy

or

.

B

unların

içinde

90

yaşın

üstüne

kadar

yaşamış

insanlar

v

ar

v

e

aralarında,

mesela

gecenin

bir

yarısı

buz

dolabını

açıp

pastaları

v

eya

kekleri

iştahla

gö

v

dey

e

indirmek

gibi

garip

y

eme

alışkanlığına

sahip

kişiler

de

gör

ülebiliy

or

.

B

u

insanların

çoğunun

bu

davranışı

kafamızı

karıştırsa

da

uzun

dönemdeki

ör

üntüy

e

baktığımız

da

far

k

or

taya

çıkıy

or

aslında:

B

u

insanlar

dolaptaki

tatlıları

“her

akşam

”

y

emiy

or;

arada

bir

dolaptan

aşırıp

y

emeyi

seviy

orlar

,

o

kadar

.

K

endi

döngülerine

gör

e

belki

ay

da,

belki

15

günde

bir

defa...

Yine

aralarında

her

gün

kompulsif

bir

biçimde

tatlı

yiy

enler

e

rastlayamıy

or

uz

zira

onlar

muhtemelen er

kenden dünyayı ter

k ediy

orlar

.

B

elki

de

arada

bir

alınan

bu

tip

hazlar

,

hayatın

olumsuzlukları

ile

baş

etme

konusunda

biz

e

bir

destek

sağlıy

or

dur

.

Z

ira

atalarımızın

sür

ekli

“

dengeli

bir

diy

et

listesi

”

ile

yaşadıklarını

düşünemeyiz.

Arada

bir

ganimet

misali

buldukları

bal

ko

v

anları

yahut

le

ziz

meyv

eler

den

bolca

v

e

çatlar

casına

y

emiş

olmaları ger

ektiğini rahatlıkla hayal edebiliriz.

S

adece

ağzımız

dan

gir

en

kimyasal

maddeler

yani

gıdalar

üz

erinden

sağlık

ya

da

sağlıksızlık

üz

erine

konuşmak

aslında

bir

eksikliktir

.

B

eden

v

e

zihin

sistemi

bir

bütündür

v

e

“

sağlıklı

yaşama-beslenme

hastalığı

”

şu

dönemler

de

belki

de

çoğumuzu

en

çok

str

ese

sokan

davranış

bozukluğumuz

dur

.

B

u

satırları

okuyanlar

arasında

bu

oranın

daha

yüksek

olduğunu

düşünebiliriz.

Ç

ünkü

“İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

”

başlıklı

bir

kitap

,

kendisiyle

ilgilenmeyi

v

e

daha

doğr

u

yaşamayı

merak

eden

bir

çok

insana

daha

cazip

bir

başlık

olarak

gör

ünecektir

v

e

maalesef

muhtemelen

aramız

dan

bir

çok

kişi,

aslında

“

ayarlarımıza

”

hiç

uygun

olmayan

nice

y

öntemleri

araştırıp

uygulamakla

ciddi

anlamda

v

akit

kaybediy

or

olabilir

.

U

muy

or

um

buradaki

perspektif

,

biraz

daha

rahatlamamızı

sağlar

v

e

biy

olojik

sistemimizin

bilgeliğine

güv

enmemiz konusunda bizi biraz daha cesar etlendirir

.

AŞERME

Aşerme

dediğimiz

“insanın

canının

bir

şeyi

aşırı

der

ecede

çekmesi

”

dur

umunu genellikle hamilelikle ilişkilendiririz ki büyük oranda da doğr u bir

ilişkidir

bu.

H

amile

kadınlar

çoğu

zaman

or

tada

bariz

bir

neden

y

okken

oldukça

tuhaf

yiy

ecek

v

eya

içecek

isteklerinde

bulunabilirler

.

S

ır

f

bu

nedenle

kışın

or

tasında

karpuz

arayışına

gir

en

baba

adayları

pek

az

değildir

,

bilirsiniz.

P

eki, bö

yle bir “

aşerme

” sür

eci or

taya neden v

e nasıl çıkabilir?

B

ebek,

kadın

bedeninde

çok

radikal

bir

parazit

gibi

büyür

.

Kadın

bedeninin

hemen

tüm

kaynaklarını

kendisi

için

kullandığından,

annenin

vücudunda

bir

çok

besin

maddesi

hızla

tükenir

.

B

edenimiz

de

bö

yle

bir

metabolik

dengesizlik

ger

çekleştiğinde

bilinçli

olarak

neyin

eksildiğini

bilebilmek

kolay

değildir

.

B

edenin

izleme

sistemleri,

eksilen

besin

maddesine

gör

e,

öz

ellikle

beynimiz

deki

hipotalamus

bölgesinin

analizleri

neticesinde,

“

canımızın

bir

şeyler

çekmesine

”

neden

olur

.

M

esela

suyun

azalması

susamaya,

tuz

eksikliği

turşu yahut benz

er bir şeyler istemey

e y

ol açar

.

D

aha

karmaşık

ihtiyaçlar

or

taya

çıktığında

ise

daha

önce

benz

er

ihtiyaçları

ner

eden

karşılamışsak

o

besinleri

istememiz

e

neden

olacak

bir

sistem

devr

ey

e

gir

er

.

Çoğu

kişinin

her

acıktığında

yağlı-ballı

ağır

y

emeklerle

yahut

bol

karbonhidratlı

besinlerle

do

ymaya

aşermesi,

bu

bedensel

izleme

ayarlarının

yıllar

bo

yu

sür

en

hatalı

beslenme

alışkanlıkları

ile

bozulmuş

olmasından

kaynaklanır

.

F

akat

eğer

sistem

doğal

seyrinde

ilerliy

orsa

yani

insan

genel

olarak

sağlıklı

beslenebiliy

orsa,

bedenden

gelen

sinyaller

aslında

biz

e

ne

yiyip

içmemiz ger

ektiğine dair önemli bir r

ehberlik sağlar

.

İ

şte

hamilelik

dur

umunda

da

bir

anne

adayının

gecenin

bir

v

akti

“H

ayatım,

canım

acayip

mango

çekti!”

gibi

istekler

de

bulunması,

bedeninde

mey

dana

gelen

bir

metabolik

dengesizliğe

mukabil,

beyninin

“bunu

y

esek

iyi

olur

”

diy

e

v

er

diği

bir

karar

dan

kaynaklanır

.

B

elki

normal

şar

tlar

da

o

meyv

e

yahut

besin

maddesini

tüketmeyi

sevmey

en

bir

kişide

bile

zaman

zaman

bö

yle

aşerme

tepkilerinin

or

taya

çıkması,

beynimiz

deki

v

e

bedenimiz

deki

izleme

sistemlerinin

ne

kadar

iyi

kayıt

tuttuğunun

da

bir

göstergesidir

.

D

aha

önce

o

v

eya

benz

er

besinlerin

alınması

sonucu

beden

hangi

eksikliği

tamamlamış,

hangi

maddelerin

girişine

“

şahit

olmuşsa

”;

benz

er

eksiklikler

olduğunda,

tutulan

kayıtların

yine

o

tar

z

bir

besin

maddesine

ar

zu

oluşturması

gay

et

makul v

e fay

dalı bir mekanizmadır

.

B

edenimiz

v

e

beynimiz,

başta

beslenme

olmak

üz

er

e

her

türlü

tecr

übemiz

için

bö

ylesine

kayıtları

şükür

ki

sür

ekli

olarak

tutar

.

B

u

kayıt

sistemini

düşününce,

hatalı

beslenme

v

e

yaşam

alışkanlıklarının

sistemi

nasıl

bozabileceğini de daha rahatlıkla anlayabiliriz.

T

üm

bağımlılıklar

da

yine

aynı

kayıt

sisteminin

hatalı

çalışmasına

dayanır

.

S

igara,

alkol,

kumar

,

pornogra

yahut

karbonhidrat

gibi

bağımlılıklar

,

beynin

haz

sistemini

aşırı

uyarmalarına

bağlı

olarak,

beynin

r

e

eks

sistemleri

tarafından

“

rahatlatıcı,

sakinleştirici,

gerginlik

yatıştırıcı

”

olarak

kodlanır

.

Kişi,

bu

madde

yahut

davranışlar

dan

uzak

kaldığında

belirgin

bir

gerginlik

v

e

rahatsızlık

hisseder

.

Z

ira

eğer

bö

yle

bir

bağımlılık

nesnesi

ile

ilişki

kur

ulmuşsa,

beynin

haz

sistemlerinin

aşırı

uyarılmasına

alışan

zihin,

o

uyarım

olmadığında

rahatsızlık

tepkisi

ür

etir

.

O

zaman

da

doğal

olarak

sıklıkla o madde yahut davranışı ar

zular

.

E

ğer

kişi

bağımlı

olduğu

nesne

yahut

davranışa

ulaşamaz,

ondan

uzak

kalırsa,

bu

rahatsızlık

tepkileri

“

y

oksunluk

”

dediğimiz

daha

genel

bir

rahatsızlık

tepkisi

silsilesini

tetikler

.

B

u

bağımlılık

döngüsü,

beslenme

şeklimizi

de

günümüz

de

çok

belirgin

olarak

etkilemektedir

.

B

aşlıca

karbonhidratlı

v

e

işlenmiş

gıdalara

karşı

kolaylıkla

geliştir

diğimiz

bu

bağımlılık

devr

eleri

v

e

onların

y

okluğunda

hemen

devr

ey

e

gir

en

y

oksunluk

tepkileri,

sağlıklı

v

e

doğal bir beslenme döngüsüne geçmemizin önünde etkili bir engeldir

.

BEDEN ÇÖP GIDALARI ÖĞRENDİĞİNDE...

Ö

nceki

kısımda

tat

duyusunun

öğr

enilen

y

önlerine

dikkat

çekmiştim.

Y

aşamımızın

ilk

yıllarından

beri

içinde

bulunduğumuz

kültür

v

e

or

tamlar

dan

edindiğimiz

beslenme

alışkanlıklarımız,

tat

v

e

le

zz

et

algımızı

da

önemli

oranda

etkiler

.

Ö

z

ellikle

işlenmiş,

bol

baharatlı,

soslu,

tuzlu

v

e

her

türlü

le

zz

et

duyumuzu

gıdıklayacak

şekilde

muhtelif

ar

omalarla

le

zz

etlendirilmiş

hızlı

y

emek

(fast

food)

yahut

atıştırma

tar

zındaki

besinler

,

tat

ayarlarımızla

kökten

o

ynayarak

beslenme

alışkanlıklarımızı

v

e

doğal

ayar

noktalarımızı

tamamen

değiştir

ebilme

gücüne

sahiptir

.

O

nedenle

hızlı

y

emek

alışkanlığının

öz

ellikle

1980’

ler

den

itibar

en

katlanarak

ar

ttığı

B

atılı

ülkelerin

çoğunda

aşırı

kilo

v

e

kalp-damar

hastalıkları

gibi

aşırı

kalori

alımıyla

ilişkili

hastalıkların

ar

tışı,

insanların

bu

biçar

e

dur

umunu

yansıtan

trajik

bir

örnektir

.

Aslında

bu

gibi

yiy

ecekler

için

kullanılan

“

çöp

yiy

ecek

”

(junk

food)

tabiri,

bu

anlamda

ger

çekten

de

y

erindedir

.

T

adı,

kokusu,

le

zz

eti

v

e

gör

üntüsüyle

gay

et

iştah

açıcı

olan

ama

y

ediğiniz

de

bedeniniz

e

aşırı

kalori

v

e

dengesiz

enerji

pompalayan

bu

tar

z

besinler

den

neden

uzak

durmamız

ger

ektiği,

fabrika

ayarlarını

anladıkça

çok

daha

anlaşılır

hale

gelir

.

Ö

z

ellikle

çocuklarımızı

bu

tip

gıdalar

dan

uzak

tutmak,

gelecek

nesillerin

sağlığı

için

yapabileceğimiz

en

iyi yatırımdır

.

E

lbette

bu

kadar

“haz

mer

ke

zli

”

bir

beslenme

biçimi

çoğu

insanın

karşı

ko

yamayacağı

bir

y

oğunlukta

hayatımıza

girince,

gıda

sektör

ünün

bu

kadar

y

oğun

tüketim

v

e

israfa

bağlı

olarak

y

eni

yiy

ecek

ür

etme

y

olları

bulması

ger

ekir

.

G

ünümüz

de

en

önemli

tar

tışma

konularından

biri

olan

genetiği

değiştirilmiş

organizmalar

(GDO)

meselesi

de

işte

tam

bu

aşırı

tüketim

ihtiyacına v

er

diğimiz gay

et insanî v

e mecburî bir tepkidir

.

GDO’

ların

ne

olduğuna

kısaca

değinmeden

önce

şunu

sö

ylemeliyim:

E

ğer

siz,

(ev

et

siz)

haftanın

her

günü

et

y

emek

v

e

dev

amlı

aynı

besinlerle

bolca

beslenmek

istiy

orsanız,

GDO

yahut

diğer

endüstriy

el

gıda

y

öntemlerine

karşı

olmanız

anlamsızlaşacaktır

.

Z

ira

her

kes

bizim

gibi

davrandığı

takdir

de,

bu

kadar

y

oğun

tüketimi

bö

yle

bir

nüfus

sayısı

için

doğal

y

öntemlerle

karşılama

imkânınız

y

oktur

.

M

uhtemelen

siz

de

iki

adımlık

y

er

e

bile

öz

el

arabasıyla

gidip

her

gün

çevr

e

kirliliğinden

şikây

et

eden

insanlara

denk

gelmişsiniz

dir

.

B

u

noktada

GDO

gibi

“

ayar

bozucu

”

mevzulara

karşı

geliştirilebilecek

en

etkili

y

öntem,

önce

kişisel

hayatımızı

düz

enlemek

v

e

bunu,

önce

yakın

çevr

emiz

dekiler olmak üz

er

e diğer insanlara da anlatmaktır

.

Aksi

y

önde

bakarsak

gör

eceğimiz

manzara

ise

şundan

ibar

ettir:

G

ıda

israf

ediy

orsak,

çöplerimizin

önemli

bir

kısmı

yarı

y

enmiş

gıdalar

dan

oluşuy

orsa,

canımızın

her

istediğini

istediğimiz

zaman

bulabilmek

istiy

orsak,

öz

ellikle

de

“

mevsimi

dışında

”

bitki

v

e

besin

tüketmek

alışkanlığına

sahipsek,

üzgünüm

ama

çevr

ey

e

bu

denli

zarar

v

er

en

nice

uygulamaları

da

bilmeden

talep

ediy

or

uz demektir

...

GDO ASLINDA NEDİR?

D

ediğim

gibi,

son

bir

kaç

on

yılın

belki

de

en

tükenme

z

tar

tışma

konularından

birisi,

genetiği

değiştirilmiş

canlıların

beslenme

amacıyla

ür

etilmesi

v

e

tüketilmesidir

.

G

enetiği

değiştirilmiş

organizma

yahut

GDO

dediğimiz

de,

çoğu

insanın

zihninde

laboratuv

ar

şar

tlarında

ultra

gelişmiş

teknolojik

y

öntemlerle

teker

teker

genleriyle

o

ynanmış

organizmaların

ür

etildiği

bir

or

tam

canlanıy

or

olabilir

.

F

akat

GDO

sınıfına

gir

en

ür

ünleri

bö

yle yapmıy

or

uz. B

elki temel araştırmaların bir kısmı bö

yle laboratuv

arlar

da

yür

ütülüy

or

fakat

pratik

uygulamada

bugün

y

ediğimiz

her

şey

aslında

bir

nevi

GDO

statüsünde.

Z

annettiğimiz

gibi

ö

yle

çok

gelişmiş

laboratuv

ar

or

tamlarına v

e so

stike teknolojiler

e de ihtiyaç y

ok...

GDO

teknikleri,

doğada

v

ar

olan

ata

organizmaların

daha

besleyici,

daha

kolay

ür

ey

ebilen

v

e

daha

dayanıklı

tür

evlerini

ür

etmekle

ilgili

bir

y

öntemler

bütünüdür

.

S

ıfır

dan

bir

canlı

yaratabilen

kimse

y

oktur;

sadece

doğada

v

ar

olan

yahut

binler

ce

yıldır

tarım

v

e

hayv

ancılıkla

ıslah

edegeldiğimiz

bitki

v

e

hayv

anları

daha

v

erimli

v

e

daha

ucuz

ür

etmenin

y

ollarını

ararız.

B

u

da

aslında

binler

ce

yıldır

yaptığımız

bir

iştir:

T

arımın

başlangıcından

beri

“

en

çok

işimiz

e

yarayan,

en

işimiz

e

gelen

”

ür

ünleri

seçip

,

onları

çiftleştir

er

ek

aslında bitki v

e hayv

an topluluklarının “

genleri

” yahut “

genetik öz

ellikleri

” ile

o

ynuy

or

uz.

S

onuçta

önemli

olan

yaşayabilir

,

ür

ey

ebilir

y

eni

çeşitler

ür

etebilmektir

.

B

ugün

gelişen

bilimsel

bilgi

v

e

teknolojik

imkânların

da

etkisiyle

elbette

bu

konuda

belli

riskleri

taşıyabilen

kir

,

çalışma

v

e

uygulamalar

v

ar

.

M

esela

bir

vir

üsün,

bakterinin

v

eya

bir

başka

canlının

genlerini

alıp

diğer

canlılara

aktararak

y

eni

ür

ünler

oluşturmayı

deney

en

sayısız

araştırma

gr

ubu

v

ar

.

N

eyse

ki

bu

çalışmaların

sonuçları

(henüz)

sandığımız

kadar

kor

kutucu

bo

yutlara ulaşmış değil. B

unun da tabii temel bir biy

olojik nedeni v

ar

.

B

ugünkü

GDO

meselesi,

“biy

oteknoloji

”y

e

dair

topluma

yayılmış

(v

e

biraz

da

bilim

kurgu

v

e

kor

ku

edebiyatı

ile

adeta

enjekte

edilmiş)

bir

kor

kuya

y

ol

açıy

or

.

B

u

dur

um

biraz

da

mesnetsiz

bir

paniğe

neden

oluy

or

.

Ç

ünkü

aslında

GDO

denen

şeyin

ne

olduğunu,

kapsamını

v

e

ger

çek

sonuçlarını

çok

bilmiy

or

uz.

Yıllar

önce

bir

gaz

ete

haberinin

bizi

çok

eğlendir

diğini

hatırlıy

or

um.

H

aber

e

gör

e,

y

ediğimiz

domateslerin

soğuğa

karşı

daha

dayanıklı

olabilmesi

için

bir

çalışma

yapılmış.

K

uz

ey

denizlerindeki

balıkları

soğuğa

karşı

kor

uduğu

tespit

edilen

pr

oteinleri

ür

eten

bazı

balık

genleri,

öz

el

y

öntemlerle

alınıp

domatesler

e

v

erilmiş

v

e

bö

ylece

soğuğa

dayanıklı

domatesler

ür

etilmey

e

çalışılmış.

G

az

etede

gör

üşlerine

y

er

v

erilen

der

tli

(v

e

uzman)

bir

tüketici

ise

konuyla

ilgili

şö

yle

bir

ser

z

enişte

bulunmuştu:

“B

iz

bu

domatesleri

tüketiy

or

uz ama ya çocuklarımız

da solungaç çıkarsa ne yapacağız?”

P

anik

dur

umunun

aklı

dur

dur

duğunu

biliriz;

burada

da

benz

er

şekilde,

binler

ce

yıldır

balık

tüketer

ek

balıklar

daki

“

solungaç

genleri

”ni

de

yiy

en

insanların

neden

solungaç

çıkar

tmadığı

pek

aklımıza

gelme

z

v

e

bö

yle

ser

z

enişler

e

balıklama

atlama

eğilimi

gösteririz.

B

ilinmey

enden

kor

kmak,

ayarlarımızın bir par

çasıdır çünkü...

GDO’LU CANLILAR YAŞAYABİLİYORSA...

B

ahsettiğim

bu

tip

genetik

çalışmalar

dan

ileri

düz

ey

de

rahatsız

olanları

(belki)

bir

nebz

e

rahatlatabilecek

bir

kuralı

öz

etlemek

isterim.

T

abiat

çok

sıkı

kurallarla

denetlenir

.

B

u

kurallara

uygun

olmayan

bir

şeyin

yaşayabilmesi

mümkün

değildir

.

D

olayısıyla

eğer

GDO

işlemleri

sonucunda

ür

ettiğiniz

bir

canlı

yaşayabiliy

or

,

büyüy

ebiliy

or

v

e

ür

ey

ebiliy

orsa,

o

hâlâ

gay

et

biy

olojik

bir

canlıdır

v

e

tadını

seviy

orsanız

yiy

ebilirsiniz.

Z

ira

biraz

biy

olojinin

temel

işleyiş

mantığına

bakarsanız,

doğada

bu

iş

mily

onlar

ca

yıldır

sür

ekli

aynı

şekilde yür

üy

or:

G

enler

birbiriyle

karışıy

or

,

far

klı

türler

arasında

taşınıy

or

,

mutasy

onlar

birikiy

or

v

e

neticede

genetik

yapı

sabit

bir

y

önergeler

dizisi

olmaktan

çok,

kaynayan

bir

kazan

gibi

sür

ekli

değişime

uğr

uy

or

.

İ

ncelikle

kurgulanmış

tabii

denge

v

e

seçilim

mekanizmaları

da

bunlar

arasından

“

en

uygun

olanların

”

hayatta

kalmasına

izin

v

er

er

ek,

sistemi

bütün

olarak

bir

or

kestra

misali

yumuşak biçimde işletmey

e dev

am ediy

or

.

E

lbette

genetiğe

yaptığımız

her

müdahale,

daha

önce

v

ar

olmayan

çeşitlerin

“insan

müdahalesiyle

”

or

taya

çıkmasına

da

z

emin

hazırlıy

or

.

F

akat

henüz

“

sıfır

dan

bir

canlı

”

ür

etemediğimiz

için

elimiz

de

sadece

belli

oranlar

da

far

klılaştır

dığımız

yahut

doğada

işe

yarar

bir

şekilde

evrilmiş

öz

elliklerini

birleştirmey

e

çalıştığımız

v

ersiy

onlar

v

ar

.

T

ekrar

edeyim:

E

ğer

her

gün

et

v

e

tavuk

yiy

ebilmek

istiy

orsanız,

bu

gelişmeleri

mecbur

en

siney

e

çekeceksiniz.

Y

ok,

eğer

“B

en

yarım

dönüm

bir

bostan

yapar

,

orada

ekip

biçtiğimle,

y

etiştir

diğimle

idar

e

ederim.

”

derseniz,

zaten

bu

konuda

fazla

endişelenmeniz

e

de

ger

ek

kalmaz.

H

em

“

nükleer

tüketim

”

düz

eyinde

yaşayıp

hem

de

“

y

eşil

v

e

çevr

e

dostu

enerji

”

istemek

gibi

anlamsız,

karşılıksız

v

e

çocukça bir istektir bu...

MEVSİMİNDE TÜKETMEK: BEDENİMİZİN SAATLERİ

G

ünümüzün

modern

şehir

insanı,

canının

her

istediğini

bulabiliy

or

desek

abar

tmış

olmayız.

Eskiden,

hatta

daha

elli

yıl

öncesine

kadar

her

bitki

yahut

besini

ancak

belli

mevsimler

de

bulabilen

insanlar

,

şimdi

mevsimden

bağımsız

olarak

her

türlü

gıdaya

ulaşabilir

oldu.

U

laşabiliy

or

uz,

zira

bunu

isteyip

bir

y

olunu

bulabilen

tek

canlı

biziz.

G

er

ek

seracılık

ger

ekse

GDO

teknikleri

ile

elde

ettiğimiz

dayanıklı

bitki

v

e

hayv

an

tür

evleri,

biz

e

her

koşulda

v

e

her

mevsimde

istediğimiz

ür

ünü

ür

etme

özgürlüğü

de

v

eriy

or

.

Canımızın

her

istediğini

her

istediğimiz

de

tüketebildiğimiz

zaman

da,

bir

nesil

önceki

insanların

hiç

sahip

olmadığı

bir

“

metabolik

özgürlüğe

”(!)

sahip

olabiliy

or

uz:

Canımız, yılın her anında her bir şeyi istey ebiliy

or!

M

evsiminde

y

etişen

ür

ünlerin,

besleyicilik

v

e

vitamin

içeriği

gibi

öz

ellikler

de

mevsimi

dışında

y

etişenler

den

çok

daha

v

erimli

olduğunu

biliy

or

uz.

B

ununla

birlikte

günümüz

de

ülkeler

arası

gıda

ithalat

v

e

ihracatı

say

esinde,

bir

yarıkür

eden

diğerine

dahi

gıda

transferi

yapabiliy

or

uz.

F

akat

ne

olursa

olsun;

y

olda

geçen

zaman,

nakliy

e

şar

tları

v

e

tüketen

insanların

zamansal

v

e

bedensel

ihtiyaçları,

bu

“

yabancı

”

gıdalar

dan

fay

dalanma

oranımızı

azaltabiliy

or

.

M

evsiminde

toplanmış,

dondur

ulmuş

v

e

daha

sonra

tüketilen

ür

ünlerin,

mevsim

dışında

ür

etilen

ür

ünler

e

gör

e

çok

daha

z

engin

besleyici

içeriğe

sahip

oldukları

ise

bilinen

bir

ger

çektir

.

Y

ani

bir

canlının

ür

eme

zamanı,

canlı

bedeninin

biriktir

ebileceği

v

e

bizler

e

besin

olarak

sunabileceği

maddelerin

miktarlarını

belirgin

oranlar

da

etkiler

.

Z

aten

mily

onlar

ca

yıldır

tabiat

aracılığıyla

biz

e

ikram

edilen

gıdalar

v

e

bunların

bileşimlerine

gör

e

yaşamaya

ayarlanmış bedenlerimiz, en iyi fay

dayı yine bö

yle mevsiminde v

e y

er

el olarak

y

etişen canlılar

dan alabiliy

or

.

Ö

z

ellikle

doğal

seçilim

dediğimiz

sür

ecin

mantığını

v

e

bu

seçilimde

canlıların

birbirlerini

nasıl

etkilediklerini

anlarsak,

mevsiminde

gıda

tüketiminin

fay

dalarını

“

çok

da

fazla

bilimsel

çalışma

v

e

uzman

tavsiy

esi

”

okumak

z

or

unda

kalmadan

anlayabiliriz.

F

arazî

bir

örnekle

bu

konuyu

açmaya

çalışalım:

B

ir

coğrafî

bölgede

yaşayan

tüm

canlıların

birbirleri

ile

ilişkileri,

her

bir

canlı

tür

ünün

nasıl

evrileceğini

belirley

en

en

önemli

etkenler

den

biridir

.

S

özgelimi

o

bölgede

bolca

bulunan

bazı

hayv

anlar

,

diy

elim

ki

y

onca

gibi

bir

bitkinin

içinde

bolca

bulunan

bir

madde

yahut

maddeler

kombinasy

onu

say

esinde,

sağlıklarını

tehdit

eden

bir

parazit

enfeksiy

onuna

karşı

dayanıklılık

kazanıy

or

olsunlar

.

O

tip

y

oncaları

y

emeyi

daha

çok

sev

en,

belki genetik olarak buna daha yatkın olarak doğmuş hayv anlar

, y

oncayı daha

fazla

tüketecek

v

e

o

parazit

enfeksiy

onuna

karşı

bedenlerini

daha

iyi

savunabilecektir

.

O

y

oncaları

y

emey

en,

yiy

emey

en

yahut

tadını

sevmey

enler

ise enfeksiy

ona yakalanma açısından daha bahtsız olacaktır

.

Y

oncaları

tüketen

canlılar

aynı

zamanda

diy

elim

ki

dışkıları

aracılığıyla

y

onca

tohumlarını

başka

başka

y

erler

e

bırakarak

y

oncaların

da

daha

fazla

ür

emesine

v

esile

olabilir

.

Z

ira

bir

çok

bitki,

“

y

emesi

le

zz

etli

”

yaprak

v

eya

meyv

eler

ür

eter

ek,

bir

çok

hayv

anı

aslında

tohumlarını

yaymak

için

bir

araç

olarak

kullanır

.

M

esela

bizim

o

z

ehir

gibi

acı

biberleri

bayıla

bayıla

y

ememiz

de

sır

f

bu

yüz

dendir

.

(K

endinizi

kullanılmış

hissetmeyin;

sadece

tabiatın

bilgece

dengelerinden biridir bu.)

N

eticede

tamamen

şu

anda

uy

dur

duğum

bu

basit

y

onca-hayv

an

senar

y

osunu

nesiller

bo

yunca

o

ynatırsanız,

sonuçta

ne

olacağı

çok

açıktır:

B

ir

sür

e

sonra,

belki

onlar

ca,

belki

yüzler

ce

yıl

içinde

hem

o

y

oncadan

beslenen

hayv

anların

sayısının

ar

tması

hem

y

onca

sevmey

enlerin

azalması

hem

de

o

y

onca

tipinin

o

bölgede

yayılması

v

e

diğer

y

onca

tür

evlerine

karşı

baskınlaşması

mukadder

dir

.

E

lbette

tabiattaki

ilişkiler

v

e

seçilim

sür

eçleri

bu

kadar

basit

v

e

az

faktörlü

denklemler

e

dayanmaz.

İ

şler

çok

daha

karmaşıktır

,

daha

çok

y

önlüdür

.

F

akat

temel

mantık

aynıdır:

T

üm

canlılar

,

ekosistem

içinde

birbirlerinin

fay

da

v

e

zarar

ilişkileri

çer

çev

esinde

karmaşık

dengeler

e

gör

e

çeşitlenir

v

e

far

klılaşır

.

Canlıların

genetik

çeşitliliği,

çevr

e

şar

tlarındaki

değişimler

v

e

canlı

bedenlerinin

biy

olojik

öz

ellikleri;

son

der

ece

karmaşık,

hassas

v

e

belirleyici

bir

denge

sistemi

teşkil

eder

.

B

u

denge,

bizim

el

atmamıza

kadar

mily

onlar

ca

yıl

bo

yunca

canlılığı

v

ar

etme,

çeşitlendirme

v

e

kor

uma

hususunda

gay

et

güz

el

işlemiş

gör

ünüy

or

.

Ama

bizim

or

tama

hâkim

olmaya

başladığımız

son

bir

kaç

yüz

yılda,

işler

tabiatta

pek

de

aşina

olunmayan

bir

y

önde

işliy

or

.

Ar

tık

doğanın

dengesinden

çok

kendi

hev

esini

göz

eten

v

e

maalesef

bunun

için

de

her

şeyi

yapabilen

bir

canlı

tür

ünün

dünyayı

kendine

gör

e

şekillendirmesinden

bahsetmek

dur

umundayız.

H

er

gün

canının

istediğini

yiy

ebilmek

de

işte

bö

yle

tuhaf

bir

canlının

tuhaf

v

e

doğal

olmayan

isteklerinden sadece bir tanesidir

.

E

vrimsel

v

e

ekolojik

y

önden

bu

denge

mantığı,

y

ediklerimizin

neden

“

y

er

el

v

e

mevsiminde

”

olması

ger

ektiğini

aslında

biz

e

çok

güz

el

anlatır

.

O

bölgede

v

e

belirli

zaman

aralıklarında

(mevsimler

de),

far

klı

biy

olojik

ör

üntülerin

v

arlığı

geçerlidir

.

M

ily

onlar

ca

yılda

incelikli

seçilim

sür

eçleri

ile

oluşmuş

bu

ör

üntüler

,

tüm

canlıların

“

optimal

”

fay

da

sağlayabileceği

doğal

bir

dinamik

dengey

e

oturmuş

dur

umdadır

.

P

atlıcan,

kiraz,

elma

v

eya

lahana

o

nedenle

belli

mevsimler

de

or

taya

çıkar

.

O

nedenle

belli

mevsimler

de

bunların

tüketilmesi ger

ekir

.

S

onuçta

her

dönemde

far

klı

canlılar

or

tama

hâkim

olur;

yaz

v

e

kışın

bitki-

hayv

an

dengeleri

far

klıdır

.

S

eçilimin

ana

kuralı

olan

“

ür

eme

başarısını

ar

tırma

” kıstası, bu birlikte oluşan canlı çeşitliliği v e dengesinin de en belirgin

y

önlendirici

güçlerinden

biridir

.

Y

ani

mevsiminde

tükettiğimiz

v

e

yaşadığımız

çevr

ede

y

etişebilen

her

türlü

besin;

bedenimiz

açısından

daha

besleyici, sağlığımız açısından da daha uygun olacaktır

.

B

u

bilgiler

aslında

tabiata

bakan

her

kese

açıktır

.

B

unları

gör

ebilmek

uzmanlık

ger

ektirme

z.

Ama

insanın

“

canının

istediğini

istediği

zaman

tüketebilme

”

güdüsü,

bu

açık

ger

çeği

görmeyi

v

e

hayatımızı

ona

gör

e

düz

enley

ebilmemizi

de

başarıyla

engeller

.

B

unun

için

isterseniz

biy

okimyacı

v

e

diy

etisy

enlerin

yapacakları

bilimsel

çalışma

sonuçlarını

bekley

ebilir

,

isterseniz

mily

onlar

ca

yıldır

olduğu

gibi

tabiata

gömülmüş

o

kadim

bilgeliğe

güv

enmeyi ter

cih edebilirsiniz.

ANORMAL BESİN TÜKETİMİNİN MALİYETİ

G

ünümüz

de

geldiğimiz

noktaya

şimdi

far

klı

bir

gözle

bakabiliy

orsunuz

dur

sanırım...

B

ütün

bunların

sonucunda,

zaten

bakan

her

kesin

gör

ebildiği

temel

sor

un

bir

ke

z

daha

karşımıza

çıkıy

or

.

D

ünyanın

belli

bir

kesimi,

ki

biz

bunlara

gelişmiş

v

e

gelişmekte

olan

ülkeler

diy

or

uz,

anormal

miktar

da

besin

tüketimini,

hatta

daha

doğr

u

bir

ifadeyle

“israfı

”nı

temel

yaşam

tar

zı

olarak

benimsemiş

dur

umda.

K

ür

esel

iklim

değişiklikleri

için

sor

umlu

aranır

ken,

hepimizi,

sofralarında

et

tüketen

her

kesi

doğr

udan

“

zanlı

”

yapan

esas

neden,

çoğunlukla göz

den kaçar

.

G

ünümüz

de

gözlemlediğimiz

iklim

üz

erindeki

sıra

dışı

değişikliklerin

temel

nedeni

olarak

düşündüğümüz

“kür

esel

ısınmanın

”

dünya

çapında

en

önemli

kaynağı,

öz

ellikle

Amerika

B

irleşik

D

evletleri

gibi

gelişmiş

bir

kaç

ülkede

“

et

ür

etmek

”

amacıyla

y

etiştirilen

sığırların

atıkları

v

e

gazlarıdır

.

B

izler

e

“bany

o

v

eya

temizlik

suyundan

tasarr

uf

”

dersleri

v

er

en

uzmanlar

,

nedense

her

yıl

insanların

içme

v

e

temizlik

için

har

cadıkları

suyun

yüzler

ce

kat

fazlasını

hayv

an

y

etiştiriciliği

v

e

mono-kültür

tarımı

için

har

camak

z

or

unda

olduğumuzu gündeme getirme

zler

.

H

er

yıl

insanların

“

et

yiy

ebilmesi

”

için

mily

onlar

ca

sığır

kesiliy

or

.

2018

yılı

rakamlarına

gör

e

dünya

çapında

küçük

v

e

büyükbaş

hayv

an

sayısı

1

milyarın

üz

erinde.

O

r

talama

tavuk

sayısının

tüm

dünyada

50

milyarı

aşmış

olduğu

tahmin

ediliy

or

.

B

u

kadar

hayv

anın

beslenmesi,

bakımı,

atıklarının

or

tadan

kaldırılması

müthiş

bir

maliy

et

anlamına

geliy

or

.

ABD’

de

hayv

an

besiciliğinden

kaynaklı

atıklar

nedeniyle

Amerika

kıtası

çevr

esindeki

okyanuslar

da

hektarlar

ca

“

ölü

alan

”

oluşmuş

dur

umda.

B

u

ölü

alanlar

da

hiçbir

canlı

yaşayamıy

or

.

Ayrıca

bu

ölü

alanlar

gittikçe

büyüy

or

v

e

okyanustaki yaşamı da tehdit ediy

or

.

O

kyanuslara

gelirsek,

onlar

her

ne

kadar

far

kında

olmasak

da

bizim

yaşamımızın

doğr

udan

kaynağı.

D

ünyanın

oksijeninin

büyük

kısmı

okyanuslar

da

yaşayan

tek

hücr

eli

fotosente

z

yapabilen

mikr

oorganizmalar

tarafından

ür

etiliy

or

.

F

akat

aşırı

tüketimimiz

v

e

çöplerimiz

say

esinde

bugün

denizlerimizin

asitlik

düz

eyi

de

hızla

yükseliy

or

.

D

ur

um

zannettiğimiz

den

çok

daha

kötü

bo

yutlar

da:

O

kyanuslar

ileri

düz

ey

de

asitleşti

v

e

bu

nedenle

okyanusların

can

damarları

olan

mer

canlar

,

y

eşil

bitkiler

v

e

binler

ce

balık

tür

ü

bir

er

bir

er

dünyadan

çekiliy

or

.

B

u

gidişle

çok

yakında

bırakınız

yiy

ecek

besin bulmayı, soluk alacak oksijen sıkıntısı da baş göster ebilir

...

Amacım

felaket

tellallığı

yapmak

değil;

ayarlarımız

dan

sapmanın

bizim

gibi

bir canlıya maliy

etine dair genel bir

kir v

er

ebilmek istiy

or

um. B

ütün bunlar

,

son

fabrika

ayarımız

olan

“S

ınırları

Aşmak

”

bölümünde

de

tar

tışacağımız

gibi,

biy

olojik

sınırlarımızın

v

e

y

eteneklerimizin

çok

ötesinde

işler

becer

ebilmemizin

karanlık

tara

arının

sonuçları.

Yine

aynı

öz

elliğimizin

müspet

v

e

ay

dınlık

tara

arını

işleter

ek

bu

dur

umlar

dan

kur

tulabilir

yahut

zararı

en

aza

indir

ebiliriz.

B

u

kur

tuluş

sür

ecinin

başlangıcı

ise

“

aslında

ne

olduğumuzu

”

yani

İ

nsanın

F

abrika

Ayarları

’nı

hatırlamaktan,

kendimizin

v

e

hayatımızın far

kına v

armaktan geçiy

or

.

B

uradaki

konumuzun

nedeni

de

çözümü

de

açıktır:

İ

nsanlar

bu

denli

etobur

canlılar

değildir

.

E

v

et,

beslenmemiz

için

et

de

ger

eklidir

,

fakat

bu

ihtiyacımız

çok

sınırlı

bir

düz

ey

dedir

.

H

aftada

bir

yahut

ay

da

bir

kaç

ke

z

et

tüketmek

biz

e

rahatlıkla

y

eter

.

B

ugün

maalesef

bir

çok

insan,

günde

bir

kaç

yüz

gram

et

y

emeden

kendini

y

emek

y

emiş

saymayabiliy

or

.

Ö

z

ellikle

günümüz

de,

istediğimiz

içerikler

e

sahip

besinler

e

ulaşmanın

bu

kadar

kolay

olduğu

bir

or

tamda

halen

“

açgözlü

av

cı-toplayıcılar

”

gibi

y

emek,

bir

nevi

akılsızlık

oluy

or

.

B

u

akılsızlık

“

modası

”,

modern

imkânların

biz

e

sağladığı

aşırı

seçenek

bolluğuyla,

do

ymak

bilme

z

evrimsel

ayarlarımızın

talihsiz

etkileşiminin

sonuçlarından biri olarak or

taya çıkıy

or

.

İSTATİSTİKLE SAĞLIK OLUR MU?

Kilomuzu,

kan

değerlerimizi,

tansiy

onumuzu,

günlük

yür

üme

miktarımızı,

beden

ölçülerimizi

v

e

egz

ersiz

sıklığımızı

belli

istatistikî

“

or

talamalara

”

gör

e

belirleriz.

B

ir

şekilde

öğr

enmişiz

dir;

or

talamadan

her

sapma

bizi

rahatsız

etmelidir

,

or

talama

olana

kadar

tedbir

almaya

dev

am

etmemiz

ger

ekir

.

B

u

or

talamaların

adına

“

normal

değerler

”

deriz

v

e

“

normal

olmadığımız

”

zaman

ya

hasta

olduğumuza

yahut

bir

şeylerin

ters

gittiğine

emin

olur

uz.

S

adece

biz

sıradan

insanlar

değil,

sağlığımızı

emanet

ettiğimiz

doktorlarımız

da

maalesef

bö

yle bir r

e

eksi sıklıkla göster

ebilmekte...

M

odern

tıbbın

v

e

yaygın

olarak

kabul

gör

en

bilimsel

anlayışın

biz

e

bir

hediy

esi

olan

istatistiksel

bakış,

dünya

v

e

benlik

algımızı

ciddi

oranda

belirlemey

e,

şekillendirmey

e

başlayalı

çok

zaman

oldu.

M

esela

sıradan

v

e

aslında

genellikle

“

sağlıklı

”

bir

er

kek

olarak

bizzat

ben,

kendimi,

bel

v

e

göğüs

çevr

em,

kilom,

tepemdeki

saç

miktarım

gibi

bir

sür

ü

kıstasa

gör

e,

belli

bir

standar

da

uymak

z

or

unda

hisseder

ken

buluy

or

um.

Kan

tahlilimde

çıkan

analiz

sonuçlarında,

normal

aralıktan

biraz

olsun

sapma

göster

en

değerler

belir

diğinde (ki bilgisayar ar

tık bunları otomatik olarak ko

yu r

enkli v

e yıldızlı

olarak

v

eriy

or),

kendimi

rahatsız

hissediy

or

um.

H

albuki

hastaney

e

sadece

r

utin

bir

kontr

ol

için

gitmiştim

v

e

olumsuz

hiçbir

şey

hissetmiy

or

dum.

B

ununla

birlikte

“

or

talama

”ya

gör

e

“

normal

”

değer

aralıkları

her

birimiz

için

nasıl

da

bu

kadar

bağlayıcı,

belirleyici

sayılıy

or

diy

e

düşünmek

ger

ekiy

or

aslında.

Ç

ünkü

her

birimiz

hiç

kimsey

e

benz

emey

en

bir

simaya,

ses

tonuna,

parmak

izine,

geçmişe

v

e

far

klı

zihinler

e

sahibiz;

bunlar

da

diğer

tüm

değerlerimiz gibi biz

e öz

eller

.

M

esela,

bir

insan

temel

ayarları

v

e

yaşam

or

tamı

nedeniyle

biraz

fazla

kilolu

olabilir

.

E

ğer

bu

kişi

or

talamalara

uymak

adına

“kilo

v

erme

”

telaşı

ile

her

türlü

tedbiri

sür

ekli

denemek

z

or

unda

kalırsa,

bu

tar

z

bir

bakış

çarpılması

onun

için

en

öncelikli

str

es

kaynaklarından

biri

haline

gelebilir

.

Öyle

ki,

insan

sır

f

bu

gerginliğin

yaratabileceği

muhtemel

olumsuz

zihin

v

e

beden

tepkileri nedeniyle er

kenden yaşlanıp hayat fonksiy

onlarına v

eda bile edebilir

.

“S

ür

ekli

y

ediği

halde

kilo

alamayan

”

yahut

“her

türlü

r

ejimi

denesem

de

olmuy

or

,

kilo

v

er

emiy

or

um

”

diy

en

insanlara

belki

de

“bunu

yapmamalısın

”

demek ger

ekecektir

.

Y

aşam

v

e

sağlık,

bütüncül

kavramlar

dır

.

S

adece

kan

kolester

ol

düz

eyiniz,

tir

oid

hormon

miktarınız

yahut

laktozu

sindir

ememeniz

ile

sağlıksız

yahut

hasta

olmazsınız.

B

unlar

gibi

“

sapmalar

”

tabii

ki

bazı

rahatsızlıkların

işar

etleri

olabilir

.

Ancak

hastalıkların

dışında,

sadece

siz

e

has

dur

umlar

v

eya

çeşitliliğin

siz

deki

yansımaları

şeklinde

de

belir

ebilir

.

B

elli

parametr

eleri

belli

değerler

e

ulaştırmak

sağlık

değildir

.

S

ağlık;

hayatımız

daki

toplam

kaliteyi

göz

eter

ek,

fabrika

ayarlarımıza

gör

e

“N

e

kadar

doğr

u

yapıy

or

um?

N

asıl

hissediy

or

um?”

sor

ularının

kişisel

cev

aplarının

bilinci

ile

yaşayabildikçe

kor

unabilen

bir

hediy

edir

.

T

ıp

fakültesinin

zy

oloji

v

e

patoloji

gibi

derslerinde

sev

diğimiz

bir

egz

ersiz

v

ar

dır

.

H

astaney

e

gelen

farazî

bir

hastanın

dijital

kan

tetkik

değerleri

öğr

enciler

e

v

erilir

v

e

olası

bir

hastalığı

v

arsa

öğr

enciler

den

bunu

teşhis

etmeleri

istenir

.

H

enüz

ikinci

yahut

üçüncü

sınıftaki

tıp

öğr

encileri,

y

eni

öğr

endikleri

tüm

hastalıkların

hangi

kan

değerinde

ne

değişiklikler

yaptığını

e

zberlemekle

meşguldürler

o

sıralar

da.

B

undan

dolayı,

ellerindeki

sayılara

bakınca

“

normal

değerler

den

sapan

”

tüm

değerler

hızla

dikkatlerini

çeker

v

e

70

kilogramlık

normal

bir

er

kek

için

v

erilmiş

or

talama

değerler

deki

her

sapmayı bir “

sor

un

” olarak teşhis etmey

e pr

ogramlanırlar

.

B

ir

deneme

yaparak,

değerleri

doğr

u

olarak

seçer

v

e

tuzak

bir

sor

u

hazırlarsanız;

öğr

encilerin

gay

et

sağlıklı

bir

spor

cuya

bir

çok

hastalık

yakıştırabileceğini

gör

ebilirsiniz.

M

esela

pr

ofesy

onel

bir

vücut

geliştirme

spor

cusu,

öz

ellikle

müsabaka

zamanlarında

aşırı

z

orlandığı

için

kanında

bol

miktar

da

kas

v

e

kalp

pr

oteini

bulunabilir

.

Ayrıca

beslenme

v

e

antr

enman

dur

umuna

gör

e

kanındaki

şeker

v

e

yağlar

(trigliseridler)

anormal

oranlar

da

gözükebilir

.

S

adece

kan

değerlerine

bakacak

olursanız,

genç

Arnold

Schwar

z

enegger

’a

kalp

yahut

kas

hastalığı

teşhisi

ko

yabilirsiniz.

O

kişiyi

görmeden

sadece

değerlerine

bakarak

teşhis

konamayacağını

öğr

etmek

için

bu

uygulamalar

bir

çok

tıp

fakültesinde

uygulanır

.

F

akat

ne

çar

e

ki

ileride

fakülteyi

bitirip

diplomalarını

alan

bir

çok

doktor

dahi

bu

gizli

tehlike

kaynağını

unutmaya

meyillidir

.

Z

ira

elimiz

deki

teknolojik

cihazların

v

e

tıbbî

y

öntemlerin

“

or

talamalar

çer

çev

esindeki

”

değerlendirmelerine

dayalı

bir

meslek

icrası

çok

daha

kolay

,

risksiz

v

e

konforludur

.

T

abii

öz

ellikle

de

doktorlar

açısından...

G

er

çek

hekimlerin

ise

hastayı

görmeden,

detaylı

bir

zikî

muay

ene

yapmadan

teşhis

ko

ymamaları

ger

ektiğini

biliriz.

F

akat

ne

hikmetse, bu işi hep küçük bir azınlığa bırakırız.

Ö

z

etle;

or

talamalar

ancak

tıbbî

istatistikler

dir

v

e

biz

e

kendimiz

hakkında

çok

az

şey

sö

ylerler

.

T

ıbbî

parametr

e

değerlerimizi

belli

bir

or

talamaya

çekmek

için

har

cayacağımız

çabayı,

daha

bilinçli,

daha

neşeli,

daha

do

yum

içinde

v

e

daha

dikkatli

bir

hayat

yaşamaya

har

carsak,

or

talamalar

dan

endişelenmemiz

e

de ger

ek kalmayacaktır

.

RUTİNİ KIRMAK

B

iz

insanlar

formüller

e,

listeler

e,

adım

adım

yür

üy

en

planlara

bayılırız.

B

ir

diy

et

uzmanı

yahut

doktor

biz

e

“haftanın

şu,

şu,

şu

günleri

sabah,

öğle,

akşam

v

e

ara

öğünler

de

şunu,

şunu,

şunu

y

e,

şunları

y

eme

”

dese,

kendimizi

bir

anda

iyi

hisseder;

o

kişinin

elimiz

e

hayatımızı

kur

taracak

sihirli

bir

r

eçete

tutuştur

duğu düşüncesine kapılabiliriz.

B

irilerinin

bizi

bir

pr

ograma

bağlaması,

ev

et,

kendimizi

daha

rahat

hissetmemizi

sağlıy

or

.

B

u

aslında

anlaşılır

bir

şey;

bir

ker

e

sor

umluluk

ar

tık

“biz

den

”

çıkıy

or

.

N

e

de

olsa

bir

uzman,

bir

araştırmacı,

bir

pr

ofesy

onel

bizim

için

uğraşıp

sağlıklı

bir

liste

v

eya

plan

hazırlamış,

değil

mi?

T

ek

yapmamız

ger

eken

onu

olabildiğince

dikkatlice

uygulamak.

S

ağlık

bu

basit

perhizin

ucunda işte!

F

akat

işler

pek

de

ö

yle

yür

ümüy

or

sanki?

B

üyük

bir

umutla

elimiz

e

aldığımız

o

büyülü

diy

et

listelerine

bir

türlü

uyamıy

or

uz

nedense.

Arada

bir

kendimizi

muhakkak

“kaçamaklar

”

yapar

ken

yahut

yapmak

üz

er

eyken

yakalıy

or

uz.

S

ıkılıy

or

uz...

“

Y

eni

bir

başlangıç

”

yapacağımız

o

günü

elimiz

den

geldiğince

er

teliy

or

uz.

G

enellikle

hep

“bir

sonraki

pazar

tesi

”

başlamak

üz

er

e

karar

v

er

er

ek

“

zaman

kazanmaya

”

çalışıy

or

uz.

D

uy

duğumuz

da

o

kadar

hoşumuza

giden planlara neden sadık kalamıy

or

uz peki?

N

edeni

aslında

tabii

ki

yine

“

fabrika

ayarlarımız

”da

yatıy

or

.

D

aha

önce

de

çeşitli

v

esilelerle

vurguladığım

gibi

mily

onlar

ca

yıl

içinde

tabiatın

“

âdetleri

”

v

e

“

ritimleri

”

her

birimizin

beden

yapısına

işlemiş

v

e

bizim

âdet

v

e

ritimlerimiz

haline

gelmiştir

.

T

abiat,

kaotiktir

.

B

u

evr

endeki

hemen

hemen

tüm

oluşlar

,

saat

gibi

periy

odik

v

e

y

eknesak

değildir;

“

aperiy

odik

”

yani

bizim

beklediğimiz

anlamda

düz

enli

tekrarlar

göstermey

en

bir

karmaşık

ritme

tâbidir

.

T

abiat

bu

şekilde

kendine

has

v

e

bizim

düz

en

algımız

dan

far

klı

bir

ritme

sahipken

ne

zaman

ne

olacağı

öngör

ülebilir

değildir

.

B

izim

sistemimiz

de

aslında

tam

olarak

bö

yle

içsel

bir

ritim

v

e

algıya

sahiptir

.

B

u

kaotik

tabiat

içinde

y

oğr

ulduğumuz

dan,

düz

eni

belirsiz,

şaşır

tıcı,

y

eknesak

olmayan

olay

v

e ritimler biz

e daha doğal, daha “

fıtrî

” gelir

.

23

B

azı

uzmanlar

,

kaynağı

belirsiz

bir

şekilde

“

günün

en

önemli

öğünü

”

diy

e

adlandırılan

kahv

altıyı

“

arada

bir

”

geçiştirmenin

insanlara

“iyi

geldiğini

”

24

iddia

edebiliy

orlar

.

B

u

öneri

elbette

tar

tışmaya

açıktır

.

Kahv

altı

aslında

sadece

öğünler

den

biridir;

kahv

altıda

y

enen

şeyler

yahut

diğer

öğünler

de

tüketilen

besinler

rahatlıkla

istenen

öğünde

tüketilebilir

.

F

akat

eldeki

bir

çok

kanıt

v

e

her

birimizin

günlük

deneyimleri,

y

eknesak

v

e

aşırı

düz

enli

alışkanlıkların

baz

en

bizi

“

str

ese

soktuğunu

”

gösteriy

or

.

G

enel

olarak

bedeni

şaşır

tmak ise onu diriltip olumlu y

önde çalışmasını kolaylaştırabiliy

or

.

B

u

dur

um

aslında

günlük

hayatımız

da

çoğumuzun

yaşadığı

bir

tecr

übedir

.

R

utinler

,

tekrarlar

,

öz

ellikle

de

pek

kendimizi

kaptırmadan,

akışa

geçmeden

yapageldiğimiz

tekrarlı

v

e

sıkıcı

işler

hem

zihinsel

hem

bedensel

açıdan

bizi

hep

y

orar

v

e

sıkar

.

O

r

utini

bir

şekilde

kır

dığımız

da

ise

kendimizi

daha

iyi

hissederiz.

D

ünyanın

en

sağlıklı

yiy

eceği

de

olsa,

her

gün

aynı

saatte

aynı

şeyleri

tüketmek,

bedeni

hep

aynı

şeylerle

beslemek

“

metabolik

str

es

”

dediğimiz genel bir sıkıntı tablosunu or taya çıkarabilir

.

İ

nsan

bedeni

çeşitliliği

v

e

kaotikliği

sev

er;

bunu

bulamadığında

ise

kaynağını

tam

anlayamadığımız

bir

“

str

es

”

tepkileri

dizisini

devr

ey

e

sokar

.

M

ekanizmasını

tam

bilemesek

de

bunun

or

taya

çıkış

nedenini

anlamak

kolay

dır:

İ

nsanoğlu

v

e

ataları,

tabiatta

bö

yle

bir

düz

ene

alışkanlık

kazanabileceği uzun sür

eli deneyimi hiç yaşamamıştır

.

B

iy

olojinin

temel

ilginçliklerinden,

hatta

kurallarından

birisi

şudur:

B

iy

olojik

bir

sistem,

str

esle

karşılaştığı

zaman

bir

şekilde

gelişmek

v

e

iyileşmek

z

or

unda

kalır

yahut

buna

y

önelik

bir

çalışma

“

moduna

”

geçmey

e

çalışır

.

İ

çten

v

eya

dıştan

gelen,

beklenmey

en

her

türlü

minik

değişiklikler

,

bu

noktada

“küçük

str

esler

”

olarak

düşünülebilir

.

M

esela

acıkmak,

terlemek,

üşümek,

kaşınmak,

sıkılmak,

ağrı-sancı

çekmek

gibi

duygulanım

v

e

duyular;

dikkat

edilirse,

her

zaman “har

ekete geçirici

” bir işlev gör

ür

. Bö

yle küçük str

esler bizi karşı y

önde

davranış

ür

etmey

e

v

e

o

sor

unu

çözmey

e

z

orlar

.

Aynı

zamanda

bedenin

içsel

çalışma

mekanizmaları

da

genellikle

bu

tip

dur

umlar

da

öz

el

bir

savunma

dur

umuna

geçer

ek

eldeki

tüm

kaynakları

daha

v

erimli

v

e

far

klı

kullanmanın

y

ollarını keşfeder

.

N

ietzsche

’nin

de

dediği

gibi

eğer

o

sıkıntı

“

öldür

ücü

”

değilse

bizim

için

“

geliştirici

”

etki

yapar

.

B

u

tip

tüm

küçük

str

eslerin

zararlı

olabileceği

dur

umlar

ise

“

akut

”

biçimden

yani

kısa

sür

eli

haller

den

“kr

onik

”

biçime

yani

uzun

sür

eli

haller

e

geçmelerine

bağlıdır

.

(D

üşük

S

tr

es

başlığında

burayı

y

eniden tar

tışacağız.)

B

u

kitapta

bahsettiğimiz

bütün

fabrika

ayarları

için

genel

olarak

şunu

sö

yley

ebiliriz:

B

eklenmedik,

sürprizli

v

e

ha

f

str

es

yaratan

her

şey

bizi

bir

şekilde

hem

bedenen

hem

de

zihnen

geliştir

ecektir

.

B

uradan

fabrika

ayarlarımıza

dönüşümüz

e

dair

bir

ipucu

daha

çıkar:

G

ünlük

r

utinimizi

key

miz

e gör

e biraz bozmak iyi bir

kir

dir

...

Ş

ö

yle

bir

bakarsanız

hayatınız

da

dev

amlı

tekrar

eden

v

e

siz

e

pek

de

iyi

gelmediğini

far

k

edebileceğiniz

bir

şeylerin

v

arlığını

gör

ebilirsiniz.

B

unları

daha

iyi

far

k

edebilmek

için

bir

sür

e

far

kındalık

egz

ersizleri

ile

genel

bir

dikkat

geliştirmek

ger

ekebilir

.

Ar

dından

far

k

ettiğiniz

şeyleri

bir

kenara

not

etmey

e

başlayabileceksiniz.

Bö

ylece

bu

tar

z

sıkıcı

v

e

daraltıcı

r

utinleri

yakaladıkça

onları

arada

bir

değiştirmeyi

düşünebilirsiniz.

H

er

seferinde

minik

bir

r

utini

değiştirmekle

uğraşarak,

bir

zaman

sonra

ger

ek

ziksel

ger

ekse

zihinsel

dünyanız

da

büyük

değişikliklerin

ger

çekleşmey

e

başladığını

gözlemley

ebilirsiniz. D

enemesi bedav

a!

SAĞLIĞI KORUMAK VE TIP

Ö

mürler

uzadı;

ar

tık

dizanteriden

yahut

çocuk

felcinden

pek

kimse

ölmüy

or

.

1900’

lerin

başında

mily

onlar

ca

insanın

temel

ölüm

nedeni

olan

grip

rahatsızlığı,

bugün

modern

şehirli

insanlar

için

çoğu

zaman

sadece

bir

z

oraki

dinlenme

v

esilesi.

B

ütün

bunlar

ise

bugün

modern

tıp

dediğimiz

uygulama

v

e teknolojiler say

esinde mümkün hale geldi.

E

lbette

bu

gelişmeler

için

şükür

duygusu

hissetmemek

elde

değil.

Ar

tık

eski

insanların

kor

kması

ger

eken

bir

çok

hastalık

v

e

ölüm

nedeninden

uzağız.

F

akat

daha

önce

atalarımızın

hiç

endişelenmek

z

or

unda

kalmadığı

y

eni

ölüm

nedenlerimiz

v

ar:

Kalp

v

e

damar

hastalıkları,

yüksek

tansiy

on,

kanser

,

şeker

hastalıkları

v

e

diğerleri...

B

unların

nedenlerini

öz

ellikle

str

es

üz

erine

olan

bölümümüz

de

tar

tışacağız.

F

akat

modern

tıbbın

biz

e

sağladığı

ilginç

bir

illüzy

onu da burada paylaşmadan geçemey

eceğim:

M

odern

tıp

,

hastalıkların

tedavisine

odaklanmış

dur

umdadır

.

H

albuki

tıbbın

esas

işi,

sağlığı

kor

umak

v

e

sür

dürmek

anlamına

gelen

kor

uyucu

hekimlik

meselesidir

.

B

ugün

maalesef

kuşbakışı

bakıldığında,

tıbbî

y

öntemlerin,

ilaçların

v

e

cerrahinin

biz

e

v

er

diği

çok

basit

bir

mesaj

olduğunu

gör

ür

üz:

“S

en

y

e,

iç,

kafana

gör

e

takıl.

G

önlünce

tüket,

haz

al,

dene,

yanıl.

O

lur

da

sistemin bozulursa, biz seni onarırız.

” Y

ani öz

etle “S

en arıza v

erince bana gel.

”

diy

en bir sektör v

ar ar

tık elimiz

de.

S

ağlıklı

yaşam

önerileri,

çeşitli

uzmanlığa

sahip

doktorların

birbirleri

ile

ters

düşmesi

v

e

hatta

kavga

etmesine

neden

olacak

kadar

muğlak

hale

geldi.

B

irileri

sür

ekli

vitamin

takviy

eleri

v

e

so

stike

temizleme

y

öntemleri

tavsiy

e

eder

ken,

başka

birileri

hayat

bo

yu

bir

takım

gıdalar

dan

y

oksun

kalmayı

salık

v

er

ecek

kadar

far

klı

bakış

açılarına

sahip

olabiliy

or

.

S

ıradan

insanların

bu

bilgilerin

doğr

uluğunu

v

eya

yanlı(ş)lığını

sınama

imkânları

ise

maalesef

y

ok.

B

u

nedenle

sağlıklı

v

e

doğr

u

yaşam

konusunda

kafalar

genelde

karışık

v

e

or

tada büyük bir kaos v

ar

.

B

en

bunun

en

büyük

sebeplerinden

birisi

olarak

tıp

eğitiminin

genelde

“biy

oloji

v

e

evrimsel

geçmiş

”

bağlamından

koparak,

farmakolojik

v

e

terapötik

(tedaviy

e

odaklı)

bir

uygulama

alanına

dönüşmesini

gör

üy

or

um.

İ

nsanın

biy

olojik

sistem

açısından

y

erini

v

e

ne

olduğunu

tam

bilemey

en

hekim

adayları,

bu

karmaşık

organizmanın

der

tlerini

“kalıp

”

r

eçetelerle

çözme

kolay

cılığına

dayanan

bir

eğitim

sistemini

mecbur

en

benimsemek

z

or

unda kalıy

or

.

T

ıp

eğitimi

sırasında

v

e

sonrasında

çeşitli

v

esilelerle

kendini

geliştir

ebilmiş

v

e

ger

çekten

de

insanın

özüne

uygun

sağlıklı

yaşamın

ör

üntüsünü

anlayabilmiş

az

sayıdaki

hekim

müstesna,

doktorlarımızın

çoğu

maalesef

v

ar

olan

anlayış

v

e

paradigmanın

uygulayıcıları

olmaktan

ötey

e

gidemiy

or

.

B

unların

çoğu,

en

basit

bir

bitkisel

yahut

geleneksel

besin

uygulamasının

bile

etkisini

değerlendir

ebilecek bir deneyimden ne yazık ki mahr um...

B

u

konu

için

siz

e

daha

açık

(v

e

acı)

bir

örnek

v

er

ebilirim.

Çocuklar

da

gör

ülebilen

anne

sütüne

bağlı

doğal

sarılığı

önleme

konusunda

geleneksel

olarak

önerilen

“

doğar

doğmaz

bir

çay

kaşığı

şekerli

su

v

erme

”

uygulamasına

paranoid

bir

ihtiyatla

yaklaşır

ken,

etki

mekanizması

v

e

yan

etkilerini

doğr

u

dür

üst

bilmediğimiz

nice

ilacı

henüz

doğmuş

bebeklerimiz

e

v

er

ebilen

(v

e

aynı

zamanda

alanlarında

ger

çekten

çok

iyi

v

e

haklı

otorite

olan)

hekimler

tanıdım.

D

oğal

v

e

deneyimsel

olanlar

,

bizim

için

ar

tık

kor

kulması

ger

eken

bir

er

muamma

haline

dönüşür

ken;

y

eni

icatlarımız

olan

kimyasal

müdahale

v

e

beden

hakkındaki

bilimsel

ön-kabullerimiz,

güv

enli

alanlarımız

olarak

algılanır olmuş dur

umda.

G

ünümüz

de

ar

tık

şeker

hastalığından

kanser

e

bir

çok

“

y

eni

”

sor

unun

insanın

“

psikolojik

yapısı

”

ile

ilintili,

hatta

oradaki

sor

unların

doğr

udan

sonuçları

olarak

or

taya

çıktığını

gittikçe

daha

iyi

anlıy

or

uz.

İ

nsanda

bütüncül

bir

iyilik

hali

sağlamadan,

y

eme-içme

yahut

ilaçlarla

sağlık

kazanılamayacağını

çoktan

anladık.

B

u

anlayışımızı

tıbben

bir

türlü

uygulayamama

nedenimizse

“kor

uyucu hekimlik

” müessesesinin ölmüş olmasıdır

.

İ

nsanları

hastalıklar

dan

kur

tarmanın

onları

sağlıklı

yaşatmaktan

daha

öncelikli

bir

iş

olduğu

bu

minv

alde,

kimse

insanların

nasıl

doğr

u

yaşayabileceğine

dair

kafa

y

ormak

için

v

akit

v

e

enerji

bulamıy

or

.

O

nedenle

eğer

belli

bir

hastalıktan

mustarip

değilseniz,

bu

devir

de

yapabileceğiniz

en

akıllıca

işler

den

biri,

sağlığınızı

kor

umak

için

kendi

hekimliğinizi

üstlenmeniz v

e doğr

u yaşama kurallarınızı bir

eysel olarak keşfe başlamanız

dır

.

B

u

kitabın

yazılış

amaçlarından

biri

de

bunu

sağlayabilmek

v

e

siz

e

bu

y

olda

cesar

et v

er

ebilmektir

...

Yıllar

dır

her

y

er

de

sıklıkla

hatırlatırım,

yine

bu

v

esile

ile

tekrar

edeyim:

İ

laçla

tedavi

edilebilen

kr

onik

(sür

eğen)

hiçbir

hastalık

y

oktur

.

B

ir

başka

deyişle,

modern

tıpta

henüz

maalesef

kr

onik

hiçbir

hastalığın

tedavisi

y

oktur

.

İ

laçla

tedavi

edilebilen

hastalıklar

zaten

grip

gibi

geçici

olan

hastalıklar

dır

.

O

yüz

den

insanları

daha

kr

onik

hastalıklara

düşmeden

önce,

o

hastalıklar

dan

uzak

tutmak

tıbbın

birinci

gör

evi

olmalıdır

.

İ

laçlar

yahut

diğer

tıbbî

girişimler;

şeker

,

tansiy

on,

kanser

,

kalp-damar

sor

unları

gibi

sor

unlar

da

ancak

belir

tileri

normale

çekecek

düz

enleyiciler

olarak

iş

gör

ür

.

N

edenleri

or

tadan

kaldırarak

iyileşme

sağlamazlar

.

İ

yileşme,

ilaçtan

bağımsız

olarak

sağlığı

sür

dür

ebilme

halidir

v

e

maalesef

bu

ilaç

endüstrisine

dayalı

modern

tıbbın

pek ter

cih edebileceği bir hedef değildir

.

H

albuki

hekime

ger

çekten

ihtiyaç

duy

duğumuz

zamanların

sağlıklı

olduğumuz

zamanlar

olması

ger

ekir

di.

S

ağlıklı

zamanlarımız

da

hekimlerimiz

biz

e

bilgece

doğr

u

yaşamanın

y

öntemlerini

hatırlatabilse

v

e

bizi

bu

konuda

uyarabilse,

sağlığımızı

kor

umak

v

e

sağlıklı

bir

ömür

sürmek

konusunda

çok

daha

başarılı

olabilir

dik.

N

e

çar

e

ki

bunları

tıp

fakültesinde

dahi

derli

toplu

bir biçimde öğr

etemiy

or

uz.

B

u

gözlükle

bakıldığında,

çokça

tepki

alan

bir

ifademi

tekrar

edeyim

(yazılı

olarak

da

kayıtlara

geçmiş

olsun):

M

odern

tıp

,

bu

biçimiyle

tedavi

etmekten

çok

hastalık

ür

etmektedir

.

T

ıbbın

v

er

diği

altı

boş

özgüv

en,

insanları

daha

sor

umsuz

v

e

bilinç

dışı

yaşamaya

istemsiz

olarak

sevk

etmektedir

.

B

u

dur

um

elbette

hekimlerimizin

yahut

y

önetimlerin

suçu

değildir

.

İ

nsanoğlunun

ter

cih

ettiği

“hedonist

”

yaşam

tar

zı,

doğal

olarak

bö

yle

bir

kopuşu

da

beraberinde

getirmiştir

.

O

mevsimde

y

etişmey

en

bir

meyv

e-sebz

eyi

y

emeyi

hak

olarak

görmek

gibi,

ayarlara

aykırı

bir

yaşamı

inatla

sür

dürmeyi

de

hak

zannediy

or

uz.

B

una

en

büyük

destek

ise

“S

en

bozul,

biz

yaparız...

”

mesajını

bilinçsiz olarak v

er

en tıp alışkanlığımız

dan geliy

or

.

T

ıbbı

tekrar

ait

olduğu

mer

ke

zî

v

e

“hikmetli

”

konuma

getirmek,

tedavi

edicilerimizi

doktor

y

erine

“hekim

”

diy

e

v

ası

andırmak

istiy

orsak

işe

en

azından

tıp

eğitimine

biy

oloji

v

e

evrimsel/ekolojik

bakış

açısını

sağlam

bir

biçimde

y

erleştirmekle

başlayabiliriz.

T

abii

bunu

yapar

ken,

inşallah

İF

A’

dan

sonraki

kitabın

konusu

olacak

olan

“

manevî

bir

v

arlık

olarak

insan

”

meselesini

de

ıskalamamamız

ger

ekiy

or

.

Z

ira

modern

bilimde

de

eksik

olan

en önemli konu maalesef halen budur

.

MODERN TIP ANLAYIŞI VE İFA

B

uraya

kadar

öz

etlemey

e

çalıştığım

sor

unların

çoğu,

ar

zu

ettiğimiz

her

şeyi

hemen

elimizin

altında

bulmayı

istediğimiz

için

or

taya

çıkar

.

B

u

insanın

ayarında

v

ar

dır

.

Çabuk

iyileşmek

ister

,

ilaçlara

koşarız;

çabuk

z

engin

olmak

ister

,

dolandırır

yahut

dolandırılırız.

Çabuk

kilo

v

ermek

ister

,

bu

nedenle

sağlıksız

hale

gelir

v

e

hatta

ölür

üz.

Çabuk

do

ymak,

bolca

haz

almak

isteyince

de bunun için tüm sistemimizi bozarız...

İ

nternette

insanların

en

çok

satın

aldığı

şeylerin

başında

zayı

ama

ilaçlarının,

muciz

e

kürlerin,

yaşlanma

karşıtı

kr

emlerin

v

e

cinsel

gücü

ar

tırıcıların

gelmesi

tesadüf

değildir

.

K

endimizi

tanımadığımız,

hayata

dair

büyük

amaçlarla

fazla

haşır

neşir

olmadığımız

v

e

boşluk

hissine

mâni

olacak

meşgaleler

den

koptuğumuz

zaman

kolay

ca

kapılabildiğimiz

çocukça

ar

zularımız,

çoğu

zaman

yaşamımızı

çekilme

z

hale

getirmekte

gecikme

zler

.

Çabuk

sonuç

v

e

haz

odaklı

bir

yaşam

v

e

tüketim

alışkanlığı,

bizi

aşikar

ki

çok

daha

sağlıksız

v

e

bedenen

kararsız

yapacaktır

.

İ

nsanın

haz

sistemi

de

do

yur

ulmalı

v

e

tatmin

edilmelidir

elbette.

F

akat

hazların,

yaşamsal

davranışlar

için

teşvik

etmek

amacıyla

v

ar

olduklarını

v

e

haz

sistemlerinin

kötüy

e

kullanılmaları

dur

umunda

hayatı

nasıl

berbat

edebileceklerini

sür

ekli

aklımız

da

tutmamız

lazım.

G

er

çekte

ne

istediğimizi,

ne

istemeyi

unuttuğumuzu,

hazlara

dalarak

neyi

unutmaya

çalıştığımızı

sıklıkla

kontr

ol

etmemiz

ger

ekir

.

B

unun

için

“kendimizi

tanımak

”

v

e

kendimiz

e

öz

el

olarak

fabrika

ayarlarımızın

nasıl

yapılandırılmış

olduğunu

far

k

etmek

hayatımızı

doğr

u düzgün yaşamamız için ilk şar

t olarak sıklıkla hatırlanmalıdır

.

B

uraya

kadar

anlatmaya

çalıştığım

her

şey

aslında

basit

bir

ger

çeğin

yanına

eklenmiş

parante

z

mâhiy

etindedir:

B

iy

olojik

bir

canlı

olarak

temel

amacımız

hayatta

kalmak

v

e

ür

emektir

.

G

elişmiş

zihinsel

öz

elliklerimiz

say

esinde

bu

konuda

çok

acayip

çözümler

,

icatlar

,

kirler

v

e

y

ollar

geliştir

ebiliy

or

uz.

Ama

bu

gelişmiş

zihin,

kendinizi

bilip

anlama

fırsatı

bulamadığında,

kendi

sonunu

v

e

cehennemini

de

hazırlayabiliy

or

.

İ

şte

o

nedenle

kendini

anlamak,

en

azından

biy

olojik

donanımını

makul

bir

oranda

far

k

edebilmek,

doğr

u

yaşamın

en

önemli

giriş

kapısıdır

.

Aksi

takdir

de

biz

e

“

muciz

eler

v

aat

eden

”

her

insanın

peşine

düşme

riskimiz

az

olmayacaktır

.

Z

ira

o

“

ölümsüzlük

v

e

ebedî gençlik

” hayali bu ölümlü dünyada peşimizi hiç bırakmayacaktır

...

B

u

kitapta

anlatılanlar

,

hastalık

tedavilerinde

kullanılmak

için

değil,

doğr

u

yaşamak

v

e

mümkün

mer

tebe

hasta

olmamak

içindir

.

M

odern

tıbbın

en

zayıf

tarafı

olan

kor

uyucu

hekimliğin

önemini

unutmamış

olan

hekimler

v

e

sağlık

çalışanları,

buradaki

bilgiler

den

hem

kişisel

hem

de

pr

ofesy

onel

olarak

çokça

istifade

edebilirler

.

F

akat

hastalıklar

söz

konusu

olduğunda

tıbbın

dokunuşu

hâlâ elimiz

deki en v

erimli araçtır

.

18

B

u

arada

“

yüksek

enerji

ger

eksinimi

”

dendiği

zaman

oluşabilecek

bir

yanlış

anlamayı

da

peşinen

düz

eltmeliyim:

B

eynimiz

bedenimiz

de

en

yüksek

miktar

da

enerji

har

cayan

organdır

fakat

har

cadığı

toplam

enerji,

20

W

att

’

lık

bir

ampulü

yakmaya

y

etecek

düz

ey

dedir

v

e

bu

har

camayı

bütün

gün

hemen

hemen

sabit

olarak

sür

dür

ür

.

Ö

te

yandan,

beynimizin

şu

anda

bildiğimiz

işlevlerini

yapabilecek

bir

bilgisayar

tasarlamaya

kalkarsak,

bu

işleri

beynimizin

yaptığı

gibi

eş

zamanlı

yapacak

bilgisayarın

enerjisini

sağlayabilmek

için,

irice

bir

kasaba

büyüklüğünde

bir

nükleer

enerji

santrali

kompleksine

ihtiyacımız

olur

du.

B

u

anlamda

beynimiz,

tüm

biy

olojik

donanımımız

gibi,

enerji

etkinliği

son

der

ece

yüksek bir yapıdır

.

19

“M

aymun

”

kelimesinin

kullanımı

bu

tip

metinler

de

biraz

sor

unludur

.

Z

ira

T

ür

kçe

’

de

kuyr

uklu

v

e

kuyr

uksuz

maymunları

ayıracak

işlevsel

kelimelerimiz

mev

cut

değildir

.

İ

ngiliz

ce

’

de

“

monkey

”

kelimesi

genellikle

kuyr

uklu

v

e

şu

daldan

dala

atlayan

daha

küçük

maymunları

ifade

eder

ken;

“

ape

”

kelimesi,

kuyr

uksuz

v

e

arada

dik

yür

üy

ebilen

“insansı

”

maymunlar

için

kullanılır

.

D

olayısıyla

burada

terim

v

e

kavram

karışıklığını

biraz

olsun

önlemey

ebilmek

için

genellikle

“

ape

”

y

erine

“insansı

maymun

”

terimini

ter

cih edeceğim.

20 J

iao

v

e

ar

k.

(2017)

e

neur

ological

e

ects

of

ghr

elin

in

brain

diseases:

B

ey

ond

metabolic

functions.

N

eur

osci B

iobehav R

ev

. doi: 10.1016/j.neubior

ev

.2016.12.010.

21 P

r

obiotik: S

ağlık üz

erinde olumlu etki yaptıkları düşünülen mikr oorganizmalar

.

P

r

ebiy

otik:

S

indirilemey

en

fakat

kalın

bağırsaktaki

bakterilerin

gelişmesini

v

eya

faaliy

etlerini

seçici

olarak

ar

ttıran v

e bö

ylece insan vücudu için fay

dalı olan gıda bileşenleri.

22

V

ejetar

y

en

v

e

v

egan

hayat

tar

zları

oldukça

saygıdeğer

v

e

z

or

seçimler

dir

.

V

ejetar

y

enlik

yani

et

tüketmeme,

gay

et

sağlıklı

bir

beslenme

seçimi

olarak

bazı

kişiler

için

yararlı

dahi

olabilir

.

F

akat

süt

ür

ünleri

v

e

yumur

ta

dahil

hiçbir

hayv

an

ür

ünü

tüketmeme

şeklinde

uygulanan

v

eganlık,

sür

ekli

olması

hâlinde

insanın

temel

ayarlarına

uygun

bir

beslenme

sistemi

değildir

.

B

unun

y

erine

ben

bir

insan

zy

olojisi

uzmanı

olarak,

arada

bir

v

egan,

arada

bir

v

ejetar

y

en,

arada

da

normal

beslenme

şeklinde

periy

odik

olmayan

bir

yaşam

tar

zı

geliştirmeyi

öneririm.

Z

ira

arada

bir

bedeni

şaşır

tmak

v

e

alıştığı

besinler

den mahr

um eder

ek y

eni dur

umlarla tanıştırmak, sağlıklı v

e zinde kalmak için iyi bir taktiktir

.

23

Y

aygın

kabul

gör

en

bir

iddiaya

gör

e

“

günün

en

önemli

öğünü

”

sözü,

Amerika

’

da

bir

mısır

gevr

eği

rmasının

yaptığı

televizy

on

kampanyasında

kullanıldıktan

sonra

akıllara

y

erleşmiş

gibi

gör

ünüy

or

.

https://www

.theguar

dian.com/lifeandstyle/2016/no

v/28/br

eakfast-health-america-kellog-food-lifestyle

24 https://thehealthsciencesacademy

.org/health-tips/skipping-br

eakfast

Document Outline

İnsanın Fabrika Ayarları-I: Beden

Biyografi

Bir Bakışta İFA

Teşekkür

Çıplak Gerçek

İFA: GİRİŞ

Giriş

Çırılçıplak Bir Garip Canlı

Kaos Güzeldir!

İFA-1: HAREKET

Hareketsizlik Bizi Neden Hasta Eder?

İFA-2: AZ, ARALIKLI ve ÇEŞİTLİ BESLENME

Sağlık İçin Neden Acıkmamız Gerekiyor?