PRENS

ANAHTAR KİTAPLAR YAYINEVİ

K lodfarer C ad. İletişim H an N o /7 Kat: 2

C ağaloğlu-İstanbul

Tel: 518 5442

Fax: 638 1112

MACHIAVELLI

PRENS

İtalyanca’dan çeviren

N azım Güvenç

I I Principe

©

G iulio E inaudi E d itö re - 1981

A nahtar K itaplar

Birinci baskı: 1993

İkinci baskı: 1994

•

Sahibi ve Yayın Y önetm eni: M ehm et A ta y

m

K apak D üzeni: Feyyaz Yaman

•

K apak Film ve Baskı: Ebru Grafik

İç Baskı: Özener M atbaası

Cilt: Umut M ücellithanesi

•

ISBN 975-7787-23-X

ıg r TE

mmzm

Kl^pPlR

MACHIAVELLI

PRENS

İtalyanca’dan Ç eviren

N azım Güvenç

İÇ İN D E K İL E R

S U N U Ş ...... ........................ ..........................................................

9

I

Kaç T ürk Prenslik Olduğu ve Hangi Yollarla

Elegeçrildikleri Ü s tü n e ......... .......................................

39

II

Soydangelme Prenslikler Ü stü n e .........'......................

40

III

K arm a P renslikler................... ...................... .................

42

IV

İsk en d er’in İşgal Ettiği D a ra ’nın Krallığı N eden

İskender’in Ö lüm ünden Sonra Y erine G eçenlere

B aşkaldırm adı?...............................................................

52

V

F ethedilm eden Ö nce Kendi Y asaları U yarınca

Yaşayan K entleri ya da Prenslikleri Nasıl

Y önetm ek G e re k tiğ i.....................................................

56

VI

İnsanın Kendi O rd u ları ve Kendi Becerisiyle

Elegeçirdiği Yeni Prenslikler Ü stü n e........................

58

VII

Başkasının G ücü ve Talihiyle Elegeçirilen

P renslikler.........................................................................

62

VIII Alçaklıkla Prensliğin B aşına G eçenler Ü stü n e .........

71

IX

Sivil Prenslik Ü s tü n e .......................................................

76

X

Bir Prensliğin G ücünün Nasıl Ö lçüleceği..................

80

XI

R uhban Prenslikleri Ü stü n e..........................................

83

XII

Değişik milis T ürleri ve P aralı A sk erler....................

86

X III Yabancı, K arm a ve Ö z A skerler ................................

92

7

X IV

Bir P rensin ordusuyla İlgili O larak Y apm ası

G e re k e n .......................................... ..............................

97

X V

İnsanların, Ö zellikle de Prenslerin Övgü ya da

Y ergi A ldıkları Şeyler Ü s tü n e .....................................

100

XVI

Eliaçıklık ve E lisıkıhk...................................................

102

X V II Zalim lik ve M erham et Ü stüne ve Sevilmek mi

D ah a İyidir K orkulm ak m ı? .........................................

105

X VIII Prensler Sözlerini Nasıl T utm alıdırlar?.....................

109

X IX

H o r G örülm ek ve N efret E dilm ekten

Nasıl K açınılacağı...................................... ....................

112

XX

Kaleler ve Prenslerin H e r G ün Yaptığı Tüm Ö teki

Şeyler Y ararlı mıdır, Değil m id ir?..............................

122

X X I

K endini Saydırm ak İçin Bir Prens Nasıl

D a v ra n m a lıd ır? ...............................................................

126

XXII P renslerin B a k a n la rı.......... ..........................................

130

X X III D alkavuklardan Nasıl Kaçılacağı................................

132

X X IV N eden İtalyan Prensleri D evletlerinden O ldular? ..

134

X X V İnsan İşlerinde Talihin Gücü ve Nasıl Karşı

K onulm ası G erek tiğ i......................................................

136

X X V I İtalya’yı A lm aya ve B arbarların Elinden

K urtarm aya Ç a ğ rı................... .................................. .

139

8

SU N U Ş

Yanılm ıyorsak V ollaire’in sözüdür: "Danle’nin ünü gitgide yayılıyor çiinkil kim se Tanrısal K o m ed ya ’yı okumuyor."

Bir başka deyişle, D anle ve en ünlü eseri La Divinia C om edia 1300’lerde İtalya’da büyük bir beneğini kazanm ıştır, İtalyan dilinin Latince’den kopup şekillenm esinde, İtalyan birliğinin tohum larının ekilmesinde belirleyici b ir rol oynamıştır. Bütün bunların sonucu olarak da D an te için zam anında verilen olumlu yargı, yüzyıllar sonra tartışm asız kabullenilen beğeni dolu bir önyargıya dönüşm üştür.

A rtık kimse okum asa da, D a n te ’yi bilmezlikten gelm ek ya da d ü p edüz bilm em ek ayıptır. O nun için de hem en herkes bilir görünür.

L a Divinia C om edia’nm değeri ad eta bir "m üktesep hak"tır. D olayısıyla D an te’nin ünü kuşaktan kuşağa sürer.

Bir bakım a M achiavelli’nin de yazgısı böyledir.

Onun da ünü ("kötü ünü” desek daha mı doğru olur acaba) 450 küsur yıldır hiç eksilm em ektedir.

Çünkü D a n te ’den 204 yıl sonra doğmuş bu F loransak da siyaset teorisinde çığır açan, hacm i küçük am a yankısı büyük kitabı

"Prens" le yaygın bir ün kazanm ıştır. 450 küsur yıldır da M achiavelli’yi ve "Prens" i duymayan, bilm eyen azdır, ünü kuşaktan kuşağa g e

çerek sürer. A m a gerçekten okum uş, incelemiş ve M achiavelli’yi gerçekten anlam ış olanlar aslında "devede kulak bile değildir" d e rsek sanırız abartm ış olmayız.

Ancak M achiavelli’nin kendisinden 204 yaş büyük hem şehrisi D ante ile benzerliği de bu kadardır. Çünkü İtalyan tarihinde ve k ü l-,

türünde çok önem li b îr yeri olan D a n te ’den farklı olarak M achiavelli hem İtalya’nın dışına taşan evrensel, hem de günüm üze dek gelen sürekli bir etkilem e gücüne sahiptir. D an te’nin Tanrısal K o m e d y a ’sı bugün artık genelde İtalyan filolojisi m eraklılarınca okunan, her bakım dan "aşılmış" bir yapıttır. "Prens” ise siyasetle ve siyaset bilimi siyaset sanatıyla ilgili kim selerin hiç değilse "duydukları" ve aslında siyaset varoldukça güncelliğini koruyacak, eskim eyen b ir "k-lasik'tir.

Belki de bu yüzden yani P rens "yaşayan” bir eser olduğu için M achiavelli, D a n te ’den farklı olarak onun gibi övgülerle fişlenip kültür tarihinin bir rafına konan "mutlu" bir yazar büstü değil, te rsine hem en her devirde değişik uluslardan ve değişik dünya görüşüne sahip kim selerce göklere çıkartılan yahut yerin dibine batırılan am a asla ilgisiz kalınam ayan "diri" bir düşünürdür/

"İlgisiz kalınam ayan" çünkü M achiavelli Prens’ie çoğu zam an siyasete bir tıp dok to ru n u n hasta ve hastalık karşısındaki nesnelliğiyle yaklaşır. Siyaseti, kendisinin açıkça dile getirm ediği bir şekilde, am a eserinin ad eta h er satırına sinmiş bir ifadeyle "iktidara gelme, iktidarda tutunm a, iktidarı kullanm a sanatı” diye tanım layacak o lu rsak M achiavelli b u nun hangi dünya görüşünden ya da hangi ülkeden olursa olsun herkes için geçerli reçetesini sunar. En azından amacı ve iddiası budur. Dolayısıyla M achiavelli’yi kendisinden öncekilerden ayıran ve siyasete bakışına belli ölçülerde bir "bilimsellik"

katan, siyaseti bir "sanat" olm anın yanı sıra bir "bilim" gibi ele alan yaklaşım, am aca odaklandığı için (iktidara gelm e, iktidarda tu tu n ma, iktidarı kullanm a) araçlar o am acın gerçekleşm esine yaradığı ölçüde onun gözünde değer taşır. Bir başka deyişle, M achiavelli

"ahlakçı" değil ''g e re kçi"dir. O yüzden ahlak adına çoğu zam an ikiyüzlü saldırıların hedefi olur.

Bunun içindir ki, bir uçta, M achiavelli’yi okum am ış v e /y a da anlam am ış am a kısaca onun "am aca götüren h er yol geçerlidir” görüşüne dayanan "ahlak dışı”, "ahlak üstü" bir siyasal düşüncenin yaratıcısı olduğuna şartlanm ış, onu "şeytanın çömezi" gibi g ören b ü yük çoğunluk; arada, daha ciddi, daha olumlu yaklaşan b ir kesim 10

ve öbür uçta, nesnel b ir bakış açısıyla incelemeye, anlam aya girişen am a doğru-yanlış birtakım oldukça tartışılır sonuçlara varan çoğu akademisyen bir azınlık neredeyse 500 yaşındaki bu İtalyan siyaset adam ının ününü bugünlere taşıyan geniş kitleyi oluştururlar.

M achiavelli’yi değerlendiriş açısından durum Türkiye’de de bu genel tablodan farklı değildir. T ürkiye’de de M achiavelli yaygın bir üne sahiptir am a onu doğru dürüst anlam ış, hatta bırakın anlamayı doğru dürüst okum uş olanlar bile çok değildir. Şu basit nedenle ki M achiavelli’nin Türkiye’de yayınlanm ış tek eseri Prensin, o da çeviri yanlışlarıyla doludur...

Bu nedenle Prens' i, iddia ediyoruz, ilk kez doğru ve eksiksiz, machiavelli’nin özgün m etnine sadık bir çeviriyle T ürk okuyucusunun ilgisine ve bilgisine sunarken yazarı ve eserini de bir "sunuş" yazısının sınırlı çerçevesi içinde ana hatlarıyla tanıtm ak gereğini duyduk.

m a c h i a v e l l i

Yaşamı

Ailesi, Yetişmesi: M achiavelli soyadma ilkin 1120’lerd e rastlanıyor. O zam andan b eri O rta İtalya’nın M ontespertoli, San Casciano, Floransa gibi kent devletlerine çok sayıda yönetici vermiş, zam an içinde yoksul düşm üş soyluluktan orta halli burjuvalığa dönüşm üş bir sülale söz konusu. A raların d a özgürlük uğrunda savaşmış

ve bu yüzden hapis yatmış, canından olmuş kişiler de var. Kısacası Floransa’da iyi tanınan, eski, köklü bir aile.

Sonradan en ünlüleri olacak ve M achiavelli soyadını ölüm süzleştirecek olan Niccolo ise 3 mavıs 1469’da Floransa’nm O ltrarn o semtinin, R om ano sokağında. l7o4 nplu evde dünyaya geldi. B abası B ernârdo M achiavelli devrin ölçütlerine göre orta halli bir avukattı. Bununla birlikte 1530 yılında öldüğünde oğluna babadan kalm a araziler, bağlar, korular devredebilm işti.

B abasından dört yıl önce, M achiavelli 26 yaşında iken ölen an nesi B ertolom ea ise özellikle dinsel tem alı dörtlükler, M eryem A n a’ya övgüler yazan kültürlü b ir hanım dı.

11

M achiavelli’nin tam olarak n e öğrenim i gördüğü bilinmiyor.

Kesin olan tek şey Latince bildiği. Klasik Latin ve H e le n edebiyatı öğrendiği, babasından da belli ölçülerde hukuk bilgisi edindiği sanılıyor. B ir başka deyişle daha çok kendi kendini yetiştirm iş (otodidakt) biri olm ası olasılığı büyük.

19 Mayıs 1498’de dört aday arasından F lo ran sa kent devletinin "İkinci Sekreteri" seçiliyor. Çoğu tarihçinin bir çeşit başbakanlık gibi gördüğü bu göreve M achiavelli’nin nasıl ve hangi n ed en lerle daha 29 yasında iken getirildiği pek belli değil, sadece tahm in yapılabiliyor.

Bunun için M achiavelli’nin özyaşam öyküsünde dah a fazla ilerlem eden devlet hizm etine girdiği, eşdeyişle öm rünün geri kalan yarısının başlangıcı dem ek olan (ve kişiliğinin kopm az bir parçası haline gelen siyaset ve devlet adamlığı m esleğine adım attığı) bu noktada bir an durup devir ve koşullarla ilgili b ir p ara n tez açm ak istiyoruz.

M achiavelli’nin 1512 yılma dek 14 yıl aralıksız sürdüreceği devlet görevinde yetki ve sorum luluklarının kapsam ını, eşdeyişle bir siyaset ve devlet adam ı olarak konum unu, rolünü, siyasal eylem ini daha iyi kavrayabilm ek ve değerlendirebilm ek için o zam anlar Floransa’da yürürlükte olan siyasal yapı hakkında ön bilgi verm em iz gerekli. H a tta bu kadarı yetmez, devrin siyasi arenasındaki ana güçleri ve izledikleri oynak siyasetleri de özetle de olsa sergilem em iz gerekir.

Kaldı ki, Prens’te Machiavelli kendi zam anında ya da yakın geçm işte olan olayları, yaşamış ya da yaşam akta olan kişileri günün okuyucusu iyi bildiği için ayrıntı verm eden anıp geçer. H atta diplom atça davranıp bazılarını açıkça anm adığı, îm a ettiği de olur. M etinde sık rastlanan böylesi gönderm eleri, yazılışından yaklaşık 500

yıl sonra okuyucunun ön bilgiler ve ek açıklam alar olmaksızın gözünde canlandırabilm esi, tam olarak anlayıp değerlendirebilm esi kolay değildir. G erçi bu boşluğu gerektikçe m etine eklediğim iz dipn o tlard a doldurm aya çalıştık. A m a okuyucunun, Prens’te günün okuyucusuna hitaben sergilenen İtalya’nın ve siyasal düzeninin ne 12

olduğunu m etinden ve dipnotlardan bölük pörçük çıkarm aya, anlam aya çalışması yerine daha baştan tablonun bütününü bilm esinde ve bu ön bilgiyle Prens’i okumaya koyulm asında kitabı anlam ak bakım ından yarar olsa gerektir.

O zamanlar İtalya

M achiavelli’nin yetiştiği, görüşlerinin şekillendiği,, siyasal görevler üstlendiği, siyasal yapıtlarını kalem e aldığı, özgün tezler geliştirdiği 1480-1530 yıllarının İtalya’sında adeta kent devletler kaynam aktadır. A raların d a sürekli çekişme olan bu devletlerin, devletçiklerin birbirleriyle ittifakları, dostluk - düşm anlık ilişkileri gibi sınırları da yıldan yıla güçler dengesinin gelişm elerine göre sürekli değişm ekle, yapılm akta, bozulm akta, yeniden yapılm akta, yine bozulm akta.. Kısacası bir çalkantıdır gitm ektedir. "U lusal sınırları" içinde siyasal bütünlüğünü neredeyse tam am lam ış bir F ra n sa ’ya, bir is-panya’ya kıyasla böylesine bölünm üş ve dolayısıyla yayılma p elin d eki "dış güçler" için "kolay bir av" konum unda bir ülke, daha döğru-su adına "İtalya" denilen başıboş b ir coğrafya parçası görünüm ündedir.

R o m a İm paratorluğu devrindeki gibi siyasal bütünlüğü olan bir ülke özlemi, "İtalyan Birliği", bir ülkü olarak aslında dah a 1200’-

lerde D a n te ’lerin, P etrarc a’ların dile getirdiği bir hedeftir am a 1500’lerin İtalya’sında her biri kendi küçük devletini ayakta tutma, olbilirse büyütm e sevdasındaki İtalyan beylerinin d ar siyasal ufkunda yeralm am aktadır.

"Beş Büyük" diye anılan: Kuzeydoğuda V enedik A ristokratik C um huriyeti, kuzeybatıda M ilano Dükalığı, o rtad a R o m a Papalık Devleti ve F loransa Cum huriyeti ile güneyde N apoli Krallığı yarım adayı fiilen aralarında bölüşm üş durum dadır. A m a bunların çekim alanı içinde yer alan; aralarındaki nüfuz m ücadelesine sahne olan ancak belli bir özerkliğe de sahip bir dizi kent, "serbest kent"

devleti daha vardır. N eredeyse h e r kent b ir devlettir: F errara, Piza, Siena, Pistoia, R avenna, Rimini, V erona, Cenova, P arm a, Reggio, Padova, U rbino, G orizia, Perugia, Piam bino, M ontefalco, Forli, 13

İmola, Bergam a, Vicenza, B rescia, M ontava, M odena, A rezo, C or-tona, C arrara ve daha niceleri*...

İtalya yani X I-X IV yüzyıllarda m odern kapitalizm in beşiği bu kentler özellikle de F loransa 1400’lerd en beri ilk olmanın, öncü olm anın bedelini ödem ektedir. Ç ünkü İtalyan kent devletleri kabaca 1.000-1300 yılları arasında b u ra d a tarihsel nedenlerini irdelem eye girişmeyeceğimiz bir ticari atılım gerçekleştirerek zenginlem işler, özel kişilerin elinde bir serm aye birikim ine yataklık etm işler am a bunu ister istem ez çepeçevre feodal bir dünyada, neredeyse b ü tü nüyle feodal bir pazara hitap ederek gerçekleştirm ek zorunda kalmışlardır. Bundan ötürü de bu İtalyan kent devletlerinde yeni olu

şan burjuvazi siyasal düzlem de feodal iktidarla uzlaşma içinde işini yürütm ek durum unda kalmış, kendi organlarını, kurum larını oluşturm ak olanağını bulam am ıştır. K aldı ki çoğu yerde serm ayedar olarak bile varlığı feodal beylerin v e /y a da silahlı milis şeflerinin ("condottiere"lerin) keyfine kalm ıştır. Öyle ki birçok zengin burjuva 16. Yüzyılda bile, çoğu zam an parasız kalan beylerin herhangi bir bahaneyle hışm m auğram akta ve canıyla birlikte malını, parasını da yitirmektedir.

Siyasal iktidar da yine çoğu k en tte silahlı milislerin tüfeğinin ucundadır. C o n d o ttiere’ler ellerindeki silahlı güçle fırsatını b u lduk

ça iktidarı darbeyle ele geçirm ekte hatta Machiavelli’nin P rens’te andıklarından bir F e rrara D ü k ü F rançois Sforza’nın M ilano’yu alm ası gibi ellerindeki devlete yenilerini katm aktadırlar. (M achiavelli, Prens’in ilk sekiz bölüm ünde uzun uzun devlet çeşitleri ve özellikle de hangi yollardan ele geçrildikleri üstünde durur. Çünkü zam anının temel gerçeği budur.) Bu durum İtalyan burjuvazisini zayıf bıraktığı gibi, kent devletlerinin kendi aralarındaki kıyasıya rek a b ette içlerinden herhangi b irinin ötekilere egem en olacak denli sivrilmesine de engel olm akta ve böylece İtalya’nın siyasal bütünlüğüne kavuşmasını da geciktir-

(1) Bunların arasında San Marino ile Monako Prensliği bugüne dek gelebilmişlerdir. San Marino halen yaşayan en eski Cumhuriyettir.

14

m ektedir. B unun ise hem kapitalizm in gelişm esini kösteklem ek hem de dış güçler karşısında sürekli zayıf kalm ak ve işgal altına düşm ek gibi iki ciddi sakıncası olm uştur.

Nitekim daha X IV . yüzyılın başından b eri sözgelimi F lo ran sa’da yünlü dokum acılık büyük bir gerilem e içine girm işti. 1309 yılında F loransa’da dokunan yünlü kum aş m iktarı 100.000 parça iken 1382’de 19.474’e düşm üştü. XV. yüzyılda onun yerini alan ipekli kum aş dokumacılığı da eski refahı sağlamaya yetm iyordu. 1400’lerde artık A vrupa p azarı da İtalyan burjuvazisi için büyük ölçüde yitirilmiş durum daydı; birçok iç pazar da elden çıkmış, yabancı m alların istilasına karşı korum acılık arttırılm ıştı. Serm aye artık üretim e dönük alanlardan toprağa, m ülke, devlet fonlarına, yatırım a kaymıştı. F loransa’da kapitalizm büyük ölçüde bir rantiye (irad) kapitalizmine dönüşm üştü.

K ent devletlerinin üretim de yahut ticarette kıskançlıkla sü rd ü rmek istedikleri feodal dönem den kalm a bazı ayrıcalıkları, tekel h akları vardı. A ralarındaki çekişm enin ve bütünleşm eye yanaşm am alarının gerisinde feodal beylerin m addi kayba uğram ak korkusu yatmaktaydı. Oysa O rta Ç ağ’m sonlarına doğru ücaretiri sınırları ula

şım ve haberleşm ede kaydedilen ilerlem eler sonucu genişlem iş, tek tek kentler' ticaret alanı olm aktan çıkmış ve bölgeler arası bir ticaret şekillenmişti. U laşım ve haberleşm enin gelişm em iş olduğu önceki dönem lerde yerel olan ya da bazı tekel konum undaki lim an ve pazarlardan yürütülen belli birkaç m alla sınırlı ticaret XV, XVI.

yüzyılda artık kent devletlerine sığamaz olm uştu. Y eni gereksinm eler, yeni bir kurum laşm a, yeni bir iktisadi m ekanizm a ve siyasal d ü zen kurm a gereği boy gösterm işti.

K ent devletlerinde üretim ve ticareti yürütm ekte bir zam anlar yeterli olan loncalar artık aşılmıştı. M alların kalitesi, ticaretin d enetlenm esi, ücret ve fiyatların belirlenm esi, üretim koşullarının d ü zenlenm esi.... gibi konularda kent sınırlarını aşan, loncaların yetki ve denetim inin dışında kalan bir tüccar kitle oluşm uştu. Bu kitle yeni bir siyasal düzen istiyordu.

15

Bu o rtam da kralların rolü önem kazandı. H en ü z tek başına ya da baskın bir konum da siyasal iktidarı eline alacak kadar güçlene-m em iş burjuvazi çok sayıda feodal beyin zorba ve keyfi yönetim ine, ayrıca kent devletleri şeklinde artık ticaretin önünde engel halini almış bir toplum sal düzene karşı siyasal iktidarın tek bir kralın m utlak otoritesi altında toplanm asını; ticaretin, üretim in önündeki feodal köstekleri kaldıracak şekilde kent ekonom ilerinin bütünleşm esini tercih eder oldu.

T arihsel açıdan ilginç ve dikkate değer olan olgu bu sürecin kapitalizm in yoluna İtalya’dan daha geç giren topraklarda daha büyük bir hızla mesafe alm asıdır. Bunda elbette yerel, bölgesel düzeyde burada ayrıntısına girmeyeceğimiz ekonom ik ve başka etkenlerin rolü olm uştur ve sonuçta İtalyan kent devletleri, feodal bir dünyada ilk kapitalistleşen devletler olm anın yükü altında ezilirken b ir İspanya, bir F ransa X V I. yüzyıla, 1500’lü yıllara "m utlak m onarşi" düzenleri altında, yerellikten ulusallığa geçmeyi başarm ış, bulundukları çok sayıda feodal beyliğe bölünm üş coğrafya parçasını tek bir devlet çatısı altında siyasal ve iktisadi bakım dan bütünleştirm eyi b aşarmış bir halde girm işlerdir.

İktisadi, toplum sal altyapıdaki bu oluşum ların siyasete yansıyı-şı ideolojik düzlem de "mutlakiyet" düzeninin "m utlak m onarşi" ta raftarlığının değer kazanm ası şeklinde oldu. Feodal cum huriyet ile m utlak m onarşi arasında tercih, ve özellikle de P a p a ’nm sadece r u hani bir önder mi yoksa tüm feodal beyler, krallar, im paratorlar üzerinde eskisi gibi buyuruculuğu olan cism ani bir önder mi olacağı tartışm ası, O rta Ç ağ’m son dönem inde siyaset felsefesine dam gasını vurm uştur.

"Devlet" kavram ı bile, M achiavelli’ye çok yakın bir dönem de siyasal dile girmiş, o zam ana dek kullanılan prenslik, beylik, krallık, im paratorluk gibi terim lerin yanında ufak ufak yerini alm ıştır. M achiavelli de "devlet" kavram ına yer veren ilk düşünürler arasındadır.

Keza "ulus" kavram ı da yine O rta Ç ağ’m son anlarında siyaset diline girmiştir.

16

O rta Çağ’ın artık genelde can çekişm ekte olduğu, R ö n e san s’ın şekillendiği 1300’ler, 1400’ler İtalya’sı ve daha genel bir bakışla Av-rupası’nda yukarıda değindiğim iz iktisadi ve siyasal nedenlerle m u tlak m onarşi taraftarlığı, kralın, im paratorun herkes üzerinde m u tlak buyuruculuğu ve P a p a ’dan bağımsızlığı düşüncesi tartışm ad a ağır basm aktadır.

Kçnt devleti sınırları içinde "halk" yani o zam anlar sadece b u rjuvazi, h atta burjuvazinin bazı kesim lerinin "yurttaş" sıfatıyla yönetime katılması, eşdeyişle iktidarı belli ölçülerde de olsa asıl egem en güçler olan feodal beyler ve ruhban züm re (R om a Kilisesi) ile paylaşması dem ek olan cumhuriyetçilik ise b ir siyasal akım olarak hızlı bir değer yitimi içindedir. Çünkü İtalya’da kapitalizmin boyattığı dönem de devrin ölçüleri içinde gerçek anlam da birer cum huriyet olan kent devletleri M achiavelli’nin zam anında çoktan yozteşmış, adı cumhuriyet am a kendi devrin siyaset felsefesinde yaygın kullanılan terim le "tiranlık" olm uştu. Y ani M achiavelli’nin uzun uzun anlattığı yollardan biriyle iktidarı elegeçirm iş bir tiranın yargı ve yürütm enin iplerini elinde tuttuğu, üstelik Uranlığın bir hanedan şeklinde b a b a dan oğüla geçebildiği bir "cumhuriyet" düzeni!

Bu siyasal ve toplum sal bağlam da, yozlaşmış kopyasıyla özdeş

tutulur olmuş cum huriyetçilik gözden düşer ve en büyük feodal b e yin yani kralın öteki güç odakları soylular v,e din adam ları üzerinde m utlak bir egem enliğe sahip olm ası gerektiği savunulurken, R o m a Kilisesi’nin (V atikan) "dünyevi", bir başka deyişle, siyasal yeri ve ünü de çoktandır yeni bir gözle görülm eye başlam ıştır. D ah a doğrusu Kilise, yeni boyveren ve aslında kendisini de ciddi şekilde teh d it eden mutlakiyet akım ını saptırıp kendi lehine çevirmeye, iktidarın kralın değil P a p a ’nın m utlak otoritesi altında toplanm ası fikrini k abul ettirm eye çalışm aktadır.

,

-

Oysa özellikle İ4 9 2 ’den itibaren Papa VI. A lexander B orgia dönem inde yeniden canlanan Kilise’ye sadece ruhani değil; cismani, dünyevi bir o to rite kazandırm a çabasına dek son iki yüz yıldır aslında papalık neredeyse kralların kuklası durum una düşm üştü.

17

R o m a ’nın resm i dili Latince’den yerel, ulusal dillerin kopm a, oluşm a, ulusal resm i dil olm a m ücadelesi; "ulusal" kralların kilise’-

nin ''evrensel1' buyuruculuğuna karşı bağım sız tavır koym a girişim leri ve bu uğurda P a p a ’yla doğrudan çatışm ayı göze alm aları (hatta F ran sa 1515’de R o m a’nın karşısına bir başka kardinali papa olarak çıkartacak kadar ileri gidebilmişti) K ilise’nin otoritesine ağır d arb eler indirm işti.

Başlıca Güçler:

M achiavelli’nin^F loransa C um huriyeti’pin hizm etinde görev yaptığı dönem de siyaset m ücadelesi işte böyle bir siyasal-toplum -

sal-ideolojik zem in üzerinde geçm ektedir. Ö yıllara ilişkin olarak M achiavelli ve eserinin daha iyi kavrnm ası açısından çizdiğimiz tab lonun tam am olm ası için de bir de siyaset arenasında yer alan başlıca "iç" ve "dış" güçleri, konum ve rolleriyle sergilem eyi yararlı buluyoruz.

"İç" güçler derken o devirde h er ne kadar "İtalya" fiilen sadece coğrafi bir ad olm aktan öteye bir anlam taşım ıyordu ise de Floransa’nın yaraşıra öteki öndegelen dört İtalyan devletini de kastediyoruz. - bunların kimisi M achiavelli’nin devleti F lo ran şa’ya karşı safta olsa da. Ç ünkü söz konusu irili ufaklı devletlerin birbirleriyle rek abetini aşan bir "İtalyaıılık" duygusu, bilinci gidirek daha geniş kitleleri sarm aktadır. Y arım ada’daki çeşitli İtalyan ağızlarını ortak bir dil haline getirm e çabası ve L atince’den kopm a sürecinin hızlanm ası bunun som ut göstergeleridir.

(

D ah a yukarıda yarımadayı araların d a bölüşm üş "beş büyük"ten söz etm iştik. B unlarda^ R om a Papalık D e v le ti’jâoğiû olarak tarihen eri eskisi, en köklüsüdür. 1492 yılında P ap a seçilen A lexander Borgia Papalığa yeniden eski otoritesini kazandırm ak am a Papalık m akam ım ad eta B orga’ların tekeline alm ak am acındadır. Bu olam adı

ğı takdirde ise fırsatım bulan pek çok co n d o ttiere’nin yaptığını oğlu C e sare’nin de yaparak kendisine, B orgia’lara ait bir devlet k u rm a s ı-, m istem ektedir. P a p a ’hk devleti 1492’de R o m a ile N apoli arasm da-18

ki kıyı şeridinden başlayıp T iber N eh ri’nin doğu yakasında yaklaşık Pescare ile V enedik arasında uzanan topraklara hükm etm ekte ve İtalyan yarım dasinın hem en h em en üçte birini kapsam aktadır. Bu topraklar üezinde R o m a’ya bağım lı bir sürü kent devleti vardır ve C esare Borgia daha rah at harek et edebilm ek için kardinallikten istifasını vermiş, Kilise’nin gücüne yaslanarak küçük kent devletlerini, tiranlıkları türlü bahanelerle o rta d an kaldırm aya girişmiştir. C esar e ’nin babasınca çizilen bu hedefe varm ası ve her ikisinin de b irb irine çok yakın tarihlerde ölm elerinden ö tü rü gerçekleşm eyecek, (P apa VI. A lexander B orgia’nın ölüm ü üzerine seçilen am a az zam an sonra ölen III. Pius sayılmazsa) dah a sonra gelen P apa II. Julius

"başına geçtiği zam an tam am iyle çözülm e halinde bulunan Kilise D evleti’ni ölüm ünde tam anlam ıyla düzene sokulmuş ve P arm a ile Piacenza D ükalıklarım n da katılm asıyla büyütülm üş bir durum da"

bırakacaktır.

O devirde, İtalya’nın güney yarısına -Sicilya ve Sardunya ad aları da içind e''Napoli Krallığı" denirdi ve İspanya egemenliği altındaydı. 1490*da tahta çıkan I. F erdinando (F erran te de denir) zalimliğiyle o devir için bile kırılm ası güç rek o rları kıracak bir özyapıda, a rtık soyu tükenm eye yüztutm uş son feodal beylerden biri idi. Napoli Krallığı dönem in güçler dengesi içinde -V çnedık’in deniz gücü bir yana bırakılırsa- en ağır basanıydı. îspanyollara dayanm ası da krallı

ğın gücüne güç katıyordu.

İtalya’nın kuzeybatısında yeralan ve zam an zam an Fransızların işgali altına düşen M ilano Diikaİığıi ise o dönem de silahlı milis şefi (condottiere) Franoesco Sforza’mn eline geçmişti. Beş büyükler a ra sında ekonomisi en güçlü olan M ilano’ydu.

İtalya’nın kuzey ve kuzeydoğusunda uzan an ^eiîedjk^Ç ıım hıııi-yctLAc en köklü, en güçlü İtalyan devletlerindendi. Ve çoğu zam an öteki dİKLbİjyüğü-kendisine, karşı...MrXe§miş -buluyordu. Büyük bir deniz gücü olan V enedik bir yandan keşfedilen yeni deniz ticaret yollan yüzünden A kdeniz’deki ticari üstünlüğünü giderek yitiriyor, öte yandan h er an O sm anlı D evleti’n in soluğunu ensesinde duyuy or -

19

du. Nitekim 1522’de R o d o s’u O sm anlılara kaptırm ıştı. A ncak İtalya’daki gücü hâlâ büyüktü ve özellikle N apoli K rallığı’nm D alm aç-ya kıyılarına gözünü dikmişti ve M ilano, Fransa ve Kilise' to p rak lan aleyhinde genişlem ek üzere sürekli fırsat kollayan konum uyla tüm öteki devletlerin korku ve nefretini üstüne çekiyordu.

Floransa’ya gelince... O devirde aslında yukarıda kısaca değinmiş olduğum uz gibi iktisadi bir bunalım ve gerilem e içinde olsa da İtalyan devletleri arasında kültürel ağırlığının yanı sıra p ara sal gücüyle de önem li bir yere sahiptir. A ncak siyasal düzeni istikrarsız olduğu gibi, devlet sürekli dış tehdit altında bulunm ukta ve oynak bir dış politika izlem ek gereğini duym aktadır. Bu nedenle çeşitli dış

bağlantılara girm ektedir.

p

İç siyasal düzenin çalkantıları, ise C um huriyet’in O rta Ç ağ ’a özgü tüm kurum sal, biçim sel yanlarının varlığını sürd ü rm elerin e rağm en bunların fiilen içinin boşaltılm ış ve iktidarın iplerinin bir sü redir M ediciler ailesinin eline geçmiş olm asından ileri gelm ektedir.

Ve M achiavelli’nin yaşam ı boyunca iktidar az çok gerçek C u m h u riyetçiler ile M ediciler ailesi arasında gidip gelecektir.

İktidarın toplum sal tabanı gerçekte oldukça dar bir çevreye aittir ve bu çevre hiç de türdeş değildir. Bir kere, herşeyden önce şunu göz önünde tutm ak gerekir ki, o devirde sadece F lo ra n sa’da de

ğil öteki İtalyan kentlerinde de, öteki Avrupa devletlerinde de n ü fus, "teba" ve "yurttaş" olarak ikiye ayrılm aktadır. Tüm kırsal nüfus (contado), fethedilm iş kentlerdeki tüm kentliler (distretto) ve k e n tlerde de hem en hem en tüm em ekçiler, emeğiyle geçim lerini sağlayanlar " teba" dır > cum huriyetlerde bile. Kimin tebası: sayıları b irkaç bini anca bulan, kimi zam an bulm ayan ayrıcalıklı ailelerin, b u rjuvalaşm ış derebeylerinin. İşte bunlar "yurttaş" sıfatını taşım aktadır- .

lar ve doğrudan toprak vergisi, mülk vergisi öderler. Siyasal iktidara katılanlar, cum huriyet yönetim inde gözü olanlar, oy v erenler de bunlardır.

,

.

M achiavelli’nin zam anında 60-80 bin arasında oynadığı kestirilen Floransa nüfusunun ancak birkaç bini yurttaş olarak siyasal hak ka sahiptir ve kullanm aktadır.

-

20

B u aileler toplum sal köken olarak çoğu geçen yüzyıllar içinde burjuvalaşm ış eski soylular ile büyük burjuvalardır. Küçük tüccarlar bile "yurttaş''tan sayılm am aktadırlar.

, Siyasal düzen oldukça karm aşıktır. M achiavelli’nin zam anında en tepede b ir B üyük Kurul vardır. B urada altı ayda bir yenilenecek şekilde en fazla b in er kişilik gruplar halinde otuz yaşında ve yukarısında yurttaşlar yer alm aktadır. (Toplam yurttaş sayısının üçte biri dolaylarına eriştiği sanılm aktadır). Bunun altında güncel siyasetin, işlerin denetlenm esinden sorum lu bir Seksaıler Konseyi y& rdn. H ü küm ete "Signoria” (Beylik) d em nektedir.\H ûkûm et üyeleri ise "arti-

,naM 9 n ” (büyük zenaatlar) diye adlandırılan zam anın büyük tüccarı ve sanayicilerinin, bankalarının dokuz kişilik gruplar halinde ve iki ayda bir, birbiri ardısıra yeraldığı temsilcileri ile aşağı yukarı bir çeşit adalet bakanına denk düşen ve devletin en yüksek tem silcisi sayılan "G onfaloniere"dir. Bu zat görünüşte bir bakım a "hüküm et b aşkanı", "birinci bakan" gibi ise de gerçekte dizginleri onu oraya getiren Beylerin elindedir ve "Signoria" (H üküm et) tarafından sıkıca de-

, ınetim altında tutulm akta, yönlendirilm ektedir.

D üzen, bir yandan, sayıları zaten çok fazla olm ayan tüm aileleri görünüşte de olsa aynı, eşit çizgide tutacak ve dolayısıyla araların dan herhangi birinin fazla öne çıkm asına meydan verm em ek am acıyla herkesi az çok yönetim e katacak; öbür yandan da, çatlak sesleri, m uhalefeti olabildiğince en aza indirecek şekilde kurum ve kurallara bağlanm ıştır. B ugünün pkuyucusu için garip gelecek uygulam aları (zam an zam an kuraya başvurulan seçim sistem leri vs.), oldukça karm aşık usulleri tüm üyle anlatm aya kalkışacak değiliz'. Ç ünkü böyle bir şey bu "sunuş"un iki kat uzam asına yol açar. Şu kadarını eklem ekle yetinelim ki düzenin bu saydığımız niteliklerinden ötürü devlet aygıtında görev süresi genelde (özellikle seçimle gelinen m akam larda) iki ay ile en çok bir yıl arasında değişm ekte, b u sayede de h e m en hem en tüm yurttaşlık haklarına sahip ailelerden tem silciler

' devlet yönetim ine şu ya da bu kadem ede katılm ak fırsatını bulm aktadır. O ylam alarda bir k ara r tasarısı lehinde olanlar söz alabilm ek-21

te, aleyhte oy kullanm ak m üm kün ise de tasarı üzerinde aleyhte konuşm aya izin verilm em ektedir!

B ütün b u hassas denge de siyasal istik ran sağlam ış olm aktan uzaktır. M achiavelli’nin doğduğu 1469 yılında M ediciler ailesinden L orenzo ve P iero de M edici kardeşler babaları ve 1434’ten b e ri Flora n sa ’ya egem en olan C osm e de M edici’nin ölüm ü üzerine iktidarı devralm ışlardır.

M achiavelli dokuz yaşındayken, 26 N isan 1478’de bir p azar günü bir kesim rakip aile dinsel ayin sırasında iki k ard eşe suikast düzenlerler. Piero ölür, L orenzo yaralanır ancak halk başkaldırıya katılmayınca M ediciler’in egemenliği zam anla adı "m uhteşem " (il magnifico) sıfatıyla anılan L orenzo’yla sürer. 1492’de ölüm ü ü zerine başa geçen II. P iero iki yıl sonra Fransız istilasına karşı koyam ayıp; herşeyiyle teslim olunca F loransa halkı isyan eder. M ediciler devrilir ve T an rı’yla konuştuğunu iddia ed en dem agog (sözbaz) bir din adam ı olan G iero m e Savonarole’nin başkanlığında eski cum huriyet yeniden kurulur (1494). Ne var ki Savonarole kültür ve servet düşm anı, yobaz bir katoliktir, F loransa burjuvazisi onu çekem ez.

Çok geçm eden bir darbeyle devrilir. 1498 M ayısında S avonarole’-'

nin O rta Çağ usulünce odun ateşinde yakılarak idam ından hem en sonra 19 M ayıs’ta M achiavelli d ö rt aday arasından "İkinci S ekreter" seçilir. 29 yaşındadır.

Devlet Sekreteri

M ediciler’in iktidardan düşürülm esi sırasında M achiavelli 25

yaşındadır, yurttaşlık hakkına sahiptir. Siyasete, devlet yönetim ine aileden gelem bir ilgisi, m erakı olduğu halde gelişm eleri tarafsız bir seyirci konum unda izlediği anlaşılm aktadır. M ediciler’in yönetim ine karışmamışlığı ve cum huriyetçi olduğu halde Savonarole yönetim inden uzak d u ruşunun ona devlet kapısını açtığı yargısına varılabilir. Çünkü dört yıl önce M ediciler iktidardan alaşağı edildiklerinde yönetim i onların yandaşlarından arındırm ak gerekm işti. Savonarole iktidardan düşürüldüğünde de yönetim aygıtını b u kez onun 22

yandaşlarından tem izlem ek gerekti. A z sayıda kişinin yurttaşlık hakkına dolayısıyla yönetim e seçilme hakkına sahip olduğu koşullarda M achiavelli’nin aktif bir siyasal m ücadele içinde bulunmayışına, dah a önce hiç siyaset ve devlet deneyim inin olm ayışına rağm en çok genç yaşında İkinci Sekreterlik gibi o düzenin çok önem li bir mevkiine seçilm esi - hele cumhuriyetçiliğiyle sivrilmiş, gözde, köklü bir aileden gelm e olduğu da hesaba katılırsa - anlaşılır bir şeydir.

G örevinin, yetki ve sorum luluklarının kapsam ını tam olarak b e lirleyebilm ek, özellikle de "İkinci S ekreter"in günüm üzde hangi mevkiye denk düştüğünü söyleyebilmek neredeyse imkânsızdır, çünkü günüm üzün hiçbir devletinde böyle bir m akam yoktur. O nun için M achiavelli’nin devlet aygıtında işgal ettiği yeri ve on iki yıl boyunca oynadığı rolü tanım lam aya çalışacağız.

Kimi yazarlar ve çevirm enler M achiavelli’nin görevini "başba--

kanlık", kim ileri "dışişleri bakanlığı", kim ileri de "müsteşarlık" (başbakanlıkta yahut dışişlerinde) olarak günüm üze uyarlam aktadırlar.

K anım ızca bunların tüm ü de körün fili tarifi gibi ancak sınırlı ölçüde doğruyu yansıtm aktadır. G erçek durum ise o kadar basit değildir.

"İkinci" sözcüğü dikey bir sıralam ayı değil yatay bir görev bölü-şüm ünü dillendirm ektedir. Bir başka deyişle, M achiavelli’nin üstünde bir "birinci" sekreter yoktur, yanında vardır. Şöyle anlatalım: Floran sa yönetim inin yukarıda kısaca anlattığım ız yapılanm asında

"G onfaloniere"nin yanında, bakanlar kurulu gibi çalışan "Signoria"-

nın buyruğu altında bir idari aygıt bulunm aktadır. Buna "Birinci Sekreterlik" denm ektedir. "İkinci Sekreterlik" ise daha önce sözünü ettiğim iz Büyük Kurul’un seçtiği on üyeli "Ö zgürlük Ve Barış İçin O n lar Kurulu" adlı bir tü r "güvenlik konseyi"nin sekretaryasıdır.

G örev alanı bir yandan iç güvenliği, b ir yandan da dış güvenliği kapsam akta, iç isyanların bastarılm asından savaşta olsun, barışta olsun dış politika ve diplomatik görüşm elere dek geniş b ir alanda politika üretm eyi ve yürütmeyi öngörm ektedir.

23

Söz konusu organ bu haliyle günüm üzde bizce en çok A m e rika Birleşik D evletleri’ndeki U lusal Güvenlik Konseyi’ni an d ırm ak tadır. İkinci S ek reter olarak M achiavelli’nin oynadığı rol de zaten gerek iç ve dış gelişm elerin çözüm lem esini yapıp politika üretm ek, üst m akam ların (Beylerin) onayına sunm ak üzere öneriler hazırlamak ve gerektikçe dış tem aslar yapm ak olduğuna göre, O ’nu b ir b a kıma zam anının H en ry K issinger’i* gibi görebiliriz.

'. '

1

.

■ : / ■

Bir önrek gerekirse, daha 1449 İEylül’ünde yani göreve geleli ancak bir yıl olm uşken F loransa adına Piza kentini kuşatan am a ihanet içinde olduğundan kuşkulanılan ünlü milis şefi Paolo V itelli’yi milislerinin ortasında yakalatır, yargılatır ve idam ettirir. B ütün bunlar 48 saat içinde olup biter. E rtesi yıl Piza’nın fethi için F ra n sa’dan sağlanan takviye askerlerin gereksinim lerinin karşılanm ası kadar, ilişkilerin iyi yürütülm esi ve denetim in elden kaçırılm am ası da yine M achiavelli’nin om uzlarındadır, 1’50'1’de F loransa’ya bağım lı Pistoya kentindeki kargaşalıkları yerinde incelem ek ve gereken önlem leri belirlem ek ü zere beş kez oraya gider...

U zatm aya gerek yok. M achiavelli’nin "Onlar Kurulu" ve "Signoria" (hüküm et) ile yazışm aları, gönderdiği raporlar günüm üze dek saklanmıştır. B unların okunm asından edinilen izlenim M achiavelli’nin üstlerine sadece bilgi verm ekle yetinmediği aynı zam anda durum ların, gelişm elerin kapsam lı ve derinlem esine bir tahlili so n u cu vardığı yargı ve gelişm elerin çoğu kez machiavelli’nin görüşlerini haklı çıkarttığı, ayrıca üstlerinin de ona güvendikleri ve genelde önerilerini onayladıkları anlaşılm aktadır.

Görevi çerçevesinde M achiavelli’nin F ransa’ya dört kez uzun diplomatik görüşm eler yapm aya gittiğini, keza A lm anya’da İm p a ra tor M aximilien’le iki kez, R o m a’da C esare Borgia’yla iki kez ol

(*) Richard Nixon ve Gerald Ford’un ABD başkam olduğu yıllarda Ulu-

, sal Güvenlik Konseyi başkam. F o rd . döneminde bu görevinin yanı sıra ABD’de "Devlet Sekreteri" olarak anılan Dışişleri Bakanı koltuğunu da işgal etti.

24

dukça duyarlı pazarlıklar yürüttüğünü geçerken belirtelim . B unların yanında, b u ra d a anm am ıza gerek olm ayan daha b ir dizi diplom atik görev üstlendiği biliniyor. Şunu da hem en eklem ekte yarar var ki M achiavelli görevi gereği yalnızca dış ilişkilerle ilgilenmiş d e

ğildir! Aslında gerek kişisel eğilimleri, gerekse m akam ının ona sağladığı ilgi alanı gereği F loransa’nın iç siyaset sorunlarıyla da danışm anlık çerçevesinde de olsa yakından uğraşm ış, özellikle paralı askerler yerine "Ulusal" bir milis gücü oluşturulm ası fikrini üstlerine benim setm ek için büyük çaba sarfetm iştir. H a tta kendisine çok güvenen G onfaloniere P iero Soderini’yi ikna etmeyi başarm ıştır. (Sonunda Floransalı köylülerden ulusal bir silahlı güç kurulur. Ne var ki iyi eğitim görm em iş bu küçük güç daha ilk ateşle sınavından b ozgun halinde dağılır).

İktidardan Düşiİş

M achiavelli’nin İkinci S ekreter olarak görevinin sona erm esi F loransa’d a cum huriyet düzeninin fiilen yıkılışıyla olur. O laylar şöyle gelişir: Yıl 1512’dir. A lexander B orgia’nın ölüm ünden sonra P a pa seçilmiş II. Julius daha dört yıl önce V enedik C um huriyeti’ne karşı Fransa, İspanya ve Kutsal R o m a G erm en İm p arato ru Maximilien ile oluşturduğu ittifakı bozar. Ç ünkü geçen zam an içinde V enedikliler yenilgiye uğratılm ıştır. İtalya’nın ortalarından itibaren bü-tijn güneyini kaplayan N apoli Krallığı fiilen İspanyolların denetim indedir. Oysa V enedik’e karşı ittifak Fransızları da İtalya’nın, kuzeyine çekmiş bulunm aktadır. Lom bardiya Fransızların elindedir. P apa II Julius bu kez Fransızları İtalya’d an çıkartm ak için İspanyollar ve İm p a rato r’la ve h atta V enedik’le ve İsviçre’yle K utsal Liga’yı kurar.

Reverina’da bozguna uğrayan F ransızlar kesin olarak İtalya’dan çıkmak zorunda kalırlar. A m a bu kez ipler İtalya’nın kuzeyinde de İspanyolların eline geçer.

"B itaraf olan b e rta ra f olur." F ran sa’nın geleneksel müttefıği Floransa, Kilise’yi de kırm am ak için b u çatışm ada yan tutum am ıştı.

2 5 ’

K azananlar bu yansızlığı bağışlam azlar ve F loransa’da M ediciler’i yeniden işbaşına getirm eye girişirler. İspanyollar F loransa’ya y ürürler ve gözdağı verm ek üzere F lo ran sa’ya 18 km. m esafedeki P ra-to ’yu yağm alarlar. F lo ran sa’da panik başlar. M edici hanedanı yanlısı zengin aileler o o rtam d a darbe yapm akta güçlük çekm ezler. G on-folaniere Soderini’nin teslimiyetçi tu tu m u da işlerini kolaylaştırm ıştır. 31 A ğustos günü Soderini görevinden alınır.

M ediciler’in iktidara dönüşü başlar. 7 Kasım günü M achiavelli de de görevinden uzaklaştırılır. F azladan bir yıl boyunca Floransa’yı terki ya da hüküm et konağına ayak bakışı yasaklanır. Ayrıca ağır bir p ara cezasına çarptırılır.

M achiavelli’nin kötü günleri bu kadarla da kalmaz. 1513 Şuba-tı’nda adı, M ediciler’e karşı düzenlenen bir komploya karışır. E le başılar derhal idam edilirken M achiavelli hapse atılır. "Tratti di çorda" denen -bizim "askı" dediğimiz- işkenceye tabi tutulur. Y ani elleri ve ayaklan sırtında birleştirilm iş olarak üç -on m etre yüksekten bir örüm cek gibi sallandırılır. A rad a, birdejı, yere olabildiğince yakın bir noktada durduracak şekilde ip boşluğa bırakılır. D oğal olarak böylesine hızlı bir düşüş ve ansızın duruş çok büyük acı verir.

M achiavelli üç hafta içinde altı kez çektiği bu işkenceyi daha sonra bir m ektubunda kendisinin bile hayret ettiğini belirttiği bir yüreklilik ve dirençle göğüsler. Sonunda serbest bırakılır.

Gönüllü Sürgün '

Serbest am a işsiz kalan M achiavelli, Florânsa’ya on kilom etre ötede San Casciano yakınlarındaki m alikanesine çekilir. B uradaki günlerini nasıl geçirdiğini yakın dostu Francesco V ettori’ye 10 A ra lık 1513 tarihli ünlü m ektubunda yazdıklarından biliyoruz. B u m ek tubun önem i M achiavelli’nin ilk kez Prens’i kalem e alm akta olduğunu duyurm asından ve nasıl bir ru h hali içinde yazdığını anlatm asından ileri gelm ektedir.

Bu m ektup T ü rk çe’de G ergedan dergisinin "Rönesans" özel sa26

yısında (M art 1988 No: 13) F atih Ö zgüven’in güzel ve doğru çevirisiyle yayınlandı. Konıım uzu ilgilendiren önem li bir bölüm ünü ak tarıyoruz:

"(...) G ünlerim çiftliğimde geçiyor ve talihim in yaver gitmediği o son olaydan beri, F lo ran sa’da geçirdiğim günler toplasanız yirm iyi bulmaz. Şimdiye kadar ardıçkuşu avladım durdum . G ün doğm adan kalkıyorum, ökse hazırlıyorum , sırtım da bir kafes dengi (...) D ı

şarı çıkıyorum. E n az iki, en çok altı ardıç tuttum . B ütün eylül b o yunca bunu yaptım. Sonra bu acınası ve garip boş zam an geçirm e yolunun da tadı kaçtı, keyif verm ez oldu. H ayatım nasıl geçip gidiyor, anlatacağım size.

G üneşle kalkıyorum ve ağaçlarını kestirdiğim koruluğa gidiyorum , orada bir önceki günün işini gözden geçirip oduncularla zam an öldürerek iki saat harcıyorum . H epsinin de hazırda bir "kara talih" hikayesi oluyor, ya kendileri ya da kom şuları hakkında.

(...) K oruluktan ayrıldıktan sonra bir pınar başm a gidiyorum, oradan da kuşhanem e. C ebim de b ir kitap oluyor, ya D an te ya da P etrarca ya da Tibullus, Ovidius gibi daha az önem li şairlerden birisi. O nların nâzenin tutkularını, aşklarını okuyorum , benim kileri h a tırlıyorum, bir süre bu tü r hayaller içinde keyfime bakıyorum . Sonra yürüyerek hana yollanıyorum ; geçenlerle konuşuyorum , köylerinde olup bitenleri soruyorum , çeşitli şeyler öğreniyorum ve insanoğlunun çeşitli zevklerine, gönüllerinde yatan türlü türlü şeylere dikkat ediyorum. B unlar olup b iterk en yem ek vakti geliyor, yem ekte fakir çiftliğimin, küçük gelirim in elverdiği yiyecek neyse onu ailem le paylaşıyorum. Y edikten sonra h a n a dönüyorum ; hancı orada oluyor genellikle bir kasap, b ir fırıncı, iki ocakçı da oluyor. B unlarla bütün gün bayağı eğlencelere veriyorum kendim i, cricca ve benzeri oyunlar oynuyorum, b unlar genellikle bir sürü tartışm aya ve yakışıksız sözcüklerle dolu sayısız h ak a retlere yolaçıyor; bir kuruş için d alaşıyoruz, sesimiz ta San C asciano’dan duyuluyor. Böylece bu ufak tefek işlerle meşgul olm ak beynim in küflenm esini önlüyo,r ve beni bu yolda sürüklem eye k ararlı olduğu anlaşılan kaderin kötücüllüğü-27

nü doyurm ak istiyorum , bakalım hiç utanacak mı bu yaptıklarım dan."

S abahtan akşam a kadarki bir gününün hikayesini böyle özetleyen ve bize "insan M achiavelli" hakkında farkında olm adan çok d e

ğerli bir ışık tu tan M achiavelli, daha sonra sözü kitap çalışm asına getiriyor. R u h halini çok iyi yansıtan m ektubunu okum ayı sü rd ü re lim:

"Akşam olunca evime döner ve çalışm a odam a girerim ; kapıda çam ura ve toza belenm iş gündelik elbiselerim i çıkarır, kralların h u zurunda giyilmeye yaraşacak elbiseler giyerim; sonra bu uygun elbiselerle, eski kralların huzuruna girerim ve orada onların sevecenli

ğiyle karşılanarak sadece benim olan ve sahibi olm ak için doğdu

ğum besini alırım , o rad a eski krallarla konuşm aktan ,ve oıilara eylem lerinin nedenini sorm aktan utanm am ; onlar da b an a lütfedip cevap verirler. D ö rt saatliğine can sıkıntısı nedir bilm em , h e r derdi unuturum , yoksulluğu düşünüp üzülm em , ölüm den korkm am ; k endimi tüm üyle onlara bırakırım .

"

ş

'

.

f ’

D ante, ^ ‘duyup da hatırlam adıklarım ız bilgi ü retm ez’! dediği, için, onlarla yaptığım konuşm alardan yanım a kâr kalan h e r n e varsa bir deftere geçirdim * ve(''de Principatibus"** adlı küçük bir eser yazdım. B urada b u konu üzerinde düşüncelerim in inebildiğim k a dar derinine iniyorum , prenslik nedir, türleri nelerdir, nasıl kazanılırlar, nasıl elde tutulurlar, neden kaybedilirler bunları tartışıyorum . F antezilerim i hoş bulabiliyorsanız eğer, bundan da hoşlan-

*-Machiavelli ilkin Latin tarihçi Titus Livius’un "târih" kitabı üstüne görüşlerini kaleme alıyordu. Sonradan 'Titus Livius’un Tarihi’nin İlk ön Kitabı üstüne Konuşmalar" başlığıyla yayınlanan çalışmasına ara verip Prens’i yazmaya başladığı anlaşılıyor. (N.G.)

** Latince, "Prenslikler üstüne" demek. Machiavelli kitabını Toskana (Floransa) ağzıyla yazdığı halde başlığı ve bölüm başlıklarını Latince yazmıştır. Kitaba İtalyanca "II Principe" başlığını koyan, ilk yayıncısı olmuştur. (N.G.)

'

'

28

mamazlık. etmeyeceksiniz; kitap bir prens tarafından, özellikle de genç bir prens tarafından kabul görm eli. B u yüzden onu Z at-ı Şahaneleri G iuliano’ya* adıyorum . Filippo Cavasecchia kitabı gördü; size hakkında biraz fikir verecek b ir şeyler anlatabilir, onunla yaptığım ız tartışm aları da... G erçi henüz kitabı hâlâ genişletip yeniden gözden geçiriyorum."

"(...) Filippo’yla sözünü ettiğim küçük eserim hakkında konuştum , ithaf etm eli mi etm em eli mi diye; etm eliyse alıp kendim mi götürm eliyim yoksa oraya gönderm eli miyim? (...) Beni kitabı ithaf e tmeye zorlayan m ecburiyetler de var. K eseden yiyor ve eğer yoksulluğum yüzünden aşağılanacak olursam uzun süre kendim kalam am .

Ayrıca [bana taş taşıtm akla işe başlatlasalar da (N .G .)] şu andaki efendilerim iz olan m edici beylerin b enden yararlanm alarını diliyorum ; çünkü eğer onların övgülerini kazanam azsam , kendi kendim d en hoşnut olmam; eğer okurlarsa, bu kitaptan da anlayacaklar ki, on beş yıldır devlet sanatını incelem ek için gözüme ne uyku girdi n e de gönül eğlendirdim ; kendi y ararla rın a olacak tecrübelerle donanm ış birini hizm etine almayı da herkes ister sanıyorum. D ürüstlü

ğüm den de kuşku duyulmaz, çünkü h e r zam an koruduğum dürüstlü

ğüm ü şimdiden sonra bozacak değilim ; ayrıca benim-gibi kırk üç yıldır. dürüst ve tem iz olan biri, tabiatını değiştirem ez; yoksulluğumu dürüstlüğüm ün ve tem izliğim in tanığı olarak gösterebilirim."

'Prens’in yazılışı dört ayda biter. A ncak bu arada am ca II. Giulio de M edici iktidardan yeğeni II. L orenzo lehine feragat eder. D o layısıyla Machiavelli de kitabını b aşta düşündüğü gibi am caya değil de genç M edici’ye sunmayı kararlaştırır. Bu sayede genç L orenzo’-

n u n gözüne gireceğini, güvenini kazanacağını, onun danışm anı olacağını ve hatta eski görevine yeniden getirileceğini um m aktadır.

(*) Machiavelli, kitabını ilkin amca Medici’ye yani II. Giuliano’ya (1478-1576) ithaf etmeyi düşünür. Ancak amca, iktidarı yeğeni II. Lo-

, renzo’ya.'(1475-152^) bıraktığı için sonuçta Machiavelli de kitabını ye

ğen Medici’ye ithaf .edecektir. (N.G.)

29

Boş hayal. L oren zo ’nun kuru bir teşekkürden öteye kitabı okuduğu bile şüphelidir. H a tta dendiğine göre, M achiavelli’nin kitabı sunduğu sırada b ir başkası da bir çift av köpeği hediye etm iş ve L orenzo köpeklerle çok daha fazla ilgilenerek sahibine çok dah a yakınlık gösterm iştir.

Yine de M achiavelli yılmaz. M ediciler’in gücü çok artm ıştır.

Çünkü II. G iuliano’nıın kardeşi G ianni de M edici (1475-1521) X.

,Leo adıyla P ap a seçilmiştir.. M achiavelli araya dostlarını koyarak bu kez P apa nezdinde görev ister. 1519-1520 de yazdığı "L’A rte della guerra" (Savaş Sanatı-) M il kitabını P ap a ’ya sunar. X. Leo, ye

ğeninden daha ilgilidir. "Basıla" buyurur.

1520 yılında M achiavelli'nin talihi düzelm e yoluna girm iş gibidir. II. L oren zo ’nun ölüm ünden (1519) beri F lo ran sa’yı yöneten K ardinal G uilio de M edici m uhalefeti yatıştırm ak üzere yeni bir anayasa hazırlanacağı sözünü verir ve bu işle M achiavelli’yi görev^

lendirir. "Floransa devletinde refotm üstiine konuşm alar" işte bu an ayasa tasarısıdır ve tam M achiavelli’cedir: M ediciler yaşadıkça F lo ransa’da m onarşi olm alıdır, onlardan sonra cum huriyete geçilm elidir!

.

K ardinal G iulio 1524’te VII. Cleo adıyla P apa seçilince M achiavelli’yi daha kardinal iken ısmarladığı "Floransa Tarihi" kitabını kendisine sunm ak üzere R o m a’ya çağırır, iyi kabul gösterir. B una rağm en M ediciler henüz ona tam güven duym am aktadırlar; bunun içinde çevredekilerin ısrarına rağm en önem li bir görev verm ekten kaçınırlar am a tarih yazarlığının karşlığında, eski görevinde iken aldığı p ara kadar m aa şa bağlarlar.

Son Yılları

A ncak 1525’te siyasal durum tam da M achiavelli’nin öngördü

ğü ve zam anında P a p a ’yı uyardığı yönde bozulur. K utsal R om a G erm en İm p a ra to ru ŞarlkenC Fransa K ralı I. F rançois’yı bozguna uğratır. Bu gelişm e F ran sa’yla ittifak halindeki R om a ve F lo ran sa’da (bütün T o şk an a bölgesinde) haklı bir .panik yaratır.

30

Sonraki iki yıl içinde P ap a’njn kararsızlığının, teslimiyetçiliğinin, burnunun ucunu görem eyişinin de (bunlar devrin öndegelen ta rihçilerinden G uichardin’in nitelem eleridir) kolaylaştırıcı etkisiyle Ş arlkent’in orduları R o m a’ya kadar gelirler ve kenti yağm alarlar: 15 yıl önce İspanyolların P ra to ’yu yağm alarını cum huriyetçileri götürm üş M ediciler’i getirm işti. A lm anların R o m a ’yı yağm alam aları da bu kez M ediciler’i götürür. C um huriyet yeniden kurulur.

M achiavelli bu haberi aldığında b ir şatoya kapatılm ış olan Pa-p a ’nın serbest bırakılm asını sağlam ak üzere birtakım pazarlıklar yapm a hazırlığı içindedir. Cum huriyetçi yeni yönetim bir m ektupla M achiavelli’ye F loransa adına herhangi bir girişim de bulunmayı yasaklar.

U m utsuzluk içinde F loransa’ya d ö n en Machiavelli, eski dostlarından İkinci Sekreterlik görevinin yine kendisine verilmesini ister.

Oysa M ediciler’le işbirliği çabaları C um huriyetçilerde tepki yaratm ıştır. Bunlar M achiavelli’yi artık kendilerinden saym am aktadırlar.

Y apılan oylam ada M achiavelli lehine yalnızca 12 oy çıkar, aleyhinde ise 555 oy verilmiştir.

12 gün sonra 22 H aziran ] d2 / de ölür.

IL P R IN C IP E

Y ukarıda belirttiğim iz gibi, "Prens", ithaf edildiği Lorenzo de M edici’nin ilgisini çekmedi. K itap halinde basım ı o yüzden M achiavelli sağ iken gerçekleşem edi. A m a uzun süre elyazması kopyalarından okundu.

K itap halinde ilk kez 1532 yılında yayınlandı. D ah a sonra da çeşitli yaymcıİarca sayısız baskısı yapıldı. Y alnız M achiavelli’nin elinden çıkmış elyazması m etin yerine, kopya ederken m eydana gelm iş bazı fazlalıkları taşıyan değişik elyazm ası baskıya tem el alındığı için hangi baskının aslın daha çok uygun olduğu tartışm aları patlak verdi.

•

Prens ilk zam anlar aleyhte tepki alm adı. A ncak 1547 yılında İn giltere K ralı VIII. H enry ile P apalık arasındaki tartışm ada B aşba31

kan Thom as C rom vell K ilise’ye karşı Prens’te dile getirilen bazı savlara dayanarak m ücadele etti. P rens’in Kilise karşıtı akım ların elinde bir silah olduğunun görülm esi R om a’yı uyandırdı. 1557’den itibaren R om a Kilisesi M achiavelli’yi karşısına aldı. 1559 yılında M achiavelli ölmüş de olsa aforoz edildi. O tuzlar Kurulu da 1563’te bu kararı onayladı. M achiavelli’nin adını övgüyle anm ak "dinsizlik",

"tanrıtanım azlık” gibi görülür oldu. Prens’, in nüshaları m eydanlarda yakıldı.

Buna karşılık K ilise’ye karşı krallıktan yana olanlar ve özellikle cum huriyetçiler Prens’i sahiplendiler. B una rağm en iki yüz yıl b o yunca koyu bir sansür hüküm sürdü. Yalnızca yüksek rütbeli din görevlilerinin özel izniyle Prens’i okum ak mümküi) olabiliyordu. F lo ransa’da aynı d ö n em d e M achiavelli’nin adını anm ak, bile suçtu; 0 ’ndan."Floransalı Sekreter" olarak söz ediliyordu.

M achiavelli’nin yıldızının parladığı anlar Fransız ihtilali d ö n e mi ile 19. yüzyıldır. N e varki aleyhte yayınlar ve M achiavelli’ye yönelik k aralam alar günüm üzde dek sürm üştür.

PREN S

M achiavelli’nin T ü rk çe’deki serüveni eskilere dayanır. Sultan IV. M urat’ın Prens’i çevirttiği ve ilgiyle okuduğu bilinm ektedir.

Cum huriyet d önem inde Prens 1932’de H. Rıfat, 1955’le Y usuf Adil Egeli; 1965’te V ahdi H atay ve 1984’te Selahattin B ağdatlı’nin çevirileriyle yayımlandı. N e var ki bu sonuncusu da dahil olm ak üzere tüm ü yer yer eksik ya d a yanlıştır. (Bağdatlı’nın çeviri yanlışlarıyla ilgili olarak "kitap" dergisinde C ef Sofuoğlu’nca kalem e alınm ış

uzun bir eleştiri yazısı yayınlanm ıştır).

'

A slında sorun büyük ölçüde çeviriye tem el alınan m etnin F ra n sızca oluşundan ve on u n da çoğu zam an İtalyanca aslından yer yer sapışından, orijinalde olm ayan ifadelerin şu ya da bü nedenle m e tne eklenmiş ya da m etin d en çıkartılmış olm asından ileri g elm ek tedir.

Biz sürekli İtalyanca en iyi baskı kabul edilen O. T o m m asin i 32

tarafından hazırlanm ış (Floransa, Sanson, 1899) baskısına dayanan çağdaş yayını tem el aldık. (G iulio E inaudi E ditöre 1981).

Çeviri sırasında karşılaştığım ız sorunlardan biri -ki bu, genelde T ürkçe’ye çevirilerde sık rastlanılan am a tutarlı bir çözüm den de yoksun bırakılan bir sorundur- özel kişi ve yer adlarının T ürkçeleştirilmesi oldu. A slında T ürkçe yazım kuralları arasında bu konuda yerleşmiş, oturm uş bazı uygulam alar vardır. Diyelim, özel kişi adları söz konusu olduğunda, Latin abecesiyle yazılan dillerden yapılan çevirilerde sayılı birkaç istisna dışında, özgün yazm biçimi aynen korunur; başka abecelerin kullanıldığı dillerden yapılan çevirilerde ise T ürkçe söyleniş esas alınır. Bu kadarıyla -Türkçe söyleyişte doğruda birleşm ek kaydıyla- pek sorun yok. H atta çok basit.

Asıl güçlük, çevrilen m etnin de kendi içinde bir çeviri yazım ta

şıdığı durum larda ortaya çıkıyor ve bu, hem Latin abecesiyle yazılan dillerde hem de ötekilerde kendini gösteriyor. Nitekim M achiavelli’nin P rens’i bu açıdan tipik bir örnektir.

Bir kere M achiavelli kitabında günüm üzde de Batılı dillerde

•geçerli am a bizce çok yanlış bir yaklaşım la özel kişi adlarını da k endi diline uyduruyor. Dolayısıyla, sözgelimi Fransa Kralı Louis, M achiavelli’nin özgün m etninde İtalyancalaşarak "Luigi'' oluyor; C h arles ise "Carlo" diye yazılıyor!

Çevirdiğimiz kitabın dili İtalyanca diye, m etinde İtalyancalaştırılm ış am a özgün okunuşları, yazılışları farklı özel adları İtalyanca verecek değildik herhalde. Bu çok anlam sız olurdu. Dolayısıyla P ren s’i T ürkçeleştirirken aslında İtalyanca olmayan özel kişi adlarını da gerisin geriye kendi dillerine çevirdik, bu h er zam an "Luigi"yi

"Louis" yapm ak kadar kolay olm adı. Ö rnek olarak, V atikan’da p a palar özgün adları ne olursa olsun papa seçildiklerinde kendilerine yeni bir Latince ad alırlar. M achiavelli, kendi m etninde bu adın İtalyanca çeviri yazımını veriyor. Prens’in İtalyancadan başka dillere çevirilerinde de genelde bu diller B atı dilleri bile olsa- bu kez o dile uygun şekilde yazılıyor. B una göre, sözgelimi V atikan’da L atince olarak kendisine "Julius" denen papa, M achiavelli’nin İtalyanca m etninde "Giulio" diye geçiyor; sözgelimi Fransızcaya çevirilerde 33

ise "Jules" deniyor. Bu yüzden, Prens'in Fransızca çevirisinden Vah-di H atay tarafından yapılan çeviride V atikan’da geçerli resm i hitap tarzıyla P apa Julius, Fransızca’daki biçimiyle "Jules" olarak; Selahattin Bağdatlı’nın çevirisinde ise İtalyanca’ya uygun şekilde "Giulio" olarak anılıyor. Bir başka deyişle, Söz konusu olan bir ve aynı kişi am a B atı’da, bizce yersiz bir şekilde kişi adları da tıpkı bir n e sne gibi dilden dile çevrilince sanki farklı kişilerden sözediliyorm uş

gibi bir durum ortaya çıkıyor. *

Çözüm olarak bizim tuttuğum uz yol, kişinin özgün adı ne bi

çimdeyse onu benim sem ek oldu. Dolayısıyla papaların adları söz konusu olduğunda, bunları M achiavelli (ve İtalyan yayıncılar) gibi İtalyanca, ya da Fransızca çevirilerdeki gibi Fransızca sesletim leriyle verm ek yerine V atikan’da geçerli dil ve hitap şekli L atince oldu

ğu için ve papa seçilenler kendi adları ne olursa olsun L atince bir ad aldıkları için L atince’siyle yazdık. Sözgelimi İtalyanca m etinde İtalyanca sesletim e uygun olarak "Sisto", Fransızca m etinde F ransızca sesletim e uygun olarak "sixte" şeklinde geçen adı, L atince’siyle

"Sixtus” olarak yazdık. (V ahdi H atay’ın çevirisinde "Sixte", Selahattin Bağdatlı’nınkinde "Sisto" deniyor).

Aynı yöntem i R om a İm paratorlarının adlarında da izledik. Bir başka deyişle, İtalyanca ve Fransızca m etinlerde görülen ve H atay ile Bağdatlı tarafından da T ürkçe’ye aynen öyle aktarılan İtalyanca-laştarılmış, Fransazcalaşlırılm ış biçim leri yerine R o m a İm p a ra to rla rının özğiin L atince adlarını bulup çevirimizde kullandık. B una göre, sözgelimi İtalyanca seslerim de "M arco Aurelio" ya da Fransızca seslerimle "M arc A uele"yerine özgün biçimiyle "M areus A urelius"

dedik.

(*) Bunun tipik bir örneği Almanca Wilhelm’in Fransızca’da Guillaume şekline dönüşüdür. Bir Fransız söz konusu olduğunda Guillaume denmesi doğaldır da, söz gelimi Alman İmparatoru Wilhelm H’nin Fransızca bir metinde Guillaume II diye yazılması garip ve yanıltıcı olmaktadır.

34

Ö te yandan yukarıda değindim iz sakınca, bir doğu dile söz k o nusu olduğunda büsbütün artıyor. N itekim M achiavelli’nin P ren s’in-de de P ers K ralı K eyhüsrev İtalyancalaştırılm ış biçimiyle "Ciro" olarak geçiyor; Fransızca çeviride "Cyrus" diye, V ahdi H atay’ın çevirisinde ise "Kuruş" olarak anılıyor. B ilm eyen biri Ciro, Cyrus, Kuruş, Keyhüsrev’in birbirinden farklı kişiler olduğunu sanır; oysa söz konusu P ers K ralı olduğuna göre, çeviriyi B atılı bir dilden de yaptığım ız halde bir karışıklığa yol açm am ak için "özel adı özgün biçimiyle aktarm ak gerekir" ilkesinden hare k et ederek kralın adını Farsça sesletim e uygun olarak "Keyhüsrev" diye belirttik.

B unun yanında bir de T ürkçe’ye çok uzun yıllardan beri yerleşmiş biçimleriyle kimi adların bu kuralı çiğnediği özel durum lar var.

Buna göre M akedonya Kralı "Büyük İskender" diyoruz ya da bab asından "Filip". diye söz ettik, A leksandros ya da Filipus dem ek yerine, aynı nedenle Şezar’ı Latin abecesine uygun olarak L atince’deki gibi C aesar diye yazmadık. B una karşılık P apa A lexander’in oğlunun adı da Türkçe okunuşuyla Sezar olduğu halde onu İtalyanca özgün yazım ına uygun olarak "Cesare" diye aktardık.

Y er adlarına gelince burada da aynı yöntem i izledik. Sözgelimi, F irenze yerine T ürkçe’de yerleşm iş biçimiyle Floransa dedik.

Piza gibi, Gaskonya, Lom bardiya gibi T ürkçe sesletim leri yerleşmiş

adlar kullanırken bunları örnek alarak T ü rk çe’de az bilinen kimi yer adlarını da Türkçe sesletim e uygun olarak yazıya geçirdik. İtalyanca’da "Romagne" şeklinde yazılan yeri "Romayna" olarak T ü rk

çe’ye aktardığım ız gibi T ürkçe sesletim i yaygınlaşmamış ve m etnin akışı içinde buna gerek duymadığımız yer adlarım ise özgün biçim leriyle verdik. Dolayısıyla kimi zam an İtalyanca yahut Fransızca çe-viriyazım larına itibar etm eyerek özgün biçimini bulup kullandık.

B ütün bunların sonucu olarak diyoruz ki o r^yaöteki çevirilerden d lh a doğru, daha işlenm iş ve daha tutarlı b ir m etin çıktı.

M achiavelli de Prens de doğrusu bu em eğe değiyordu.

Nazım G Ü V E N Ç

Eylül 1992

35

Niccolo Machiavelli

M uhteşem L orenzo de M edici’ye

Bir P re n s’in gönlünü kazanm ayı dileyenler onun karşısına en çok sevdikleri ya da onun en çok hoşlanacağını düşündükleri bir arm ağanla çıkmayı âdet edinm işlerdir; atlar, silahlar, altın işlem eli kum aşlar, değerli taşlar ve onun yüceliğine yakışır b u n a b en zer süslü eşyalar gibi. Ben de H aşm etm eaplarına olan bağlılığıma-, tanıklık edecek b ir şey sunm ak istediğimde, büyük adam ların yaptıkları işler hakkında bildiklerim den daha değerlisini bulam adım . Bu bilgilerden günüm üzle ilgili olanlarım uzun deneyim lerle, geçm işe ilişkinlerini ise çok okuyarak edimdim. U zun uzun düşünüp tarttıktan sonra, H aşm etm eaplarına sunduğum bu küçük kitabı m eydana getirdim . Size yaraşır buhnasam da nice yıllar, nice çabalar ve tehlikeler pahasına edindiğim bilgileri size az zam anda sağlayacak olan bu kitaptan dah a değerli bir arm ağan verm eye gücüm olm adığını bilerek hoşgörüyle karşılayıp kabul edeceğinize güveniyorum . Eserim i şatafatlı sözler, kalem erbabının alışık olduğu şekilde yersiz süslem elerle doldurm adım . K onusunun önem i ve zenginliği dışında hiçbir şeyin kitabım ı beğenilir kılmasını istem edim . A şağı tabakadan bir insan iken prenslerin hüküm et etm eleri üstüne konuştuğum ve kurallar önerdiğim için kendini beğenm iş biri gibi görülm ek istemem; çünkü nasılki m anzara resm i yapanlar dağları ve yüksek yerleri gözlem ek için düz ovada dururlar; ve alçak yerleri gözlemek için de tep elere çıkarlar aynı şekilde, halkların doğasını iyi tanımak için'prens olm ak gerekir, prensleri tanım ak için de halktan biri.

H aşm etm eapları, bu küçük arm ağanı kendilerine hangi iyi duygularla sundum sa dilerim ki aynı iyi duygularla karşılarlar. E ğer dikkatle okurlarsa, talihin ve kişisel m eziyetlerinin o na vaat ettiği büyüklüğe eriştiğini görm eyi ne denli arzuladığım ı fark edeceklerdir.

Ve, eğer H aşm etm eapları bulundukları yüksek m evkiden çürüyüp gittiğim şu aşağılara bir göz atarlarsa kaderin uzun ve sürekli uğursuzluğunu nasıl haksız yere taşıdığım a tanık olacaklardır.

37

I

K A Ç T Ü R PR E N S L İK O L D U Ğ U

V E H A N G İ Y O L L A R L A E L E G E Ç İR İL D İK L E R İ Ü S T Ü N E

İnsanları yönetm iş, yöneten tüm devletler, tüm hüküm ranlıklar ya cum huriyet ya prensliktir ya da öyle olm uşlardır. Prensliklerin kimi soydangelm edir, beyin soyu uzun süredir iktidarı elinde tu-tuyordur, kimi yenidir. Y eniler de ya bütünüyle yenidir, Francesco Sforza’nın' elindeki M ilano’nun durum unda olduğu gibi; ya da prensin soydangelme devletine sonradan kattığı üyelerdir: İspanya Kralının2 elindeki N apoli Krallığı gibi. Bu şekilde kazanılm ış to p raklardan kimi öteden beri bir prense boyuneğmeye alışıktır, kimi özgürlüğünü kullanm aya; ve insan, onları ya başkasının gücüyle ele-geçircbilir ya da kendi gücüyle, ya talihin bir cilvesi veya kendi becerisi sayesinde.

(1) Francesco Sforza (1401-1466) askerlikteki becerisinden ötürü kazandı

ğı ünle Milano Dükü Filippo Mario Visconti’nin kızı Bianca Maria ile evlenmişti. Dtik’ün 1447’de ölümü üzerine kentte cumhuriyet ilan edilmiş, Venedik’e karşı savaşmak için de Frencesco Sforza'başkomutan olarak atanmıştı. Ancak o, 1448’de Venedik’le anlaşarak askerlerini

• Milanolu cumhuriyetçiler üzerine sürdü ve kentte iktidarı elegeçirdi (Şubat 1450).

(2) Ferdinando V. "Katolik Ferdinando" olarak da anılan kral, Fransa Kralı XII. Louis ile yaptığı savaşın ardından (1502-1504) imzalanan antlaşmayla Federico d’Aragona’nın Napoli Krallığım İspanyaya katmıştı.

39

II

S O Y D A N G E L M E P R E N S L İK L E R Ü S T Ü N E

Cum huriyetleri bir yana bırakacağını, onları bir başka y e rd e 1

tızunuzadıya anlattım . B urada, yukarıda çatılan çerçeve içinde kalarak yalnızca prenslikler üstünde duracağım , nasıl yönetilebilecekle-rini ve nasıl elde tutulabileceklerini tartışacağım .

Ben derim ki soydangelm c prenslikleri elde tutm aktaki güçlük bunlar prensin ailesine alışık oldukları için yenilerden çok dah a azdır çünkü atadan kalm a düzeni bozm am ak, çiğnem em ek ve bunun dışında, beklenm edik durum lar karşısında uygun zam anı kollam ak yeter. Öyle ki eğer soydangelm c bir prens ortalam a bir ustalığa sahip ise her zam an tahtında tutunacaktır m eğer ki karşıkonulam az bir güç tarafından devrile ve h atta o zam an bile işgalcinin en ufak bir tökezlem esinde tahtına yeniden sahip olur.

Ö rnek olarak, İtalya’daki F crra ra Dükü’nün2 durum una e ğ ile -

(1) "Titu s-Livus’un İlk Ö n Yılı Ü s ı ü n e K o n u ş m a la r " adlı çalış m ad a . M a c hiavelli, bu e serini 1513’te k a l e m e alm aya başlamış, s o n r a P r c n s ’i ya z m a k ü z e r e a rav erm işti.

(2) A s lı n d a söz k o n u s u olan iki F e r r a r a - d ü k ü d ü r . Biri, E r c o l e d ’E s te (1471.- 1 5 0 5 ) V e n e d i k l i le r in saldırısını (1482) öteki İ taly an d e v le tle r inin desteğiyle p ü s k ü r t e b il m iş ti (Bkz. X I.B lm ). Ö b ü r ü , A l f o n s o d ’E s t e (1505-1534), F r a n s a K ralı X II. L o u is ile y a p m ış o k lu ğ u ittifak a sadık k a la r a k P a p a II. J u liu s ’un F r a n s a ’ya ka rşı açtığı sa v a şta (151 0-15 12 ) F ra nsızları t u t m u ş v e o y ü z d en P apa ta r a f ın d a n a f o ro z edilm işti.

40

1

4

lim: 84’te“' V enediklilerin ve 10’da P ap a Julius’lın saldırılarına kar-şıkoyabilmiş olm ası ailesinin iktidarının eskiliğinden başka bir n edenden ötürü değildir. Çünkü doğal -bir prensin, tebasına karşı şiddet kullanm ası için daha'az neden ve daha az gereklik vardır o yüzden de daha çok sevilse gerektir. Ve çirkin, kötü alışkanlıklarla nefre t çekm edikçe halk doğal olarak kendisine sevgi besler. İktidarın eskiliği ve sürekliliği istikrarsız-dönem lerin anısını ve nedenlerini unutturur; çünkü her değişiklik bir yenisi için zem in hazırlar.

(3 ) 1484

(4) 1510

41

III

K A R M A P R E N SL İK L E R

A m a asıl güçlük yeni b ir prenslikte kendini gösterir. İlkin, prenslik tam am en yeni değil de bir başkasının parçası gibi ise - ki bu durum da bü tü n e karm a prenslik dense yeridir, orada m eydana gelen değişiklikler, öncelikle, tüm yeni prensliklere özgü doğal bir güçlükten doğar: İn san lar h er seferinde daha iyisini bulacaklarını um arak o hevesle efendi değiştirirler. Bu inanış yüzünden ö andaki efendilerine karşı silaha sarılırlar. A ldanırlar, sonradan d u ru m larının daha kötüye gittiğini görürler. Bir doğal güçlük daha vardır.

Çünkü her yeni p ren s gerek silahlı adam larıyla, gerekse elde edilen her yeni şeyin sürüklediği sayısız kötülüklerle yeni tebasını baskı altında tutm ak zorunda kalır; öyle ki bir prensliği işgal etm ekle karşına aldığın herkesin düşm anı kesildiğin gibi seni çağırmış olanların dostluğunu da sürdürem ezsin çünkü onları ne um dukları ölçüde ödüllendirebilirsin, ne de borçlu olduğun için onlara karşı sert ilaçlar kullanabilirsin. E linin altında bulunan ordu nice güçlü olursa olsun bir ülkeye girm ek için o ra halkının yakınlığına gerek vardır. İşte bundan ö tü rü d ü r ki kral X II. Louis M ilano’yu tez ele geçirdi ve 42

tez yitirdi. İlkinde, tek başına Ludovico’nun1 güçleri bile kenti geri almaya yetti; çünkü kapıları ardına dek Fransızlara açan halk beslediği um utlarda düş kırıklığına uğrayınca yeni prensin verdiği sıkıntıları çekem ez olm uştu.

Pek gerçek bir şey varsa o da, başkaldıran ülkelerin ikinci bir kez elegeçirilince artık kolay kolay yitirilmeyişidir; çünkü isyanı fırsat bilen bey iktidarım sağlam a bağlam ak üzere suçluları cezalandırm akta, şüpheli kişileri gözaltına alm akta ve zayıf yanlarım b erk itm ekte kim senin gözünün yaşm a bakm az. Dolayısıyla M ilano’yu F ransa’nın elinden geri alm akta ilk sefer bir D ük Ludovico’nun sınır boyunda biraz patırtı kopartm ası yettiyse, ikinci, seferde F ra n sa’ya karşı herkesin birleşm esi, F ransız ordularım venmesi ve İtal-0

* .

ya’dan dışarı atm ası gerekti.” Ve bu da yukarıda belirttiğim ned en lerden ötürüdür. Y ine de F ransa hem ilk seferde, hem de İkincisinde M ilano’yu elinden kaçırdı. Birincisinin genel nedenleri üzerinde konuştuk. Şimdi bize ikinci seferde de yitirm enin nedenlerini ve bir prensin ya da onun konum unda herhangi bir başka prensin F ra n sa’nın yaptığından daha iyisini b ecererek tutunabilm ek için ne gibi çarelere başvurm ası gerektiğini söylem ek kalıyor. İşgal edilerek da

(1) Fransa Kralı XII. Louis (1498^-1515) Milano beylerinden Gian Giaco-mo Tirivutei’nun yolgöstericiliğinde bu dukalığa bir ordu göndererek kenti işgal etti, (Eylül 1499) XII. Louis öncesinde yine Fransızların desteğiyle Milano Dükü olmuş olan Ludovico Sforza il Moro (1452-1510) Almanya’ya sığınarak canını kurtardı. Bir süre sonra Milano halkı Tirivulzio’ya başkaldırdı. Fransızlar çekildi. Ludovico il Moro Milano’ya geri döndü, Növara’yı yeniden işgal etti ve savaşı yeniden başlattı. Ama İsviçre’li paralı askerlerinin ihanetine uğrayınca Nova-ra’da Fransızlara esir düştü, (Nisan 1500). Fransa’ya götürülerek Loc-hes kalesinde hapsedildi. 1510’da orada öldü.

(2) 1511 Ekiminde Papa II. Julius’un çabalarıyla İspanya ve Venedik’in de katıldığı bir "Kutsal İttifak" kuruldu. Amacı Fransa’yı İtalya’dan çıkartmak olan bu ittifak başarılı oldu. 11 Nisan 1512’de .Ravenne’da yapılan savaşta Fransızlar, komutanları Gaston de Fobc’nm ölümü üzerine dağıldılar.

43

ha eski bir devlete bağlanan devletler ya aynı topraktan, aynı dildendirler ya da değildirler. Birinci durum da, onları elde tutm ak çok kolaydır hele özgür yaşam aya alışık değillerse; ve onlara güvenilir bir şekilde sahip olm ak için daha önce b aşta bulunan prensin soyunu kurutm ak yeter. E ğ er eski koşulları sürdürülürse, büyük gelenek farkları yoksa halk sakin sakin yaşar. U zun yıllardır F ra n sa ’nın olan Burgonya, B rötanya, G askonya ve N orm andiya’da böyle oldu.3 D ilde bazı farklılıklara rağm en, görenekleri birbirine benzer ve kolayca birbirlerine uyum sağlayabilirler. O nlara sahip olmayı sürdürm ek istiyorsa bu to p rak lan elegeçiren kişi iki şeye dikkat e tmelidir: Eski prenslerinin soyunu kurutm ak; yasalarına ve vergilerine ise hiç dokunm am ak. O zam an bu yeni topraklar çok geçm eden eskilerle kaynaşıp tek bir vücut haline gelirler.

A m a dili, görenekleri vc k u ru m la n farklı bir toprağı kazanm ak başka bir şeydir; işte burada talihin desteğine ve büyük bir ustalığa ihtiyaç vardır. En iyi, en sağlam çarelerden biri fatihin gidip bizzat oraya, yerleşm esidir. Böylcce sahip olduğu toprak daha güvenilir ve daha kalıcı-olur. Türk de Y unanistan’da öyle yaptı;4 eğer yerleşmeseydi o rad a tutunm ak için alacağı tüm öteki önlem ler boşa giderdi. Y erinde, karışıklıkları daha uçverirken görür, anında m ü d a hale edersin; am a uzaktan ancak (karışıklık) artık bastırılanı ayacak kadar büyüdüğünde haberin olur. A yrıca orası adam ların tarafın dan yağm alanm az. T cban, şikayetlerini doğrudan dile getirebilecekleri bir prens olm asından hoşnutluk duyar, bu nedenle eğer uslu ya

şarlarsa onu sevmek için, başka bir yola saparlarsa ontlan korkm ak için çok daha fazla gerekçeleri vardır. Bu devlete saldırm ak isteyecek yabancı da daha fazla kararsızlık çeker. Kısacası prens oradayken bir m em leketi elegeçirm ek çok daha güçtür.

(3) Nornıimdiya Fransa’ya 1204’teTl. Philippc Auguste’ün krallığı sırasında katıldı. Cîaskonya 1453’te VJI. Charles; Burgonya 1477’dc XI. Louis zamanında Fransa’yla birleşti. Brötanya ise 1491’de VIII. Charles’m Brötanya Prensesi Anne de Bretagne’la evlenmesi üzerine Fransa’ya bağlandı.

(4) Bütün Balkan yarımadası I. Murat’tan Fatih’e dek.Osmanlı bey ve sultanlıklarınca fethedildi.

44

Bir başka iyi çare de bir, iki yere göçm en gönderm ektir. B unlar o ülkede bir kölenin bacaklarındaki prangalar gibi olurlar; fazla seçenek yoktur ya kalabalık bir askeri garnizon ya da göçm enler.

Bu göçm enler için fazla bir yol parası harcayacak, fazla m asraf ed ecek de değilsin; sadece yeni gelenlere verm ek üzere toprak ve evlerini aldıklarım zara ra uğratm ış olacaksın. B unlar o m em leketin çok küçük bir kesim ini tem sil ederler; bundan böyle yoksul düşm üş ve dağılmış olarak artık asla sana za rar verem ezler. D arb e yemeyen öteki büyük kitle ise suskun ve hareketsiz kalacaktır. Aynı şekilde yağma edilm ek korkusuyla hiçbir gaf yapm am aya dikkat edecektir.

Sonuç olarak diyorum ki bu göçm enler pahalıya m al olm azlar, prense daha sadıktırlar; ve k urbanları da elleri kolları bağlanm ış durum a düşm üşlerdir. Ç ünkü iki seçenekten biri: İnsanları ya okşayacaksın ya tepeleyeceksin; aslında, hafif hakaretlerin Öcünü alabilirler am a ağırlarına güçleri yetm ez; o yüzden, bir insana yapılacak hakaretin derecesi onun öç alm asından korkulm ayacak kadar olm alıdır. Eğer göçm enler yerine prens silahlı adam lar yerleştirirse bu ona çok daha pahalıya m al olacaktır çünkü onların geçim ini sağlam ak için ülkenin tüm kaynaklarını harcayacaktır; öyle ki kazancı kayba dönüşecektir. D ahası, o rad a b u ra d a konaklayarak bütün halka çok daha büyük zarar verm iş olacaktır. H erkes bundan acı çekecek, herkes düşm an kesilecektir; ve bunlar oha uzun süre zarar verebilecek düşm anlar olacaktır, çünkü yenilmiş de olsalar kendi yurtlarında kalacaklardır. H e r ne şekilde olursa olsun, göçm enler nice yararlı olursa bu silahlı bekçiler de onca boşuna olacaktır.

Dediğim gibi, eski toprak ların d an farklı bir m em leketi işgal eden prens kendisinden dah a zayıf kom şuların başı ve koruyucusu da olmalı, tebası içinde fazla güçlü olanları bu yoldan zayıflatm ak ve gücü kendisininkine denk bir yabancının hiçbir şekilde oraya girm esine m eydan verm em elidir. Böyle bir yabancı hep hoşnutsuz, korkak ya da m uhteris halk tarafın d an çağrılır. G eçm işte Etolyalıla-rın Rom alıları Y unanistan’a soktukları görüldü; ve R om alılar ayak 45

bastıkları h er yere o m em leketteki kişilerce çağırıldılar.5 Bu iş şöyle oluyor: Ne zam an güçlü bir yabancı bir m em lekete girse en zayıf olanlar ve eskileri kıskananlar derhal onunla birleşiyorlar. O yüz-, den bu insanları yanına çekm ek hiç zor değildir zira hem en, kendiliklerinden yeni efendiyle işbirliği yaparlar. Sadece fazla güçlenip ellerine fazla yetki alm am alarına dikkat etm ek gerekir. P rens, kendi gücü ya da daha az güçlülerin desteğiyle, güçlülere kolayca boyun eğdirebilir, ülkenin h e r konuda tek hakim i kalabilir. B unda h ata yapacak olan ise kazandığını çok çabuk yitirecektir; ve hüküm sü rd ü

ğü sürece de binbir çeşit güçlükle karşılaşacaktır.

Elegeçirdikleri m em leketlerde R om alılar bu ku rallara uydular; koloniler kurdular, fazla güçlenm elerine meydan verm eden zayıfları tuttular, büyükleri alçattılar, onların yabancı güçlere başvurm a um ullarını söndürdüler. Ö rnek olarak sadece Y unanistan’ı anmak istiyorum. R om alılar, orada, A khaları ve Etolyalıları desteklediler, M akedonyalIların krallığını güçten düşürdüler. A ntio k h u s’u6

kovdular A khalar ile E tolyalılar aralarında ittifak k urdular diye R o m a onlara topraklarını genişletm e fırsatı verm edi; Filip’in telkinleri asla R o m a’nın dostluğuna bedel olm adı, onu R o m a’nın d arb elerin den hiçbir şekilde korum adı; A ntiokhus’un elinde güç olduğu halde (5) Bu iddia tarihsel gerçeklere pek uymamaktadır. Romalıların fethettik-

.leri yerlere yerli halkça çağrılmaları genellemeye elvermeyecek kadar sınırlı olmuştur.

(6) Gerek Akhalılar, gerekse Etolyalılar Yunanistan’da birbirlerine rakip

"güçlü azınlıklar" durumundaydılar. Ayrıca V. Filip’in Makedonya’sı, Antiokhus’un Suriye’si de Yunanistan üzerinde emelleri olan dış güçler olarak Romalıları rakibi konumundaydılar. Machiavelli’nin sözünü ettiği olaylar bu güçler arasındaki nüfuz çekişmesinin ürünüdür. İlki, İ.ö . 200 -197 arasında geçen ve İ.Ö. 197’de Kinoskefalai’deki meydan savaşım Romalıların kazanmasıyla sonuçlanan "İkinci Makedonya Sava

şı" olarak.bilinir. Sonuçta V. Filip Teselya’yı yemden Yunanlılara bıra-

. kıp Olimpos dağlarının arkasına, eski sınırına çekildi. Yunanistan’ın

"korunması" ise MakedonyalIlardan, Romalılara geçmiş oldu.

46

b ir ayağının Y unanistan’da olm asına kesinlikle fırsat verilmedi.

Böylesi koşullarda Rom a, bilge bir prensin yapm ası gerekeni yaptı: Sadece m evcut karışıklıkları değil ileride olabilecekleri de göz önünde tutm ak ve en büyük bir enerjiyle engel olm ak. Z ira eğer hastalık uzun süre önceden keştirilirse kolayca tedavi edilebilir; am a son an a dek beklenirse, artık ilaç bir işe yaram az, hastalık onulm az durum a gelm iştir. B una doktorların akciğer yangısıyla ilgili sözleri tam uyar: Başlangıçta, tedavisi kolaydır am a teşhisi güçtür; am a çok zam an akmışsa, hastalık daha başında uygun bir şekilde elealm-m am ışsa, teşhisi kolay hale geldiğinde artık tedavisi güçtür. Devlet işleri de böyledir: Senin topraklarında m eydana gelen hastalıkları önceden teşhis edersen, ki am a bu ancak bilge ve uzak görüşlü bir adam ın yapabileceği bir şeydir çabuk iyileşirler; am a onları zam anında teşhis edem eyip herkesin gözüne görülecek kadar büyüm elerine m eydan verirsen artık hiçbir ilaç kâr etm ez.

R om alılar güçlüklerin her zam an üstesinden geldiler çünkü daha uzaktan görüyorlardı. Asla bir savaştan kaçınm ak umuduyla h a stalığın ilerlem esine izin verm ediler, kaçınılan b ir savaşın sadece has

ının yararına olarak ertelendiğini iyi biliyorlardı. B unun içindir ki R om alılar Filip ve A ntiokhus’la İtalya’da savaşm aktansa Y unanista n ’da savaşa tutuştular; o sırada h er iki savaştan da kaçınabilirlerdi am a istem ediler. G ünüm üzün sözde bilgelerinin sabahtan akşam a dek dillerinden düşürm edikleri öğüdü asla tutm adılar: Bırakın zam an bizim için çalışsın. O nlar, cesaretlerinin, uzak görüşlülüklerinin, bilgeliklerinin kendileri için çalışm asını dah a çok seviyorlardı; zira zam an önü sıra her çeşit şeyi getirir, iyiyi de, , kötüyü de, kötüyü de, iyiyi de.

(7) Romalılar, keza, Yunanistan üzerinde, Suriye’nin de yayılma amaçlarını engellediler. İ.Ö. 190 yılında yapılan ikinci bir savaşta Romalılar Antiokhus’un ordularım bozguna uğrattılar. Bunun ardından Etolya Birli

ği de dağıldı. (İ.Ö. 189).

■

'

47

İm di F ransa konusuna yeniden dönelim , yukarıda belirttiğim şu ya da bu kuralı yerine getirdi mi ona bakalım . C harles’ı8 değil de İtalyan topraklarım daha uzun süre işgal ettiği için davranış tarzını daha iyi görebildiğim iz L ouis’yi9 elealacağım . G öreceksiniz ki kendi devletinden farklı bir m em leketi elinde tutm ak için yapm ası gerekenin tam tersini yapm ıştır.

Kral Louis’yi İtalya’ya getiren, onun gelişiyle L om bardiya’nın yarısını ellerine geçirebileceklerini um an Venediklilerin hırsı oldu.

O nu bu oyunu kabul ettiği için asla kınam ak istemiyorum: İtalya’ya ayak basm ak isteyen am a selefi C h arles’ın tutum undan ötürü bütün-kapıların yüzüne kapandığı, hiçbir dosta sahip olm adığı bir yerde önüne çıkan dostlukları kabullenm ek zorunda kaldı; ve bu k ararın da aslında sonunda haklı çıkacaktı eğer öteki hataları işlem em iş olsaydı. Lom bardiya’yı feth ederek çok geçm eden C harles’ın yitirmiş

olduğu saygınlığa erişti. Cenova teslim oldu; Floransalılar ona el uzattılar;10 M antova M ark isi,11 F erra ra D ü k ü ,12 Bolonya’lı Benti-I

1 4 .

voglı,

Forli K ontesi, Faenza, P esare, Rim ini, C am erino, Piom bi-no, Lucchesi, Pisano, Sanesi beyleri h er biri ona kollarını açtı. İşte o zam an V enedikliler kararlarındaki çılgınlığın derecesini ölçebildiler: İki Lom bardiya kentini alabilm ek için Kralı İtalya’nın üçte ikisine egemen kılm ışlardı.15

>

.(8) VIII. Charles (1470-1498)

(9) XII. Louis (1462-1515)

(10) Kral Louis,. Cenova’ya bir generalini atayarak kenti doğrudan kendisine bağla'dı. Floransalılar Piza’nın almışını kolaylaştırmak üzere Louis’ye bir milis birliği gönderdiler.

*

(11) Rönesansm belki de en dişi, en dikkat çekici kişiliklerinden Isabella d’Este’nin kocası Francesco.Gonzaga.

(12) Alfonso d’Este kastediliyor. Bkz. B1.2, dipnot 2.

(13) Bolonya Beyi Giovanni Bentivoglio.

(14) İmola ve Furli Kontesi Caterina Sforza Riarİo.

(15) Kimi çağdaş tarihçiler bu görüşü abartmalı buluyorlar.

48

Şimdi düşünün, K ral16 eğer yukarıda belirtilen kuralları gözetmiş olsaydı, tüm dostlarını savunm uş olsaydı ne denli kolaylıkla prestijini sürdürebilirdi. K alabalık oluşları yüzünden, zayıflıkları, Papa ya da V enediklilerden korkuları yüzünden onun m üttefiki kalm ak zorundaydılar; ve onlar aracılığıyla az çok biraz güç sahibi olanları kolayca etkisizleştirilebilirdi. Oysa, M ilano’ya girer girm ez tam tersini yaptı. R om ayna’yı işgal etm esi için Papa A lexander’e 17

destek verdi. Böyle bir tavır takınm akla, dostlarını yitirip, Kilise’yi büyülterek ona o kadar otorite sağlayan manevi güce bir de m addi ağırlık eklem ekle aslında kendi kendisini zayıflattığını aklına getir-miyordu bile.

Bu ilk hatadan sonra arkası geldi: Ta ki Alexan-

d e r’ın ihtiraslarına bir nokta koyup onun T oskana’nın efendisi olm asını önlem ek üzere İtalya’ya yeniden dönüşüne d e k .19 Kilise’yi daha güçlü kılmak ve kendi dostlarını uzaklaştırm ak da ona yetme-

*

oo

di, zira N apoli Krallığını elde etm ek için onu Ispanya K ralı ile

paylaştı. O tarihe dek İtalya’nın tek hakim i iken kendi eliyle oraya kendisi daha güçlü ve bu m em leketin gözü yukarılarda olanlarının, kendisinden hoşnutsuz olanların başvurabilecekleri bir rakip yerleştirm iş oldu. Bu krallıkta kendisine m uhtaç bir kral bırakabilecek 71

yerde“ onu kovup bir gün kendisini de kapı dışarı edebilecek bir başkasını yerleştirdi.

Fethetm e hevesi hiç şüphesiz bildik ve pek doğal bir şeydir vc gücü yeten insanlar buna her kalkıştıklarında övgü alacaklardır, en (16) XII. Louis.

.

(17) Papa VI. Alexander Borgia.

(18) Papa VI.-Alexander Borgia, Vatikan’ın manevi otoritesinin yanısıra dünyevi gücünü de yeniden canlandırmış, oğlu Cesare aracılığıyla orta İtalya’ya egemen olma siyaseti güçmüştii. (Bkz. Bl. XI.).

(19) Valdichiana ve Arezzo’daki başkaldırının ardındın Cesare Borgia Fk>-

ransa’yı elegeçirmeye niyetlendi. Ancak XII. Louis kararlı bir müdahaleyle Arezzo’daki isyanı bastırıp kenti Floransalılara geri verince (26 Ağustos 1502) Cesare Borgia’nın planları suya düştü.

(20) Ferdinando V "El Catolice".

(21) Kastedilen Napoli Kralı (1496-1501) Fedcrico İ d’Aragona’dır.

49

azından kınanm ayacaklardır. A m a gücü kuvveti olm ad an orayı b u rayı fethe kalkıştılar mı hata yaparlar ve kınanm ayı hak ederler. D em ek ki eğer F ransa, N apoli’ye saldıracak kadar yeterince güçlü olsa idi saldırm alıydı; yoksa bu krallığı paylaşmalıydı. L om bardiya’-

nın yarısını V enediklilere bıraktığında, bu yolla hiç değilse İtalya’ya ayak basm ış olm ak gibi bir özrü vardı; oysa N apoli’nin paylaşılması kınanacak bir şeydir çünkü özrü yoktur.

fi

D em ek ki Louis beş hata işlemişti: E n zayıfları o rta d a n kaldırarak,"'İtalya’da güçlü birinin gücünü daha da a rttıra ra k ,'o ra y a çok güçlü bir yabancıyı sokarak,"*gelip oraya yerleşm eyerek, hiç göçm en gönderm eyerek. B unlar öyle hatalardı ki eğer V enediklilere oyun etm ek gibi bir alım cısını da işlemeseydi hiç değilse kendisinin sağlı

ğında devletine zararı dokunm ayabilirdi.22 A slında K ilise’yi büyült- •

m ek ve Ispanya’yı İtalya’ya sokm ak yanlışını yapm am ış olsaydı V enediklileri güçten düşürm ek mantığın gereğiydi ve zorunluydu; am a bu ilk tavrı alınca onların yok olm asını istem em eliydi; çünkü güçlü olurlarsa ötekileri Lom bardiya girişim inin dışında tu tarlard ı m eğer ki kendileri de b u n d an pay alsınlar. A m a ötekilerin de bu toprakları V enedik’e verm ek için F ransa'dan kopartm ak gibi bir niyetleri yoktu; her ikisiyle birden kapışmaya da hiç hevesli değillerdi. Buna şöyle itiraz edilebilir: Kral Louis bir savaşın çıkışını önlem ek için R om ayna’yı P apa A lexander’e, bir tahtı da Ispanya’ya bıraktı; buna daha önceki gerekçelerle yanıt vereceğim, savaştan kaçınacağım diye asla bir karışıklık çıkmasına m eydan verm em ek gerekir, zira asla kaçınılm az olan bir şey senin aleyhine olm ak üzere ancak geciktirilebilir. E ğer bazıları, kralın P ap a’ya kendisinin evlilik sorununu (22) XII. Louis, Aralık 1508’de Papa II. Julius, İmparator Maximillien ve Ferdinatıd d’Aragon ile "Jiga di Cambray" denilen bir ittifak kurdu ve ortaklaşa alman kararı uygulamak üzere Venediklilerin üzerine yürüyüp onları 14 Mayıs 1509’da Agnadello’da yendi. Daha sonra Milano Dükalığım yeniden işgal etti. (Bk. Dipnot 1) Venedik Cumhuriyeti yok olmak tehlikesiyle yüz yüze geldi.

50

' j ' y

çözmesi ve R o u en Piskoposu’n u k ardinal yapm ası şartıyla böyle

bir yardım da bulunm aya söz verm iş olduğunu ileri sürecek o lu rlarsa onları daha ileride24 p ren slerin sözleri ve sözlerini nasıl tu tm aları gerektiği hakkında düşüncelerim i belirtirk en yanıtlayacağım. Sonuç olarak, Kral Louis elegeçirdikleri yerlerde tutunm asını bilmiş

prenslerin izledikleri ilkelerin hiçbirine uym am ak yüzünden Lom -

bardiya’yı yitirdi. B unda şaşırtıcı hiçbir şey yoktur, alışılagelene uygun ve mantığın gereğidir. P a p a A lex an d er’in oğlu, halkın V alentin-li diye çağırdığı C esare B orgia R o m ay n a’yı işgal ettiği sırada b en de N antes’da bu konuyu R o u e n B aşpiskoposu ile konuşm ak fırsatını bulm uştum .25 K ardinal b an a İtalyanların savaştan hiçbir şey anlam adıklarını söylüyordu. B en de o na Fransızların da b ir devletin n a sıl yönetileceğinden hiçbir şey anlam adıklarını, zira eğer anlıyor olsalardı Kilise’nin böylesine büyüm esine izin verm eyeceklerini belirterek yanıt verdim. O lgular gösteriyor ki P ap a’nın ve İspanya’nın İtalya’daki gücü F ransızların ese rid ir Ve böylece kendi sonlarını getirecek olan araçları da kendileri kotarm ışlardır. B undan hiçbir zam an ya da h em en h e m e n hiçbir zam an şaşm ayan genel b ir kural çık arılab ilir: [bir b aşkasının yükselm esine sebep olan kendi sonunu hazırlar; bunun için ustalık ya d a güç kullanm ış olabilir; am a her biri de sonradan b u yolla güçlenm iş olana artık dayanılm az hale gelir.' "

(23) XII. Louis bu sözle XI. Louis’nın kızı ve VIII. Charles’m kızkardeşi Jeanne’dan boşanmasına Papa’mn iznini aldı ve böylece Anne de Bretagne ile evlenmek olanağım buldu.

Boşanmanın yasak olduğu ve ancak Vatikan’ın özel izniyle gerçekleşebildiği böyle bir işte aracılık eden Rouen Piskoposu, Georges d’Amboise (1460-1510) kardinal yapılarak (1498), Cesare Borgia da Va-lencia topraklan ve Dük ünvanı verilerek ödüllendirildiler.

(24) Bkz. Bl. XVIII.

(25) Machiavelli o sırada, (Kasım. 1500) Fransa’da Birinci kâtip olarak el

çinin yerine görevliydi.

51

IV

İS K E N D E R ’İN İŞG A L E T T İĞ İ D A R A ’N IN K R A LLIĞ I N E D E N İS K E N D E R ’İN Ö L Ü M Ü N D E N SO N R A Y E R İN E G E Ç E N L E R E B A ŞK A LD IR M A D I?

Yeni fethedilm iş bir devlete bekçilik etm ekte karşılaşılan güçlükleri göz önüne getiren bir kim se, birkaç yıl içinde1 Asya’ya egem en olan Büyük İskender’in2 bu istilanın hem en ardından ölüşünden sonra olup bitenlere şaşm am azlık edem ezdi. B ütün ülkenin başkaldıracağı öylesine m eydanda b ir şey gibi geliyordu herkese.

Oysa İskender’in yerine geçenler tu tu n d u lar ve ülkeyi elde tutm akta h er birinin kişisel hırsından ötürü kendi aralarında çıkan güçlüklerd en başka güçlük çekm ediler. B unu şöyle açıklıyorum: T arihte bilinen prenslikler iki değişik biçim de yönetilegelm işlerdir: Ya birkaç sadık adam ının yardımıyla bir prens tarafından - ki yardım cılarını özel bir lütufla bakan olarak atar; ya da bir prens ve baronları ta rafından - ki bu berikiler, baronluk ünvanına prensin sayesinde de-

(1) İ.Ö. 334 - İ.Ö. 327 arasında.

(2) Büyük İskender (İ.Ö. 356-323). Makedonya Kralı II. Filip’in oğlu, İ.Ö. 336’da tahta çıktı. Aristo’nun öğrencisiydi. İç karışıklık yaşanan Yunanistan’a (Hellas) egemen oldu. Korint’te Pers’lere karşı "tüm Helenlerin başbuğu" ünvanmı aldı. Güneyde Mısır’a, doğuda İndus nehrine (Hindistan Yarımadası) dek uzanan seferler gerçekleştirdi.. Kurmaya çalıştığı imparatorluk ölümünden sonra generalleri arasında payla-şıldı.

52

ğil kanlarının eskiliğinden ö tü rü sahiptirler. Bu b aro n ların kendilerine öze] arazileri ve onları efendileri olarak gören ve doğal b ir sevgi besleyen tebaları vardır. B ir prensin ve yardım cılarının yönetim indeki devletlerde ise prens daha güçlü bir buyuruculuğa sahiptir çünkü ülke tek büyük olarak onu tanır; eğer halk bir başkasına boyuneği-yorsa, bu, onun, prensin b ir bakam ya da bir görevlisi olm asındandır; yoksa halk ona özel olarak hiçbir sevgi, dostluk beslem ez.

Bu iki yönetim tarzının örnekleri çağımızda T ü rk 3 ile F ransa kralıdır. B ütün T ürk m onarşisi tek bir baş tarafından yönetilir; ö te kiler onun kullarıdır. K rallığını sancaklara4 bölm üştür ve o ralara keyfince yöneticiler atar, isterse yerlerini değiştirir, isterse görevden alır. F ransa K ralı ise tersine çok eski soydan gelm e ve h er biri kendi tebasm ca sevilip sayılan bir yığm büyük derebeyi arasında ya

şar. D erebeylerinin h e r b irinin soydangelm e ayrıcalıkları vardır ki kral başına dert açm adan b u n lara dokunam az. Bu iki hüküm sü rme tarzını ele alan b iri T ü rk ’ün topraklarım fethetm ekteki güçlüğü am a bir kez fethedildi m i de tutunm aktaki büyük kolaylığı görür.

Türk ülkesinin fethi önünde dikilen engellerin nedenleri açıktır: Bir kere, bu krallığın prensleri tarafından oraya çağırılm adığın gibi, yukarıda belirtilen nedenlerle, prensin çevresindekilerin senin girişim ini kolaylaştıracak bir başkaldırısına da belbağlayam azsın. Çünkü prensin yakın çevresindekilerin tüm ü onun yoktan var ettiği ve ona şükran borcu olan kim selerdir, yozlaştırılınaları da zordur; ve hatta yozlaştırılsalar bile bu yine de pek fazla yarar sağlam az çünkü daha önce değinilen ned en lerle halkı arkalarından sürükleyem ezler. O

halde, kim ki T ü rk ’le savaşm ak ister hasırımın güçlerini karşısında birlik halinde bulm aya hazır olm alıdır; ve karşı tarafın içinde çıkacak bir kargaşadan çok kendi birliklerine güvenm elidir. A m a (3) Machiavelli, Osmanlı Devletinden, halkından ve hükümdarlarından devrindeki yaygın kullanıma göre tek bir sözcükle "El Turco" (Türk) diye söz etmektedir. O devirde başka bazı AvrupalIlar aynı anlama gelmek üzere "Le Graııd Turc" (Büyük Türk) dernekteydiler.

(4) "Sancak" sözcüğünü Machiavelli de kullanmaktadır.

53

yenmeyi başarırsa, T ü rk ’ü bir daha ordusunu kuram ayacak denli bozguna uğratırsa o zam an yenik düşenin soyundan başka korkaca

ğı kim se kalm az; on u n ocağı da bir kez söndü m ü kim se kaygılandı-ram az artık. Ç ünkü ötekilerin halk üzerinde hiçbir nüfuzları yoktur; istilacı nasıl ki zaferden önce desteklerine güvenem ez idiyse zaferden sonra da o n lard an korkacak hiçbir şey kalm az.

F ransa usulünce yönetilen krallıklarda ise olan b u n u n tam te rsidir; çünkü o ralara şu ya da bu b aro n u yanm a çekerek kolayca girebilirsin. D eğişiklik isteyen hoşnutsuzlar h er zam an bulunur. Bu kim seler yukarıda belirtilen nedenlerle sana yolu açabilirler ve zaferini kolaylaştırabilirler. A m a sonra, fethini kendine saklam ak istersen kurbanlarından olsun, işbirlikçilerinden olsun bin türlü güçlük dikilir karşına. Ve eski efendinin ocağını söndürm ek de yetm ez çünkü yeni hüküm ette baş olmak isteyecek beyler kalacaktır; onları da yok edem ediğin ya d a doyuram adığm için ilk fırsatta b u to p ra k la n kaybedersin.

E ğer D a ra ’nm 5 hüküm eti hangi türdendi diye araştıracak olursanız, T ürk’ünkine b en zer bulacaksınız onu. O yüzden İskender orayı bütünüyle işgal etm ek, düşm an birliklerini m eydan savaşında yenm ek zorunda kaldı; bu zaferden ve D a ra ’nm ölüm ünden sonra ülke yukarıda belirtilen nedenlerle tepki g österm eden İsk en d er’in elinde durdu. V e eğer İskender’in yerine geçenler de birlik halinde kalmış olsalardı fazla çaba sarfetm eden saltanat sürebilirlerdi çünkü kendilerinin yolaçtıklarından başka hiçbir kargaşalık m eydana gelm edi bu prenslikte. A m a Fransa gibi dirlik düzenlik içindeki devletler söz konusu olduğunda bunları böylesine tem belce yönetm ek im kânsızdır. İspanya, F ransa ve Y unanistan’da R o m alılara karşı pek sık m eydana gelen ayaklanm aların ardında yatan da bu devletleri oluşturan çok sayıda prensliğin bulunm asıdır. O nların anısı sürdükçe R om alılar diken üstünde oturm uş gibiydiler. N e var ki bir kez bu anı belleklerden silinince iktidarlarının gücü ve sürekliliği (5) Söz konusu olan, İ.Ö. 335-330 yıllarındaki Pers Kralı III. Dara’dır.

54

yeni efendilere sağlam bir m ülk sağladı. H a tta birbirleriyle savaştıktan sonra bu eyaletlerin bir bölüm ünü h er birinin oradaki nüfuzuna göre kendi aralarında paylaşabildiler; ve bu eyaletlerin eski efendilerinin soyu da kurum uş olduğu için R om alılardan başka efendi tanım adılar. O halde bütün bunları göz önüne getirince kim se artık İskender’in Asya İm paratorluğunu tutm asındaki kolaylığa da, Pirus ve benzerleri gibi ötekilerin fethedilen yerleri elde tu tm akta çektikleri güçlüğe de şaşırm az. O lan, işgalcinin az ya da çok becerisinden değil, fethedilm iş devletlerin farklarından doğm uştur.

55

F E T H E D İL M E D E N Ö N C E K EN D İ Y A SA LA R I U Y A R IN C A YA ŞA Y A N K E N T L E R İ YA D A P R E N S L İK L E R İ

N A SIL Y Ö N E T M E K G E R E K T İĞ İ

Fethedilm iş eyaletler ya da kentler kendi yasaları altında özgürce yaşamaya alışık olduklarında, daha önce de dediğim gibi, b u ra larda tutunm ak için üç yol vardır: Birincisi, orayı yerle bir etm ektir; İkincisi, oraya bizzat gidip yerleşm ektir; üçüncüsü, sana dostluklarını sürdürm eyi sağlayacak fazla kalabalık olmayan bir h ü küm et a ta dıktan sonra vergi toplam akla yetinip onları kendi yasalarınca yaşamaya bırakm aktır. F atih tarafından varedilm iş olduğu için, bu hükümet, aslında onun gücü ve desteği olm adan ayakta duram ayacağını ve onu hoşnut etm ek için elinden geleni yapm ası gerektiğini çok iyi bilir; eğer yıkm ak istenm ezse; özgür yaşam aya alışmış bir kent, h e rhangi bir başka yoldan çok, yurttaşlarının kendileri aracılığıyla daha kolay elde tutulur.

Ispartalılar ve R om alılar buna örnektir. Ispartalılar, A tin a ve T ebai’yi fazla kalabalık olmayan hüküm etlere em anet ed erek korud u lar1 am a yine de ellerinden kaçırdılar. R om alılar, K apu, K artaca ve N um ans’ta taş üstünde taş bırakm adılar ve ellerinden de ka

(1) 30 yıl süren, Peloponnez Savaşından üstün çıkan İsparta, Atina’ya "Otuz Tiran" (Otuzlar Meclisi) diye anılan bir oligarşik yönetim dayatmıştı (İ.Ö. 404). Benzeri bir yönetim de İ.Ö. 382’de Tebai’de kurulmuştu.

çırm adılar." Y unanistan’ı ise az çok Ispartalıların yaptığı gibi kendi öz yasaları altında özgürce yaşam aya bırak arak tutm ak istediler ve başarısızlığa uğradılar; öyle ki sonradan bu ülkeyi elde tutm ak için birçok kentini yıkmak d u ru m u n d a kaldılar.3 Çünkü hakikatte onları elde tutm anın tek kesin yolu yıkm aktır. Ö zgür yaşamaya alışmış bir kenti kim ki elegeçirir de yıkm az ise onun tarafından yıkılmayı b ek lem elidir; çünkü bir başkaldırıda, özgürlük adı ve ayrıca ne geçen zâm anın uzunluğunun ne de yapılan hiçbir iyiliğin belleklerden silem ediği eski görenekler ona sığınak olur. N e yaparsan yap, neye giri

şirsen giriş, eğer o kentin yerlilerini sürm ekte, dağıtm akta durak sarsan, asla, ne bu adı ne de bu alışkanlıklarını unutm azlar ve en kü

çük bir fırsatta bunlara sarılırlar. F lo ran sa’ya yüz yıl boyun eğişin ardından Piza’da olan b u d u r.4 A m a k entler ya da eyaletler bir efendinin yönetimi altında yaşam aya zaten alışıksalar ve hatta onun soyu da kurum uş ise, bir yandan, boyuneğm eye alışık olduklarından, öbür yandan, kendi içlerinden yeni birini çıkartm akta anlaşam adıkları için am a özgürce yaşam asını da bilm ediklerinden silaha sarılm akta daha ağır kanlı olurlar; bir prens onlara çok daha iç rah atlı

ğıyla güvenebilir ve gönüllerini kazanabilir. C um huriyetlerde ise, tam tersine, yaşam, nefret, öç arzusu m ayalanır durur; eski günlerdeki özgürlüğün anısı bir türlü akıldan çıkmaz; dolayısıyla en sağ-JâîîLyol .onları--ya ortadan kaldırm ak ya da oraya gidip yerleşm ektir.

(2) İ.Ö. 216’da Roma’ya başkaldıran Capua aslında Canne savaşında tam bir bozguna uğramıştı. Ancak, yenik düştüğü için zaten olmayan ba

ğımsızlığının ardından yasal ağırlığı da elinden alındı. Kartaca İ.Ö.

. 146’da, Numanzia’da İ.Ö. 1.33’te yıkıldı.

(3) İ.Ö. 196’da Korint’te T.Q. Flaminino Yunanistan’ın özgürlüğünü tanımıştı. Ancak, Romalılar bu şekilde Yunanistan’ı denetleyemediklerini görünce bir dizi savaşın ardından Korint’i yıktılar ve Yunanistan’ı yeniden Roma’nın bir eyaleti yaptılar.

(4) Floransalılar, Piza’yı 1405’te Gabriele Visconti’den almışlar ve bir yıl içinde egemen olmuşlardı. Ancak, 1494’te Fransa Kralı VIII. Charles’ın. İtalya üzerine seferi sırasında ellerinden kaçırdılar.

57

VI

İNSA N IN K E N D İ O R D U L A R I V E K E N D İ B E C E R İS İY L E

E L E G E Ç İR D İĞ İ Y EN İ P R E N S L İK L E R Ü S T Ü N E

Bütünüyle yeni prensliklerden söz ederken hem prens hem de devlet olarak çok büyük örnekler verirsem kim se şaşırm asın. Ç ünkü insanlar hem en h e r zam an başkalarının açm ış oldukları yolu izlerler, taklitle hüküm et ederler am a örnek aldıklarının ne b ü tün yaptıklarını aynen uygulayabilirler, ne de becerisine erişebilirler; onun için, sakıngan kişi her zam an büyük adam ların açtıkları yoldan gitm elidir. O halde, en iyileri taklit edecektir ki eğer kendi b ecerisi biraz kıtsa hiç değilse aslından bir hava verebilsin. Deneyim li okçular öyle yapar. Yaylarının gücünü iyi bildiklerinden h ed ef çok fazla ırak gözüktüğünde onun daha yukarısına nişan alırlar; oklarını o denli yükseğe eriştirebileceklerinden değil de böyle yükseği nişanlam akla asıl seçtikleri hedefi vurm ak için.

Öyleyse, diyorum ki, yeni bir prensin başa geçtiği yepyeni prenslikleri elde tutm ası fatihin becerisinin azlığına ya da çokluğuna göre, az ya da çok zordur. V e sade b ir kişi olm aktan prensliğe bu m utlu yükseliş kişide beceri ya da talih gerektirdiğine gö re öyle gözüküyor ki bu yeteneklerden biri ya d a öbürü pek çok engeli düm düz ediyor; yine de talihine daha az güvenen daha rah atç a tu tu nur. H ele bir başka yeri olmadığı için fethettiği yere gelip bizzat yerleşm ek zorunda kalırsa, bu durum işleri daha da kolaylar.

58

A m a prensliklerini talihin kayırm asına değil de kendi becerilerine borçlu olanlara gelelim. E n iyileri b ence M usa, Keyhüsrev, Ro-mulus, Teseus ve daha birkaç kişidir. A slında tanrısal buyrukların basit bir uygulayıcısı olan M usa’d a n 1 hiç söz etm em ek gerekirse de en azından, onu T an rı’yla konuşm aya layık b iri kılan o zerafetten ö tü rü hayran olunm ayı hak eder. E ğ e r K eyhüsrev’i ve bir krallığı elegeçirenleri ya da kuranları düşünürsek onları da aynı şekilde hayran olunm aya değer olarak yargılayacağız; eylemleri, gözümüze, tanrısal bir yolgöstericisi olan M u sa’nm kilerden pek farklı gelm eyecektir. Nice incelersek inceleyelim hal ve gidişatlarım , onlara yalnızca bir fırsat yani keyiflerince biçim lendirebilecekleri bir ham m ad de verm ek dışında talihin hiçbir kayırm asını bulmayız. B u fırsat olm adan zihinsel yetenekleri yitip giderdi ve bu yetenekler olm adan da fırsat boşu boşuna çıkmış olurdu.

D em ek ki M usa’nın M ısır’da ezilen ve kölelikten kurtulm ak için kendisini izlemeye hazır İsrail halkını bulm ası gerekiyordu. R o m a K ralı ve bu vatanın kurucusu olm ası için R om uhıs’un3 A lb a’da kendini d ard a hissetm esi, doğduğunda te rk edilm iş olm ası elveriyordu. Keyhüsrev’in, P ersleri M edlerin buyurganlığından hoşnutsuz ve M edleri ise çok uzun bir barışla gevşem iş ve kadm sılaşm ış bulm ası şarttı. T eseus,4 A tm alıları dağılmış bulm asaydı becerisini g österem ezdi. Bunun içindir ki bu fırsatlar bu adam ların başarılarını sağladılar ve onların yüksek becerileri fırsatı tanıttı; vatanları yüceldi ve büyük bir m utluluğa erdi.

(1) İ.Ö. 13 Yüzyılda yaşamış olan ve Yahudi dininin kurucusu Musa Peygamberin Tanrı’yla konuştuğuna ve bunun sonunda On Emir’i ilan ettiğine inanılır.

(2) Kastedilen "Büyük" lakabıyla anılan Pers Kralı (İ.Ö. .559-528) II. Kusur’tur. İ.Ö. 555’te Med’leri yenerek Kral Astiyage’yi devirdi; 546’da Lidya Kralı Krezus’u yendi. Babil’i elegeçirdi ve tüm Batı Asya’ya egemen oldu.

(3) Roma kentinin kurucusu ve Romalıların ilk Kralı. İ.Ö. VIII. Yüzyılda yaşadı.

(4) Helenlerin efsanevi kahramanı. Yunanlı tarihçiler, İ.Ö. 12 Yüzyılda Atina kralı olan Teseus’un kentin kurucusu ve ilk yasama düzeninin örgütçüsü olduğuna inanırlar.

59

B ununla kıyaslanabilir bir becerinin etkileriyle prens olanlar prensliklerini güçlükle fethederler am a kolayca tutunurlar. F etih leri sırasında karşılaştıkları engeller kısm en devletlerini kurm ak ve berkitm ek için yürürlüğe koym ak zo ru n d a kaldıkları yeni düzenlem elerden ileri gelir. Ve düşünün ki yeni kurum lar yerleştirm eye girişm ekten daha güç, yapm ası daha tehlikeli ve başarısı daha şüpheli iş yoktur; çünkü yenilikçiye eski düzenin kayırdığı herkes düşm an kesilir, o ise yeni düzenin gözeteceklerinde ancak ılımlı savunucular bulur. B unların ılımlılıkları kısm en, yasaların onlardan yana olduğu hasım larından korkudan, kısm en de insanlara özgü o doğal şüphecilikten kaynaklanır. Şu sonuç çıkar ki düşm anların, sana saldırm aya fırsat buldukları h e r seferde partizan hiziplerin hıncıyla davranır; oysa dostlarının gevşekliği savunm adan çok kesinkes fiyasko kapısıdır. Bu noktayı iyi kavram ak için yenilikçilerin kendilerini dayatm aya iktidarları var mı yoksa başkasına mı bağlılar bunu incelem ek gerekir; bir başka deyişle, girişim lerini başarıya götürm ek için dualarına mı güveniyorlar, güçlerine m i? Yalnızca dua gücüyle h arek et ediyorlarsa kaçınılm az bir şekilde yenilgiye m ahkûm durlar; am a eğer güçleri varsa yenilgi çok enderdir. İşte bunun içindir ki tüm silahlı peygam berler m uzaffer olm uşlardır; silahsız peygam berler ise elleri böğürlerinde kalm ışlardır. B una bir de halkların değişken yapısını ekleyelim; halkı belirli b ir şeye inandırm ak kolaysa da onu bu inanışında tutm ak güçtür; o yüzden artık inanm az olduklarında onları zorla inandıracak önlem leri almış olm ak gerekir. M u sa, Keyhüsrev, Teseus ve R om ulus silahsız olsalardı ferm anlarını uzun boylu dinletem ezlerdi. G ünüm üzde rahip G irolam a Savonaro-la’nın5 başına gelenler budur. Yığın inanm ayı bıraktığı an yenilikleri de kendisi de çöktü, çünkü ne inanm ışlara sürekliliği dayatabilecek ne de inanm aktan kaçınanları inandıracak olanakları yoktu. So

(5) Hristiyanlığm Dominiken tarikatından İtalyan din adamı. 1452’de Ferrara’da doğdu. Papa Alexander’e karşı çıkarak Floransa’da yarı-teokratik, yarı-demokratik bir yönetim oluşturmak istedi. Laf ebeliği sayesinde, bir an, çevresinde büyük bir kalabalık oluşturmayı başardı ise de kendisini afaroz eden Papa karşısında fazla tutunamadı. Dinsel sapkınlıkla suçlanarak 23 Mayıs 1498’de Signoria Meydanı’nda yakılarak idam edildi.

60

nuç olarak, b u yüksek b ece ri sahibi kim seler hiç h ata yapm am aya dikkat etm elidirler; ta h tla rın a o tu ru rk en d ir ki yetenek ve enerjileri sayesinde üstesinden gelecekleri en büyük güçlüklerle karşılaşırlar; am a bir kez yerleştikten sonra da artık herkesçe boyun eğileli beri ve doğum larından ö tü rü onları kıskananlar da artık sönm üşken, nihayet güçlerinden em in olarak güvenlik, şan ve m utluluğu tad ab ilirler.

Bu denli yüksek ö rn ek lere daha sade bir örnek eklem ek isterim, am a birincilerle de ilişkisiz olm ayacaktır ve benzeri daha yirmi kişinin yerini tutsa gerektir; söz konusu olan Sirakuza’lı H ie ro n ’-

d u r.6 Bu kim se basit biri iken prens oldu. O da talihten fırsattan başka bir pay alm am ıştı. K artaca ile bir savaşın tehdidini hisseden halk onu kom utan seçm işti ve o da onlara öylesine başarılı önderlik etm işti ki prens ünvânm a layık görüldü. Talihten yoksunken bile o denli yetenekli idi ki tarihçiler onu şu sözlerle anarlar: qııod nihil illi deerat ad regnandunı praeter regnum J Eski milisi feshetti, bir yenisini m eydana getirdi, eski dostluklardan vazgeçti, yeni dostluklar edindi; ve tam anlam ıyla kendisinin öz dostları olunca bu tem el üzerinde seçtiği yapıyı kurdu. O da fethederken çok zahm et çekm işti am a tutunm ak için hem en hem en hiç.

(6) Sözü edilen, Sicilya Adası’ndaki Sirakuza kentinin zorba kralı II. Hie-ron’dur. (İ.Ö. 306-215). İ.Ö. 265-215 arasında hüküm.süren II. Hie-ron Kartacalılara karşı Romalılarla ittifak yaptı.

(7) Giustino, Tarih, (XXIII, 4) "Kral olmak için bir tek krallığı eksikti.".

61

VII

BA ŞKASININ G Ü C Ü V E T A L İH İY L E

E L E G E Ç İR İL E N P R E N S L İK L E R

Sade kişi iken ancak talihin bir cilvesiyle prens olanlar bu yükselişi pek çaba sarf etm eden elde ed erler am a tutunm ak için çok te r dökerler; yollan çakışmış, iktidara doğru uçm uşlardır; am a asıl güçlükler bundan sonra doğar. Bu durum devlete parayla ya da bir bağışlayanın lütfuyla sahip olunduğunda ortaya çıkar. D ariu s’un1

Y unanistan’d a sıkıca elde tutm ak ve şanını yaymakla yükümlü kılıp atabey atadığı İyonya ve H ellespont gibi kentlerde sık sık böyle ol-m uştur." Aynı şekilde, soylu değilken im p arato r olan kişiler de askerleri satın alarak bu mevkiye gelm işlerdir.3 B unlar sadece kendilerini yükseltenin iradesi ve talihiyle tu tû n u rlar ki bu her iki şey de (1) Burada söz konusu olan Anadolu’da ve Trakya’da gerçekleştirdiği fetihlerle Pers İmparatorluğunu yeniden kuran ve oralara özel temsilcisi olarak atadığı atabeyler aracılığıyla İ.Ö. 521-486 yıllarında hüküm süren I. Dara’dır.

(2) I. Dara Anadolu’da Helen kentleri olan İyonya ve Hellespont’u (Çanakkale) elegeçirmişti. Daha sonra Tarakya ve Makedonya üzerinden Yunanistan’a sarkmak istedi. Ancak. İ.Ö. 490 yılında Maraton Savaşında Helenlere yenidi.

(3) Romalılar kastediliyor.

62

oynak ve geçicidir ve üstelik b u n lar yerlerini korum asını da hem bilm ezler, hem de ellerinden gelm ez. Bilm ezler, çünkü sıradan bir ki

şi büyük bir deha ve cesaret sahibi değilse kom uta etm ek ten anlam az; ellerinden gelmez, çünkü dost ve sadık güçlerden yoksundurlar. Kaldı ki, ansızın ortaya çıkan devletlerin tıpkı çok çabuk doğup büyüyen öteki doğal şeyler gibi dal b u d ak salmış kökleri yoktur, ilk fırtınada devrilirler; m eğer ki dediğim gibi, bu şipşak prensler talihin onlara verdiği bağışa denk b ir cesarete sahip olup ellerindekini tutm aya hazırlanm asını bilsinler, ve başkalarının prens olm adan önce attığı tem elleri sonradan da olsa atsınlar.

Prens olm anın b u iki yolunu, kişisel beceri ya da talihin yardım ını zam anım ızdan iki Örnekle resm etm ek isliyorum: Francesco Sforza ve Cesare Borgia. Francesco sıradan biri iken bileğinin hak kıyla M ilano dükü oldu;4 ve binbir zahm etle kazandığım az bir çabayla elinde tuttu. H erkesin V alentino dükü dediği C esare B orgia5

ise devletini babasının sayesinde kazandı ve onunla birlikte yitirdi.

Oysa başkasının gücü ve talihiyle edindiği bu devletlerde adam akıllı kök salabilmek için h er şeyi yapm ış, her cesur ve sakıngan adam ın davranm ası gerektiği gibi davranm ak için bütün zekâsını kullanm ıştı. Çünkü, yukarıda da dendiği üzere, önce tem ellerini oturtm am ış

olan, eğer büyük bir beceriye sahip ise bunu sonra da yapabilirdi bu iş m im arı bocalatsa ve de yapının dengesini tehdit etse de. D e m ek ki eğer dükün bütün yaptıklarım incelersek görürüz ki gelecekteki gücü için geniş tem eller atm ıştır; ve bu nokta üzerinde uzun boylu durm akta işgüzarlık ettiğim i sanm ıyorum , çünkü yeni bir prense onun eylem lerini örnek gösterm ek ten daha iyi b ir öğüt öne-rem ezdim . E ğer işe koştuğu araçlar ona hiç yaram adılarsa b u onun hatası değildir, bundan yalnızca olağanüstü ve aşırı terslikte talihini sorum lu tutm ak gerekir.

P apa Altıncı A lexander dük oğlunu büyük bir bey yapm akta o sırada ve sonra pek çok engelle karşılaşm ıştı. İlkin, Kilise’ye ait (4) Bkz. Bl. I. Dipnot 1.

(5) Bkz. Bl. TII.

63

olm ayan herhangi bir devletin b aşına onu nasıl geçireceğini bir tü rlü kestirem iyordu; ve Kilise’den çalm aya kalkışırsa da M ilano D ü kü ile V enedik D ükünün böyle bir şeye karşı koyacaklarım biliyord u ;6 Faenza ve Rimiııi daha o zam an da Venedik korum ası altındaydılar. Ayrıca İtalya’da var olan silahlı kuvvetlerin, özellikle de kullanabilecek olduklarının P a p a ’nın yükselm esinden korkm aları gereken kişilerin ellerinde olduğunu görüyordu; bu yüzden hepsi de O rsini’lere, C olonna’lara ve şürekâsına yani doğal düşm anlarına ait olan bu kuvvetlere güvenem ezdi.7 D em ek ki bu durum u değiştirm ek birkaç organını kesinkes koparabilm ek için göz konan devletleri altüst etm ek gerekiyordu. B unu yapm ası kolay oldu; çünkü başka güdülerle de olsa V enedikliler Fransızları İtalya’ya çağırmaya karar vermişlerdi: Buna [Alexander] karşıkoym am azlık etm ekle kalm adı aynı zam anda Kral L ouis’nin ilk evliliğini bozarak işleri kolaylaştırdı da.8 Bunun üzerine Kral, V enediklilerin yardımı ve P apa’nm on ayıyla İtalya’ya girdi ve daha M ilano’ya varm am ıştı ki A lexander, Ro-m ayna9 girişimi için ondan gerekli birlikleri aldı; Kral ona bu izni vermişti çünkü bu ancak onun prestijini arttırabilirdi. Bu toprakları böylece feth etm iş ve C olonna garnizonlarını yerlerinden atmış

olan Dük onları elinde tutm ak ve dah a ileri gidebilmekte iki ayak-bağıyla karşılaştı. Bir yandan, gözüne pek sadık gözükmeyen birlik

(6) Yani yeğeni "Forli.Kontesi" Caterina’yı koruması altında tutan Ludovico il Moro ile, akrabası, Pisaro beyi Giövanni Sforza. Venedikliler de Kilise’nin Romayna’da güçlenmesini kendi çıkarları ve yayılmacı amaçlarına aykırı buluyorlardı.

(7) Başlıca İtalyan milis şefleri: Castello kentinden Vitelliler, Perugia’daıı Baglioniler ve Roma’dan Orsiniler, Colonnalar ve Savelliler. Bunlar ve Orta İtalya beyleri Kilisc’nin siyasal gücünün artmasını önlemeye çalışıyorlardı.

(8) Bkz. Bl. III. Dipnot 23.

(9) XII. Louis ile Papa VI. Alexander arasındaki anlaşma sonucu Cesare Borgia 30 bin mızraklı ve 40 bin İsviçreli paralı askerden oluşan bir yardım aldı. Bunların ve kendi askerlerinin gücüyle 1499 Kasımından 1503 Ocağına dek süren Romayna seferine çıktı.

64

leri; öte yandan, F ra n sa ’nın niyetleri. Y ani kullanm ış olduğu Orsini’nin paralı askerlerinin eksikliğini duym aktan ürküyordu. O nun yalnızca büyüm esini önlem ekle kalm azlar, fetihlerini de elin d en alabilirlerdi. K rala karşı duyduğu korkular da aynıydı. O rsin i’nin adam larının n e d eğ erd e olduğunu F aen za’m n alm ışından so n ra Bo-lögna’ya saldırı sırasında öğrendi. H içbir coşku duym adan taarru za kalktıklarını gözledi; K rala gelince, U rbino D ukalığı’nı alıp Toskana üzerine yürüdüğünde çapım ölçebildi. K ral ona geri çekilm esini öğütlem işti.10 B ü tü n b u n lard an sonra Dük artık kim senin ne gücüne ne de talihine bağım lı olm am aya k arar verdi. İlkin, R o m a ’da O rsinilerin ve C olönnaların partilerini zayıflattı; b u nun için, onları tu tan tüm beyzadeleri ihsana boğarak, kendine bağlayarak gönüllerini kazandı. M eziyetlerine, göre, onları sivil ya da askeri yöneticilik görevleriyle onurlandırdı. B irkaç ay içinde bunların eski efendilerine bağlılıkları söndü ve bütünüyle D ü k ’e yöneldi. S onra, Coloıınala-rm kuvvetlerini dağıtm ış olarak O rsinilerin b aşta gelenlerine vurm ak üzere fırsat kolladı; fırsat eksik olm adı, o da kaçırm adı.

D ü k ’ün ve K ilise’nin yükselm elerinin kendi çöküşleri olacağım biraz geç de olsa fark eden O rsiniler Perugino yakınlarında Magi-o n e’de bir m eclis toplam ışlar ve U rb in o ’da isyan, R o m ay n a’da k arı

şıklıklar çıkartarak D ü k ’ü bir dizi tehlikeyle burun b u ru n a getirm işlerdi; yine de o, F ransızların yardımıyla bütün b u n ların üstesinden geldi.

Prestijini yeniden sağladıktan sonra bir daha hiçbir yabancı m üttefiğe belbağlam am ak ve kendininkileri hiç tehlikeye atm am ak için şeytanca b ir yola başvurdu. Ve niyetlerini gizlemeyi öylesine iyi becerdi ki O rsiniler bile, onun eski milis kom utanı P aulo O rsini’

(10) 25 Nisan 1501’de Faenza’yı işgal eden Cesare Borgia Bolonya’yı ele-geçirmek üzere ilkin Bolonya Kalesine yönelik bir vurkaç darbesi denemeye kalkıştı. Ancak Orsinilerin varlığı, Fransız milislerin kendisini izlemekte isteksizlikleri gibi nedenlerle sonunda Bolonya Beyi Giovanni Bentivoglio ile anlaşmak zorunda kaldı. Urbino Dukalığı ise 1502 Haziranında alındı.

65

yi araya koyarak onunla yeniden barışm ak istediler. [Cesare, Orsini’yi] iyi niyetine inandırm ak için ihsanlara boğdu: Giysiler, para, a tlar; öyle ki hasım ları kendi ayaklarıyla, saf saf Sinigaglia’ya, avucunun içine geldiler.11 Böylece D ük, bu büyük başları devirdikten sonra yandaşlarını kendisiyle dost geçinm ek zorunda Ijırakarak gücüne harika tem eller atm ıştı. U rbino Dükalığı ve b ü tün R om ayna’ya sahipti; bunların da ötesinde onun kendilerine sağladığı iyiliklerin ta dına varmaya başlam ış olan halkların da dostluğunu kazanm ış oldu

ğunu düşünüyordu.

Bu son nokta bilinm eye ve taklit edilm eye layık olduğu için onu daha uzun boylu sergileyeceğim. R om ayna yöresi elegeçirildi-ğindc Dük fark etti ki burası ne yetkesi ne yetkisi olmayan beylerin eline teslim edilmişti. B unlar tebalarım yönetm ekten çok soymayı düşünüyorlardı ve onlar için birlik değil karışıklık nedeniydiler. O

derece ki ülke eşkiyalarla, ipten kazıktan kurtulm uş h er çeşitten suçlularla dolup taşıyordu. Ortalığı düm düz etm ek ve krallık yetkesini saydırm ak için D ü k bu rad a iyi bir h ü küm et kurm ayı gerekli gördü. Bu nedenle tam yetkiyle donattığı zalim ve işbitirici bir beyzade olan R em irro de O rco’yu atadı. B u adam kısa zam anda karışıklıkları bastırdı. A dını duyan korkudan titrer oldu. Sonradan bu denli aşırı bir buyurganlığın artık şart olm adığına inanan ve bunun kendi üzerinde nefret uyandırm asından çekinen D ük eyalet m erkezinde büyük ve iyi ad yapmış birinin başkanlığında bir sivil m ahkem e k u rdurdu, ve h er kent o m ahkem eye şikâyetnam elerini yolladı. A d am ının katılığının ona düşm anlık çektiğinin çok iyi bilincinde olarak bu kentlerin halklarının yüreğini soğutm ak ve onların gönlünü kazanm ak için söz konusu zulüm lerin kendisinden kaynaklanm adığını, b a kanının kaba karakterinden ileri geldiğini kanıtlam ak istedi. Sonra ilk uygun fırsatta bir sabah C esena’da onu bacaklarından ayırttı ve (11) 21 Aralık 1502’de Cesare Borgia konuklarım tuzağa düşürdü. Vitel-lozzö Vitelli, Paulo Orsinive Oliverotto da Fermo ilkin tutuklandılar daha sonra da öldürüldüler.

66

cesedini yanında b ir p arça odun ve kanlı b ir bıçak olduğu halde kent m eydanında sergiletti. Böylesine vahşi bir gösteri halkı aynı an da hem hoşnutluk hem de dehşet içinde bıraktı.

A m a biz kalkış noktam ıza dönelim . K endisine sadık ve bağım sız güçler edindikten ve zararı dokunm ası olası çok sayıda kom şusunun ocağını sö n d ü rd ü k ten sonra D ük hatırı sayılır b ir güce kavuşm uş ve kendisini teh d it ed en tehlikelerin çoğunu uzaklaştırm ıştı; fe; tihlerini yaymak için yolunun üstünden Fransızları atm a k kalıyordu geriye. A slında geç de olsa hatasını anlam ış bulunan F ra n sa K r a lının12 hoşgörü gösterm eyeceğini biliyordu. O yüzden G a e ta ’yı kuşatan İspanyollarla dövüşm ek üzere N apoli K rallığına inen Fransızları terk etti ve yeni dostluklar aram aya koyuldu. Niyeti o n lard an hiç korkm ayacağı b ir düzeye gelm ekti ve eğer P apa A lex an d er ölmesey-di bu da olacaktı.

O

dönem de izlediği siyaset işte böyleydi. G elecek için ise b irin ci korkusu babasının yerine Kilise’nin başına geçecek olanın kendisine hiç de dost olmayışı, A lexander’in kendine alm ak izni verdiğini geri almayı denem ek isteyeceğiydi. Bu tehlikeyi d ö rt yoldan savuşturm ayı düşündü: Birinci olarak, yeni Papaya, onları yeniden işbaşına getirm e olanağı verm em ek için soyduğu tüm beylerin ocağını söndürm ek; ikinci olarak, P ap a’yı gem lem ek üzere, dah a önce açıklandığı gibi, tüm R o m alı beyzadeleri kazanm ak; üçüncü olarak, K ardinaller M eclisi’ni olabildiğince kendi partisinin ad am ların a indirgem ek; dördüncü olarak, babasının ölüm ünden önce çok güçlenerek bir ilk saldırıya direnebilm ek. A lexander öldüğünde bu dört hedeften üçüne erişm iş, dördüncüye de erişm ek üzereydi. M allarından, m ülklerinden olm uş beylerden ulaşabildiklerini öldürtm üştü, pek azı elinden kaçabilm işlerdi; R om alı beyzadeleri ve K utsal M eclis’in kardinallerinin çoğunu davasına kazanabüm işti; gücünü yaymaya gelince T o sk a n a’yı elegeçirm ek niyetindeydi ve dah a şim diden P erugio ve P io m b in o ’ya sahipti. Piza ise koruyuculuğunu iste-

(12) XII. Louis.

67

•

• I'}

•

mişti.

Ve F ransa ile b ü tü n bağların kopartıldığı gün (ki, Ispanyol -

lar Fransızları N apoli’den atınca h er iki ta raf da onun dostluğunu satın alm ak zorunda kalm ışlardı) b u d a gecikm edi ve b ir sıçrayışta Piza’ya erişti. Lucca ve S iena da kısm en korkudan, kısm en F loransa’ya im rendiklerinden teslim bayrağım çekiyorlardı; yardım sız k alan Floransa d a aynı yazgıyı paylaştı. E ğ er tüm p lan lan başarılı olsaydı (ki A lexander’in öldüğü yıl b u da olacaktı) o denli güç ve şan kazanm ış olacaktı ki kendi gücüyle tutunabilirdi ve artık bir başkasının talihine ve gücüne değil de yalnızca kendi kendisine ve yeteneğine güvenecekti.14 A m a A lexander, [Cesare] kılıcm rkınından ilk kez çıkarttıktan beş yıl sonra, onu, sadece uysallaştırılmış R om ayna ile başbaşa b ırakarak öldü. B ütün geri kalan daha havadaydı ve çok güçlü iki düşm an o rd u arasın d a kıstırılmış olan D ük ölüm cül hastaydı. A m a o kadar kararlı, o k ad ar yürekli idi ve insanlar nasıl kazanılır, nasıl yitirilir öyle iyi biliyordu ki onca kısa zam anda atılan tem eller o derece dayanıklıydı k i karşısında b u hasım o rdular bulunm asaydı ya da sağlığı yerin d e olsaydı m uzaffer olurdu. V e b u tem ellerin ne kadar sağlam o ld u k ları da görüldü; R om ayna onu b ir aydan fazla bekledi; R o m a ’d a y an -ö lü halde iken tam b ir güvenlik içinde kaldı ve düşm anları B aglioniler, Vitelliler, O rsiniler o na karşı hiçbir şeye kalkışam adılar; istediği kişiyi P ap a seçtirem edi am a en azından istem ediklerini de saf dışı bıraktı. E ğer A lexander öldüğünde kendi sağlığı yerinde olsaydı h e r şey çok kolay olurdu. V e bizzat kendisi, ikinci Julius

P a p a seçildiği zam an babasının ö lüm ünden

(13) Cesare Borgia 1501 Eylül’ühde Piombino’yu; 1503 Ocağında da Perugia’yı elegeçirmişti.

(14) O sırılarda Fransa, Floransa, Bolonya ve Sienna arasında bir ittifak hazırlığına işaret eden kimi tarihçiler bu olasılığın Machiavelli’nin ileri sürdüğü kadar güçlü olmadığım belirtiyorlar.

(15) San Pietro Kardinali Giuliano della Rovere (1443-1513) 28 Ekim 1503’te II. Julius adıyla Papa seçildi (1503-1513). İtalya’da Papalığın siyasal gücünü arttırdı, 1508’de Venediklilere karşı Cambrai Ligasi’m, 1512’de Fransa’ya karşı Kutsal Liga’yı kurdurdu.

68

so n ra doğabilecek tüm engelleri düşündüğünü ve tü m ü n e çare bulduğunu am a onun öldüğü gün kendisinin de ölüm döşeğinde olabileceğini düşünm ediğini bana anlatm ıştı.

D ü k ’ün böylece toparlayıp incelediğim eylem lerinde eleştirecek b ir yön görm üyorum . T ersine, zaten yaptığım gibi, talihin bir cilvesi ya da başkalarının gücünden yararlanarak prensliğe yükselen h erkese onu ö rnek gösterm eye değer buluyorum . Z ira karakterinin büyüklüğünü b ir büyük am acın başarısına koşarken b aşk a türlü davranam azdı; sadece A lexander’in kısa ö m rü ve kendisini vuran h astalık onun tasarılarının önüne dikildiler. D em ek oluyor ki yeni edindi

ği prensliğinde düşm anlarım etkisiz-kılm ak, k endine dostlar bulm ak, güçle ya da hileyle yenmek, halkın sevdiği ve korktuğu olmak, askerlerince itaat edilm ek ve sayılmak, ona zararı dokunacak olanların ocağım söndürm ek, eski k u ru m la n yenilem ek, sert am a sevecen, geniş gönüllü ve serbest fikirli olm ak, hain b ir milisi ortadan kaldırıp bir yenisini kurm ak, kendisine hizm ette tez canlı ya da saldırm akta sakıngan olm aları için kralla ve prenslerle dostluğunu sürdürm ek istej'ecek kişi C esare B orgia’nm eylem lerinden daha yeni örnek bulam ayacaktır. O na yalnızca so n rad an kendisine' sırt çevire n Julius’un p ap a seçilm esine onay verdiği için eleştiride bulunulabilir. Z ira, dediğim gibi, istediğini p a p a yapam az idiyse de hiç değilse istem ediğini engelleyebilirdi; dolayısıyla bir zam an lar zarar verdi

ği ya da dini liderlik mevkiine geçince ondan korkm ak için nedenleri olan şu ya da bu kardinalden birinin seçilm esini asla kabul etm emeliydi. G erçek ten de, insanlar başkalarına en çok korkudan ya da hınç duydukları için zarar verirler. D ü k ’ün kişisel olarak zararı dokundukları San P iero ad Vincula, C olonna, San G iorgio, Ascanio

•

• •

1

K ardinalleri idi.

F ransa K ralı’nın dostluğuna sahip olarak kendisi

zaten çok güçlü olduğu için R o u en K ardinali ve akrabalık bağları ile m innet borcundan ötürü îspanyollar dışında tüm ötekilerin kendisinden ko rk m aları için bir neden vardı. Bu n ed en le D ü k h er şey

(16) Kardinaller Giovanni Colonna, Raffaello Riario ve Ascanio Sforza Dük’e düşmandılar.

69

den önce bir İspanyolu papa seçtirmeliydi; o olm azsa R o u e n K ardinali17 de olurdu, am a Şan P iero ad V incula h ay ır.18 Y eni yapılmış

iyiliklerin, büyüklere eski hakaretleri u n u ttu rd u ğ u n u 'san an kişi ağır bir yanılgı içinde dem ektir. İşte D ük b u seçim de h a ta yaptı ve bu, onun yıkılışına n e d e n oldu.

(17) Georges d’Amboise, Bkz. Blm. III, Dipnot 23.

(18) San Piero ad Vincula yani Giuliano della Rovere. Devrin önde gelen tarihçilerinden Guicciardini, Stoıia d ’Italia adlı yapıtında, Cesare Borgia’mn İspanyol kardinalleri istediği gibi yönlendirmeyeceğini çünkü onların kendi çıkarlarına Diik’e olan vefa borçlarından daha çok önem vererek İspanya Kralı’m kızdırmak pahasına, bir Fransız olan Rouen Kardinali’ni Papa seçmeye yanaşmalarının söz konusu olmadı

ğını vurguluyor;

70

VIII

A LÇ A K LIK LA PR E N SL İĞ İN

BAŞINA G E Ç E N L E R Ü S T Ü N E

A m a insan, talihin yardım ı ya da kendi becerisi olm aksızın d aha başka iki yoldan da prensliğin başına geçebildiğine göre, bence incelerken b u n ları da bir yana bırakm am alı; kaldıki eğer cum huriyetleri inceliyor olsa idik bunların birinden daha uzun boylu söz etm em iz gerekirdi. Bu iki yol ya alçakça ve cinai bir yoldan prensliğe yükselmek ya da sade bir yurttaş iken öteki yurttaşların desteği ile yurduna prens olm aktır. Birinci şıkkı biri eski, öbürü yeni iki ö rnekle ve bu usulün değerini başkaca tartışm adan anlatacağım , çünkü o kanıdayım ki b una m ecbur kalanın başvurm ası yeter.

Sicilyalı A gatocle1 sadece talihten yoksun değil aynı zam anda çok basit ve aşağılık biri olduğu halde Siraküza2 K ralı oldu. Bir çömlekçinin oğlu olan b u adam öm rünün değişik dönem lerinde hep alçakça b ir yaşam sürdü; am a bütün yasa dışı işlerinde öylesine yüksek bir akıl ve vücut gücü gösterdi ki askere yazılıp rü tb e rütbe (1) Sirakuza tiranı (İ.Ö. 316-289). İ.Ö. 305-304’te Sicilya’nın -Machiavelli’nin ileri sürdüğü gibi bütününün değil d e - sadece Yunan kesiminin kralı oldu.

(2) Sicilya’nın limanı. İ.Ö. 734’te Korintlilerce kuruldu.

71

yükselerek sonunda Siraküza’nın başkom utanı oldu. B ir k ez bu mevkiye geldikten sonra kral olmayı kafasına koydu ve kendisine özgürce verilmiş şeyi kim seye borçlu olm adan zorla elinde tutm ak istedi. Niyetini o sırad a Sicilya’da savaşm akta olan K artacalı Amil-ca r’a3 açtı ve o ndan destek sözü aldı. B ir sabah, A gatocle, Siraküza halkını ve S enatosunu sanki C um huriyet’in işleri hakkında görüşlerini alm ak istem iş gibi toplantıya çağırdı ve bir işareti üzerine, ask erleri tüm senatörleri ve en zengin pleblerı kılıçtan geçirdiler. O nların ortadan kaldırılışından sonra, bu k en tte iktidara hiçbir karşıkoym aya çatm adan yerleşti. D aha sonra, iki kez yenildiği, h a tta K artacalılar tarafından kuşatıldığı halde yalnızca kendisini savunmayı b a

şarm akla kalm adı adam larının bir bölüm ünü kenti savunm aya b ırakıp kalanıyla A frika’ya saldırdı. Kısa zam anda, Siraküza’yı kuşatm adan çıkarttı ve K artacalıları geriçekilm eye zorladı. Öyle ki pazarlı

ğa oturup A frika’yla yetinm ek ve Sicilya’yı A gatocle’ye bırakm ak zorunda kaldılar. E ğ er bu kişinin yaşam ına ve eylem lerine b a k a rsan talihe yorabileceğin pek bir şey bulam azsın, değil m i ki yukarıda da dendiği üzere, prensliğe gelişi bir başkasının kayırm asıyla de

ğil de binbir engele ve tehlikeye rağm en m ilisteki rütbesinin yükselmesiyle olm uştur; cüret ve cesareti sayesinde yerinde tutunm uştur.

Y urttaşlarını öldürm eyi, dostlarına ihanet etmeyi, n e verdiği söze saygısının, ne acım asının, ne de dininin olmayışını meziyet olarak da adlandırm ak m üm kün değildir. B ütün bunlar insana iktidar sağlayabilir am a şan kazandırm az. A gatocle’nin tehlike karşısındaki cesareti, güçlüklere, düşm anlıklara göğüs germ ekteki ve düşm anlarını altetm ekteki yılmazlığı düşünülürse elbetteki en iyi ö rn ek lerd en geri kalır yanı yoktur. Y ine de insanlık dışı kıyıcılığı, sayısız cürüm leri onu bir büyük adam olarak iyilikle anm am ıza elverm ez. Dolayısıyla elde ettiği şey ne talihe ne de beceriye bağlanam az.

(3) Anibafm babası, Kartacalı önder (İ.Ö. 290-229). Romalıları Sicilya’da yendikten sonra, ülkesinde başgösteren isyanı bastırdı (İ.Ö.

240 - 237) ve İspanya’yt fethetti (İ.Ö. 237 - 229).

72

Şim dilerde, VI. A lexander’in papalığı dönem inde ise, Oliveretto da F erm o 4 dah a çocukken babasını kaybetm iş olduğu için Gio-vânni Fogliani adındaki dayısı tarafından yetiştirildi. İlk gençlik yıllarında m ükem m el b ir askeri disiplinle eğitilip yüksek b ir rütbeye çıkabilsin diye C ondottiere5 Paulo Vitelli’nin6 yanına verildi. Paulo’nun ölüm ünden sonra onun kardeşi .Vitellozzo’n u n em ri altına girdi ve çok kısa zam anda gözü açıklığıyla, zekâsı, dayanıklılığı ve güçlü hafızasıyla b ü tün silah arkadaşları arasında en birinci oldu.

A m a başkasına boyun eğm ek ona ağır geliyordu. Bu nedenle Vitellozzo’nun ve kentin özgürlüğüne köleliğinden d a h a az değer biçen birkaç kişinin desteğiyle F erm o ’yu işgal etm eyi tasarladı. Giovanni Fogliani’ye m ektup yazarak yıllarca evinden uzak kaldığını, gelip hem kendisini hem de m em leketini görm ek istediğini, ve b u arada m alm ı m ülkünü de tam m ış olacağını bildirdi. V e, onca zam an şan ve şeref kazanm aktan başka bir uğraşı olm am ış, ve hem şerilerine zam anını boşa geçirm em iş olduğunu gösterm ek için tan tan alı bir bi

çimde, dostlarından ve bendelerinden yüz atlının eşliğinde gelmeyi arzuladığını belirterek, F erm o ’luların kendisini şerefine layık bir bi

çim de karşılam alarını istedi. Bu sadece kendisine değil öğrencisi olduğu için o na da şeref verecekti. Giovanni dayı, yeğenine karşı görevini yerine getirm ekte hiç kusur etm edi. Y eğeni, F e rm o ’lu beyzadeler tarafından tantanalı bir şekilde ağırlandı, on ların konaklarında kaldı. T asarladığı alçaklık için gerekeni hazırlam asına yetecek birkaç gün geçirdi. Z am anı gelince Fogliani ve b ü tü n ilerigelenleri davet ettiği şâşâlı bir ziyafet verdi. Bu tür d u ru m lard a âd et olduğu üzere iyice yiyip içildikten sonra Oliveretto, konuşm ayı nazik konula ra getirdi ve P a p a A lexander’in büyüklüğünden, oğlu C esare’den ve girişim lerinden söz etti. G iovanni ve ötekiler cevap verince bu (4) Oliverotto Euffreducci da Fermo 26 Aralık 1501’de aşağıda Machi,avelli’nin anlattığı şekilde iktidara geldi. Bir yıl sonra Cesare Borgia’mn tuzağına düşerek canından oldu.

(5) Eskiden İtalya’da paralı askerlerin komutanına verilen ad.

(6) Devrin ünlü komutam Piza savaşında Floransalılarm başkomutanıydı.

1 Ekim 1499’da ihanet suçundan idam edildi.

73

tü r konuların daha gizli bir yerde konuşulm ası gerektiğim söyleyerek bir odaya çekildi; Giovanni ve ötekiler de ardı sıra gittiler. D a t a yeni oturm uşlardı ki askerler saklandıkları yerlerden fırlayarak Giovanni ve yanındakilerin tü m ü n ü kılıçtan geçirdiler . Bu cinayetten sonra O liveretto atm a binip b ü tü n m eydanı aştı, yüksek meclis binasını kuşattı. Panik halindeki m eclis teslim olunca bir hüküm et kurup başına geçti. D erh al kendisine zararı dokunabilecek tüm hoşnutsuzları öldürüp yeni sivil ve askeri kararnam elerle yerini öylesine berkitti ki bir yılın sonunda kentini sıkıca elinde tuttuğu gibi b ü tün kom şularına da korku saldı. E ğ er O rsiniler ve Vitelli’yle birlikte yukarıda anlatm ış olduğum gibi C esare B orgia’nm Sinigaglia’da-ki tuzağına düşm eseydi7 onu F e rm o ’dan defetm ek A gatocle’yi Siraküza’dan defetm ek kadar güç olurdu. B u alçakça cinayetinden tam bir yıl sonra yakalandı ve ustalıkta olduğu kadar alçaklıkta da ho cası olan Vitellozzo’yla aynı anda katledildi.

İnsan sorabilir, nasıl oldu da A gatocle ve benzerleri sayısız ihanet ve zulüm den sonra yurtlarında güven içinde uzun zam an yaşayabildiler, dış düşm anlarına karşı kendilerini savunabildiler ye hiçbir fesatlığa meydan verm ediler. Oysa onlar kadar zalim pek çok başkası bırakın savaşın bunalım lı dönem lerini barış zam anında da ta h tlarını koruyam adılar. Bunun, zulm ü iyi ya da kötü kullanm aktan ile-rigeldiğini düşünüyorum . G üvenliği sağlam a bağlam ak üzere bir seferde am a gereksiz yere uzatm adan ve olabilecek en erken anda iyiliğe çevrilerek yapılan zulm e (eğer kötülükten iyi olarak söz edilebilirse) iyi kullanılmış diyorum. B aşlangıçta az olup da zam anla sö n e ceği yerde çoğalan zulüm ise tersine kötü kullanılmış dem ektir. Birinci çeşiti kullananlar, T an rı’nm ve insanların yardımıyla A gatocle’nin yaptığı gibi yerlerini sağlam laştırabilirler; ötekilere gelince, onların tutunm aları im kânsızdır. O yüzden, bir eyaleti elegeçirirken yeni işgalci gerekli tüm şiddetlerin bir hesabını yapmalı sonra da h er gün tekrar etm em ek için onları b ir seferde uygulamalıdır.

(7) Bkz. Bl. VI.

74

B u şekilde, ilkin tebasm ı yatıştırm ış sonra da iyilik y ap arak gönüllerini kazanm ış olacaktır. K orkudan yahut yanlış h e sap tan ötürü bir başka tü rlü h are k et eden ise elinden bıçağı bırak m am ak zorunda kalacaktır ki asla tebasına güvenenieyecek, tebasım n sürekli suikast girişim leri onu hep tir tir titretecektir. K ötülük b ir seferde bütünüyle yapılm alıdır. T atm ak için ne kadar az zam an olursa o kadar az yaralayıcı olacaktır. İyilik ise daha iyi tadına varılsın diye azar azar yapılm alıdır. H e r şeyden önce, bir prens, tebasına karşı hiçbir iyi ya da kötü sürprizin davranışını bozam ayacağı biçim de h arek et e tm elidir; zira sana ters düşen olaylarla gafil avlandığında kötülüğe başvuram azsın; o sıra iyilik yapm anın ise insana hiçbir yararı dokun-'

maz, zoraki yapıyorsun sanırlar ve hiçbir şükran duym azlar.

75

IX

SİV İL PREN SLİK Ü STÜ N E

A m a bir de ikinci yola bakalım yani bir sade kişinin alçaklık ya da nefret uyandıracak herhangi bir yolla değil de kenttaşlarm ın desteğiyle yurduna p ren s oluşuna. B una sivil prenslik denebilir ve başa geçm ek için ne görülm em iş bir beceriye ne de olağanüstü bir talihe gerek yoktur; daha çok talihle takviyeli bir hinoğluhinlik gereklidir.

Bir prensliğin b aşına ya halkın ya da büyüklerin desteğiyle geçilir.

Z ira h er kentte birb irin e karşı bu iki eğilim vardır. H alk, büyükler tarafından yönetilmeyi de ezilmeyi d e sevmez. Büyükler ise halkı yönetm ek ve ezm ek isterler. V e bu iki farklı iştahtan kent için şu üç sonuçtan biri çıkar: Prenslik, özgürlük ya da başıboşluk.

Prenslik kim in eline fırsat geçm iş olduğuna bağlı olarak ya halktan ya da büyüklerden gelir. Büyükler halka direnem eyeceklerini gördüklerinde içlerinden birini prestijle şişirir sonra d a p ren s yap arlar ve onun k anatları altında açlıklarını giderirler. K endi yönünden halk da onlara karşıkoyam ayacağını görerek kendi içinden birini çıkarıp şişirir ve onun nüfuzu altm a sığınır. Büyüklerin yardjmıy-la prens olan kişi halkın yardımıyla o landan daha bir güçlükle yerinde tutunur; çünkü kendilerini ona eşit g ören dolayısıyla istediği gibi buyurup oynatam adığı b ir yığın çevresi olan b ir prenstir. A m a prensliğe halkın arzusu, desteğiyle gelen kişi ise bir başına bulunur; çevresinde olanlar yalnızca ona boyun eğm eye hazır adam lardır. A yrıca nam uslu kalarak ve başkasına haksızlık etm ed en büyükleri hoş-76

n u t etm ek m üm kün değildir oysa halk için durum böyle olm az. H alkın arzusu kim seye dokunm az; halk baskıya sırt çevirir, büyükler ise halkı ezm eye çabalar. Şunu da ekleyelim ki halkın düşm an kesilm esi prensin güvenliğini b o zar çünkü halk kalabalıktır; büyüklerden ise kendini koruyabilir çünkü onlar azdır. B ir p ren sin kendisine düşm an b ir halk tan bekleyebileceği en büyük kötülük yüzüstü bırakılm aktır; am a eğ er on a büyükler karşı ise yalnızca kendisini terk etm elerinden değil kendisine karşı silaha sarılm alarından da korkmalıdır; zira küçüklerden dah a uzak görüşlü ve daha k u rn az oldukları için olayları önced en kestirebilirler ve geleceğin efendisinin gözü n e girm eye çalışarak kendilerini selam ete alırlar. A yrıca şu da vardır: Prens h e r zam an h ep aynı halkla yaşam ak zorundadır; am a o n u hep aym büyükleri tutm aya zorlayan hiçbir şey yoktur - değil m i ki h e r gün istediğini yapar, istediğini bozar, keyfince ünvan dağıtır yahut geri alır.

Bu noktayı d ah a iyi aydınlatm ak için diyorum ki başlıca iki çe

şit büyük vardır: Y a, öyle davranırlar ki h er şeyde p ren sin talihine bağlıdırlar - ya d a hiçbir şey yapm azlar. Birincileri çok fazla açgözlü olm am aları kaydıyla korum alı, onurlandırm alısm . K im seye b ağlanm ayan İkinciler ise yine iki çeşite ayrılabilir. Y a m ızm ızlıktan b a ğ la n m ıy o rla rd ı; o halde, özellikle bilge ve uyanık kişiler iseler onlardan yararlanm aya bakm alısın; iyi gününde sana o n u r verirler, hasım lıkta o n la rd an korkacağın hiçbir şey olmaz; ya d a hesap ve hırs içinde h a re k e t ediyorlardır. Bu d a onların seni kendilerinden dah a az düşündüklerinin işaretidir ve böylelerinden vebad an kaçar gibi kaçm aksın zira kötü gününde h ep yıkılm ana yardım cı olacaklardır. B u nedenle halkın desteğiyle prens olm uş kişi b u desteği hep sürdürm eye bakm alıdır. B u da kolay olacaktır zira halk ezilm em ekten başka b ir şey istem ez. B una karşılık, halka karşı büyüklerin yarattığı prens h e r şeyden önce halkın gönlünü kazanm aya bakacaktır; b u d a kolay olacaktır yeter ki halkı kollasın. Oysa kötülük beklediği bir adam dan iyilik g ören ister istem ez ona şükran duyacaktır; o zam an halk sanki kendisi onu o mevkiye yüksekm işçesine prense daha yakınlık gösterecektir. Prense gelince, halkı kendisine bağla77

m akta çeşitli olanaklara sahiptir; b u olanaklar koşullara göre deği

şir ve hiçbir kesin kural konam az; bu yüzden daha fazla söz etm eyeceğim bundan. Sadece sonuç olarak diyeceğim ki bir prens halkın sevgisine kesinkes m uhtaçtır; yoksa o n u n düşm anlığında başvurabileceği hiçbir çare yoktur.

İsparta K ralı N abis,1 b ü tün Y u n an istan ’ın ve m uzaffer bir R o m a ordusunun saldırılarına dayandı ve on lara karşı hem yurdunu hem de iktidarını savundu. T ehlike sırasında az sayıda muhalifini e tkisiz kılmak yeterliydi am a eğer halk on a kafa tutsaydı asla yetm ezdi. Bu görüşüm ü kabul etm eyen biri varsa, benim karşım a, halka dayanan çamura tem el atar şeklindeki özdeyişi çıkartm asın. Çünkü bu söz, halkı m uhtem el düşm anların ya d a yüksek yöneticilerin zulm ünden k u rtarm ak üzere halka belbağlayan bir sade yurttaş için doğru olabilir. O kişi bu durum da hayal kırıklığına uğrayabilir tıpkı R o m a ’da G racchus kardeşler2 ve F lo ra n sa ’da G iorgio Scali3 gibi.

A m a söz konusu olan yetki ve cesaret sahibi, tehlike karşısında m etin kalm asını bilen, gereken önlem leri zam anında alan, verdiği em irler ve göztipekliğiyle kitleleri h a re k et geçiren bir prens ise asla halkı tarafından aldatılm az ve sağlam zem in üzerine tem el atm ış olduğunu görür.

Ne var ki bu prenslikler sivil düzenden m utlaklığa geçm eye kalkıştıklarında tehlikeye düşerler, çünkü böylesi prensler ya bizzat ya da yüksek görevliler eliyle yönetim i sağlarlar. Bu sonuncu şıkta, (1) İ.Ö. 207-192 yılları arasında zalimliğiyle ünlü İsparta tiranı.

(2) Tiberius Sempronius Gracchus (doğumu, İ.Ö. 162) ve Caius Sempronius Gracchus (doğumu, İ.Ö. 154) kardeşler. Halk temsilcisi iken her ikisi de Roma İmparatorluğu’ndaki soylu sınıfın toprak açgözlülüğünü dizginlemek için mücadele vermişler, bu yönde, tarım yasası önerileri getirmişlerdi. Büyük kardeş İ.Ö. 133’de öldürüldü, küçüğü ise İ.Ö.

121’de bir isyan sırasında cinayete kurban gitti.

(3) Floransalı zengin, Ciompi isyanının (1378) ardından halka önder oldu.

Ancak otorite küramaymca 17 Ocak 1382’de idam edildi.

78

durum ları çok dah a zayıf ve çok daha tehlikelidir; çünkü tüm üyle kendilerinden önce yüksek görevlere gelmiş yurttaşlarının keyfine bağım lıdırlar; onlar ise kara günde ya karşı tavır alarak ya da itaatsizlik ederek prenslerinin kolayca batışına ned en olurlar. Oysa prens m utlak buyurganlığa tehlikeler içinde erişem ez; çünkü em irleri yüksek görevlilerden almaya alışmış yurttaşları ve tebası güç ko

şullarda o na boyuneğm eye hazır değillerdir; ve o yüzden, n e olaca

ğının bilinm ediği anlarda, kendilerine güvenebileceği adam ları yoktur. R ah at zam an lard a tanıdıklarına da belbağlayam az; zira o sırada yurttaşlar devlete m uhtaçtır, herkes koşturur,vaadlerde bulunur, ölüm uzaktayken herkes devleti için canını verm ek ister. A m a kara günler gelip çattı mı yurttaşlara ihtiyacı olan devlettir ve pek fazla bulm az. D en em esi o derece tehlikelidir ki ancak bir kez yapılabilir, birincisi de zaten sonuncu olur. Bunun içindir ki bilge bir prens yurttaşlarını h er zam an ve talihin h er yüzünde kendisine ve devletine m uhtaç b ırakacak şekilde davranm alıdır. Öylelikle uzun yıllar ona sadık kalırlar.

79

X

B İR PREN SLİĞİN GÜCÜNÜN NASIL Ö LÇ Ü LEC EĞ İ

B u prensliklerin m eziyetleri konusunda sağlam bir yargıya varm ak için bir başka noktayı dah a elealm ak gerekir. G eniş b ir ülkeyi yöneten bir prens gerektiğinde savunm asına kendi b aşına güç yetire-bilm ekte m idir yoksa h e r seferinde başkalarının gücüne m i belbağlam aktadır? B unu dah a iyi aydınlatm ak için b e n derim ki askerleri kendilerinden çıkartarak ya d a parayla tu ta ra k yeterli bir ordu kurm ak ve savaşmak olanağı olanlar tek b aşların a kendilerini savunabilirler ve savunm alıdırlar. Ö tekiler ise tersine başkasına m u h taçtırlar yani açık arazide dövüşemeyip surlarının ardına sığınm ak ve savunm a için olanca güçlerini kullanm ak zorundadırlar. B eride birinci durum u işlem iştik1 ve daha ileride gerekeni ekleyeceğiz. İkinci durum için ise b u tü rd en prensleri ancak kentlerini berkitm eye ve topraklarının geri kalanını bütünüyle bir yana bırakm aya cesaretlendirm ekten başka diyecek şey yoktur. E ğ er böylece sağlam ca surlarının gerisinde olursan ve yukarıda dendiği, ileride yine denecek oldu

ğu ü zere tebanın da desteğini kazanm ış isen h e r zam an ancak b ü yük duraksam alarla saldırıya uğrarsın. İn san lar hep büyük güçlükler taşıyan girişim lere düşm andırlar; ve hiçkim seye sapasağlam surlarla ve kendisine sıkıca bağlı bir halkla çevrili bir prense saldırm ak bir oyun gibi gelmez.

(1) Bkz. Bl. VI.

80

A lm anya’nın kentleri, kendi halinde bir arazinin ortasında b ü yük bir özgürlük içindedirler. Keyifleri estikçe im paratorlarına b o yun eğerler; n e ondan ne de kom şu güçlerin hiçbirinden korkm azlar, çünkü öylesine sağlam kaleleri vardır ki herkese onları kuşatm ak uzun ve çetin bir iş olarak görünür. H epsinin uygun hendekleri ve surları, kalabalık b ir topçusu ve depolarında, am barlarında h e r zam an bir yıllık yiyecek ve yakacakları vardır. B undan başka, kam u servetine el atm adan fakir tabakayı besleyebilm ek için topluluklarında h er zam an kentin an a direği olan birtakım işler, bir yıl boyunca onları işe koşm ak üzere tam ayaktakım ına göre zenaatler vardır. Nihayet, erkeklerin düzenli b ir biçim de savaşa hazırlandıkları askeri talim ler de sonderece gözdedir.

D em ek ki sağlam surları olan b ir kente bekçilik ed en ve tebası tarafından nefret edilm eyen bir prensin saldırıya uğram ası tehlikesi azdır. Ve eğer b una rağm en h erhangi biri böyle bir serüvene kalkı

şırsa rezil olm uş ve süngüsü düşm üş bir halde yüzgeri etse gerektir.

Z ira bu dünyanın işleri öylesine değişik ve sonu bellisizdir ki insana ordularını bütün bir yıl boyunca b ir kenti kuşatm akta aylak aylak tutm ak im kânsız görünür. B ana şöyle karşılık verenler çıkabilir: Y a halkın surların dışında m alı m ülkü varsa, ya onları yanar görürse yeterince sabırlı olabilecek m idir? B u n a yanıt olarak derim ki: Güçlü ve yürekli bir prens h e r zam an böylesi güçlüklerin üstesinden gelecektir.

Kimi zam an yandaşlarını oldukça kısa sürecek bir kuşatm a um uduyla oyalayacak, kim i zam an düşm anın gaddarlıklarından söz ederek gözlerini korkutacaktır. G erek irse fazla tehlikeli m uhaliflerini tasfiye edecektir. A yrıca henüz kuşatılanların cesareti istim üzerindeyken ve savaşa isteklilerken, hasm ı daha saldırının ilk anından başlayarak ülkeyi yakacak, yerle b ir edecektir. Birkaç günün sonund a heyecan düşer; am a prensin gelecekten korkusu olmaz: O lan olm uştur, uğranılan zararın çaresi yoktur; o zam an tebası pren se d aha sıkı sarılır zira onu kendilerinin öcünü alm akla yüküm lü g ö rü rler; değil mi ki onu savunm ak için evleri yıkılmış, toprakları yakıl-81

mı.ştır. İnsan doğası öyledir ki insanlar birisinin kendilerine yaptıkları yardım dan ö tü rü olduğu kadar kendilerinin ona yaptıkları yardım dan ötürü de bağlanırlar. D em ek ki tüm bu n oktalar dikkatle göz önünde tutuldukta, uyanık bir prensin cephane ve yiyecek eksikliği olm adıkça tebasını b ü tü n kuşatm a boyunca sağlam d u rd u rtm ak ta pek güçlük çekm eyeceği anlaşılır.

82

X I

RUHBAN P R EN SLİK LER İ ÜSTÜNE

Şimdiki halde anlatacak b ir tek ruhban prenslikleri kalıyor ki bunlar için b ü tün güçlük elde e tm ed e n öncedir; zira ister bilek gücüyle ister talihle elegeçirilm iş olsunlar ne biri ne de öbürü olm adan da elde tutulurlar; çünkü dinin çok eskiye dayanan kurum larm -

ca desteklenirler. B unlar öylesine güçlü ve o denli sağlam çıkm ışlardır ki hareket tarzı ve yaşantısı nasıl olursa olsun prensleri yerlerinde tutunurlar. Bir tek ru h b an p ren sler hiç savunm adıkları to p rak lara, hiç yönetm edikleri teb alara sahiptirler; ve devletleri savunulm asalar da ellerinden alınmaz; teb aları yönetilm eseler de bunu dert e tm ezler, başkasının safına geçm eyi de ne düşünebilirler n e de yapabilirler. D em ek ki güvenlik içinde ve m utlu olan prenslikler sadece bunlardır. A m a, insan aklının yaklaşam ayacağı kadar üstün gerekçelerle yönetildikleri için bu ko n u d a konuşm ayacağım ; çünkü bunlar T anrı’nın inayetiyle kurulm uşlardır ve korunm aktadırlar, haklarında konuşm am ukalalık ve kendini bilm ezlik olur. B ununla birlikte, A lexander’e 1 dek İtalya’nın öndegelen yöneticileri ve beyzadeleri ve sadece bu ünvanı gerçekten hak edenler değil, en küçük b a ro n la rı ve beyleri bile Papalığı pek fazla saymazken bugün K ilise’nin (1) Papa VI. Alexander.

83

cism ani gücünün bir F ransız K ralım titretece k , onu İtalya’dan kovacak ve Venediklileri çökertecek2 k ad ar nasıl arttığı b an a sorulacak olursa, h er ne kadar anlatacaklarım biliniyorsa d a b u soruya cevap v erm ekten kaçınm am .

F ransa K ralı C h arles’ın3 İtalya’ya girm esinden önce b u ülke P a p a ’nın, Venediklilerin, N apoli K ralının, M ilano D ükünün ve Flo-ransalıların yönetim i altındaydı. B unların başlıca iki kaygıları vardı: Biri, yabancı biri ordularını İtalya’ya sokm asın; öbürü, aralarından herhangi birinin to p ra k la n genişlem esin. E n çok gözlenenler P apa ve Venediklilerdi. V enedik’i susta tu tm ak için F e rra ra savunm asınd a olduğu gibi bü tün ötekilerin birlik olm ası gerekm işti; P a p a ’yı dizginlem ek için ise ötekiler R om alı b a ro n la rı kullanıyorlardı. Oysa b unlar sürekli birbirlerini yiyen iki hizibe bölünm üşlerdi, O rsiniler ve C olonnalar. P a p a ’nm gözü önünde bile kılıç elde dolaştıkları için papalığı zayıf ve aciz düşürüyorlardı. K im i zam an Sixtus4 gibi yürekli bir papa ortaya çıksa bile n e talihi n e de yeteneği onun da güç durum dan kurtulm asına yetm em iştir. Saltanatlarının kısalığı b u n u n nedeniydi. Z ira b ir p ap a hüküm sürdüğü on yıl içinde hiziplerd en birini güç bela zayıf düşürebilirdi. O n lard an biri, diyelim, istisn a olarak C olonnaların ocağım neredeyse söndürüyordu ise onun yerine geçen, O rsinilerin düşm anı kesiliyor ve C olonnaları diriltiyor am a O rsinileri söndürecek zam an bulam ıyordu. B u durum P ap a’-

nın cismani gücünün İtalya’d a pek ciddiye alınm am asına neden oluyordu. Sonunda VI. A lexander gelerek dah a önceki dini ö n d er

(2) 1508 yılında Venediklilere karşı Papa II. Julius, Fransa Kralı XII. Louis, Cermen İmparatoru Maximilien ve İspanya kralı Ferdinando’nun oluşturdukları Cambrai Ligası kastediliyor. Bu Liga aracılığıyla Fransa Kralı XII. Louis Papa’nın iradesi doğrultusunda Agnadello (Lombardiya’nın bir kenti) savaşında Venediklileri yenilgiye uğrattı. (1509) Bundan az sonra da Papa, Fransızları Lombardiya ve Cenova’dan kaçırttı.

(1512-1513).

(3) VIII. Charles.

(4) IV. Sixtus adıyla papa olan (1471-1484) Francesco Della Rovere (1414-1484)..

84

lerin hiçbirinin yapam adığı b ir şeyi, p a ra ve asker gücüyle b ir P a p a’nin n eler yapabileceğini gösterdi; V alentino D ü k ü ’n ü n yardım ı ve Fransızların İtalya’ya inm elerinden de y ararlan arak yukarıda D ük’ün eylem lerinden söz e d e rk en anlattığım işleri yaptı. G erçi n iyeti Kilise’yi değil D ü k ’ü güçlendirm ekti am a sonuçta bun d an Kilise yararlandı çünkü kendisinin ve oğlunun ö lüm ünden sonra onların çabalarının m irasına kondu. Julius5 p ap a olduğunda K ilise’yi b ü yümüş, b ü tü n R om ayna’ya yayılmış, R o m a b aro n ların ı ocağı söndürülmüş, A lex an d er’in d arb eleri altında hizipleri tasfiye olm uş halde buldu; ayrıca A lex an d er’den önce hiç denenm em iş olan p a ra b u lm a işinin yolu açılm ıştı.6 Julius yalnızca b u yolda yürüm ekle k alm adı daha d a ileri gitti; B olonya’yı almayı, V enediklileri ezmeyi ve Fransızları İtalya’d an kovm ayı kurdu; ve tasarladığı tüm b u işleri başardı; b u n ları kişisel çıkarı için değil de Kilise’nin güçlenip büyümesi için yaptığından ö tü rü de dah a büyük bir şan kazandı. A yrıca Orsini ve C olonna’ları bulcİuğu d u ru m d a bıraktı; kendi araların d a bazı anlaşm azlık n ed en leri kalm ış olsa da iki şey b u n ları rah at dur-durttu: Biri, K ilise’nin kork u tu cu hale gelen gücü; öbürü, aralarının açılm asının ardm daki n ed en olan kendi içlerinden kardinal çı-kartabildikçe b u iki hizipin asla birbirleriyle barışık olm ayacaklarıdır; çünkü R o m a ’d a ve dışarıda onların rekabetini körüklüyorlar ve baronlar d a kendilerine d estek olm ak zorunda kalıyorlar; yani b a ronlar arası anlaşm azlık ve geçim sizlik yüksek dereceli din görevlilerinin ihtiraslarından doğuyor. B u n d an ö tü rü P a p a L eo 7 H a z re tle ri papalığı öylesine güçlü buldu. U m u lu r ki kendinden öncekilerin silah zoruyla büyülttüğünü o, iyiliği ve sayısız öteki m eziyetleriyle çok daha büyük, çok d ah a saygıdeğer kılacaktır.

(5) II. Julius adıyla papa olan (1503-1513) Giuliano Della Rovere. Kilise’ye cismani gücünü yeniden kazandırdı. Venediklilere karşı Cambrai Ligası’nın (1508), Fransızlara karşı da Kutsal İttifak’m (1512) kurulmasına öncülük etti.

(6) Bulunan çare üst düzey Kilise görevlerinin elaltından ruhbanlardan en fazla parayı verene satılmasıydı.

(7) X. Leo adıyla Papa olan (1513-1521) Jcan dc Medicis.

85

X II

D E Ğ İŞ İK M İLİS T Ü R L E R İ V E P A R A L I A S K E R L E R

Ü zerinde akıl yürüttüğüm ve güçlerinin, zaaflarının bazı nedenlerini elealdığım, elegeçirm ek ve eldetııtm ak için sık sık kullanılan çareleri ayrıntılı olarak tanıttığım prensliklerle ilgili olarak, geriye, daha önce adı geçenlerin her birinde genel olarak saldırı ve savunm a hakkında söz etm ek kalıyor. Y ukarıda, bir prensin sağlam te m ellere sahip olm asının ne kadar gerekli olduğunu; yoksa yıkılıp gideceğini söylemiştik. V e ister yeni, ister eski, isterse k arm a olsun tüm devletleri ayakta tutan başlıca tem eller iyi yasalar ve iyi o rd u lardır. İyi ordular olm adan iyi yasalar olam ayacağına göre ve iyi o rduların bulunduğu yerde iyi yasaların olm ası gerektiği için yasalar üzerinde durm ayıp o rdudan söz edeceğim.

İmdi, diyorum ki, bir prensin devletini savunacağı ordu ya kendi öz ordusudur, ya paralı ordudur, ya yardım cı ya da bu ikisinin karm asıdır. P aralı o rd u ve yardımcı ordu yararsız ve tehlikelidir; ve devletini paralı o rd u tem eli üzerine k uran prens asla istikrar ve güven içinde olam az; çünkü paralı askerler birlik içinde değildir, m uhteristir, disiplinsizdir, kalleştir; dostların önünde yiğit, düşm anın önünde alçaktır; T a n rı’dan korkmaz, insanlardan utanm az; ve saldırıya geçmeyi n e k ad a r ertelersen yıkımını da o kadar ertelem iş olursun; barışta onlara, savaşta düşm anlara soyulursun. B ütün bunların nedeni onları b ira ra d a tutan tek şeyin aldıkları az m ik tard a aylık oluşudur ki bu p a ra da onların senin u ğruna ölmeyi istem elerini sağlam aya yetm ez. Savaş yapmadığın sürece senin askerlerin olma-86

yı pekâlâ isterler; am a, b ir savaş çıkm ayagörsün ya kaçarlar ya çekip giderler. B unu kanıtlam ak o kadar güç bir şey olm asa gerek çünkü İtalya’nın bugünkü perişan durum unun yıllarca sadece p a ra lı askerlere dayanmış olm aktan başka bir nedeni yoktur. B unlar başlangıçta bazı ilerlem eler sağlam ış ve kendi araların d a savaştıkça yiğit gözükm üşlerdir; am a yabancının gelmesiyle n e m al oldukları ortaya çıkmıştır. Öyle ki F ransa K ralı C harles İtalya’yı tebeşirle alabilm iştir;1 bunun nedeni günahlaı ım ızdır diyenler doğru söylüyorlardı; am a bu günahlar onların sandıkları günahlar değil, benim anlat-tıklarım dır: Cezasını yine prenslerin çektikleri prens günahları.

Bu birliklerden ne gibi kötülükler gelebileceğini dah a iyi kanıtlam ak istiyorum. Paralı askerlerin kom utanları ya harika adam lardır ya da değildirler. H arik a iseler onlara güvenem ezsin, çünkü ya bizzat sana baskı yaparak ya da senin niyetine aldırm adan baş kala-rım ezerek elde edecekleri kendi büyüklüklerine takılıdır kafaları; am a işlerinde usta da değillerse seni yine yıkıma götürürler. Ve b a na cevap olarak denecek olursa ki ister paralı asker olsun ister olm asın eli silahlı her kom utan aynı şeyi yapar, karşılığım şu olur: O rdu ya bir prensin hizm etindedir ya d'a bir cum huriyetin. P rens bizzat kendisi sefere çıkmalı ve kom utanlığı üstlenm elidir; cum huriyette ise yurttaşlardan biri görevlendirilir. O görevlendirilen iyi çıkm azsa, değiştirilm elidir; iyi çıkarsa haddini bilm ezlik etm esin diye yasalarla dizginleri sıkı tutulm alıdır. D eneyler gösteriyor ki yalnızca silahlanm ış cum huriyetler ve prensler büyük işler yapm ışlar paralı askerler ise zarar verm ekten b aşka bir işe yaram am ışlardır. Ayrıca kendi öz kuvvetleriyle silahlı bir cum huriyetin yurttaşlarından birin e boyun eğm esi yabancı kuvvetlere dayanan b ir cum huriyetten çok dah a güçtür.

R o m a ve İsp arta yüzyıllarca silahlı ve özgür oldular. İsviçreliler de sonderece silahlı ve sonderece özgürdürler. P aralı askerlere (1) Devrin tarihçilerinden Commynes tarafından Papa VI. Alexander’e atfen söylenen söz. (Memoires, VII, 14).

87

eski bir örnek K artaca’dan gösterilebilir; R o m a ’ya karşı ilk savaştan sonra K artacalılar neredeyse kendi paralı askerlerinin boyunduruğu altm a gireceklerdi oysa kom utanları kendi öz yurttaşlarıydı.

M akedonlayı Filip,2 E pam inondas’ın ölüm ünden sonra Tebaililer tarafından kom utanlığa getirilm işti ve ilk zaferden so n ra Tebailile-rin özgürlükleri ellerinden gitti. D ük Filippo’nun ölüm ünden sonra M ilanolular V enediklilere karşı Francesco Sforza’yı parayla tu ttu lar. O da Caravaggio’da düşm anları yendikten sonra patronları olan M ilanolulara baskı yapm ak için onlarla birlik oldu.3 Sforza’nm babası, N apoli K raliçesi Giovanna’nm parayla tutulm uş kom utanı iken ansızın onu yüzüstü bıraktı; öyle ki kraliçe tah tın ı yitirm em ek için kendini A rag o n a K ralı’m n kucağına atm ak zoru n d a kaldı.4 Ve eğer V enedikliler ile Floransalılar varlıklarını b u birliklerle büyüttüler,ve kom utanları prens olmaya kalkışm adan savundularsa derim ki F loransalılar b u olayda çok şanslı çıktılar; çünkü ihtiraslarından korkabilecekleri değerli kom utanlarının kimi savaş kazanm am ış, kim i engelle karşılaşm ış, kimi de ihtiraslarını başka yerlere yöneltm işlerdi. Z afer kazanm am ışlardan biri de G iovanni A u cu t’tu .5 Y enm em iş olduğu için sadakatini kam tlayam adı; am a herkes teslim ediyor ki eğer yenmiş olsaydı Floransa’yı avucunun içine alırdı. H e r zam an birbirlerine ters düşen Sforza ve B raccio6 b u yüzden birbirlerini etkisizleştiriyorlardı. Francesco ihtirasını L om bardiya’ya çevirdi, Broccio da Kilise ve N apoli Krallığına. A m a günüm üze daha yakın (2) Büyük İskender’in babası.

(3) Bkz. Bl. I ve VII.

(4) Napoli Kralı Ladislao’nun hizmetinde bir condottiere olan Muzio At-tendolo Sforza. 1414’te onun ölümünden sonra yerine geçen Kraliçe II. Giovanna’ya 1426’da başkaldırdı. Bunun üzerine Kraliçe Giovanna, Aragona ve Sicilya Kralı Alfonso’yu kendine oğul ve veliaht olarak tanıyarak onun koruması altma girdi.

(5) İtalya’da Giovanni Acuto adım alan ve 1316-1393 arasında paralı asker olarak savaşlara girip çıkan ünlü İngiliz maceraperest John Havck-vood. 1377’de Floransa’mn hizmetindeydi.

(6) Andrea Braccio da Montone.

olaylara gelelim . F loransalılar sağduyulu biri olan ve sade yurttaş

iken büyük ün e kavuşmuş P aulo V itelli’yi kom utan yaptılar. Pi-za’yı almış olsaydı kim se inkâr ed em ez ki Floransalılar ona boyun eğm ek zorunda olurlardı; zira eğer o düşm anın hizm etine geçseydi kendileri çaresiz kalırlardı; am a kendilerinin adam ı olarak kalsaydı b u kez onlar ona itaat etm ek durum undaydılar. V enediklilere gelince, ilerlem elerine bakılırsa g ö rü lü r ki savaşı kendi öz suvvetleriyle yaptıklarında güvenli ve şanlı bir biçim de ha rek et etm işlerdir. K ara savaşına girişm elerinden önceki d u ru m buydu; soyluları ve silahlanmış halk yiğitçe hareket ediyordu; am a, k arad a savaşm aya başladıklarında bu erdem lerini u n u ttu lar ve İtalyan geleneklerine uydular.

Başlangıçta büyük to p rak lara sahip değillerdi ve büyük ünlerinden ötürü kom utanlarından fazla çekinm iyorlardı; am a C arm ingnola’-

nın8 yönetim i altında topraklarım genişlettikçe hatalarının ilk kanıtını gördüler. Ç ünkü M ilano D ü k ü ’nü yendiğinde yiğitliğiyle göze çarpm ış iken artık savaştan soğum uş olduğunu fark ettiler,onunla kazanam ayacaklarını çünkü kazanm ayı istem ediğini am a elde ettiklerini yitirm eden de onun işine son verem eyeceklerini düşündüler; onun için güvenliklerini sağlam a b ağlam ak üzere onu öldürm eleri gerekti. O zam andan b eri B arto lo m eo da B ergam o, R u b erto da San Severino, Pitigliano K ontu9 ve b en zerleri gibi kom utanlara sahip oldular; onlarla zaferden çok yenilgiden korkm ak durum undaydılar. Nitekim sonraları V alia’da b u d a başlarına geldi. Sekiz yüz (7) Bkz. Bl. VIII.

(8) Carmagnola Kontu Francesco Bussone. Condottiere olarak ilkin Filippo Maria Visconti’nin, daha sonra da Venedik Cumhuriyetinin hizmetinde savaştı. 5 Mayıs 1432’de Venedik’te ihanetle suçlanarak idam edildi.

(9) 1448’de Caravaggio’da Sforza’mn milislerine yenilen Bartolomeo Colle-oni da Bergamo. 1482-1484 Ferrara savaşında Venediklilere komuta eden Ruberto da San Severino. 14 Mayıs 1509’da Vaila (Agnadello da denir) savaşında Venedikli milislere yenilen milis komutam Pitigliano

' Kontu Niccolo Orsini.

yılda onca zahm etle elde ettiklerini b ir günde yitirdiler. Çünkü bu birliklerin zaferleri yavaş, geç ve cılızdır am a kayıpları birden ve şa

şırtıcı olur. İmdi, b u örnekler beni İtalya’nın yıllardır paralı asker kullanm ası konusuna getirm işken bu konuyu daha fazla ve daha yukarıdan incelem ek istiyorum, bir şeyin kökü ve gelişimi bilinirse te davisi de daha iyi olur.

Şu halde siz de bilirsiniz ki son zam anlarda im paratorluğun İtalya’nın dışına itilmesi ve P ap a’m n cism ani gücünün daha da yaygınlık kazanmasıyla İtalya birçok devlete bölündü; çünkü büyük kentlerin çoğu daha önceleri im p arato rd an aldıkları destekle kendilerini ezen soylulara karşı silaha sarıldı; Kilise de kendi cismani gücünü arttırm ak için bunu körükledi; birçok başka kentte de sade yurttaşlar prens oldular. Öyle ki sonuç olarak hem en hem en bütün İtalya Kilise’nin ve birkaç C um huriyet’in eline geçtiği ve bu papazlarla b u yurttaşlar silah taşım aya alışık olm adıkları için yabancı asker tutm aya başladılar. B u çeşit milise ilk rağbet eden R om ayna’-

dan A lberigo da C onio’d u r;10 onun yetiştirm elerinden Braccio ve Sforza o dönem de b ü tü n İtalya’ya egem en oldular. O nlardan sonra, günüm üzde bu ordulara dayanarak hüküm et eden tüm ötekiler geldi. M arifetlerinin sonucu İtalya, C harles’ın 11 ayaklan altında kaldı, L ouis12 tarafından yağmalandı, F erd in a n d o 13 tarafından ırzına geçildi ve İsviçreliler tarafından h ak arete uğradı. Bu kom utanlar, ilk iş olarak, kendi saygınlıklarım arttırm ak için piyadenin saygınlığını azalttılar. B unların kendilerine ait devletleri olmadığı ve geçim lerini kendi sanatlarından sağladıkları için az sayıda piyade askeri onlara saygınlık kazandıram azdı; yeterincesini de onlar besleyemiyor-du; süvarilere yöneldiler çünkü yeterli sayıda süvari hem daha saygınlık uyandırıyordu hem de beslem esi daha kolaydı. Ve sonunda işler o hale geldi ki yirmi bin askerlik bir ordunun içinde iki bin piyade bulunm az oldu. Ayrıca, m esleklerini kendileri ve askerleri için (10) Cunio Kontu Alberigo da Barbiano.

(11) Fransa Kralı VIII. Charles.

(12) Fransa Kralı XII. Louis.

(13) İspanya Kralı Katolik Ferdinando.

90

yorgunluk ve korkudan uzak kılm ak ü zere çarpışm alarda birb irlerini öldürm em ek, sadece esir alıp karşılığında fidye istem em ek gibi kaçam aklara başvurdular. G eceleyin saldırm azlar, kuşatm a altındakiler de kuşatanlara karşı saldırıya geçm ezler; ordugâhın çevresinde n e siper kazarlar, ne h endek açarlar; kışın sefere çıkm azlar. B ütün bunlar, dediğim gibi, yorgunluk ve tehlikeden kaçm ak için k endileri tarafından uydurulm uş askeri kurallardır. O k ad ar ki İtalya’yı köleliğe ve şerefsizliğe sürdüler.

91

X III

YABANCI, K A R M A V E Ö Z A S K E R L E R

Bir başka işe yaram az kuvvet de yedek birliklerdir yani b ir yab ancı gücü çağırdığında sana yardım a, seni savunm aya gelen birlikler. P ap a Julius’un yakınlarda yapmış olduğu btıdur. F e rra ra ’ya k a r

şı giriştiği savaşta paralı askerleri fos çıkınca yardımcı askerlere döndü; ve İspanya Kralı F erd in an d o ’yla ad am ları ve askerleriyle kendisine yardım a gelm esinde anlaştı. B u birlikler, kendileri için iyi ve yararlı olabilir, am a onları çağıran için h em en h er zam an zararlıdır; çünkü, yenik düşerse sen de yenilirsin, kazanırsa esiri olursun.

E ski tarih bunun örnekleriyle doludur a m a b en taze bir örneği, P a p a II. Julius’u söylem eden geçm ek istem iyorum . Aslında kalkıştığı iş bu n d an daha m antıksız olam azdı zira F e rra ra ’yı elegeçirm ek için kendisini bir yabancının ellerine bırakm ıştı. A m a iyi talihi onu h a ta sının bedelini çekm ekten k u rtaran üçüncü b ir durum yarattı. Ravenn a ’ya gönderilen yardımcı birlikler yenildikleri b ir sırada ne onun ııe de başkalarının beklem edikleri b ir şey oldu; isviçreliler boygös-terd iler ve kazananları yenip k açırttılar;1 böylece ne savaş

(1) 11 Nisan 1512’de, Ravenna’da Fransızlar ilkin İspanyolları yendiler.

Ne var ki komutanları Gaston de F o k ’mn ölmesi ve İsviçreli bir paralı asker birliğinin duruma müdahale etmesi üzerine Lombardiya ve Romayna’dan çekildiler.

92

alanından k açan düşm anlarının, ne de yardım a çağırdığı kuvvetlerin esiri olm adı çünkü o n lard an başka birlikler sayesinde ü stün gelmişti. K endileri hiç birlik oluşturam am ış Floransalılar ise P iza’yı elegeçirm ek için on b in Fransızı savaşa sürdüler; b u tu tu m la da kendilerini h erh an g i b ir zam andakinden çok daha büyük b ir tehlikeye attılar. K onstantinopl İm p arato ru , kom şularına karşı koym ak için on bin T ü rk ü Y unanistan’a soktu; savaş bitince b u n la r ayrılm ak istem ediler: Y u n an istan ’ın dinsizlerin kölesi d u ru m u n a düşm e-

'y

si böyle başladı."

Şu halde, yenm eyi istem eyen kişi bu tür birlikleri kullanm alıdır çünkü o nlar p aralı ask erlerd en dah a tehlikelidir. O n larla yıkılı

şın haphazırdır; birlik içindedirler, başkasına itaate alışm ışlardır.

A m a paralı askerler, san a saldırm ak için, zafer halinde bile daha uzun bir süreye ve d ah a elverişli b ir fırsata gereksinim duyarlar çünkü birlik b erab erlik içinde b ir kuvvet değildirler, senin tarafın d an silah altm a alınm ışlardır ve paralarını ödeyen de sensin; içlerinden baş olarak seçeceğin kişi de kısa zam anda sana saldıracak k ad ar b u yurganlık kuram az. Ö zetle paralı askerlerde en büyük tehlike cesaret eksikliği, yardım cılarda ise cesaret fazlalığıdır.

Bu nedenle bilge b ir prens daim a böylesi birliklerden kaçınır ve kendi birliklerini oluşturur; kendi adam larıyla kaybetm eyi yab an cılarla kazanm aya yeğler. Ç ünkü başkalarının birlikleriyle k azan m anın hakiki an lam da zafer olm adığını bilir. Bu konuda C esa re B orgia’yı ve hü n erlerin i ö rnek gösterm ekten hiç geri durm ayacağım .

R om ayna bölgesine bütünüyle F ransızlardan oluşan bir orduya kom uta ederek yabancı birlikler girdi ve Im ola ile F u rli’yi elegeçirdi.

A m a sonra, b u ad am lar ona az güvenilir gözüktükleri için daha (2) Paleolog’lar ile hanedan kavgası içinde olan Giovanni Cantacuzeno 1346 yılında Osmanlı beyi Orhan ile ittifak kurdu. Orhan Bey de imparatoru desteklemek üzere oğlu Süleyman’ın komutasında büyük bir askeri birlik gönderdi. OsmanlIların sonraki yıllar Rumeli’nde yayılmalarında bu birlikler çekirdek rolü oynadı.

93

az rizikolu olacaklarını düşündüğü paralı askerlere sarıldı; O rsini ve V itellileri hizm etine aldı. A m a bunları da güvenilmez ve sad ak atsiz bularak ocaklarım söndürdü ve kendi kuvvetlerine döndü.

D ü k ’ün sadece F ransızlara mı, O rsini V itellilere mi ya da kendisine mi bağımlı olduğuna göre değişen saygınlığını ölçerek bu üç tür birliği birbirinden ayırt eden farkı görm ek kolaydır. C esare’nin ken di ordusunun tartışılm az kom utanı olduğunda prestijinin doruk noktasına ulaştığı görülecektir.

İtalya’dan ve taze örneklerden ayrılm ak istem iyordum . D aha o

önce de sözünü ettiğim Siraküzah H iero n örneğim susarak geçiştirmeyeceğim. A nlattığım gibi, bu adam yurttaşlarınca başkom utan yapılmıştı. Bu mevkiye gelir gelmez, İtalyan C ondottierileri gibi davranan paralı askerlerin gereksizliğini anladı. O nları ne tutam ayacağını ne de başından atam ayacağını düşünerek tüm ünü kılıçtan geçirdi. D ah a sonra savaşa kendi öz birlikleriyle gitti, yabancılarla değil.

Konuya uygun düştüğü için A hdi A tik ’te n bir kişiyi de anım sataca

ğım: Davud, Saul’e Filistinli isyancı G o liat’a karşı çarpışm ak isteğini söyleyince Saul onu daha da yüreklendirm ek için kendi silahlarıyla kuşandırdı. A m a onları kuşanınca D avud iyi dövüşemeyeceğini söyleyerek düşm anının karşısına kendi sapanı ve bıçağıyla çıkmak istedi.

Sonuç olarak, başkalarının silahları ya üstünden dökülür, ya ağır gelir ya da seni boğar. XI. L ouis’nin4 babası, V II. C harles5

F ran sa’yı İngilizlerin elinden talihin yardım ı ve kendi gözü pekliğiyle kurtarınca kendi öz ordusunu kullanm ak gereğini kabul etti, ve krallığında okçu ve piyade birlikleri kurdu. D aha sonra, oğlu Kral Louis piyadeleri dağıtıp İsviçreli paralı askerler tutm aya başladı.

(3) Bl. VI.

(4) 1461 -1483 yıllarında Fransa Kralı.

(5) 1422-1461 yıllarında Fransa Kralı. VII. Charles Fransa’yı iyi bir hükümet ve sağlıklı bir mali yapı kazandırmaya çalıştı sürekli bir ordu kurdu. Derebeylerine karşı savaş açtı.

94

K endisinden so n ra gelenlerce de yinelenen bu h ata güncel olayların da kanıtladığı gibi, bu krallığın yüz yüze kaldığı tehlikelerin nedeni oldu. Z ira İsviçrelilere şan sağlam akla kendi askerlerini küçük dü

şürdü; kendi piyadesini o rtad a n kaldırdığı için adam larını yabancı birliklerin yazgısına bağladı; [adam ları da] İsviçrelilerin eşliğinde savaşmaya alıştıkları için onlarsız kazanabileceklerine in anm az oldular. Dolayısıyla F ransızlar İsviçrelilere dayak atam ıyorlar ve İsviçre-lilersiz de başkalarının karşısına dikilmeye cesaret edem iyorlar. D e m ek ki Fransız orduları bir bölüm ü paralı askerlerden, b ir bölüm ü yerli askerlerden olm ak üzere karm adır. Böyle bir b ü tü n sadece yardımcı askerler ya da sadece paralı askerlerden çok dah a iyidir am a öz o rd u lard an çok daha az iyidir. Bu örnek yeter; çünkü eğer C harles’ın öğütleri tutulm uş ve geliştirilmiş olsaydı F ran sa Krallığı, yenilmez olurdu. A m a insanlar sakm m asızca bir işe başladılar mı iyinin tadm a b ak a rk e n altta yatan zehiri fark etm ezler. T ıpkı daha yukarıda sözünü ettiğim verem ateşi gibidir b u .6

O nedenle, bir prenslikte kötülükleri daha uç verdiği an fark etm eyen [prens] gerçek bir bilge değildir. Bu yeti de çok az kişide bulunur. Ve eğer R o m a îm p arato rlu ğ u ’nun düşüşündeki ilk neden iyi aranırsa, b u n u n G otları orduya alm akla başladığı görülür; o an dan sonra R o m a İm p arato rlu ğ u ’ nun güçleri yozlaşmaya başladı; b irinden kaldırılan tüm iyi nitelikler ötekine veriliyordu. Sonuç olarak, dem ek ki, hiçbir devlet eğer kendi özünden bir orduya sahip olm azsa güvenlikte değildir, tüm yazgısı talihin eline teslim edilm iştir değil mi ki düşm anlıklar karşısında onu savunacak hiçbir güce sahip değildir. Ve şu söz bilge adam ların her zam an özdeyişi olm uştur: Q uod nihil sit tam im firm um aut instabile, quam fam a potentiae non sua vi nixa.7 Senin öz ordun tebandan, ya yurttaşlarından (6 ) Bl. III.

(7 ) L a tin ta rih ç i T a c ilu s ’u n Annali ad ıl y a p ıtın d a (X III, 19) h a fız a d a n ve eksik alın tı. D o ğ r u c ü m le şöyledir: "Nihil renim monalium tam instabile ac flım ım est quam fama potentiae non ana vi nixae." (H iç b ir şey k e n d i ö z g ü c ü n d e d a y a n m a y a n b ir ik tid a r g ö ste rişi k a d a r z a y ıf v e istik ra rsız d e ğ ild ir.) 95

ya da senin yarattığın kişilerden m eydana gelir. Tüm ötekiler ya p a ralı askerlerdir ya da yardım cı askerler. Böyle bir orduyu nasıl düzenlem ek gerektiğini ise yukarıda anılan d ö rt örnekteki8 düzenlem e-le-d e bulm ak, ve Büyük İsk en d er’in b abası Filip’in9 ve çok sayıda başka prenslik ile cum huriyetin nasıl silahlanıp ordulandıklarına bakm ak yeter. Dolayısıyla kendi yargım ı tam am en onların davranışlarına bırakıyorum .

( 8 ) C e s a re B o rg ia, H ie ro n , V II. C h a rle s v e D a v u t.

(9 ) F ilip o d ö n e m d e H e le n d ü n y a s ın ın e n ü s tü n a s k e ri g ü c ü n ü o lu ş tu ra n M a k e d o n fa la n jla rın ın y a n i ç a rp ış m a s ıra s ın d a iç d ü zen in i b o z m a m a k la ü n y a p m ış p iy a d e b irlik le rin in y a ratıc ısıy d ı.

96

X IV

B İR P R E N S İN O R D U S U Y L A İL G İL İ O LA R A K

Y A PM A SI G E R E K E N

D em ek ki bir prensin savaştan ve onunla ilgili hazırlıklardan başka işi, düşüncesi, uğraşı olm am alıdır; zira kom uta eden kişiye uygun tek uğraş, tek sanat budur; o nda o denli erdem vardır ki yalnızca soydangelm e bir prensin tahtını korum akla kalmaz, çoğu kez b u mevkiye sade halli insanları da yükseltir. T ersine silahtan çok zevke sefaya kendini vermiş prenslerin de devletlerinden oldukları görülür. Şu halde seni tahtından edebilecek gibi gelen ilk neden bu sanatın cahili olm aktır nasıl ki iktidara yükselm ene elverecek neden de onu derinlem esine bilm en ise.

Askerliği kendine meslek seçmiş olm akla, sıradan biri olan Francesco Sforza M ilano D ükü o ld u ;1 ve m irasçıları askeri yorgunluklardan kaçm ak istedikleri için dük iken yeniden sıradan insanlar oldular.2 Z ira tepene çıkan başka d ertler arasında bir d e savaşm aktan anlam ıyorsan horgörülm e konusu olursun ve bu, aşağıda anlatılacağı üzere, bir prensin adını korum ak durum unda olduğu utançlard an biridir. Silahlı bir adam ile silahsız biri arasında hiçbir kıyaslam a m üm kün değildir; zira güçlünün gönül rızasıyla zayıfa boyun eğm esi silahsız efendinin silahlı hizm etkârları arasında güven içinde (1 ) B kz. Bl. I

(2 ) L u d o v ic o il M o r o 1500 yılın d a ik tid a rd a n d ü ştü . O ğ lu M a ss im ilia n o S fo rz a (1 4 9 3 - 1 5 3 0 ) d a K u ts a l L ig a (1 5 1 2 ) sa y e sin d e b a ş a g e ç ti ise d e F r a n s a K ra lı I. F ra n ç o is ’m n M a r ig n a n o ’d a k i z a fe rin d e n s o n r a (13 E y lü l 1515) devrildi.

97

yaşaması m antıklı değildir. B irilerinde dudak bükm e, ö büründe şüphe oldukça b irarad a anlaşabilm eleri düşünülem ez. Aynı, şekilde, askerlik sanatından b ir şey anlam ayan bir prens, söylemiş olduğum öteki sıkıntıların yanı sıra hem askerleri tarafından sayılmaz, hem de o onlara güvenem ez.

D em ek ki aklını asla savaş talim lerinden çevirm em elidir ve bunları barış zam anı savaş zam anından daha çok uygulam alıdır. B unu iki yoldan yapabilir: Biri uygulamayla, öbürü zihniyle. Uygulam alı olarak adam larının disiplinine ve talim ine özen gösterecektir; vücudunu acılara ve yoksunluklara alıştırarak bilem ek, arazinin girdisini çıktısını yani dağ yam açlarını, vadi çıkışlarını, ovaların yayılımını ve konum unu, akarsuların ve bataklıkların özelliklerini ö ğrenm ek için ki bu araştırm ayı en titiz bir dikkatle yürütecektir, düzenli bir şekilde h er çeşit ava çıkacaktır. Bu, ona iki açıdan yararlıdır: Bir kere, ülkesini tanım ayı ve savunm asını daha iyi hazırlam ayı öğrenir; sonra bir kez b ir bölgeyi, bir yöreyi tanıyınca her hangi başka savaş alanını da kolayca anlayabilecektir. Z ira örneğin T oskana’nm tepeleri, vadileri, ovaları, ırm akları, bataklıkları başka bölgelerinkinden pek farklı değildir; öylesine ki bir yörenin arazisini tanım akla başkalarınm ki konusunda da rahatça fikir sahibi olunabilir. Bu konuda uzm an olm ayan bir prens bir kom utanın sahip olm ası g ereken en birinci nitelikten yoksun dem ektir. A slında bu niteliktir ki ona düşm anı bulm asını, ordugâhını kurm asını, orduyu yürütm esini, savaş düzenine sokm asını, bir kenti en elverişli biçim de kuşatm asını öğretir.

A khalıların prensi F ilipom ene’ye3 yazarların yakıştırdıkları övgüler arasında, barış zam anında savaşı hazırlam aktan başka hiçbir şey yapmadığı vurgulanır. D ostlarıyla yaylaya çıktığında sık sık durur, onlarla konuşurm uş: - E ğ er düşm anlar şu tep ed e biz de o rd u m uzla b u rad a olsaydık iki taraftan üstün gelen kim olurdu? Savaş

(3) F ilip o m e n e '( İ .Ö . 2 5 3 - 1 8 3 ) . B ü y ü k b ir s tra te ji o la ra k ta n ın a n F ilip o -

m e n e için A n tik Ç a ğ ın ü n lü y a z a rla rın d a n P lu ta rk o s "son Y u n a n lı" d e m ek ted ir.

98

düzenini b o zm adan onlarla nasıl tem as kurulabilirdi? E ğ e r geri çekilm ek isteseydik ne yapm am ız gerekirdi?- Böylece gezinti sırasında onlarla tüm olası durum ları öngörürm üş. O nların fikirlerini alır, kendininkini söyler, savlarla fikrini desteklerm iş. Öyleki b u sürekli düşünm eler sayesinde askerî h arekâtlar sırasında hiçbir kaza m eydana gelm ezm iş ki bir çaresini bulmasın.

Zihin alıştırm asına gelince, prens, tarih okum alı özellikle en büyük örneklerin eylem lerine ilgi gösterm elidir; savaş sırasında o n ların nasıl davranm ış olduklarına bakm alı, taklit edebilm ek üzere başarılarının ve kaçınm ak üzere yenilgilerinin nedenlerini incelem eli ve özellikle geçmişin en iyi birkaç prensi gibi yapm alıdır: O nlar sonderece parlak yetenekleri olan bir önderi bellerler ve h ep akıllarında tutarlardı. D erler ki, böylece Büyük İskender, A şil’i4 taklit ederm iş; Sezar, 'İsk en d er’i, A frikalı Scipion,5 Keyhüsrev’i.6 V e kim ki .K eyhüsrev’in K senefones7 tarafından yazılmış yaşam öyküsünü okur ve taklidin Scipion’a ne kadar şan verdiğini ve Scipion’un tatlı dilliliğiyle, insancıllığıyla, eliaçıklığıyla ve ahlak temizliğiyle m odeline ne denli uyduğunu görür. İşte uyanık bir prensin nasıl davranm ası gerektiği: B arış zam anı asla aylak oturm am alı, b u zam anı düşm anlık günlerinde kendisine yardım ı dokunabilecek bir birikim yaratm aya kullanm alı. E ğer talihi o sırada ona düşm an ise hücum larına direnm eye hazır bulacaktır onu.

(4 ) H o m e r o s ’u n d e s ta n ın d a (İly a d a ) g e ç e n k a h r a m a n la n e n ü n lü s ü . T ro y a sav aşın d a H e c to r ’u ö ld ü re re k a rk a d a şı P a tr o k le s ’in ö c ü n ü a lır a n ca k te k z ay ıf n o k ta s ı o la n to p u ğ u n d a n y ediği b ir z e h irli o k la k e n d is i d e can v e rir.

(5 ) İ.Ö . 2 3 5 - 1 8 3 y ılla rın d a y a şa m ış v e "A frikalı" la k a b ıy la a n ıla n R o m a lı k o m u ta n . İs p a n y a ’n m f e th in e k a tk ıd a b u lu n d u v e İ.Ö . 202’d e Z a m ’da A n ib a l’i y en ilg iy e u ğ ra ttı.

(6 ) Bkz. Bl. V I, D ip n o t 2. .

(7 ) İ.Ö . 430 - 355 y ılla rın d a y a şam ış A tin a lı tarih çi, filo z o f v e g e n e ra l.

99

X V

İNSA N LA RIN , Ö Z E L L İK L E D E P R E N S L E R İN

Ö V G Ü YA D A Y E R G İ

A L D IK L A R I Ş E Y L E R Ü S T Ü N E

Şimdi de bir prensin tebasına ya d a dostlarına nasıl davranm ası gerektiğini görelim . B u konuda çok yazılmış olduğunu biliyorum; o yüzden benim de yazdığımı görenlerin beni kendini beğenm iş biri sanm alarından çekiniyorum; hele ki bu konuda benim görüşüm baş-kalarınınkinden oldukça farklıyken. A m a değil m i ki niyetim bana kulak vereceklere hizm et etm ektir insanın hayalinde canlandırabile-ceğinden çok, şeylerin fiili gerçeğine bağlanm ak ban a gerekli gözükm ektedir. H akikaten, çokları hiç kim senin fiilen görm ediği ya da ta nım adığı cum huriyetler ve prenslikler hayal etm işlerdir. A m a yaşanılan biçim ile yaşanılm ası gereken biçim arasındaki m esafe öylesine büyüktür ki h er kim ki olana gözlerini kapar da yalnızca olm ası gerekeni görür aslında nasıl yaşam asını değil nasıl canından olm asını öğrenir; zira senin tam karşıtın olan oncu inşan arasında h er zam an ve h er şeyde iyi insan örneği olm ak istersen kesinlikle yitip gidersin. D em ek ki bir prens tahtını elinde tutm ak istiyorsa katı yürekli olmasını bilmeyi öğrenm eli ve gerektiğinde bu sanata başvurm alıdır.

O halde, prensler hakkında çıkartılm ış bir sürü hayali öyküyü bir yana bırakıp yalnızca gerçeklere bakalım . İnsanlar ve yüksek m evkilerinden ö tü rü daha çok tanındıkları için özellikle prensler övgü ya da yergi toplayan birtakım niteliklerine göre değerlendirilir

100

ler. Biri cöm ert bilinir, öbürü cim ri (burada T oskana ağzı kullanm ayı yeğliyorum zira avaro jaçgöz] bizim dilim izde1 vurgun vurm ak hırsı içindeki anlam ına da gelir, oysa harcarken içi gidene m isero2

deriz); beriki gözünün tokluğuyla tanınır, öteki gözünün açlığıyla; biri zalimdir, ö b ü rü iyi yürekli; biri verdiği sözü hiçe sayar, öbürü sözünün eridir; kim i kadınsı ve ödlektir, kimisi yavuz ve cesur; biri alçakgönüllüdür, ö b ü rü m ağrur; biri zındıktır, ö b ü rü dindar; biri cinfikirli, öbürü hödüğün teki; biri dikbaşlı, öbürü geçimli; biri ağır-, başlı, öbürü hoppa; b iri dini bütündür, öbürü imansız, vs. vs. Biliyorum, her bir kim se diyecek ki eğer bir prens yukarıda sıralanan niteliklerden yalnızca genellikle iyi sayılanlara sahip olsa, bu en büyük övgülere değer bir şey olurdu. A m a tüm üne b ird en sahip olamayacağına, olsa bile insanlığın hali elvermediği için tam anlam ıyla yerine getirem eyeceğine gö re kendisini devletinden edecek iğrenç düşkünlüklere karşı oldukça sakıngan olmalıdır; b ir tehlikesi olm ayan düşkünlüklere gelince m üm künse sakınsın; yoksa pek d ert edinm eden kendini bırakabilir. A m a öte yandan, devletini" elinde tutabilmek için gerekli düşkünlüklerde ise ne denli utanç verici gözükseler de duraksam a gösterm esin zira düşünüp taşınınca, bir erd em miş gibi gözüken b ir nitelik bakarsınız felaketine yolaçar; b ir b aşk asıysa, tersine, bir düşkünlük gibi gözükürken hüküm etine m utluluk ve güven getirebilir.

(1 ) F lo ra n s a ağzı.

(2 ) C im ri, p in ti.

101

XVI

E L İA Ç IK L IK V E E L İSIK IL IK

Şu halde, yukarıda ilk sırada saydığım m eziyetlerden başlarsak derim ki eliaçık bilinm ek bir prens için iyi bir şeydir; m eğer ki eliaçıklığı sırf ün yapm ak için kullanm ayasın yoksa sen zararlı çıkarsın; çünkü gösterişe kaçm adan eliaçıklık edersen kim se farkına varm az o zam an da tam tersi şekilde dam galanm aktan kurtulam azsın. B una karşılık çevresinde eliaçık ününü sürd ü rm ek istediğinde prensin hiçbir şatafattan geri durm am ası gerekir; am a o zam an da azar azar tüm malını m ülkünü tüketir; sonunda eliaçık ününü ayakta tu tm ak için halkına vergi üstüne vergi salacak, bir parçacık p ara getirecek gibi gözüken h er türlü fırıldağı çevirecektir. Çok geçm eden tebasının nefretini çekecek, yoksul düşünce saygınlığı da azalacaktır; öyle ki eliaçıklığı yüzünden çoğunluğa zararı dokunup az kişiyi kazandırdığı için önüne çıkan ilk tehlikede yuvarlanıp gidecektir. H a tasını anlayıp da geri adım atm ak isterse bu kez de cimri damgasını yiyecektir.

K endine zarar verm eden elıaçıkça davranam ayacağm a göre, bilge bir prens, eğer sakıngansa, cim ri olarak tanınm aktan kaçınm am alıdır. Nasıl olsa zam anla daha eliaçık olarak tanınacaktır çünkü elinin sıkılığı sayesinde olağan gelirleri ona yetm ektedir, h er kim ona saldırm ak isterse kendini savunabilir, giriştiği işler için halktan ek yükler istem em ektedir; dolayısıyla hiçbir şey alm adığı büyük ço

ğunluğa eliaçık gözükür, bir şey verm ediği az sayıda kişiye ise cim-102

ri. Z am anım ızda ancak cim ri olarak tanınan prensler büyük işler yapabilm işlerdir; ötekiler kendilerini harcam ışlardır. P apa II. Julius papalığı kendini eliaçık tanıtarak elde etm iştir, am a savaşabilmek için bu ününü bir yana bırakm ıştır. Şimdiki F ransa K ralı1 da vergileri arttırm adan onca savaş yapabildiyse bu, elinin sıkılığı sayesinde h er türlü gereksiz harcam adan kaçınabilm iş olm asındandır. Ve eğer şimdiki İspanya Kralı2 eliaçık biri olarak tanınm ış olsaydı b u n ca işi başarıyla götürem ezdi.

O halde bir prens, tebasım soymadığı, savunmasını sağlayabildiği, yoksulluk ve aşağılanm aktan kaçınabildiği, açgözlülük etm edi

ği için cimri diye tanınıyorsa bundan yüksünm cm elidir; çünkü bu onun hüküm sürm esini sağlayan bir kusurdur. Biri diyecek olursa ki: Sezar eliaçıklığının gücüyle im paratorluğa erişti ve daha pek çokları eliaçık davrandıkları ya da öyle sayıldıkları için çok yükseklere çıkabildiler; cevabım şudur: Ya zaten prens olm uşsundur ya da olm a yolundasındır: Birinci halde bu eliaçıklık tehlikelidir; İkincisinde, eliaçık sayılmak iyidir. Ve Sezar, R o m a ’da prensliğe erişm ek isteyenlerden biriydi; am a eğer bir kere yerine kurulduktan sonra uzun süre yaşasa ve harcam alarını kısm asa idi im paratorluğu çökerdi. Ve eğer biri karşılık verirse ki prens olm uş çok kişi ordularıyla büyük şeyler yapm ıştır ve eliaçık tanınırlar; sana derim ki, prens ya kendinin ve tebasının ya da başkalarının kesesinden harcar: Birinci halde, tutum lu olmalıdır; öteki d u rum larda istediği kadar eliaçık davranabilir. Ve askerleriyle sefere çıkan, talan yapan, başkalarını haraca bağlayan bir prensin eliaçık davranm ası gerekir; yoksa askerleri arkasından gelmez. Sana ya da tebana ait olmayan zenginlikleri sen de tıpkı Keyhüsrev, Sezar, ve İskender gibi bol keseden dağıtabilirsin; çünkü başkalarının malını harcam ak ününü azaltm az tersine arttırır; oysa kendi malını harcam ak sana zarar verir. Ve dünyada eliaçıklıktan daha hızlı kendi kendini tüketen bir şey yoktur; eliaçık oldukça öyle olm ak gücünü yitirirsin; veya yoksul ve (1 ) X III. L o u is.

(2) F e rd in a n d o "El C atolico"

103

acınacak biri olup çıkarsın ya da yoksulluktan kaçınm ak için h erk esin nefretim çeken ve açgözlü biri. O ysa bir prens h er şeyden önce nefret ve küçüm senm e uyandırm aktan kaçınm alıdır; ve eliaçıklık ise seni bu iki şeye götürür. Dolayısıyla eliaçık diye tanınm ak isteyip de ister istem ez açgözlü diye ün salıp nefret çekm ektense bilge bir prens nefret çekm eden elisıkı diye tanınm ayı kabullenm elidir.

104

X V II

Z A L İM L İK V E M E R H A M E T Ü S T Ü N E V E SE V İL M E K M İ

D A H A İY İD İR K O R K U L M A K M I?

Şimdi de yukarıda saydığımız öteki m eziyetlere eğilelim. Ben derim ki her prens zalim biri gibi değil de m erham etli biri gibi görülm eyi dilemelidir; am a m erham etini de yerinde kullanm asını bilm elidir. C esare Borgia için zalim derlerdi; oysa bu zalimliği bütün R om ayna yöresini düzene sokm uş, o na birlik, barış ve huzur getirmişti. Bu sonuçlara dikkatle bakılırsa, zalimlikle suçlanm aktan k a

çınm ak için Pistoia kentinin yıkım ına gözyum an F loransa halkına kıyasla D ük’ün çok daha m erham etli olduğu görülür. Dolayısıyla eğer tebasının birlik ve sadakati söz konusu ise bir prens asla kendisine zalim denecek diye çekingen davranm am alıdır. Aşırı m erh am etli olm ak yüzünden cinayet ve çapulculuğa yolaçan kargaşaya göz yum m aktansa az sayıda ibret olacak ceza verm ek çok daha m e rham etlice bir davranış sayılır. Bu suçlar genelde herkese zarar verir oysa prensin buyurduğu ceza bir kişiyle ilgilidir. T üm prensler a ra sında özellikle yeni prens olanlar zalim likle dam galanm aktan k u rtu lam az zira yeni devletler tehlikelerle doludur. Bunun içindir ki Vir-gilio1 D idon’a şöyle dedirtir:

(1 ) P u b liu s V irg iliu s M a r o (İ.Ö . 7 0 - İ . Ö . 19) L a tin şairi. " E neide" a d lı b ü yü k b ir u lu sa l d e s ta n ın y a z a n . L a tin e d e b iy a tı v e g e n e ld e b a tılı e d e b iy a tla r ü z e rin d e e tk isi ço k b ü y ü k o ld u .

105

Res dura, et regni novitas me talia cogunt

M oiiri, et late fines custodo tueri“

B ununla birlikte, yeni bir prens inanm akta ve h a re k e te geçm ekte ağır olm alı am a gölgesinden de korkm am alı, sakınganlık ve insancıllıkla ılımlı davranm alı ne aşırı güven duyup sakınm azlığa ne de aşırı güvensizlik gösterip çekilmez biri haline düşm em eye b a k malıdır.

Bu noktada b ir sorun çıkıyor: K orkulm aktan çok sevilm ek mi iyidir, yoksa sevilm ekten çok korkulm ak mı? Benim yanıtım b u n la rın ikisinin de gerekli olduğudur; am a ikisini bağdaştırm ak güç gözüktüğüne göre, birinden biri olm ayacaksa sevilm ekten çok ko rk u lmak bence çok d ah a güvenlidir. Çünkü insanlar hakkında genelde şu söylenebilir: N ankör, değişken, içten pazarlıklı, korkak ve çıkarcıdırlar; onlara iyilik ettiğin sürece hepsi seninledir; yukarıda da d e diğim gibi, gerekm edikçe kanlarını, m allarını, canlarını ve çocuklarını sana sunarlar am a bir gerekm eye görsün hepsi senden yüz çevirirler. Sadece onların sözüne dayanan prens, başka önlem ler alm amışsa, ortada kalır ve yok olup gider; çünkü gönül yüceliği ile değil de p ara gücüyle edinilm iş dostluklar borç alınm ıştır kazanılm ış d e

ğil ve tam da gerektiği zam an kullanılam az olurlar. V e insanlar, kendini sevdirm ek isteyenden çok korkutm ak isteyeni kırm aktan çekinirler; çünkü sevgi bağı şükranla örülm üştür yani insanların kopartm akta duraksam adıkları bir iplikle zira ki kişisel çıkarları söz konusu olduğunda insanlar hainleşirler; am a korku bağı insanları hiç terk etm eyen ceza yem ek korkusuyla dokunm uştur.

Bununla birlikle, prens çevresini o şekilde korkutm alıdır ki başkalarının dostluğunu kazanam asa da hiç değilse nefretlerini çekm esin çünkü bu iki şey birbiriyle çok iyi uyuşur. Bunun için tebası-nm ya da yurttaşlarının m alm a m ülküne ve de kadınlarına el u zatm aktan geri durm ası yeter. A m a eğer birinin kanını dökm esi g e re kirse -------------------------------------------------

(2 ) "D u ru m u m u n g ü ç lü ğ ü v e s a lta n a tım ın yem liği b e n i b u ö n le m le ri a lm a ya v e sın ırla rım ı b e rk itm e y e zo rlu y o r." (E n e id e , I, 5 6 3 - 6 4 ) 106

bunun açık bir nedeni, haklı bir gerekçesi olmalıdır; h e r şeyden önce başkasının m alına dokunm aktan kaçınm alıdır; çünkü insanlar b a balarını kaybetmeyi babalarından kalan m alı kaybetm ekten daha tez unuturlar. Yoksa, birini m alından m ülkünden etm ek için m azere t hiç eksik olm az. V urgun yapm aya başlayan biri başkalarının to p raklarına elkoym ak için h er zam an uygun bir gerekçe bulur; tersine kan dökm ek için ise gerekçe daha enderdir ve daha çok eksikliği çekilir.

A m a prens, ordularının başında bulunduğu ve çok sayıda askeri yönetm ek durum unda olduğunda zalim diye anılmayı hiç kendisine dert edinm em elidir, çünkü böyle tanınm adıkça ne ordusunu b irlik içinde tutabilir ne de herhangi bir eyleme sürebilir. A nibal’in hayran olunası eylem leri arasında, sayısız ırktan insanlardan oluşan kocam an ordusuyla yabancı ülkelerde savaşa tutuştuğunda talih yaver de gitse, kötü de gitse ne askerleri arasında bir ayrılık ne de kendisine karşı bir itaatsizlik başgösterm em iş oluşu b aşta sayılır.

Bu, onun insanlık dışı zalim liğinden başka bir şeye bağlanam az.

Ö teki iyi m eziyetlerinin yanında, adam larında h e r zam an saygı ve dehşet uyandırdı; bu meziyeti olm asaydı öteki m eziyetleri yetersiz İcalırdı. Oysa tutarsız yazarlar bir yandan onun eylemini hayranlıkla karşılarlar, öbür yandan bunu sağlayan tem el nedeni kınarlar.

Ö teki m eziyetlerin yeterli olm adığının kanıtı, sadece günüm üzde değil tarihin h e r dönem inde eşine az rastlanır biri olan Scipion’un askerlerinin Ispanya’da savaşırken başkaldırm ış olm alarıdır.3

İsyanın nedeni birliklere askeri disiplinle bağdaşm ayacak derecede serbesti verilmiş olm asından başka bir şey değildi.' Bu davranışı ona R o m a ordusunun yozlaştırıcısı diyen Fabius M aximus tarafından S en ato ’da yüzüne vurulm uştur. V e Locrensi keıiti de Scipion’un kü

çük rütbeli bir kom utanı tarafından yağm alandığında bunun ne öcü alındı ne de suçlu cezalandırıldı. T üm bunlar Scipion’un aşırı gev

şek tabiatından ileri geliyordu; öyle ki S enato’da onu haklı göster

(3 ) İ.Ö . 206’da. A n c a k isyan a m a n sız c a b a stırıld ı.

107

m ek isteyen b ir senatör, onun, başkalarının hatalarım cezalandırm ak yerine kendisi h a ta işlem em eyi d ah a iyi bilen in sanlardan oldu

ğunu söylemişti. [K om utanlıkta kalsa ve] aynı tavrını sürdürseydi uzun vadede bu Scipion’un ün ve şanını lekelerdi. A m a S en ato ’nun denetim i altında yaşadığı için bu tehlikeli m eziyeti ona zarar verm ek şöyle dursun şanını büsbütün arttırdı.

K orkulm ak ve sevilmek hakkında söylediklerim e dönüp sonuç olarak diyorum ki, insanlar severken kendilerine, kork ark en prense bağlı olduklarına göre, sakıngan bir prens, başkalarına bağlı şeye değil de kendisine bağlı şeye dayanm alıdır. Sadece, korku salarken kin ve nefret uyandırm asın yeter.

108

X V III

P R E N S L E R S Ö Z L E R İN İ N A SIL T U T M A L ID IR L A R ?

Bir prensin sözüne sadık kalm asının ve düzenbazlıklar yapm ak yerine nam usluca b ir yaşam sürm esinin n e övülesi bir şey olduğunu h er kişi anlar. B ununla birlikte zam anım ızdaki deneylerle de bellidir ki ancak verdikleri sözü hiçe saymış ve insanların beyinlerini kurnazca uyutm asını bilm iş prensler büyük işler yapm ışlardır ve sonunda dürüstlüğü tem el alm ış o lan lara üstün gelm işlerdir.

Öyleyse şunu bilin ki iki tü r m ücadele tarzı vardır: Biri yasalara uyarak, ö b ü rü zo ra başvurarak. Birincisi insanlara özgüdür, İkincisi hayvanlara. A m a h e p olageldiği gibi, birincisi yetm ediğinden İkincisine başvurm ak gerekir. O nun için bir prens insancayı da, hay-vancayı da ustalıkla kullanm ayı bilm elidir. Bu ayrım, b ir zam anlar A şil’in1 ve başka büyük beylerin eğitim inin onları kendi disiplinine sokması için k an to r Ş iron’a2 bırakıldığını yazan eski yazarlarca im gelerle dolu bir anlatım la p ren slere öğretilm iştir. E ğ itm en olarak bir yarı-insan, yarı- hayvana sahip olm anın bir tek anlam ı vardır: Bir prens için h er iki doğayı da kullanm asını bilm enin gereği... zira biri olm adan öbürü kalıcc değildir.

(1 ) B kz. Bl. X IV , D ip n o t 4.

(2 ) H e le n m ito lo jis in d e A ş il’i e ğ ite n y a r ı - i n s a n , y a r ı - a t y a ratık .

109

D em ek ki bir prens, eğer ille d e hayvan gibi davranm ası g e re kirse tilki ve aslanı seçm elidir; çünkü aslan kendini ağdan, tilki de kurttan korum asını bilm ez. T uzakları tanım ak için tilki olm ak g e re kir, kurtları ürkütm ek için aslan. S adece aslanlık etm ek istem ekle kendilerini sınırlayanlar bu işten hiçbir şey anlam ıyorlar dem ektir.

Bunun içindir ki sakıngan bir bey sözünde durm am alıdır eğer bu duruş kendisine karşı dönecekse ve sözverisinin nedenleri o rta d a n kalkmışsa. Ve eğer insanların tüm ü iyi kim seler olsalardı yerilesi bir öğüt olurdu bu; am a nasıl ki tüm ü de küçük adam lardır ve sana verdikleri sözleri tutm azlar, senin de on lara verdiğin sözde du rm an gerekm ez. Ve bir prens hiçbir zam an kaypaklığını şirin gösterm ek için haklı gerekçeler b ulm akta d ard a kalm am ıştır. G ünüm üzde kaç barışın, kaç sözverinin prenslerin sözlerinin eri olm ayışlarından ö tü rü boşa gittiğini, ve tilkilik etm esini iyi bilenin işlerinin tıkırında gittiğini gösteren sayısız örnek verm ek m üm kündür. A m a bu n u u staca allayıp, pullam ak, göz boyamayı olduğu gibi renk verm em eyi de çok iyi becerm ek gereklidir. Ve insanların öylesine basitlikleri vardır, ânın gereklerine öylesine kölece boyun eğerler ki aldatıcı kişi her zam an aldatılm aya hazır birini bulacaktır.

Taze bir örneği anm adan geçm ek istem em . VI. A lexander insanları aldatm aktan başka hiçbir şey yapm adı, hiçbir şey d üşünm edi ve her zam an da bir fırsatını buldu. H iç kimse ondan dah a tum turaklı sözverilerde bulunm am ıştır, d a h a ateşli yem inler içm em iştir ve bunları daha tez unutm am ıştır; yine de çevirdiği dolaplar h e r se^

ferinde yanına kâr kalm ıştır, zira b u sanatı m ükem m elen bilirdi. O

halde, bir prensin yukarıda sayılan tüm m eziyetlere sahip olm ası gerekli değildir; onlara sahipm iş gibi gözükm esi yeter.

D aha iyisi, iddia ediyorum ki, eğer bunlara sahip olsa ve her zam an uysa idi kendi zararlı çıkardı; am a sahipmiş gibi yapm ası kendisine yararlı olur. BÖylece iyi yürekli, sadık, insancıl, nam uslu, dindar görünebilirsin ve gerçekte olabilirsin de am a o zam an zihnini öyle ayarlamalısın ki eğer olm am an gerekiyorsa tam tersini yapabilmelisin. Ve ayrıca belirtm ek gerekir ki bir prens, hele ybni prens olm uş biri anlam alıdır ki insanları övgüye değer kılan tüm b u şeyleri yerine getirem ez çünkü devleti elinde tutm ak için sık sık verdiği 110

söze karşı, iyilikseverliğe karşı, insanlığa karşı, dine karşı davranm ak zoru n d a kalır. Bu yüzden talihin rü zgârlarına göre, durum ların değişm elerine göre, dönm eye hazır bir zihne sahip olm alıdır, ve daha önce de dedim ya, elverirse iyilikten uzaklaşm asın am a gerekiyorsa kötülüğü seçmesini bilsin.

D em ek ki prens söz konusu beş niteliğin dam gasını taşım ayan tek b ir sözcüğün bile ağzından çıkm am asına özenle dikkat etm elidir. O n u duyana, görene m erh a m et acım a duygusuyla, im anla, n a m usla, insancıllıkla, dinle doluym uşça gözükm elidir. V e bu son ilke en gereklisidir. G enel olarak insanlar elleriyle değil gözleriyle yargılarlar. H e r bir kimse görecek y etenektedir çok azı dokunabilir an cak h e r kim olursa olsun senin neye b en zer gözüktüğünü görebilir; am a pek azı ne olduğunu el yordam ıyla bulabilir. Ve bunlar da b ü yük çoğunluğun, üstelik devletin olanca gücüyle desteklenen yargısına karşı gelm eye cesaret edem ezler. İnsanların hele hele hiçbir itiraz m ahkem esine izin verm eyen p ren slerin eylem lerini yargılam ak söz konusu olduğunda araçlara değil am aca bakılır. O halde, bir prens am aç olarak şunu seçsin: D evletin elegeçirilm esi ve elde tutulm ası. O zam an araçları hep övgüye değer bulunacak ve herkesçe övülecektir çünkü sığkafalı insanlar h ep görünüşlere ve sonuçlara tutulur. O ysa bu dünyada h er şey tüm üyle kabasabadır. Çoğunluk sağlam lığına inandığı savlara dayandığında insanlığın esam isi okunmaz. Zam anım ızın senyörlerinden, adını anm am ızın hoş kaçm ayacağı birinin3 ağzından barıştan ve sad ak atten başka söz çıkmaz; am a gerçekte bunların yem inli düşm anıdır. V e eğer başka türlü davransaydı biri ya da öbürü ona saygınlığını ya da devletlerini birçok kez kaybettirirdi.

(3 ) İs p a n y a K ra lı F e rd in a n d o "E l C a to lic o " k a ste d iliy o r.

İli

X IX

H O R G Ö R Ü L M E K V E N E F R E T E D İL M E K T E N

NASIL K A Ç IN IL A C A Ğ I

Saydığım en önem li m eziyetlerden daha yukarıda söz etm iş olduğum a göre, ötekileri kısaca genellem eler halinde elealacağım.

D em in de dediğim gibi, bir prens, kendine horgörü ya da nefret çekecek h e r şeyden kaçınm aya çaba sarf etm elidir; ve bu n u h er başa-rışında iyi iş yapmış dem ektir, o zam an tüm öteki kusurlarının u ta n cına rah atça göğüs gerebilir. T ek rar ediyorum : T ebasınm m allarına ya da kadınlarına el atm akla ancak n efret uyandırır. B undan uzak durm alıdır, insanların m allarına ya da m utluluklarına dokunulm azsa rah at dururlar. G eriye birkaç-kişinin ihtirasıyla boğuşm ak kalır ki bu da fazla zorlanm adan ve birçok şekilde yapılabilir. Prens, hoppa, kaypak, kadınsı, mızmız, kararsız gözükerek kendisinin horgörülm esine yolaçar: bu, bir prensin vebadan kaçar gibi kaçınm ası gerek en bir şeydir. H areketlerinde büyüklük, ciddiyet, ağırbaşlılık, k arak ter gücü gözükm esi için kafasını kullanm alıdır. T ebasınm özel işlerini yargılam ası gerektiğinde, vereceği yargının geri çevrilem ez olm asını şart koşm alıdır; ve kim senin ne şekilde olursa olsun kendisini aldatam ayacağı kanaatini doğurm alıdır.

Kendisiyle ilgili olarak böyle bir kanaat yayan bir prens büyük b ir ün kazanır; ve bu ün, eğer düşm anları onun b u m eziyetlere ve halkının desteğine sahip olduğuna ikna olurlarsa tahtına karşı saldırıları, fesatlık çevirm eleri felç edecektir. Çünkü prens iki korku beslem elidir: biri iç, tebasından gelen; öbürü dış, yabancı beyliklerden gelen. Y abancılara karşı iyi ordular ve iyi ittifaklarla kendini savu

112

nacaktır; ve eğer kendisine sadık askerleri varsa h er zam an kendisine sadık dostları da olur. D ış işleri yolundaysa iç işleri de yoluna gire r m eğer ki bir fesatlık ortalığı karıştırm asın. Y abancılar kıpırdam ak istediklerinde bile, eğer benim öğütlerim e uygun davranırsa, şaşırıp kalmazsa, Ispartalı N abis’in 1 örneğinde olduğu gibi her tü rlü saldırıya dayanacak güçte olacaktır. T ebasm a gelince, h er türlü dış korku dışında bir prens olası b ir fesatlığı önceden görm elidir: E ğ er nefret edilm ek ve h o rgörülm ekten kaçınırsa, halk ondan m em nunsa, ki bunlar, yukarıda dediğim gibi m utlaka gereklidir h er tü rlü fesattan yakasını k urtarır. D a rb e girişim lerine karşı en güçlü ilaçlardan biri halkın nefretini çekm em ektir; zira darbeciler hep prensi öldürerek halkı m em nun edeceklerini düşünürler; am a halkı yaralayacaklarını düşünürlerse göğüslem ek durum unda kalacakları sayısız güçlükler yüzünden böyle bir şeye kalkışmayı göze alam azlar. T arih gösteriyor ki tezgâhlanan onca fesatlıktan ancak çok azı başarılı olm uştur: Çünkü bir fesat çeviren tek başına hareket edem ez ve kendisine yandaş olarak ancak gayrı-m em nun olduklarını sandığı kim seleri alır; am a bir gayrı-m em nuna duygularını açtığın andan başlayarak ona m em nun olabilm enin yolunu da sağlamış olursun. Seni ihbar ederek hoşuna gidecek h er şeye sahip olacağını um abilir. Öyle ki bu yolda sağlam bir kazanç, seninle ise kuşkulu ve rizikolu bir kazanç göreceğinden sana sadık kalm ası için ya az bulunur bir dostun ya da prensin inatçı bir düşm anı olm ası gerekir. O lanı kısa ön erilere indirgem ek üzere diyeceğim o ki darbecinin safında yalnızca karışıklık, korku, haset, ceza yem e kaygısı vardır; prensin safında ise, iktidar, yasalar, devletin ve yakınlarının desteği vardır. O d e re cede ki, tüm bu kozlara bir de halkın sevgisi eklenirse darbecinin görülm em iş bir gözükaralıkta olm ası gerekir. Z ira darbesini indirm eden önce korku duyarsa da, indirdikten sonra daha da duyması gere kecektir, çünkü halk ona karşıdır ve hiçbir korunm a beklentisi yoktur.

(1 ) Z alim liğiyle ü n lü I s p a rta lı tira n . İ.Ö . 207 - İ.Ö . 192 y ılla rın d a h ü k ü m sü rd ü . A yrıca, B kz. Bl. IX .

113

Bu konuya ilişkin olarak sayısız örnek verilebilir: ben sadece atalarım ızın zam anından kalm a bir örnek vereceğim . Şimdiki Anni-b ale ’nin dedesi Senyör A nnibale Bentivogli akrabaları ve rakipleri C anneschi’ler kendisine karşı darbe tezgâhlayıp öldürdüklerinde Bolonya Beyi idi.2 Beşikteki oğlu Giovanni dışında da mirasçısı yoktu. C inayetten hem en sonra, halk ayağa kalktı ve tüm C anneschiİe-ri katletti. Bu, halkın o devirde Bentivogli’lere gösterdiği sevginin bir sonucuydu. Bu sevgi o denli büyüktü ki A n n ib ale’nin ölüm ünden sonra devleti yönetebilecek hiç kim senin sağ kalmayışından ö tü rü o sıralar Floransa’da yaşayan ve kendisini bir dem ircinin oğlu sanan bir mirasçısı bulunduğu söylenen F lo ran sa’ya Bolonyalılar gel-

*

.

O

diler; onu arayıp buldular ve kentlerinin yönetim ini verdiler.' O da G iovanni’nin kendisinin yerine geçebileceği güne gelinceye dek bunu elinde tuttu.4

Sonuç olarak diyorum ki bir prens kafasını fesatlıklara çok fazla takm am alıdır, yeter ki halkının sevecenliğini kazanm ış olsun; yoksa, h er şeyden ve her kim seden kendini kollamalıdır.. İyi düzenli devletler, sakıngan prensler hep büyükleri um utsuz davranışlar içine atılm ak zorunda kalacak kadar küçültm em eye, halkı da olabildi

ğince tatm in etmeye çaba sarfetm elidir. Bu, b ir prensin çözmesi gereken en önem li işlerden biridir.

Fransa Krallığı, zam anım ızın en iyi yönetilenlerinden biridir; o rada krala hareket özgürlüğü ve güvenlik sağlayan çok sayıda ve m ükem m el kurum lar vardır. B unlardan birincisi parlam ento ve onun yetkileridir. Bu krallığın düzene koyucusu da büyüklerin hırs ve küstahlığını bilen biri olarak ağızlarına bir parm ak bal çalıp (2 ) C a n n e s c h i’le rin b a şı B a ttis to ik tid a rı e le g e ç irm e k iiz e re F ilip p o M a rio V isco n ti ile a n la ş a ra k 14 H a z ira n 1.445’te A n n ib a l’e d a rb e yap tı v e öld ü rd ü , (3 ) A n n ib a l’in k u z en i E n c o le B en tiv o g li v e P o p p i a d ın d a b ir k a d ın d a n olm a S a n ti diye b iri. 1 4 4 5 -1 4 6 2 y ılla rın d a h ü k ü m sü rd ü .

(4 ) G io v a n n i B entivogli d a h a s o n ra P a p a II. J u liu s ’u n m ü d ah a lesiy le beylik te n o ld u . Bkz. Bl. X I.

114

onları dizginlem esini bildi. Ö te yandan, halkm büyük beylere karşı nasıl bir korku beslediğini iyi b ilerek ve yatıştırm ak isteyerek bu gereksinimin kralın sırtına yüklenm em esine özen gösterdi. B u şekilde küçükleri kollayarak büyüklerin, büyükleri kollayarak küçüklerin hıncını çekm ekten kralı koruyordu. Dolayısıyla üçüncü bir kişiyi yargıç yaptı ki, prensin m üdahalesi olm adan kibirlilere d arb e vurulsun, ve arkasızlara d estek olunsun. Bundan daha bilgece hiçbir önlem olamaz, hiçbir kralın ve krallığın davasını daha iyi savunam azdı. Bundan bir başka genellem e çıkartılabilir: Prensler pis işleri başkasının sırtına yüklem eli ve iyi işleri kendileri Üstlenmelidir. Ve yine sonuç olarak derim ki prens elbette büyüklere dikkat etm elidir ama zayıfların kalbini kazanm aya da bakm alıdır.

Bazı R om a im p arato rla rın ın yaşam larına ve ölüm lerine b ak an lar bu görüşe ters düşen örn ek ler bulduklarını sanacaklardır. O n lardan çoğu her zam an büyük zekâ ve cesaret sınavlarından geçtikleri halde iktidardan düşm üşler, h atta kom plolarda yaşam larını yitirm işlerdir. Bu itirazlara cevap verm ek üzere bu im paratorların hiç de benim savunduğum u yalanlam ayan meziyetlerini inceleyeceğim, çöküşlerinin nedenlerini araştıracağım ; aynı zam anda bu d önem e ilgi duyan herkese çarpıcı gelm esi g ereken önemli olgulara dikkati çekeceğim. Bunun için filozof M arcu s'ta n M axim inius’a5 dek tah ta ge

çen tüm im p arato rları yani M arcu s’un kendisini, oğlu Com m odus’u, Pertinax’ı, Julianus, Severus, A ntoninus C aracalla’nın oğlunu, M acrinus, Elagobalus, A lexander ve M aximinus’u elealm am yetecektir. İlkin şunu kaydedelim : Ö teki devletlerde prens sadece soyluların hırslarını ve plebin küstahlığını dizginlemeli iken R o m a im paratorları üçüncü b ir tehlike ile karşı karşıya idiler: Z alim ve açgözlü askerleri çekm ek zorundaydılar. Bu hastalık o dereced e vahimdi ki çoğunun sonuna ned en olm aya yetti çünkü aynı an d a hem halkı, hem de askerleri m em nun etm ek kolay değildi. H alk, rahat ve huzurdan, dolayısıyla yum uşak başlı bir prensten hoşlanıyordu; berikiler ise savaşçı, küstah, zalim, yırtıcı ve tüm bu m eziyetlerini (5) Y an i Î.S. 161’d e n 2 3 8 ’e d ek .

■

115

birliklerin gelirlerini şişirecek, talanına m eydanı boş bırakacak şekilde halka karşı kullanacak bir prensten hoşlanıyorlardı. B irbirlerine ters düşen bu istekler, her iki tarafı da dizginlem ek için doğal ya da sonradan edinilmiş yeterli saygınlığa sahip olm ayan im paratorların devrilmesine yol açtı. Çoğu ve özellikle de bir birine karşıt bu iki ta vır önünde kendilerini bulan yeni prensler halka kötü davranm anın pek dert olmadığını düşünüp askerlerin keyfini yerine getirm eyi te rcih ederler. B u tavrı alm aları gerekirdi; çünkü bir prens nefret edilm ekten kaçınam azsa hiç değilse herkes tarafından n efret edilm esin; ve tebası içinde bir seçim yapması gerekirse, en güçlülerin nefretini çekm ekten kaçınm aya çalışmak daha iyidir. Bu nedenle, tah ta çıkışlarının yeniliği yüzünden olağandışı desteklere gereksinim duyan im paratorlar halktan çok orduyu kazanm aya çaba sarfediyor-lardı. Ne var ki bu h er zam an yararlı bir tavır alış olm uyordu; pren sin bir de adam ları nezdinde saygınlığını korum ası gerekiyordu. Oysa M arcus, Pertinax ve A lexander mütevazi zevkleri olan, adaleti seven, zalimlikten nefret eden, h er zam an insanca ve m erham etle davranan im paratorlar oldular; işte bunun içindir ki M arcus dışında tüm ünün sonu hüzünlü oldu. Bir tek M arcus6 şan içinde yaşadı ve öldü çünkü tahta m iras yoluyla çıktı; yani ne halka ne de askerlere borçlu değildi; çok üstün, çok saygıdeğer m eziyetlere sahip olduğu için de her iki grubu da tam yerli yerinde tutm asını bildi ve asla ne nefret çekti ne de horgörüldü. Pertinax ise tersine, birliklerinin iradesine rağm en im parator yapıldı; C om m odus’un saltanatı sırasında keyiflerince yaşamaya alışmış olan askerler P ertinax’ın kendilerine dayatm ak istediği dürüstçe davranışları kaldıram adılar; bu yüzden im paratorun ilerlem iş yaşından kaynaklanan horgorüye bir de nefre t eklendi; öyle ki saltanatının daha başlarında devrilip gitti.7

(6 ) M a rc u s A u re liu s A n to n in u s ( 1 2 1 - 1 8 0 ) . P io A n to n in u s ’u n m an e v i oğlu. 1 6 1 -1 6 9 y ılla rın d a L u c io V e ro ile b irlik te ; 180’e d e k te k b a ş ın a h ü k ü m siirdü. F ilo z o f o la ra k ü n y ap tı. "Düşünceler" a d lı k ita b ın d a stoik felsefen in a h la k sa l y a n ın ı sergiledi.

(7 ) P u b liu s E lv io P e rtin a x ( 1 2 6 - 1 9 3 ) . C o m m o d u s ’ta n s o n ra ta h ta çıktı.

A n c ak , s a lta n a n ıh ın d a h a 87. g ü n ü n d e , 26 M a r t 193’te m u h a fız la rı ta rafından. ö ld ü rü ld ü .

116

İnsanın sadcce kötü işlerle değil iyi işlerle de n efret çekebileceği uyarısında bulunm anın tam yeri şimdi. Bu nedenle daha yukarıda dediğim gibi, devletini ayakta tu tm ak isteyen bir prens zulm e başvurmalıdır; aslında, yerinde kalm ak için desteklerine gereksinim duyduğun grup, halk olsun, askerler ya da soylular olsun yozlaşm ışsa da onun ardından gitm ek ve isteklerini yerine getirm ek zorundasın; o durum da en iyi eserler en kötü şeylerdir. A m a biz Al.exand er’e gelelim: O n u n hakkında söylenen sonugelm ez övgüler arasında şu vardır: O n d ö rt yıllık im paratorluğunda kimseyi yargılam adan asmadı; bununla birlikte, kendisini tam am en annesinin ellerine teslim etmiş kadınsı biri olduğu için horgörüldü, ordu ona karşı fesat o

çevirdi ve öldürdü.

Şimdi de C om m odus, Severus, A ntoninus C aracalla, ve Maxim inus’un tam tersi k arak terlerin i inceleyelim: B unların dördü de çok yırtıcı ve zalim diler. A skerlerini tatm in etm ek için, halka karşı hiçbir haksızlıktan geri durm adılar; am a Severus dışında .tüm ünün de sonu kötü oldu. Çünkü o nda o k ad ar meziyet vardı ki birliklerinin dostluğunu elde tu tark en , halka dayattığı yüklere rağm en m utlu bir şekilde saltanat sürebildi.9 K orkunç meziyetleri onca hayranlık uyandırıyordu ki halkların ağzı açık kalıyor, askerler m em nun ve saygılı duruyorlardı, Severus’un eylem leri büyük ve bir prens için ders yüklü olduğundan, onun nasıl ustalıkla tilki ve aslanı kullandı

ğını kısaca gösterm ek istiyorum. B unlar, daha önce10 salık verdiğim gibi bir prensin taklit etm esini iyi bilm esi gereken huylardır. İm parato r Julianus’u n 11 gevşekliğini saptayan Severus, Stiavonia’d a 12 kom uta ettiği o rdusunun m uh fız alayınca öldürülen P ertinax’ın öcünü almak üzere onu R o m a ’ya yürüm eye ikna etti. İm paratorluğa ilişkin am açlarını saklayıp bu bahaneyle .ordusunu R o m a üzerine (8 ) A le x a n d e r

S e v e ru s

( 2 0 5 - 1 3 5 ) .

H ristiy an lığ a

h o ş g ö rü

g ö ste rd i.

222 - 235 y ılla rın d a h ü k ü m sü rd ii.

(9 ) S e p tim iu s S e v e ru s. İ.S . 1 9 3 - 2 1 1 ’d e h ü k ü m sü rd ü .

(10) Bkz. Bl. X V III.

(11) M a rc u s D id io J u lia n u s .

(12) A n tik d ö n e m d e k i ad ıy la İlirya.

117

yürüttü ve onun yola çıktığı haberi dah a gelm eden o İtalya’ya vardı.

K ente girmesiyle, dehşet içinde kalm ış olan S enato’nun Julianus’un ölüm ünü oylaması ve Severus’u onun yerine im parator ilan etm esi bir oldu. Bu iyi başlangıcın ardından Severus bütün devleti elegeçirm ekte iki güçlükle karşılaştı: Biri A sya’da kendini im parator ilan e ttirm iş olan doğu orduları kom utanı N iger idi;13 öbürü Batı’da gözü yine im paratorlukta olan A lbinus’tu. H em onun hem öbürünün düşm anı gözükmeyi tehlikeli bularak N iger’e14 saldırmaya, A lbinus’u da aldatm aya karar verdi. O na m ektup yazarak Senato tarafından im p arato r seçildiğini, b u onuru onunla paylaşmayı düşündüğünü söyledi; gerçekten de ona Sezar unvanı verdi ve Senato’yu onu kendisine ortak yapmaya ikna etti. A lbinus b ü tü n bunları geçerli sandı.

A m a Severus N iger’i yenerek o rtad an kaldırıp doğu topraklarım tek durdurunca R om a’ya geri döndü ve S en ato ’da A lbinus’tan yakındı. G ördüğü iyiliklere nankörlük ed en ortağının kendisini kalleş

çe öldürtm eye yeltendiğini söyledi; bu yüzden, bu haini gidip cezalandırm alıydı. Ve Galya’ya gidip onu devirdi ve canını aldı.

E ğ er bu im paratorun eylem lerini incelersen onda çok vahşi bir arslan ve çok uyanık bir tilki göreceksin; ona herkesin korku ve saygı duyduğunu, ordularının ondan n efret etm ediğini fark edeceksin ve onun gibi yeni bir prensin bir im paratorluğu böylesine güçlü tu tm uş olm asına şaşırmayacaksın. Şundan ki olağanüstü saygınlığı onu h ep taşkınlıklarının yaratabileceği kinden korudu. Oğlu A ntoni-1 s*?

nus ' da aynı şekilde halkların hayranlığını ve askerlerin beğenisini çeken parlak meziyetlere sahipti; çünkü savaşkan bir yapısı vardı, en büyük yorgunluklara katlanabiliyor, h er türlü laf ebeliklerini ve başka gevşeklikleri küçüm süyordu, b u d a askerlerinin gönlünü kazanm asına yetiyordu. B ununla birlikte, kıyıcılığı o denli büyük, (1 3 ) C a io P e sc e n n iu s N ig e r. A n ta k y a ’d a k i L e jy o n a k o m u ta e d e rk e n k e n d ini im p a r a to r ilâ n etti. (İ.S . 193).

(1 4 ) D e c iu s C lau d iu s S e p tim iu s A lb in u s . B rita n y a L ejy o n u k o m u ta n ı.

(1 5 ) M a rc u s A u re liu s A n to n in u s B e rria n u s (C a ra c a lla ). İ.S. 2 1 1 - 2 1 7 yılların d a h ü k ü m sürdü.

118

o denli duyulm am ış oldu ki herkes ondan nefret etti. Sonugelm ez sayıda özel cinayetlerden sonra R o m a ve İskenderiye halkının b ü yük bir bölüm ünü kırdı geçirdi. S onunda kendi yakın çevresine bile korku saldı, o k ad ar ki ordusunun ortasında bir m uhafızı tarafın dan öldürüldü. G eçerken şunu da kaydedelim ki, hiçbir prens bu tür suikastlere karşı kendini koruyam az. Kesin niyet etm iş ve kelleyi koltuğa almış herhangi bir kişi bunu yapabilecek güçtedir; am a bunun seyrek oluşu korkuyu azaltm aktadır. Sadece [prens] h er günü kendisiyle birlikte geçen şu ya da bu bakanına yahut hizm etlisine ağır şekilde h ak aret etm ekten kaçınm alıdır. Bu, A n to n in o ’nun yaptığı hataydı. M uhafızının kardeşini alçakça öldürtm üştü ve onu da her gi'ın tehdit ediyordu; yine de onu kişisel m uhafızları arasında tutuyordu ki bu da işlediği ikinci hataydı: Ancak kendi sonunu ,kış-kırtabilirdi ve nitekim öyle oldu.

C om m odus’a g elelim .16 Tacını m uhafaza etm ek ona kolay gözüküyordu çünkü M arcu s’un oğlu olarak tacını m iras yoluyla alm ıştı. H em halkı hem de orduyu aynı anda m em nun etm ek için b abasının izinde yürüm esi yeterdi. A m a zalim ve hayvanca bir tabiatı oldu

ğundan halkın sırtından vahşi duygularım tatm in etm ek için, askerleri kendisine bağlam ak için onları h er kötülüğü yapm akta serbest bıraktı. İm p arato rlu k onurunu zerrece um ursam adan bizzat a re n a ya inip gladyatörlerle cenk ediyor ve daha yüz çeşit rezillik yapıyordu. Bütün b unlar adam larının onu horgörm esine yolaçtı. B ir ta ra ftan horgörülür, öbür taraftan nefret edilirken sonunda fesat çevirenlerin darbeleriyle devrilip gitti.

Söz edecek geriye bir tek M aximinus kaldı.17 D ah a yukarıda andığım A lexander’in gevşekliğinden tiksinmiş haldeki askerleri sonderece savaşkan tabiatından ötürü onıı im parator seçtiler. İm pa ratorluğunu az bir zam an elinde tutabildi zira iki şeyle nefret ve (16) A u re liu s C o m m o d u s A n to n in u s . İ.S. 180’d e b a b a s ı M a r c u s A u re li-u s’u n y e rin e ta h ta geçti. 192’d e c in a y e te k u rb a n gitti. K a b a lığ ı v e kıyıcılığıyla ü n sa lm ıştı.

(17) Iu lio V e ru s M a x im in u s. İ.S. 235 - 238 y ılla rın d a h ü k ü m s ü rd ü .

119

horgörü çekti: Biri, aşağı tabakada doğm uş olması; b ir zam anlar Trakya’da çobanlık ettiğini herkes biliyordu ve bu onun aleyhiney-di; öbürü, saltanatının başlarında R o m a’ya gidip tah ta çıkışını geciktirerek kenti h er biri öbüründen daha kan dökücü valilerin eline bırakm asından ileri gelen gaddarlık ünü. Böylece soyunun düşüklü

ğünden kaynaklanan aşağısam a ve insanlık dışılığından ö tü rü öfkeyle ayağa kalkan tüm im paratorluk isyan bayrağını açtı, önce A frika topraklan, sonra R o m a halkıyla birlikte Senato; nihayet b ü tün İta lya ayaklanmaya katıldı. B unun üzerine ordu da başkaldırdı; o sıralarda A quileia’yı kuşatm ış am a aslında güçlük çeken ordu onun sonugelm ez gaddarlıklarından gına getirm iş bir halde ve düşm anlarının çoğalm asından da güç bularak ayaklanıp tepeledi.

T am am en horgörülecek bir tabiata sahip olm alarından ötürü sonları çabuk gelen ne E lagabalus’ta n ,18 ne M acrinus’ta n 19 ne de Julianus’tan20 söz etm eyeceğim , am a b u konuyu artık sonuca bağlayacağım. Ve derim ki zamanım ızın prensleri askerlerini olağanüstü m em nun etm ekte daha az güçlük çekiyorlar; çünkü onlara belli bir ilgi gösterm ek iyi olursa da, sorun günüm üzde çok d ah a basittir çünkü ordular R o m a İm paratorluğu’nda olduğu gibi p ren slere eyaletlerde birlikte hüküm et etm ek ve yönetm ek üzere m eydan okum uyorlar. O devirde halklara kıyasla askerleri daha fazla tatm in etm ek gerektiyse bu, askerlerin halklardan daha fazla güce sahip olmala-nndandı. Şim dilerde ise T ürk ve M ısır sultanları bir yana bırakılırsa prensler en çok halkları tatm in etm elidirler çünkü halklar daha fazla güç sahibi olm uşlardır. Türk sultanı yanında h er zam an on iki bin kadar piyade21 ve on beş bin süvari bulundurur, saltanatının güvenliği ve gücü b u n a bağlıdır; ve önlarm dostluğunu elde tutm ak (18) M a rc u s Â u r e liu s A n to n in u s E la g a b a lu s (İ.S . 204 - 2 2 2 ) . 218’d e n a sk e rle rin c e ö ld ü rü ld ü ğ ü 222’y e d ek h ü k ü m sü rd ü .

(19) M a c rin u s . 2 1 7 - 2 1 8 ’d e 'h ü k ü m sü rd ü .

(2 0 ) M a rc u s D id io J u lia n u s .

(21) Y e n iç e rile r k a ste d iliy o r.

120

h er şeyden önce gelir. Aynı şekilde M ısır sultanının saltanatı da b ü tünüyle askerlerin elindedir dolayısıyla sultan, halkı hiçe sayarak askerlerle iyi geçinm ek zorundadır. B elirtm ek gerekir ki onun devleti tüm öteki prensliklerden farklıdır; çünkü ne soydangelm e ne de yeni prenslik olarak a d la n d ırılm a y a ca k olan papalığa benzer: Eski prensin yerine geçenler oğullan değildir, yetki sahibi kişilerin bu m akam a seçtikleri biridir. Bu düzen çok eskiden b eri olduğu için yeni prenslik de denem ez zaten yenilere özgü güçlüklere de rastlanmaz; prens yeni olsa da devletin düzeni eskidir ve soydan gelm e gibi kabul edilir.

N e ise biz yine konum uza dönelim . B en derim ki yukarıda yazdıklarım a bakacak olan biri görecektir ki andığım im paratorların çö k ü şü n ejıefret vğ.horgörü neden olm uştur ve yine bilecektir ki k im ileri b ir şekilde, kim ileri tam tersine hare k et etm işlerdir ve kimi zam an iyi, kimi zam an kötü sonuç alm ışlardır; b irer yeni prens olan Pertinax ve A lexander’in soydangelm e bir prens olan M arcus’u taklit etm ek istem eleri gereksiz ve tehlikeli olm uştur. B enzeri şekilde, C aracalla, C om m odus ve M axim inus da Severus’u taklit e tm ek istem ekle büyük bir gaf yapm ışlardır çünkü onun izinden gidebilecek m eziyete sahip değillerdi. Bu nedenle yeni bir prenslikte yeni bir prens M arcus’un eylem lerini de taklit edem ez, Severus’un istese de izinden gidem ez. O na en çok elveren devletini kurm ak için Severus’u, ve bir kez iktidarını sağlam ca kurduktan sonra da şan içinde korum ak üzere M arcus’u ö rn e k alm aktır.

121

X X

K A LELER V E P R E N S L E R İN H E R G Ü N Y A PT IĞ I T Ü M Ö TEK İ Ş E Y L E R Y A R A R L I M ID IR , D E Ğ İL M İD İR ?

Kimi prensler, devletlerini güvenle ellerinde tutabilm ek için te-balarını silahsızlandırmışlar; kim ileri boyundurukları altındaki to p raklarda bölünmeyi körüklem işler; kim ileri kendilerine düşm an yaratm ış; kimi başkaları saltanatlarının b aşında kendilerine şüpheli g elenlerin gönlünü kazanm ak istem iş; kimisi kaleler kurm uş; kimisi de yıkmıştır. H er bir devletin d u rum unu tek tek incelem edikçe b ü tün bunlar hakkında kesin bir yargıda bulunm ak m üm kün olm asa da konuya olabildiğince geniş bir şekilde değinm eden geçm eyece

ğim.

Yeni bir prens tebasını asla silahsızlandırm am ıştır; hatta silahsız bulm uşsa silahlandırm ıştır çünkü tebanı silahlandırm akla kendini silahlandırm ış olursun; şüpheliler sana sadık olur; sadıklar öyle kalır, ve teban iken senin taraftarların kesilirler. V e tüm tebanı silahlandırm ak m üm kün olm adığı için silahlandırdıklarınla ötekileri daha bir güven içinde yönetebilirsin; onlara davranışındaki farklılık silahlandırdıklarını sana borçlu kılar; ötekiler ise daha çok tehlike ve zahm et içinde olanların daha ayrıcalıklı olm alarını olağan karşılayarak seni bağışlarlar. A m a, eğer tebanı silah sızlan d ırılan , korkaklık ya da hainliklerinden şüphelendiğini belli ederek daha b aştan onları kırmış olursun. Bu h er iki kanaat d a senin aleyhinde kin doğuru r. Silahsız duram ayacağına göre de, yukarıda ne m al olduklarım söylediğim paralı askerlere başvurm ak durum unda kalırsın; oysa, 122

iyi olsalar bile seni ne güçlü bir düşm andan ne de sadakati şüpheli bir tebadan yeterince koruyam azlar. N itekim , dediğim gibi, yeni bir prenslikte, yeni b ir prens h er zam an tebasm ı silahlandırm ışım T a rih bunun örnekleriyle doludur. A m a, devletine bağlam ak üzere yeni topraklar elegeçirdiğinde prensin o ülke halkım silahsızlandırm ası şarttır, o sırad a on a yardım etm iş olanlar dışında; h a tta zam ana ve zem ine göre, bunları da gerçekleştirip zayıf düşürm elidir öyle ki sonunda devletinin tüm orduları eskiden beri yanında yaşayan senin öz askerlerinden oluşsun.

A talarım ız, özellikle de bilge olanları Pistoia’yı hiziplerle, Pi-za’yı hisarlarla tu tm ak gerektiğini söylerlerdi; bu nedenle, kendilerine bağımlı bazı kentlerde, onları daha iyi elde tutm ak için ayrılıkları körükliiyorlardı. Bu, İtalya’da belli bir dengenin varolduğu bir dönem de uygundu; am a b u nun günüm üzde geçerli olacağına inanm ıyorum, çünkü bölünm üşlüğün kimseye bir yarar sağlayacağı k an aatinde değilim. D üşm an yaklaştığında bölünm üş kentler dış güçlere katılır, ötekilerse karşı koyam azlar. O kanaatteyim ki V enedikliler kendi egem enlikleri altındaki kentlerde yukarıda yazılı n edenlerle Guelfo ve G hibellino hiziplerini ayakta tuttular; onların kanlı bıçaklı olm alarına izin verm eseler de aralarındaki ayrılıkları sürekli körükleyerek b irb irlerin e düşüp kendilerine karşı birleşm elerini önlediler. Ne var ki görüldüğü üzere bu onların işine yaram adı. Çünkü

[Venedikliler] V aila’da yenilir yenilm ez hiziplerden biri b ü tü n ülkeyi eline geçirdi. B unlar prensin zayıflığım açığa vuran şeylerdir.

Çünkü güçlü bir prenslikte asla bu tür bölünm elere m eydan verilmez; barış zam anında bu yararlı olabilir zira tebayı dah a kolayca dizginlemeye yarar; am a savaş gelip çattığında nice zararlı olduğu ortaya çıkar.

Kuşkusuz p ren sler karşılarına dikilen güçlükler ve engelleri aştıkça büyürler; b u nedenle, talih soydangelm e bir prense kıyasla şan kazanm aya dah a çok gereksinim duyan yeni bir prensin önüne düşm anlar çıkartır, fesatlıklar yaratır ki onların üstesinden gelm eye fırsat bulsun; öylelikle düşm anlarının kendisine tuttuğu b u m erdivenin basam aklarına b asara k daha yükseğe çıkabilir. O nedenle, bazı123

ları usta bir prensin yerine göre bizzat düşm anlıklar çıkartıp sonra onların hakkından gelerek büyüklüğünü arttırm ası gerektiği kanısın-dadırlar.

P rensler, ve özellikle de yeni olanlar kendilerine başlangıçta şüpheli gibi gözükenlerde ilk andan beri m üttefikleri olanlara kıyasla dah a fazla sadakat ve yararlılık bulm uşlardır. Siena P rensi Pandolfo P etrucci devletini bu berikilerden çok kendisine ilkin şüpheli gözükm üş kişilerle yönetirdi. A m a bu konuda genellem elere gidilem ez çünkü durum lara göre değişir. Sadece diyeceğim ki eğer başlangıçta prense düşm an olan bu adam lar tutunm ak için onun deste

ğini gereksiniyor iseler prens onları h e r zam an çok kolayca kazanabilir; haklarındaki kötü izlenimi silm ek için onlar da daha bir canla b aşla hizm et etm ek gereğini duyarlar. Böylece prens, fazla güven içinde olduklarından ö tü rü işlerini yapm ayanlardan çok bunlardan yararlanır.

Y eri gelmişken, içeriden gördüğü yardım la bir devleti elegeçire n prense bu yardım ın nedenleri üzerinde durm ası gerektiğini anım satacağım ; eğer bu, sana doğal bir yakınlık duym alarından de

ğil de eski yönetim den hoşnutsuzluklarından ötürü ise dostluklarını ancak büyük çabalar ve güçlükle sürdürebilirsin çünkü onları hoşnut etm ek imkânsızdır. Eşki ve m o d ern örn ek ler üzerinde dikkatle durulursa, görülür ki, eski yönetim den hoşnut oldukları için kendisine düşm an kesilenlerin dostluğunu kazanm ak hoşnutsuz oldukları için kendisine dost olan ve işgali kolaylaştıranları kazanm aktan daha kolaydır.

D ev le tlerin i e llerin d e sıkıca tu ta b ilm e k için p re n sle rin ani b ir saldırıya karşı güvenle sığınm ak ve m u h te m e l d ü şm an ların g ö zü n ü k o rk u tm a k için k a leler y a p tırm a la rı â d e t o lm u ştu r. Bu çok eski h a re k e t tarzın ı doğru b u lu y o ru m . B u n u n la b irlik te g ü n ü m ü z d e N iccolo V ite lli’n in 1 devletini elin d e tu tm a k için C itta (1 ) M e d ic i’le rin y ard ım ıy la C itta di C a s te llo ’d a b a ş a g eçm iş o la n m a c e ra p e r e s t N icco lo V itelli 1474’te P a p a IV . S ix tu s ta ra fın d a n devrilm işti.

1482’d e F lo ra n s a lıla rm yardım ıyla, ik tid a r a y e n id e n g e ld iğ in d e ilk işi P a p a ’m n y a p tırd ığ ı ik i k aleyi y ık tırm a k old u .

124

di Castello’da2 iki kaleyi yıktırdığım görürüz. U rbino D ükü G uido U baldo da, C esare B orgia tarafın d an kovulduğu ülkesine dönünce tüm kaleleri yıktırdı; o nlar olm adan ülkesini daha zor kaybedeceğini düşünüyordu. Bentivogliler, keza, Bologna’ya geri d ö ndüklerinde aynı şekilde davrandılar.3 D em ek ki şartlara göre kaleler iyidir ya da kötüdür; ve bir yandan işine yararlarsa, öbür yandan da zarar verebilirler. Bu işe şöyle b akm ak gerekir: Y abancılardan çok kendi halkından korkan prens kale yaptırm alıdır; am a halktan çok yab an cılardan korkuyorsa ona boşverm elidir. Francesco S forza’nm, M ilan o ’da yaptırdığı şato, bu aileye devletteki tüm başka karışıklıklardan daha fazla zarar verm iştir ve verecektir. E n iyi kale halkın n efretini çekm em ektir; çünkü halk senden nefret ederse yaptırdığın k a le seni kurtarm az; zira halk bir kez silaha sarıldı mı ona yardım a g elecek yabancılar eksik olm az. Z am anım ızda bir kalenin herhangi bir prense yaradığı görülm em iştir m eğer ki kocası K ont G irolam o’nun Öldürülüşünden sonra F urli K ontesi sayıla; zira halkın g aleyanına karşı kaleye sığınmış, M ilano’dan yardım gelm esini b e k le miş ve devletine yeniden sahip olm u ştu r.4 O sırada du ru m öyle idi ki yabancılar halkın yardım ına gelem ezdi; am a sonraları C esare Borgia saldırınca ve düşm an olan halk da kaledekilere karşı onunla birleşince kale pek işe yaram adı. Bu saldırıda olduğu k ad ar ilkinde de kaleden çok halkın nefretini çekm em iş olm ak onun için daha güvenli olurdu. D em ek ki bütün bu n ları göz önünde tutunca, kale yaptıranları da yaptırm ayanları da öveceğim; am a kalelerine güvenip halkın nefretini önem sem eyenleri kınayacağım.

(2 ) F e d e rig o d a M o n te f e ltr o ’n u n o ğ lu , 1482’d e U rb in o D ü k ü o la n G u id o U b a ld o '1502 H a z ir a n ’ın d a C e s a r e B o rg ia ta ra fın d a n d ev rilm iş, ik tid a ra k ısa b ir d ö n ü ş te n s o n ra y e n id e n k a ç m a k z o ru n d a k a lm ıştı. (B k z. Bl.

V II). İk tid a ra k e s in o la ra k a n c a k P a p a V I. A le x a n d e r’in ö lü m ü n d e n so n ra d ö n e b ild i.

(3 ) G io v an n i B e n tiv o g li’n in m ira s ç ıla rı 1511’d e B o lo n y a ’d a ik tid a r a y e n id e n g e ld ik le rin d e P a p a İL J u liu s ’u n P o r ta G o llie ra ’d a y a p tırd ığ ı k a le y i y ıktırdılar,

(4 ) C a te rin a S fo rz a R ia rio . B kz. Bl. III.

125

X X I

K E N D İN İ SA Y D IR M A K İÇİN

B İR P R E N S N A SIL D A V R A N M A L ID IR

Büyük işler başarm ak ve az bulunur, unutulm az davranış ö rnekleri verm ek kadar hiçbir şey bir prense Saygı kazandırm az. Böyle birine örnek olarak şimdiki İspanya K ralı F erran d o di A rago-nia’yı elealalım .1 O n a yeni prens dem enin yeridir çünkü hiçbir gücü olmayan bir kral iken H ristiyan kralların en şanlısı haline geldi. Eylem lerini incelersen görürsün ki tüm ü de dikkat çekici h atta bazıları düpedüz olağanüstüdür. Saltanatının başlangıcında, İspanya’ daki son derebeyi kurum u olan G ran a d a’yı kuşattı. İktidarının tem eli bu oldu. Önce, hiçbir engelle karşılaşm adan işi tez götürdü. Bu yolla, savaşı düşündükleri için isyan çıkartm ayı akıllarına bile getirm eyen Kastilya beylerinin kafasını da m eşgul ediyordu. Ve böylelikle, onlar farkında bile olm adan üzerlerinde saygınlık ve nüfuz sahibi oldu. Kilise’nin ve halkın parası sayesinde, askeri birlik besleyebildi, kendisini şana boğan savaşkan bir ordu kurabildi. Ayrıca daha ileriye gidebilm ek için, din örtüsü altında, softaca b ir zulüm e girişti.

H ristiyanlığa geçmiş M ağriplileri2 ve Y ahudileri soyup krallığından attı; bu konuda bundan daha alçakça ve az bulunur bir örnek (1 ) Bkz. B l. I, III, V II, X V I v e X V III.

(2 ) E s a s o la ra k K u z ey A frik a ’da n , M a ğ rip ’te n Is p a n y a ’ya g ö ç m ü ş v e g ö rü n ü ş te K ato lik liğ i b e n im s e m e k le b irlik te ö z ü n d e ilkel d in se l in an ışla rın ı s ü rd ü re n B e rb e rîle r. B e rb e rîle rin Is p a n y a ’d a n k o v u lm a la rı 1501 -

1502’d e m e y d a n a g e ld i v e Isp a n y a ’n ın e k o n o m ik - sosyal y a şa m ı ü z e rin d e ço k o lu m su z e tk ile ri old u .

126

yoktur. Sonra yine hep aynı ö rtü altında A frika’ya akın yaptı;3 N apoli krallığını elegeçirdi;4 sonunda kutsal Birlik’in b aşında F ranc

sa’ya çullandı. Bu m uazzam girişim lerle sonucu m erak la bekleyen tebasım n hayranlığım kazandı. Eylem leri birbirine ö k ad ar iyi eklenmişti ki kimse o na karşı koyacak boş zam an bulam am ıştı. Bir prens için iç sorunlarda da becerisinden dikkat çekici örn ek ler verm ek çok yararlı olur. H ü k ü m ette iyilikte ya da kötülükte ceza ya da ödülde hiç duyulm am ış ve unutulm az eylem ler söz konusu olduğunda M ilano Beyi B ern ab o 6 akla gelir. H epsinden önem lisi, bir prens çap ve zekâ olarak eylem leriyle büyük ve harika bir insan ü n ünü kazanmaya bakm alıdır.

Bir prens, dostluğu ya da düşm anlığı ikirciksiz olduğunda da saygı kazanır; yani birinden yana mı, birine karşı mı açıkça ifade e ttiğinde. Bu tavır ona h er zam an yan tutm azlıktan daha çok kazandıracaktır. Z ira iki güçlü kom şu kapışırlarsa iki şık ortaya çıkar: Y enen taraftan korkacağın bir şey ya olacaktır ya da olm ayacaktır. Bu her iki durum da da yüzünü açm an ve elini açıkça oynam an sana d aha yararlı olacaktır; zira birinci şıkta eğer tavrını açıkça belli e tm emişsen ister istem ez kazananın avı olacaksın, yitiren de bun d an b ü yük keyif duyacak ve kim seden de yardım İşleyemeyeceksin. Biri, kötü gününde kendisine hiç-yardımı dokunm ayan, dostluğu kuşkulu birini istem eyecektir; öbürü onun yazgısını paylaşm ak istem em iş

olan sana yardım a gelmeyi reddedecektir.

(3) 1509’d a F e r n a n d o O r a n ’d a n T r a b lu s ’a tü m K uzey A frik a k ıy ıla rın ı e le geçirdi.

(4) Bkz. Bl. I v e III.

'

(5) 1512’d e İtaly a sav aşı v e K u tz a l İ ttifa k ’ın k u ru lu şu y la aynı d ö n e m d e F e rd in a ııd o ö z e llik le P ir e n e le r ’e e g e m e n lik için F r a n s a ’ya k a rşı h a sm a -

n e b ir p o litik a izle m e y e b a şlad ı.

(6) 1 2 7 7 -1 4 4 7 y ılları arasında. M ila n o ’ya h ü k m e d e n V is c o n ti’le r d e n o la n B a rn a b o V isco ııti, 1354’te A rş ö v e k G io v a ıın i’n in y erin i a ld ığ ın d a b ir sü re k a rd e ş le ri M a tte o v e G a le a z z o ile b irlik te h ü k ü m s ü rd ü . M a l-te o ’n u n v e d a h a s o n ra da G a le a z z o ’n ü n ö lü m ü n ü n (1 3 7 8 ) a r d ın d a n 1385’e d e k te k b a ş ın a b eylik s ü r e n B a rn a b o en erjisi, ö rg ü tç ü lü ğ ü v e bilgece y ak la şım la rıy la ü n k a z a n m ıştı.

127

Etolyalılar R om alıları sürüp çıkartm ası için A ntiokhus’u Yunan

nistarı’a çağırmışlardı. A ntiokhus R om a’nin dostu olan A khalılara elçiler göndererek yan tu tm ad an d u rm aların ı istedi; bir başka yand an ise R om alılar onları kendileri ile aynı safta silaha sarılm aya ikn a etm eye çalışıyorlardı. K onu A khalıların m eclisinde tartışıldığında A ntiokhus’un elçisi onlara yansız kalm alarını telkin etti: R om a elçisinin ise ona cevabı şöyle oldu: "Q uod autem istıı diçunt non in-terponendi vos bello, nihil nıağis alienum a rebus vestris est; sine gratia, sine dignitate, praem iunı vietoris eritiş."

H iç de dostun olmayan h er zam an senden ta ra f tutm adan kalm anı isteyecek, dostun ise kendi yanında vuruşm anı dileyecektir.

K ararsız prensler, o an tehlikeyi savuşturm ak için genellikle taraf tutm azlar ve çok kez olduğu gibi b u yol onları felakete götürür. Oysa, tersine, bir prens açıkça taraflard an birinin yanında yer aldığında eğer bu taraf üstün gelirse senden güçlü de olsa sen onun insafına kalm ış da olsan sana dostluk ve şü k ran duyacaktır; insanlar, o durum da, seni ezecek denli nankörlük edecek kadar vefasız değillerdir; ayrıca bir zafer asla kazanan tarafın adaleti ayaklar altına alm asına elverecek kadar tam değildir. E ğ e r tersine tuttuğun taraf yenik düşerse, o da olabildiğince senin yardım ına gelecektir; böylece onunla bir gün düzelecek b ir kader birliği etm iş olacaksın.

İkinci şıkta da yine sakınganlık senin işe karışm anı gerektirir; çünkü böylelikle bir tarafın öbür tarafı yenm esine yardım ınla katkıda bulunm uş olursun aslında o eğer akıllı olsaydı sana karşı onunla ittifak kurardı; ortak zaferiniz m üttefikini senin insafına bırakır; üç tarafın en güçlüsü sen olduğuna g ö re de senin yardım ınla üstün gelm em esi imkânsızdır.

(7 ) B kz. Bl. III.

(8 ) T it u s - L i v u s ’ta n h a ta lı alın tı. D o ğ ru m e tin şö y led ir: "Nam guod optimum esse dicant, nihil tam vanum, immo tam alienum rebus vestris est. Quippe sine gratia, sine dignitate, praemium vistoris est." (T i-tu s-L iv u s,^ 4 « « < 7 fe , X X X V , 48) "Size e n a v a n ta jlıs ı d e n ile n b u tav ıralı-şa g elin ce [yansız k a lm a k ] h iç b ir şey p o litik a n ız a b u n u n k a d a r yararsız, b u n u n k a d a r aykırı d eğ ild ir; a slın d a , k im s e n in g ö n lü n ü k a z a n m a d a n , a m a saygınlığınızı y itire re k s o n u n d a y e n e n ta r a f ın avı olacaksınız."

128

Bunun üstüne bir de şunu kaydetm ek gerekir ki, b ir prens, savaş zam anı daha önce de dedim ya, çok zorunlu olm adıkça asla k endinden daha güçlü ile bir olm am alıdır. E ğ er kazanırsa onun tutsağı olursun ve prensler ellerinden geldiğince bir başkasının insafına k alm a durum una düşm ekten kaçınm aya bakm alıdırlar. V enedik, M ilano D üküne karşı F ran sa ile ittifak k u rd u 9 oysa kendi sonunu getiren bu ortaklıktan kaçınabilirdi. B u n a karşılık, eğer kaçınm ak m ü m kün değilse İspanya K ralı ve papa, askerlerini Lom bardiya üzerine saldırttıkları zam an F loransalıların yaptığı gibi yukarıda belirtilen nedenlerle böyle bir ittifakı kabul etm ek gerekir. H içbir devlet g ü - .

venli bir ta raf tuttuğundan em in olam az, her şey belirsizdir; çünkü düzen öyledir ki bir sakıncalı durum dan kaçayım derken bir başkasına düşülür; bu rad a sakınganlık, sakıncaları ölçüp biçm ek ve en az zararlıyı iyi kabul etm ektir.

Bir prens ayrıca şu ya da bu m eslekte başarılı olanları, o n u rlan dırarak çeşitli yetenekleri değerlendirm esini bildiğini gösterm elidir.

Yurttaşlarını, ister ticaret, ister tarım , isterse başka herhangi bir dalda olsun rahatça çalışm aları için yüreklendirm elidir öyle ki biri evini ya elinden alırlarsa korkusuyla süslem ekten geri durm am alı, öbürü vergi korkusundan yeni ticari girişim lerde bulunm aktan ka

çınm am alıdır. T ersine bey bu z en aatk ârlara ve kentini ya da devletini bir şekilde zenginleştirm e çabası içinde olanlara ödüller verm elidir. Ayrıca, yılın uygun zam anlarında, bayram ve şenliklerle halkını oyalamalıdır. Ve h er kent m eslek örg ü tlerin e10 ya da kabilelere b ö lünm üş olduğuna göre bunları hesaba katmalı, zam an zam an to p lantılara gitmeli, insancıllık ve cöm ertlik örnekleri verm elidir am a bunları mevkiinin vekarım lekeleyecek davranışlardan kaçınarak yapmalıdır.

(9) Bkz. Bl. III.

(10) Loncalar kastediliyor.

129

X X II

P R E N S L E R İN BA K A N LA RI

Bir prensin bakan seçmeyi bilmesi az önemli şey değildir. Z ira prensin sağduyusuna göre b ak an lan da iyi ya da kötüdürler. Bir b e yin zekâ derecesi hakkında ilk yargı, çevresindeki adam lara bakılarak verilir; eğer onlar işbilir ve sadık iseler prensin bilge biri oldu

ğu yargısına varılabilir değil mi ki onların becerikli olduklarını görmüş ve kendisine bağlam asını bilm iştir. A m a öyle değillerse onun hakkında iyi yargıya varılam az; çünkü ilk hatayı bu seçim de yapmış

sayılır.

Siena Prensi Pandolfo Petrucci’nin bakanı A ntonio da V enaf-ro ’yu1 tanım ış olan herkes onu bakan yaptığı için Pandolfo hakkında ancak çok yüksek bir kanaat sahibi olm uştur. Ü ç tür beyin vardır, biri kendiliğinden anlar, öbürü başkaları açıkladığında anlar, üçüncüsü ne öyle ne de böyle anlam az; bunlardan birincisi en iyisidir, İkincisi de oldukça iyidir, üçüncüsü ise yaram az. D em ek ki P a n dolfo birinci d ereceden değilse bile m utlaka İkincisinden olsa g erek ti çünkü bir prens kendisi hayal gücünden yoksun olsa da bir başkasının yaptıklarının bir değeri olup olmadığını kavrayacak kadar (1 ) A n to n io G io rd a n i d a V e n a fro ( 1 4 5 9 -1 5 3 0 ). S tu d io d i S ie n a ’da h u k u k o k u ttu , d a h a s o n ra C o n sig lio d e lle R ifo rm a g io n i (R e f o rm K onseyi) yargıcı oldu v e P a n d o lfo P e tru c c i’ye d a n ışm a n lık yap tı.

130

yargılam a gücüne sahip oldukça bakanının eylem lerinde iyiyi kötüden ayırdedebilecek, birini körüklerken, ötekini düzeltecektir; ve onu faka bastıram ayacağm ı anlayan bakanı da doğru yoldan ayrılm ayacaktır.

Bir p ren sin bakanım nasıl tanıyacağı hakkında işte asla şaşmaz bir yol: B akanını senden çok kendisini düşünür ve tüm eylem lerinde kendine çıkar sağlam aya bakarken görürsen bil ki asla iyi bir b akan, asla güvenebileceğin bir adam değildir. Şundan ki bir başkasının devletinin sorum luluğunu ellerinde tu tan biri asla kendini değil, her zam an p rensini düşünmeli, onun işlerinden başka b ir şeyle asla uğraşm am alıdır. Ö te yandan, prens de kendisine bağlam ak için b akanını gözetm eli, ona payeler vermeli, zengin etm eli, kendine m inn ettar kılmalı, onu yetki ve sorum luluğa katm alı, hizm etinden vazgeçem eyeceğine inandırm alıdır. P ayeler öylesine çok olm alıdır ki daha fazlasını arzulam asın, serveti öylesine çok olm alıdır ki daha fazla servet aram asın, yetki ve sorum lulukları öylesine çok olm alıdır ki h er türlü değişiklikten korksun. B akanlar ve p ren sler bu yoldan gittiklerinde birbirlerine güvenebilirler; başka tü rlü bir yol sonunda her zam an ya birini ya öbürünü felakete götürür.

131

X X III

D A L K A V U K L A R D A N N A SIL KAÇILA CA Ğ I

Çok önemli bir noktaya, p renslerin çok akıllı değillerse ya da iyi bir seçim yapm am ışlarsa kendilerini korum akta güçlük çektikleri bir hataya değinm eden geçm ek istem iyorum . Bu, sarayları dolduran dalkavuklardır; çünkü insanlar kendilerini o kadar çok beğenirler ve bunda öylesine yanılsam alar içindedirler ki bu vebadan korunm ak için çok sıkıntı çekerler; ve korunayım dediklerinde de bu kez horgörülm ek tehlikesiyle karşılaşırlar. Çünkü dalkavuklardan kendini sakınm anın bir tek yolu vardır o da çevrene sana hakikati söylem elerinden incinm eyeceğini anlatm aktır; ama, eğer herkesin sana hakikati söylemek izni olursa, saygıda kusur edebilirler. O nun için akıllı bir prens bir üçüncü yol tutm alı ve çevresinden bilge adam lar seçerek yalnız onlara, ve bir tek kendi istediği konularda, başkalarında değil, özgürce konuşm ak ve hakikati dilegetiirmek izni vermelidir; her şeyden h aberli olmalı ve onların da görüşlerini almalıdır; am a sonra kendi kafasına göre düşünüp kararını verm elidir; bu danışm anlar onun davranışından algılayacaklardır ki ne k a dar açık yüreklilikle konuşurlarsa prensin o kadar çok hoşuna gideceklerdir. O nların dışında kim seye kulak asm am alı ve aldığı k a ra rlar doğrultusunda inatla h arek et etm elidir. Başka türlü davranan, ya dalkavukların elinde ziyan olur ya da en son konuşana göre sık sık fikir değiştirir ki bu da o na saygınlık kazandırm az.

Bu dediğimi taze b ir örnekle desteklem ek istiyorum. Şimdiki im parator M assim iliano’n u n adam ı rahip L u ca,M ajestelerin d en (1 ) R a h ip L u ca R in ald i, İ m p a r a to r M a x im ilie n ’in elçisi.

132

söz ed erk en kim seden öğüt alm adığını am a hiçbir şeyi de kendi kafasına göre yapm adığını söylüyordu. Bu dem ektir ki benim yukarıda söylediklerim in tersine hareket ediyor. Çünkü İm p a ra to r gizli bir adam dır, h e r kim olursa olsun hiç kimseye tasarılarım açmaz, kimseye danışm az. N e var ki tasarılarım gerçekleştirm eye kalkıştı

ğında bun ların ne olduğu anlaşılır ve danışm anları da eleştirm eye koyulurlar; kendisi de dediğim -dedik biri olm adığı için fikrinden cayar. Bir gün yaptığım ertesi gün bozm ası, hiçbir zam an niyetinin ne olduğunun açıkça anlaşılam am ası ve kararlarının kalıcılığına güveni-lem em esi işte bundan ötürüdür.

Bunun içindir ki bir prens her zam an danışm anlarına kulak vermeli am a bunu kendi istediği zam an yapm alıdır, başkaları istedi

ğinde değil; h atta önüne gelenin kendisi istem ediği halde ona akıl öğretm ek cesaretini kırm alıdır; am a o büyük bir sorgulayıcı olmalı ve sonra hakikatleri sabırla dinlem eli h atta eğer biri çekinip de hakikati örtbas etm ek isterse kızmalıdır. Bazıları, bilgelikleriyle ün salmış p ren slerin bu n u kendi doğal m eziyetlerine değil de çevresindekilerin yerinde öğütlerine borçlu olduklarını sanırlar am a yanılırlar.

Çünkü kendisi bilge olmayan bir prensin iyi danışm anlara sahip olamayacağı genel ve şaşm az bir kuraldır. M eğer ki kendini bütünüyle raslantının seçim ine bıraksın ve raslantı da ona sağduyulu bir yardımcı bulm uş olsun. Bu durum da, prensin bilgeliğinden söz etm ek m üm kün olacaktır am a bu da kısa sürecektir zira bu yönetici onun elinden devleti çekip alacaktır; prens bilge'değilse çok kişiye de danışsa kendi başına onların öğütlerini bir uyum içine sokam avacak-tır; aslında h er danışm anı yalnızca kendi çıkarını düşünecek ve o da bunları ne bilebilecek ne de düzeltebilecektir. Bu işler başka türlü yürüm ez; çünkü insanlar eğer onları iyi olm aya zorlayan bir gereklik yoksa sonunda hep sana kötü hizm et ederler. B undan ötürü sonuç olarak diyorum ki iyi öğütler kim den gelirse gelsin her zam an prensin sağduyusunun eseridir yoksa prensin sağduyusu iyi öğütlerin değil.

133

XX IV

N E D E N İTA LY A N P R E N S L E R İ

D E V L E T L E R İN D E N O L D U L A R ?

Y ukarıda yazılı şeylere bilgece uyulması prensi yeni olduğu yerde eskiden beri imiş gibi gösterir ve devletinde sanki kırk yıldır kök salmış gibi daha bir kendine güvenli ve kararlı kılar. Çünkü yeni bir prensin eylem lerini soydangelme olandan çok daha fazla gözlerler; ve onda güç ve beceri fark ettiklerinde eylem leri insanların gönlünü kazanır ve onları basit bir soy eskiliğinden çok daha fazla prense bağlar. Çünkü insanlar bugüne geçm işten çok daha fazla düşkündürler ve o günü kendilerine uygun bulurlarsa kapılıp giderler, başka şey de düşünm ezler; h atta her çareye başvurarak beylerini savun u rlar yeter ki o da her bir şeyde adına layık bir bey olsun. Böylece çifte şana konm uş olacaktır, yeni bir prenslik kurm uş olm ak, sonra da o prensliği iyi yasalarla, iyi silahlarla, iyi dostlarla ve iyi örn ek lerle donatıp daha bayındır, daha güçlü kılmak. T ersine prens doğm uş

olup da akılsızlığından ötürü onu kaybedenin ayıbı ise iki kat olur.

1

O

Ve eğer günüm üz İtalya’sında N apoli Kralı, M ilano D ükü” ve başka bazıları gibi devletinden olan prenslere bakılırsa bunların, ilkin, ordu konusunda yukarıda uzun uzadıya sözünü etm iş olduğum uz ortak bir yanlışları olduğu bulunur; sonra, içlerinden bazıları (1 ) F e d e ric o d ’A ra g o n a . B kz. Bl. I.

(2 ) L u d o v ic o il. M o ro . Bkz. Bl. III.

134

ya halkın nefretini çekm işler ya da halka kendilerini sevdirmiş iseler de büyüklerin desteğini kazanm asını bilem em işlerdir; çünkü bir orduyu sefere hazır tutacak kadar gücü olan bir prens bu iki hatayı işlem edikçe devletlerinden olmaz. M akedonyalI Filip, am a İskend e r’in babası olan değil de Beşinci T itus tarafından yenilgiye uğratılan3 istilacı R om alılar ve Y unanlıların karşısında onlarınkinden d aha büyük bir devlete sahip değildi; b u n u n la birlikte savaşkan biri olduğu ve kendisini halkına sevdirm esini, büyüklerin de desteğini alm asını bildiği için düşm anlarıyla uzun yıllar savaşabilmiştir. Sonunda birkaç kenti yitirdiyse de tahtından olm am ıştır.

U zun yıllar prenslikte kaldıktan sonra onu ellerinden kaçıran prenslerim iz talihlerini değil yalnızca tem bellikleri yüzünden kendilerini suçlam alıdırlar. Z ira barış zam anında bu dönem in bir gün d e

ğişebileceğini asla düşünm eyip (iyi havalarda fırtınayı öngörm eyen tüm insanların ortak eksikliğidir bu) so n ra fırtına koptuğunda kendilerini savunmak yerine kirişi kırdılar; halkın, istilacının zulm üne dayanam ayarak kendilerini geri çağıracağına güveniyorlardı. Bu yol, başka çare yoksa iyidir elbette; am a öteki çarelere daha baştan sırt çevirmek büyük enayiliktir. Bu tıpkı, nasıl olsa biri kaldırır um uduyla insanın kendini düşm eye bırakm ası gibidir. Şundan ki ya olm az ya da olsa bile bu alçakça ve senin elinde olmayan bir savunm a biçimidir. Oysa sadece senin kendinden ve gücünden kaynaklanan savunm a iyi, güvenilir, kalıcı olur.

(3) İ.Ö . L97’d e V. F ilip Y u n a n k e n tle rin i işgal e tm e y i b ıra k ıp M a k e d o n y a ’ya çek ilm işti. Bkz. Bl. III.

X X V

İNSAN İŞ L E R İN D E T A L İH İN G Ü C Ü

VE N ASIL KA RŞI K O N U L M A SI G E R E K T İĞ İ

Çoklarının dünya işlerini talihin ve T anrı’nm yönettiğine, nice sağduyulu olurlarsa olsunlar insanların bunu değiştirem eyeceklerine ve buna hiçbir çare bulam ayacaklarına inandıklarını bilm ez değilim; ve onlara göre, bunu değiştireceğim diye kan ter içinde kalm ak tamamiyle boşunadır, iyisi mi insan kendini talihine bırakm alıdır.

H e r gün karşılaşılan ve kim senin asla öngörem ediği büyük değişiklikler yüzünden bu görüş günüm üzde ağırlık kazanmıştır. Ben k endim de bu konuyu düşünürken zam an zam an onların görüşüne eğilim duyduğum olm uştur. B ununla birlikte, özgür iradem izle h areket etm em iz büsbütün yok olm adığına göre talihin eylemlerimizin yarısının efendisi olduğuna, am a ö b ü r yarısını ya da hem en hem en yarısını yönetmeyi bize bıraktığına inanıyorum . Talihi, coştuğu zam an ovaları basan, ağaçları ve yapıları yıkan, toprağı bir yerden söküp bir başka yere koyan coşkun, taşkın bir ırm ağa benzetiyorum .

H içbir set çekem eden herkes önünden kaçar, herkes azgınlığına b o yun eğer. Ve buna rağm en ortalık durulunca insanlar birtakım önlem ler alabilirler, seller ve b en tler inşa edebilirler öyle ki yeni sel ya bir kanaldan boşalacaktır ya da daha az zarar ziyana yol açacaktır. Talihle de böyledir. O gücünü karşı konm ayan yerlerde gösterir; saldırısını kendisine karşı koym ak üzere hiçbir engelin konm amış olduğunu bildiği yere yöneltir. Şimdi eğer bu büyük değişm elerin m erkezi ve beşiği olduğunu bildiğiniz İtalya’yı göz önüne getirir-136

ş e n iz g ö r e c e k s i n i z k i b u r a s ı h i ç b i r b i ç i m d e s e t i, b e n t i b u l u n m a y a n b i r k ı r d ı r ; z i r a e ğ e r A l m a n y a , İ s p a n y a , F r a n s a g ib i s a ğ l a m b i r g ü ç le k o r u n u y o r o l s a id i y a s e l b ö y l e s in e b ü y ü k z a r a r a y o l a ç m a z d ı ; y a d a s e l o l m a z d ı b ile . G e n e l o l a r a k , t a l i h e g e m v u r m a a r a ç l a r ı h a k k ı n d a b u n l a r ı s ö y le m e y i y e t e r l i g ö r ü y o r u m .

A m a , ö z e l e g e l d i ğ i m d e , d iy e c e ğ im k i ş u y a d a b u p r e n s i n ö z ü n d e , d a v r a n ı ş l a r ı n d a b i r d e ğ iş ik lik o l m a d ı ğ ı h a l d e b u g ü n m u t l u i k e n y a r ın b a t t ı ğ ı n ı g ö r ü y o r u m . B e n c e b u d u r u m ö n c e l i k l e y u k a r ıd a u z u n c a s e r g i le d i ğ im n e d e n l e r d e n ile r ıg c liy o r : o p r e n s b ü t ü n ü y l e t a l i h in e d a y a n m ı ş t ı r v e t a l i h i k e n d i n d e n y ü z ç e v i r in c e d ü ş m ü ş t ü r . Y i n e i n a n ı y o r u m k i d a v r a n ı ş t a r z ın ı z a m a n a u y d u r m a s ı n ı b i l e n m u tl u o lu r , a y n ı ş e k i l d e z a m a n a t e r s d ü ş e n , is e m u t s u z o l u r . Ç ü n k ü i n s a n l a r ş a n v e s e r v e t s a h i b i o lm a y ı a m a ç l a r l a r a m a h e r b i r i n i n t u t t u ğ u y o l a y r ıd ır : b i r i s a k ı n g a n l ı k l a ö b ü r ü g ö z ü k a r a lı k l a ; b i r i ş i d d e t l e ö b ü r ü u s t a lı k l a ; b ir i s a b ı r l a ö b ü r ü is e ' s a b ı r s ı z l ı k la a m a c ı n a v a r m a k is t e r v e b u y o l l a r ı n t ü m ü n d e n d e h e d e f e v a r ıl a b i l ir . Y in e ik i s a k ı n g a n d a n b i r in i n h e d e f i n e u l a ş tığ ı, ö b ü r ü n ü n u l a ş a m a d ı ğ ı g ö r ü l ü r ; v e a y n ı ş e k i ld e b i r i s a k ı n g a n l ı k la , ö b ü r ü g ö z ü k a r a l ı k l a d a v r a n a n ik i k i ş i d e n ik is in in d e m u t l u l u ğ a e r iş tiğ i g ö r ü l ü r . H e r ş e y k u l l a n ı l a n y o l la r a u y g u n d ü ş e n y a d a d ü ş m e y e n k o ş u l l a r a b a ğ lı d ı r . B u n d a n , d a h a ö n c e s ö y le d iğ im s o n u ç ç ık a r : F a r k l ı d a v r a n m a b i ç i m l e r i n d e n a y n ı s o n u ç d o ğ a r v e h e r ş e y iy le b i r b i r i n e b e n z e y e n ik i g i d i ş a t t a n b ir i a m a c ı n a u l a ş ır , ö b ü r ü fiy a s k o y la b i t e r . S o n u c u n d e ğ i ş k e n ö z e lliğ i d e b u n d a n d ı r . B i r k i m s e s a b ı r v e te m k i n li l ik î e k e n d in i ç e k i p ç e v i r i y o r o ls u n ; e ğ e r i ş l e r b e lli b i r b i ç i m d e g i d e r s e y ö n e ti m i y e r i n d e d i r , b a ş a r ı g ü v e n c e d e d i r ; e ğ e r a n s ı z ı n i ş l e r y ö n d e ğ i ş t i r i r s e h a r e k e t t a r z ı nı d e ğ i ş t i r m e s i n i b i le m e d i ğ i iç in a n c a k z a r a r l ı ç ık a r . B i lg e l ik l e r i n e o l u r s a o ls u n ç o k a z i n s a n b u o y u n a a y a k u y d u r m a s ı n ı b i li r ; y a k e n d i t a b i a t l a r ı n ı n o n l a r ı s o k t u ğ u y o l d a n a y r ıl a m a d ık l a r ı iç in y a d a b u y o ld a n g i tt i k ç e l ı e p k a z a n ç l ı ç ık m ış o l d u k la r ı iç in b i r t ü r l ü b i r b a ş k a yol t u t m a y a k e n d i l e r i n i i k n a e d e m e z l e r . B u n u n i ç i n d i r k i s a k ı n g a n b i r t a b i a t ı o l a n i n s a n g e r e k t i ğ i n d e g ö z ü k a r a k e s i le m e z ; b u d a o n u n m a h v ı n a n e d e n o l u r . E ğ e r k o ş u l l a r d e ğ iş ti ğ i n d e s e n d e t a b i a t ı n ı d e

ğ i ş t ir m e s i n i h i le y d i n t a l i h i n h iç d e ğ iş m e y e c e k ti .

137

P apa II. Julius her zam an gözüpek hareket eder; ve ortam da hareket tarzına öylesine denk gelm iştir ki her seferinde m utlu sona ulaşabilmiştir. D ah a üstat G iovanni Bentivogli sağken Bolonya’ya karşı ilk girişimine bakın. V enedikliler bundan m em nun değillerdi; keza İspanya K ralı da; F ransa ile de bu girişimi görüşüyordu; o ise şiddet ve atılganlığıyla bizzat sefere çıktı.1 Bu durum İspanya ve V enediklileri tedirgin etti ve hareketsiz bıraktı. V enedikliler korktukları için, İspanyollar de b ü tün N apoli Krallığını geri alm ak arzusuyla; ve öte yandan Fransa K ralı da onun ardına takıldı; zira kralı öylesine kararlı gören ve V enediklilerin burnunu sürtm eyi arzulayan Fransa Kralı P a p a ’yı da kendi yanm a çekmeye bakıyordu bu yüzden onu herkesin önünde küçük düşürm eden yardım isteğini geri çeviremeyeccğini düşündü. C üretli kararıyla Julius başka hiçbir papanın aşırı sakınganlık yüzünden başaram ayacağı işi başardı; çünkü, eğer herhangi b ir başka papanın yapacağı üzere R o m a’dan yola çıkmak için tüm pazarlıkların kesin bir sonuca bağlanm asını beklese idi asla başaram azdı; çünkü Fransa Kralı bin çeşit özür bulur, ötekiler de bin çeşit korku salarlardı ona. T üm ü de birbirine benzeyen ve tüm ü de başarılı olm uş öteki eylem lerinden söz etm eyi bir yana bırakıyorum ; öm rünün kısalığı ona farklı bir dururrçu yaşam a fırsatı verm edi; çünkü sakınganlıkla hareket edilmesi g ereken bir dönem e gelmiş olsaydı işi bitmişti. Z ira tabiatının onu yatkınlaştırdı-ğı hareket tarzlarından asla sapmayacaktı.

O halde, sonuç olarak diyorum ki talih değiştikçe insanlar da davranış tarzlarında inat etm eyip koşullara uyum sağlarlarsa m utlu olurlar, uyum bozulursa m utsuz olurlar. K anım ca atılgan olm ak sakıngan olm aktan dah a iyidir çünkü talih dişidir; ve ona egem en olm ak için sert davranm ak ve dövmek gerekir. Soğuk hesapçılardan çok böyle davrananlara kendini daha bir gönüllü teslim eder; yine bunun içindir ki dişi tabiatından ötürü talih gençlerin dostudur çünkü onlar daha az sakıngan, daha serttirler ve daha büyük bir cesaretle ona hükm ederler.

(1 ) Bkz. Bl. X I.

138

X X V I

İT A L Y A ’YI A L M A Y A V E B A R B A R L A R IN

E L İN D E N K U R T A R M A Y A Ç A Ğ R I

O halde, yukarıda söylenen ne varsa tüm ünü göz önünde tu tup, İtalya’ya şimdiki koşullar yeni bir prensin başa geçm esine uygun mu, bilge ve becerikli, cesıır biri kendi şanını okluğu kadar insanların da m utluluğunu sağlayabilecek değişiklikler yapm a fırsatını bulabilir mi diye kendi kendim e düşünürken bana öyle geliyor ki yeni bir prensin lehine o kadar çok şey var ki hatta diyorum bugüne dek hiç bunca elverişli oldu mu zam an. E ğer, dedim y a ,1 M usa’nın değerinin anlaşılması için İsrail halkının M ısır’da köle olması, Keyhüsrev’in büyü kli'ığünün tanınm ası için Perslerin M edlerce ezilm esi ve T eseus’un yüceliğinin kavranm ası için A tm alıların darm a dağınık olm aları gerekli idiyse, şim dilerde bir İtalyanın ruhundaki erd e mi bulup çıkartm ak için de İtalya’nın şim di olduğu gibi olması ve Ya hudilerden daha köle, Perslerden daha tutsak, A tm alılardan daha dağılmış, başsız, düzensiz, yenilmiş, yağm alanm ış ve her türlü aşağılanm anın içinde olm ası gerekiyordu.

Şu ya da bu kişide bir iki pırıltı ışıldam adı değil, insanda onların T anrı tarafından kurtarıcı olarak gönderilm iş olduklarını düşün-dürten; ne çare sonradan görüldü ki eylem lerinin zirvesinde talih onlara sırt çevirdi. Öyle ki, soluk soluğa, yaralarını iyi edecek, (1 ) B kz. Bl. V I.

139

L om bardiya’nın talan edilm esine, N apoli ve T oskana’nm vergiye bağlanm asına son verecek ve onca uzıın zam andır irinleşm iş yaralarını dağlayacak kişiyi hâlâ bekliyor. H e r gün kendisini bu b arb ar zalim liklerden, zorbalıklardan k u rtarm ak üzere bir kurtarıcı gönderm esi için T anrı’ya yakarıyor. İşte ardından gidilmeye haphazır bir bayrak, yeter ki birisi sahip çıkmayı istesin. V e sizin şanlı ocağınızdan2 daha çok nereye um ut bağlayabilir, bilinm ez. Sizden başka onca talih ve erdem zengini, üstelik T anrı ve başında bulunduğunuz Kilisece kayırılan kim var bu kurtuluşa önderlik edebilecek. Bu, pek de güç olm ayacaktır eğer yukarıda anılanların yaşam ve eylemlerini hep göz önünde bulundurursanız. Ve bunlar az rastlanır, harika insanlar olmakla birlikle sonuçta sadece insandılar ve h er biri şim dikinden çok daha az elverişli koşullarla karşı karşıya kalmıştı: M usa, Keyhüsrev, T eseus’un giriştikleri iş ne daha haklı, ne de d aha kolaydı. T anrı da onlara size olduğundan daha fazla yardımcı olm adı. Adalet yerinde. "Justum enim est bellum (juibus est necessa-rium, et pia arma ubi nuila ııisi in a rm iş pes est."'5 H er şey hazır; ve böylesi koşullarda, ciddi hiçbir engel karşınıza dikilem ez yeter ki size erişilecek hedef olarak önerdiğim kişilerden esinleniniz. Bütün bunların dışında, Tanrı tarafından yönlendirilm iş benzeri görülm emiş m ucizeler var: D eniz açıldı; bir bulut izlenecek yolu gösterdi; taştan su fışkırdı; gökten kudret helvası yağdı. H e r şey sizin büyüklüğünüze doğru koşturuyor. G erisi size kalmış. T anrı hareket özgürlüğüm üzü ve bize düşen şan payını azaltm am ak için her şeyi yapm ak istemez.

D aha Önce anılan İtalyanlardan hiçbiri4 haklı olarak sizin ünlü ocağınızdan beklenenleri gerçekleştirem edi ise; ve eğer, bunca altüst oluş ve savaş arasında İtalya’nın askeri yeteneği yitmiş g ö z ü

(2 ) F lo ra n s a ’ya yeni d ö n m ü ş o lan M e d ic ile r o s ıra d a g ü ç le rin in zirvesind ey d iler. Prens'in ith a f edild iğ i II. L a u re rıt’ın am cası Je a n d e M e d icis X. L e o adıyla P a p a seçilm işti.

(3 ) T itu s - L ıv u s , (IX . 1). "Savaş k im le re g e re k li ise o n la r için h a k lıd ır v e sila h la r k u ts a ld ır te k u m u t o n la r o ld u ğ u n d an ."

(4 ) C e s a re B o rg ia ve F ra n c e s c o S fo rza.

140

küyorsa b u n d a şaşacak bir şey yok. Bu, kim senin düzeltem ediği eski düzenden ileri geliyor. B una karşılık, yeni bir pren se hiçbir şey yeni yasalar ve yeni hüküm etler yaratm ak kadar şan kazandırm az, hele ki b unlar herkeste, her zam an saygı ve hayranlık uyandıran sağlam tem ellere dayalı, büyük şeylerse. İtalya’da düzeltecek çok şey var. İnsanlarda da bunun için yeterince erdem var am a baştan yoksunlar. İtalyalara bir bakm, karşılıklı vuruşm alarda ya da küçük gruplar halindeki kapışm alarda5 nasıl güç, yetenek ve zekâda üstünler. A m a iş ord u lara gelince kıyaslanam azlar bile. B unun nedeni önderlerinin yetersizliği; zira işi bilenlere itaat edilm iyor am a herkes bildiğini sanıyor ve bugüne dek hiçkim se talihinin yardım ı ya da bileğinin gücüyle kendini öteki herkese kabul ettirebilecek denli yükselmeyi becerem edi. Ve bunun içindir ki, şu son yirmi yıl içinde verilen savaşlarda ne zam an bir ordu tüm üyle İtalyanlardan kurulu idiyse sonu hep hüsran oldu. T aro, İskenderiye, C apua, Cenova, Vaila, Bolonya, M estri [savaşları] bun u n tanığıdır.

N am lı hanedanınız eğer m em leketlerini kurtarm ış olan bu b ü yük adam ların izinden gitm ek isterse, h er şeyden önce her girişim in tem eli olan kendi öz ordusuna sahip olm ası şarttır. O nlardan daha sadık, daha yiğit ve daha üstün askerler bulam az. H e r biri tek tek iyi olsa da bizzat prensleri tarafından kom uta edildiklerini, onurlandırıp bakıldıklarını görünce topluca çok daha iyi kesilirler.

Y abancılardan korunm ak için İtalyan yiğitlerine rağm en böyle bir ordu kurm ak şarttır. İsviçre ve İspanyol piyadesi m üthiş olarak bilinirse de h er birinin kusurları vardır, o kadar ki bir üçüncü güç onlara sadece kafa tutabilm ekle kalm az üstünlük bile kurabilir. Çünkü İspanyollar süvarilere direnem ezler, İsviçreliler ise karşılarına savaşm akta kendileri kadar inatçı piyadeler çıkacak diye korkarlar. B undan ötürü görülm üştür ve daha da görülecektir um arım , İspanyollar F ransız süvarilerine, dayanam azlar ve İsviçreliler de İspanyol pi

(5). 1503’te k i B a rle tta v u ru şm a sın a g ö n d e rm e . Ö n tiç İta ly a n o n ü ç F ra n sız ı a ltc tm işti.

141

yadelerince bozguna uğratılm ışlardır. G erçi bu, henüz tam olarak gerçekleşm edi am a, İspanyol piyadelerinin saldırdığı R avenna m uharebesinde bunun bir kanıtı görüldü; İspanyollar çeviklikleri ve kalkanları sayesinde düşm anın m ızrakları altından arkasına sızmışlar, takatten kesilmiş A lm an piyadelerinin rah at deflerini dürm ek üzereydiler; Fransız süvarisi bindirdi de A lm anlar bire kadar kırılm aktan kurtuldular. Dolayısıyla bu iki piyade gücünün çatlaklarını bilerek hem atlı hem de yaya birliklere karşı koyabilecek yetenekte yeni bir kuvvet oluşturm ak m üm kündür:

Bu da iyi eğitilmiş birlikler kullanarak ve kuvvetlerin düzenleni

şini değiştirerek sağlanır. Bu tür yeni düzenler yeni bir prense ün ve büyüklük kazandırır. İtalya’yı kurtaracak adam ın ortaya çıkmasını görm ek için bunca uzun bekleyişten sonra bu fırsat kaçırılm am alıdır. Bu kurtarıcının yabancı istilası altında kalm ış ülkelerin tüm eyaletlerinde ne kadar büyük bir sevgi ve tutkuyla, nasıl b ir öc ate

şi, nasıl sarsılm az bir inanç ve bağlılıkla, nasıl şefkat ve göz yaşlarıyla karşılanacağını anlatam am . Flangi kapı ona kapanabilir? H angi halk ona itaatten kaçınabilir? H angi kıskançlık onun karşısına dikilmeyi göze alabilir? H angi İtalyan ona saygılarını sunm akta kusur edebilir? H erkes bu b arb ar zorbalıktan bıkm ış usanm ıştır. O halde nam lı ocağınız tüm kalbiyle, haklı davalara duyulan tüm um utlarla bu görevi üstüne alsın; onun bayrağı altında vatanım ız saygınlık kazansın ve himayesi altında P e trarc a’nın6 şu sözleri gerçekleşsin: Erdem şiddete karşı

Silahlanacak; savaş kısa olacak

Çünkü eski değerler

Daha ölmemiştir İtalyanların yüreğinde.

(6 ) P e tr a r c a ’n m "Italia m ia, b a n c h e il p a r la r sia in d a rn o " a d lı şa rk ısın ın altın cı b c n ti.

142

Gerçekten Machiavelli, machiavelist

miydi?

M ezar taşında "Hiçbir övgü bu adın büyüklü

ğüne erişemez" yazan M achiavelli, son çağın politik bilimini kurm uş ve bu bilime pratik

mantığı sokmak suretiyle de felsefi bir özgünlük göstermiştir.

M a c h ia v e lli h e m e n h e r d e v ir d e d e ğ iş ik d ü n y a g ö r ü ş ü n e sa h ip k i ş i le r c e g ö k l e r e ç ık a r tıla n v e y a y e r in d ib in e b a tı r ı la n a m a a s la ilg i s i z k a lı-n a m a y a n "d iri" b i r d ü ş ü n ü r d ü r .

P r e n s , iş te b ö y le b i r d ü ş ü n ü r ü n , s iy a s e t k o n u s u n d a h a n g i ü lk e d e n v e y a h a n g i d ü ş ü n c e d e n o lu r s a o ls u n h e r k e s iç in g e ç e r li s a y ıla c a k k u r a m la r ın iş le n d iğ i b i r y a p ıttır . J . J . R o u sse a u ’

y a g ö r e b u k ita p b i r "yergi" d ir. "Krallara ders verilme bahanesiyle, halka nasıl yönetildiklerini öğreten " b u c u m h u r iy e tç in in a m a c ı

"Halkı zulmün boyunduruğundan kurtarmak

için, kurnazca uyandırmaya çalışmaktır.

B acan ise "M achiavelli’nin amacı devleti yö netenlerin yapmaya adet edindikleri şeyleri göstermektir. Bunların ne yapmaları gerekti

ğini öğretmek değildir" d er. P re n s "iktidara gelmenin, iktidarda tutunmanın ve iktidarı

kullanmanın" y a n i s iy a s e tin y ö n te m le rin in s a n a ts a l if a d e s id ir. B u y ü z d e n h a n g i d ü n y a g ö r ü ş ü n d e n o l u r s a o ls u n h e r s iy a s e tç in in o k u m a s ı g e r e k e n b ir k ita p tır .

M a c h ia v e l l i ’n in T ü r k i y e ’d e y a y ın l a n m ı ş te k e s e ri P r e n s ’tir. Y a y ın e v im iz P r e n s ’i ilk k e z N a z ım G ü v e n ç ’ in d o ğ r u v e e k s i k s i z ç e v i r is i y le o k u r a s u n u y o r.

K ita b ı o k u y u n c a b a ş lık ta k i s o n ı n u n c e v a b ın ı ç ö z e c e ğ i n e i n a n ıy o r u z .

i-r

SYkrm

Document Outline

İÇİNDEKİLER

SUNUŞ

MACHIAVELLI

Yaşamı

O zamanlar İtalya

Başlıca Güçler

Son Yılları

IL PRINCIPE

PRENS

I KAÇ TÜR PRENSLİK OLDUĞU VE HANGİ YOLLARLA ELEGEÇİRİLDİKLERİ ÜSTÜNE

II SOYDANGELME PRENSLİKLER ÜSTÜNE

III KARMA PRENSLİKLER

IV İSKENDER’İN İŞGAL ETTİĞİ DARA’NIN KRALLIĞI NEDEN İSKENDER’İN ÖLÜMÜNDEN SONRA YERİNE GEÇENLERE BAŞKALDIRMADI?

V FETHEDİLMEDEN ÖNCE KENDİ YASALARI UYARINCA YAŞAYAN KENTLERİ YA DA PRENSLİKLERİ NASIL YÖNETMEK GEREKTİĞİ

VI İNSANIN KENDİ ORDULARI VE KENDİ BECERİSİYLE ELEGEÇİRDİĞİ YENİ PRENSLİKLER ÜSTÜNE

VII BAŞKASININ GÜCÜ VE TALİHİYLE ELEGEÇİRİLEN PRENSLİKLER

VIII ALÇAKLIKLA PRENSLİĞİN BAŞINA GEÇENLER ÜSTÜNE

IX SİVİL PRENSLİK ÜSTÜNE

X BİR PRENSLİĞİN GÜCÜNÜN NASIL ÖLÇÜLECEĞİ

XI RUHBAN PRENSLİKLERİ ÜSTÜNE

XII DEĞİŞİK MİLİS TÜRLERİ VE PARALI ASKERLER

XIII YABANCI, KARMA VE ÖZ ASKERLER

XIV BİR PRENSİN ORDUSUYLA İLGİLİ OLARAK YAPMASI GEREKEN

XV İNSANLARIN, ÖZELLİKLE DE PRENSLERİN ÖVGÜ YA DA YERGİ ALDIKLARI ŞEYLER ÜSTÜNE

XVI ELİAÇIKLIK VE ELİSIKILIK

XVII ZALİMLİK VE MERHAMET ÜSTÜNE VE SEVİLMEK Mİ DAHA İYİDİR KORKULMAK MI?

XVIII PRENSLER SÖZLERİNİ NASIL TUTMALIDIRLAR?

XIX HORGÖRÜLMEK VE NEFRET EDİLMEKTEN NASIL KAÇINILACAĞI

XX KALELER VE PRENSLERİN HER GÜN YAPTIĞI TÜM ÖTEKİ ŞEYLER YARARLI MIDIR, DEĞİL MİDİR?

XXI KENDİNİ SAYDIRMAK İÇİN BİR PRENS NASIL DAVRANMALIDIR

XXII PRENSLERİN BAKANLARI

XXIII DALKAVUKLARDAN NASIL KAÇILACAĞI

XXIV NEDEN İTALYAN PRENSLERİ DEVLETLERİNDEN OLDULAR?

XXV İNSAN İŞLERİNDE TALİHİN GÜCÜ VE NASIL KARŞI KONULMASI GEREKTİĞİ

XXVI İTALYA’YI ALMAYA VE BARBARLARIN ELİNDEN KURTARMAYA ÇAĞRI