T Ü R K K L A S İ K L E R İ - D Ü Ş Ü N C E

A N A D O L U Ü N İ V E R S İ T E S İ Y A Y I N L A R I Türkçülüğün

Esasları

ZİYA GÖKALP

ZİYA GÖKALP

T

Ziya Gökalp (1876-1924), yazar, şair,

ü

sosyolog ve siyasetçi gibi çok yönlü

r

niteliklere sahip bir figürdür. Aynı şekilde kç

Türkçülüğün Esasları adlı kitabı da Türk

ülüğün E

edebiyatını, tarihini, sosyolojisini ve

siyaset bilimini ilgilendiren bir özelliğe sahiptir. Yazıldığı zamanda ve sonrasında

büyük bir tesir bırakan bu kitaptan bütün

öğrencilerimizin istifade etmesini

s

temenni ediyoruz…

aslar

ı

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ BASIMEVİ

ESKİŞEHİR

ZİYA GÖKA

LP

T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 3900

AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 2699

GENEL YAYIN YÖNETMENİ VE EDİTÖR

Doç.Dr. Gökhan Tunç

OSMANLI HARFLERİNDEN

LATİN HARFLERİNE

ÇEVİRİ VE SÖZLÜK

Dr.Öğr.Üyesi Ebru Özgün

Arş.Gör. Buğra O. Uluyüz

GÖRSEL TASARIM KOORDİNATÖRÜ

Doç.Dr. Halit Turgay Ünalan

GRAFİK TASARIM

Öğr.Gör. Dilek Erdoğan Aydın

İLLUSTRASYON VE KAPAK TASARIMI

Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız

Dİzgİ ve GRAFİK UYGULAMA

Beyhan Demircioğlu

Selin Çakır

Burak Aslan

Zülfiye Çevir

Gül Kaya

Kader Abpak Arul

Diğdem Aydın

Türk Klasikleri - Düşünce

CIP-Anadolu Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Merkezi 1. Baskı

Ziya Gökalp

Türkçülüğün Esasları

Not: Metnin Latin harflerine aktarılmasında, kitabın hicri 1339 tarihli baskısı esas alınmıştır.

1. Milliyetçilik - Türkiye I. E. a. II. Tunç, Gökhan III. Dizi: Anadolu Üniversitesi. Açıköğretim Fakültesi yayınları; 2699

DR442. G64 2019

ISBN: 978-975-06-3567-0

2019-11

Bu kitabın tüm hakları Anadolu Üniversitesi’ne aittir.

Eskişehir, Temmuz 2019

Türkçülüğün Esasları

Milli İçtimaiyat Kütüphanesi

Sayı:1

Ziya Gökalp

TÜRKÇÜLÜĞÜN ESASLARI

Ocaklılara Armağan

1

Ziya Gökalp

Ankara - Matbuat ve İstihbarat Matbaası

1339

TÜRKÇÜLÜĞÜN ESASLARI

_

Bu kitap, (nazari kısım) ve (ilmi kısım) diye ikiye ayrılmıştır. Nazari kısım, Türkçülüğün mahiyetini tetkik edecek, ilmi kısım, Türkçülüğün programını tespit etmeye çalışacaktır.

2

Türkçülüğün Esasları

BİRİNCİ KISIM

TÜRKÇÜLÜĞÜN MAHİYETİ

1

Türkçülüğün Tarihi

Türkçülüğün memleketimizde zuhurundan evvel, Avrupa’da Türklüğe dair iki hareket vücuda geldi. Bunlardan birincisi Fransızcada (Türküri) denilen (Türk-perestlik1)tir. Türkiye’de yapılan ipekli ve yün dokumalar, halılar, kilimler, çiniler, demirci ve marangoz işleri, mücellitlerin, tezhibatçıların, yaptıkları teclitler ve tezhipler, mangallar, şamdanlar ilh2 gibi Türk zanaatının eserleri çoktan Avrupa’daki nefaisperestlerin3 dikkatini celbetmişti. Bunlar Türklerin eseri olan bu güzel eşyayı binlerce liralar sarf ederek toplarlar ve evlerinde bir Türk salonu yahut Türk odası vücuda getirirlerdi. Bazıları da bunları başka milletlere ait be-dialarla4 beraber, bibloları arasında teşhir ederlerdi. Avrupalı ressamların Türk hayatına dair yaptıkları tablolarla, şairlerin ve filozofların Türk ahlakını tavsif5

yolunda yazdıkları kitaplar da (Türküri) dahiline girerdi. Lamarti’nin, Agust Kont’un, Piyer Lafayet’in, Ali Paşa’nın hususi katibi bulunan Mismir’in, Piyer Loti’nin, Farer’in Türkler hakkındaki dostane yazıları bu kabildendir6. Avrupa’daki bu hareket, tamamıyla Türkiye’deki Türklerin, bedii sanaatlarda7 ve ah-laktaki yüksekliklerinin bir tecellisinden ibarettir. Avrupa’da zuhur eden8 ikinci harekete de Türkiyat (Türkoloji) namı verilir. Rusya’da Almanya’da, Macaristan’da, Danimarka’da, Fransa’da, İngiltere’de birçok ilim adamları eski Türklere, Hunlara ve Moğollara dair tarihi ve atikiyati9 tarihler yapmaya başladılar.

Türklerin pek eski bir millet olduğunu, gayet geniş bir sahada yayılmış bulunduğunu ve muhtelif zamanlarda cihangirane devletler ve yüksek medeniyetler 1 Türkperestlik: Türk hayranlığı

2 ilh: ve benzeri, gibi

3 nefâisperest: sanatla ilgilenenler

4 bedî’a: sanat eseri

5 tavsîf: anlatma, betimleme, tasvir etme 6 kabîl: tür

7 bedîî zanaatler: güzel sanatlar

8 zuhûr etmek: ortaya çıkmak

9 atîkıyyâtî: tarihi, geçmişle ilgili

3

Ziya Gökalp

vücuda getirdiğini meydana koydular. Vakıa10, bu sonki tetkiklerin mevzuu, Türkiye Türkleri değil, kadim Şark Türkleri idi. Fakat, birinci hareket gibi, bu ikinci hareket de memleketimizdeki bazı mütefekkirlerin11 ruhuna tesirsiz kal-mıyordu. Bilhassa, Fransız müverrihlerinden12 (Dekini)’nin Türklere, Hunlara ve Moğollara dair yazmış olduğu büyük tarihle İngiliz âlimlerinden (Sir Davids Lumloys)’un Sultan Selim-i Salis’e13 ithaf ettiği (Kitab-ı İlmü’n-Nafi14) ismindeki umumi Türk sarfı15, mütefekkirlerimizin ruhunda büyük tesirler yaptı. Bu ikinci eser, müellifi tarafından İngilizce yazılmıştı. Bir müddet sonra, validesi bu kitabı Fransızcaya tercüme ederek Sultan Mahmut’a ithaf etti. Bu eserde Türkçenin muhtelif şubelerinden16 başka, Türk medeniyetinden, Türk etnografya-sından ve tarihinden bahsolunuyordu.

Sultan Abdülaziz’in son devirleri ile Sultan Abdulhamit’in ilk devirlerinde, İstanbul, büyük bir fikir hareketine tecelligah17 olmuştu. Burada hem bir Encümen-i Daniş teşekküle başlamış, hem de bir Darü’l-Fünun vücuda gelmişti.

Bundan başka, askeri mektepler de yeni bir ruhla yükselmeye başlamıştı.

O zaman bu Darü’l-Fünun’da (hikmet-i tarih18) müderrisi bulunan Ahmet Vefik Paşa idi. Ahmet Vefik Paşa, Şecere-i Türkiyye’yi, Şark Türkçesinden İstanbul Türkçesine tercüme etti. Bundan başka, (Lehçe-i Osmani) isminde bir Türk kamusu vücuda getirerek, Türkiye’deki Türkçenin umumi ve büyük Türkçenin bir lehçesi olduğunu ve bundan başka Türk lehçeleri bulunduğunu aralarında da mukayeseler yaparak meydana koydu.

Ahmet Vefik Paşa’nın bu ilmi Türkçülükten başka, bir de bedii19 Türkçülüğü vardı. Evinin bütün mobilyaları, kendisinin ve ailesi fertlerinin elbiseleri 10 vâkı’â: gerçi

11 mütefekkir: düşünür

12 müverrih: tarihçi

13 Sultân Selîm-i Sâlis: Sultan 3. Selim 14 Kitâb-ı İlmü’n-Nâfi’: faydalı ilimler kitabı 15 sarf: gramer, dilbilgisi

16 şu’be: bölüm, konu

17 tecellî-gâh: bir şeyin meydana çıktığı yer/zaman 18 hikmet-i tarih: tarih felsefesi

19 bedîî: sanatsal, güzel eserlerle ilgili 4

Türkçülüğün Esasları

umumiyetle Türk mamulatındandı20. Hatta, çok sevdiği kerimesi21 Avrupa tarzında bir terlik almak için çok ısrar gösterdiği hâlde, (evime Türk mamulatından başka bir şey giremez) diyerek bu arzunun husulüne22 mümanaat 23 göstermişti.

Ahmet Vefik Paşa’nın başka bir orijinalitesi de Molyer’in mudhikelerini24 Türk adetlerine adapte etmesi ve şahısların isimlerini ve hüviyetlerini Türkleştirmek suretiyle Türkçeye nakletmesi25 ve millî bir sahnede oynaması idi.

Darü’l-Fünun’un bir müderrisi Türkçülüğün bu ilk esaslarını kurarken, askeri mekteplerin nazırlığında bulunan Şıpka kahramanı Süleyman Paşa da, Türkçülüğü askeri mekteplerine sokmaya çalışıyordu. Süleyman Paşa’nın Türkçülüğüne (Dekini)’nin tarihi müessir olmuştur26 diyebiliriz. Çünkü memleketimizde ilk defa olarak Çin menbalarına27 istinaden Türk tarihi yazan Süleyman Paşa, bu eserinde bilhassa Dekini’yi mehaz28 edinmişti. Süleyman Paşa, (Tarih-i Âlem)’inin medhalinde29, bu eseri niçin yazmaya teşebbüs ettiğini izah ederken diyor ki (askeri mekteplerinin nezaretine geçince, bu mekteplere lazım olan kitapların tercümesini mütehassıslara30 havale ettim. Fakat, sıra tarihe gelince bunun tercüme tarikiyle31 yazdırılamayacağını düşündüm. Avrupa’da yazılan bütün tarih kitapları ya dinîmize yahut milletimize (Türklüğümüze) ait iftiralarla doludur. Bu kitap-lardan hiçbirisi tercüme edilip de mekteplerimizde okutturulamaz. Bu sebebe bi-naen32 mekteplerimizde okunacak tarih kitabının telifini ben üzerime aldım. Vücuda getirdiğim bu kitapta hakikate mugayir33 hiçbir söze tesadüf olunamayacağı gibi, dinîmize ve milletimize muhalif hiçbir söze de rastgelmek imkânı yoktur.) 20 ma’mûlât: ürünler, mamüller

21 kerime: kız çocuk

22 husûl: gerçekleşmek

23 mümânaat: engelleme, mani olma

24 mudhike: komedi oyunu

25 nakletmek: çevirmek

26 müessir olmak: etkili olmak, etkilemek 27 menba’: kaynak

28 me’haz: kaynak

29 medhal: giriş

30 mütehassıs: uzman

31 tarîk: yol, yöntem

32 binâen: dolayı, için

33 mugâyir: aykırı

5

Ziya Gökalp

Avrupa tarihlerindeki Hunların Çin tarihindeki Hiungnu’lar olduğunu ve bunların Türklerin ilk dedeleri bulunduğunu ve Oğuzhan’ın Hiungnu Devleti’nin müessisi (Mete)34 olması lazım geldiğini bize ilk defa öğreten Süleyman Pa-şa’dır. Süleyman Paşa bundan başka Cevdet Paşa gibi lisanımızın sarfına35 dair bir kitap da yazdı. Fakat bu kitaba Cevdet Paşa gibi (Kavaid-i Osmaniye) adını vermedi, (Sarf-ı Türki) namını verdi. Çünkü lisanımızın Türkçe olduğunu bili-yordu ve Osmanlıca namıyla üç lisandan mürekkep36 bir dil olamayacağını an-lamıştı. Süleyman Paşa, bu husustaki kanaatini, (Talim-i Edebiyat-ı Osmaniye) namıyla bir kitap neşreden Recaizade Ekrem Bey’e yazdığı bir mektupta açıkça meydana koydu. Bu mektupta diyor ki (Osmanlı edebiyatı) demek doğru değildir. Nasıl ki lisanımıza Osmanlı lisanı ve milletimize de Osmanlı milleti demek de yanlıştır. Çünkü; (Osmanlı) tabiri yalnız devletimizin adıdır. Milletimiz ünvanı ise yalnız Türktür. Binaenaleyh37, lisanımız da Türk lisanıdır, edebiyatımız da Türk edebiyatıdır).

Süleyman Paşa, askeri rüştiyelerinde okunmak üzere, (Esma-yı Türkiyye) adlı kitabı da, Osmanlıcanın tesiri altında Türkçe kelimelerin unutulmaması maksadıyla yazmıştı.

Görülüyor ki Türkçülüğün ilk babaları Ahmet Vefik Paşa ile Süleyman Paşa’dır.

Türk Ocakları’nda ve sair38 Türkçü müesseselerde bu iki Türkçülük kılavuzunun büyük kıtada39 resimlerini talik etmek40, kadirşinaslık41 icabındandır.

Türkiye’de Abdülhamit bu kutsi cereyanı42 durdurmaya çalışırken, Rusya’da iki büyük Türkçü yetişiyordu. Bunlardan birincisi (Mirza Fethali Ahundov)’dur ki Azeri Türkçesinde yazdığı orijinal mudhikeler43 bütün Avrupa lisanlarına 34 müessis: kurucu

35 sarf: gramer, dilbilgisi

36 mürekkeb: karıştırılarak, birleştirilerek oluşmuş

37 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 38 sâir: diğer

39 kıt’a: boy, bölüm

40 ta’lîk etmek: asmak

41 kadîrşinâslık: kıymet bilirlik

42 cereyân: fikir akımı

43 mudhike: komedi oyunu

6

Türkçülüğün Esasları

tercüme edilmiştir. İkincisi Kırım’da (Tercüman) gazetesini çıkaran (İsmail Gasprinski)’dir ki Türkçülükteki şiarı (dilde, fikirde ve işte birlik) idi. Tercüman gazetesini Şimal44 Türkleri anladığı kadar Şark45 Türkleriyle Garp46 Türkleri de anlardı. Bütün Türklerin aynı lisanda birleşmelerinin kâbil47 olduğuna bu gazetenin vücudu48 canlı bir delildi.

Abdülhamit’in son devrinde, İstanbul’da Türkçülük cereyanı tekrar uyanmaya başladı.

Rusya’dan İstanbul’a gelen Hüseyinzade Ali Bey tıbbiyede Türkçülük esaslarını anlatıyordu. (Turan) ismindeki manzumesi, Panturanizm mefkûresinin49 ilk tecellisi idi. Yunan Harbi başladığı sırada, Türk şairi Muhammed Emin Bey: Ben bir Türk’üm dinîm, cinsim uludur

mısrasıyla başlayan ilk şiirini neşretti. Bu iki manzume Türk hayatında yeni bir inkılabın başlayacağını haber veriyordu. Hüseyinzade Ali Bey Rusya’daki millîyet cereyanlarının tesiriyle Türkçü olmuştu. Bilhassa, daha kolejde iken, Gürcü gençle-rinden son derece millîyetperver50 olan bir arkadaşı ona, millîyet aşkını aşılamıştı.

Türk şairi Mehmet Emin Bey’e, Türkçülüğü aşılayan - mumaileyhin51 beyanatı-na52 göre- Şeyh Cemalettin Afgani’dir. Mısır’da (Şeyh Muhammet Abduh)’u, Şimal Türkleri arasında (Ziyaeddin Bin Fahreddin)’i yetiştiren bu büyük İslam müceddidi53, Türk vatanında Mehmet Emin Bey’i bularak halk lisanında, halk vezninde millîyetperverane54 şiirler yazmasını tavsiye etmişti.

44 şimâl: kuzey

45 Şark: doğu

46 Garb: batı

47 kâbil: mümkün

48 vücûdu: varlığı

49 mefkûre: fikir akımı

50 millîyetperver: millîyetçi

51 mûmâ-ileyh: adı geçmiş olan

52 beyânât: beyanlar, söylenilenler

53 müceddid: yenilikçi

54 millîyetperverâne: millîyetçi

7

Ziya Gökalp

Türkçülüğün ilk devrinde (Dekini) tarihinin müessir olduğunu55 görmüştük.

İkinci devrinde de (Leon Kahun)’un (Asya Tarihine Medhal56) ünvanlı kitabının büyük tesiri oldu. Necip Asım Bey birçok ilavelerle bu kitabın Türklere ait olan kısmını Türkçeye nakletti. Necip Asım Bey’in bu kitabı her tarafta Türkçülüğe dair temayüller57 uyandırdı. Ahmet Cevdet Bey (İkdam) gazetesini, Türkçülüğün bir organı hâline koydu. Emrullah Efendi, Veled Çelebi ve Necip Asım Bey bu Türkçülüğün ilk mücahitleriydi.

Fakat, İkdam gazetesi etrafında toplanan Türkçülerden bilhassa, Fuat Raif Bey’in, Türkçeyi sadeleştirmek hususunda yanlış bir nazariyeyi58 takip etmesi, Türkçülük cereyanlarının59 kıymetten düşmesine sebep oldu. Bu yanlış nazariye (Tasfiyecilik) fikriydi.

Tasfiyecilik, lisanımızdan Arap, Acem cezrlerinden60 gelmiş bütün kelimeleri çıkararak, bunların yerine Türk cezrinden doğmuş eski kelimeleri, yahut Türk cezrinden yeni edatlarla yapılacak yeni Türk kelimelerini ikame etmekten61 ibaretti. Bu nazariyenin fiili tatbikatını göstermek üzere neşrolunan bazı makaleler ve mektuplar zevk sahibi olan okuyucuları tiksindirmeye başladı. Halk lisanına geçmiş olan Arabi ve Farsi kelimeleri, Türkçeden çıkarmak, bu lisanı en canlı kelimelerinden, dinî, ahlaki, felsefi tabirlerinden mahrum edecekti. Türk cezrinden yeni yapılan kelimeler, sarf kaidelerini62 hercümerç63 edeceğinden başka, halk için ecnebi kelimelerden daha yabancı, daha meçhuldü. Binaenaleyh64, bu hareket lisanımızı sadeliğe, vuzuha65 doğru götürecek yerde, muğlakiyete ve zulmete66 doğru götürüyordu. Bundan başka, tabii kelimeleri atarak onların ye-55 müessir olmak: etkili olmak, etkilemek 56 medhal: giriş

57 temâyül: ilgi

58 nazariye: görüş, teori

59 cereyân: hareket, akım

60 cezr: köken

61 ikâme etmek: yerine geçirmek, yerleştirmek 62 sarf kâideleri: gramer kuralları

63 herc ü merc: darmadağınık

64 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 65 vuzûh: açıklık, sadelik

66 muglâkiyyet ve zulmet: kapalılık ve anlaşılmazlık 8

Türkçülüğün Esasları

rine suni kelimeler ikamesine çalıştığı için, hakiki bir lisan yerine suni bir Türk Esperantosu67 vücuda getiriyordu. Memleketin ihtiyacı ise, böyle bir yapma Esperantoya değil, bildiği ve anladığı mûnis68 ve gayr-ı69 suni kelimlerden mürekkep bir müfaheme70 vasıtasına idi. İşte, bu sebepten dolayı İkdam’daki tasfiyecilik cereyanından fayda yerine mazarrat71 husule geldi72.

Bu sırada tıbbiyede teşekkül eden gizli bir inkılap cemiyetinde (Pantürkizm, Panottomanizm, Panislamizm) mefkûrelerinden73 hangisi daha ziyade şeni-yete74 muvafık olduğu75 münakaşa ediliyordu. Bu münakaşa, Avrupa’daki ve Mısır’daki genç Türklere de intikal ederek bazıları Pantürkizm mefkûresini, bazıları da Panottomanizm mefkûresini kabul etmişlerdi. O zaman Mısır’da çıkan (Türk) gazetesinde (Ali Kemal), (Osmanlı ittihadı76) fikrini ileri sürerken, Akçuraoğlu Yusuf Bey’le Ferid Bey (Türk ittihadı) siyasetini tavsiye ediyorlardı.

Bu sırada Hüseyinzade Ali Bey İstanbul’dan ve Ağaoğlu Ahmet Bey Paris’ten Bakü’ye gelmişler ve orada mücahede77 için el ele vermişlerdi. Topçubaşıyef de bunlara iltihak etti78. Bu üç zat orada o zamana kadar hâkim bulunan Sünnilik ve Şiilik ihtilaflarını izale ederek79 Türklük ve İslamlık camiaları etrafında bütün Azerbaycanlıları toplamaya çalıştılar.

24 Temmuz inkılabından sonra Türkiye’de Osmanlılık fikri hâkim olmuştu. Bu esnada, intişara80 başlayan (Türk Derneği) mecmuası, gerek bu sebepten, gerek yine Tasfiyecilik cereyanına81 kapılmasından dolayı hiçbir rağbet görmedi.

67 Esperanto: yapay bir dil

68 munis: alışılmış

69 garr-ı sun’i : yapay olmayan

70 müfâheme: anlaşma

71 mazarrat: zarar

72 husûle gelmek: ortaya çıkmak, meydana gelmek 73 mefkûre: fikir akımı

74 şen’iyyet: gerçeklik, gerçek

75 muvâfık olmak: uygun olmak

76 ittihâd: birlik, birleşme

77 mücâhede: uğraşma, çabalama

78 iltihâk etmek: katılmak

79 izâle etmek: gidermek, ortadan kaldırmak 80 intişâr: yayımlanmak

81 cereyân: hareket, akım

9

Ziya Gökalp

31 Mart’tan sonra, Osmanlıcılık fikri eski nüfuzunu kaybetmeye başladı. Vaktiyle Abdülhamit’e İslam ittihadı fikrini vermiş olan Alman kayseri bu fırsattan istifade ederek, SultanAhmet Meydanı’nda (İslam ittihadı) namına bir miting yaptırdı. Bu günden itibaren, memleketimizde gizli (İttihad-ı İslam)82 teşkilatı yapılmaya başladı. Genç Türkler Osmanlıcı ve İttihad-ı İslamcı olmak üzere iki muarız83 kısma ayrılmaya başladılar. Osmanlıcılar kozmopolit, İttihad-ı İslam-cılar ise ultramonten84 idiler.

Her iki cereyan da memleket için muzırrdı85. Ben, 1326 Kongresinde Selanik’te Merkez-i Umumi86 azalığına intihap olunduğum87 sırada siyasi ahval bu merkezdeydi.

Bu sırada, Selanik’te (Genç Kalemler) isminde bir mecmua çıkıyordu. Mecmu-anın ser muharriri88 Ali Canip Bey’le bir gece Beyaz Kule bahçesinde konuşu-yorduk. Bu genç bana mecmuasının lisanda sadeliğe doğru bir inkılap yapmaya çalıştığını, Ömer Seyfettin’in bu mücahedede89 pişva90 olduğunu anlattı. Ömer Seyfettin’in lisan hakkındaki bu fikirleri tamamıyla benim kanaatlerime tevafuk ediyordu91. Gençliğimde Taşkışla’da mahpus bulunduğum sırada, neferlerin mülazım-ı evvele92 (evvel mülazım), mülazım-ı saniye93 (sani mülazım), Trablus-ı Garb’a (Garp Trablusu), Trablus-ı Şam’a (Şam Trablusu) demeleri bende şu kati kanaati uyandırmıştı:

Türkçeyi ıslah için bu lisandan bütün Arabi ve Farsi kelimeleri değil, umum Arabi ve Farsi kaideleri atmak. Arabi ve Farsi kelimelerden de Türkçesi olanları terkederek, Türkçe bulunmayanları lisanda ibka etmek94.

82 İttihâd-ı İslâm: İslam birliği

83 muârız: zıt, biribirne karşı

84 ultramonten: İslam taraftarı

85 muzırr: zararlı

86 merkez-i umûmî: genel merkez

87 intihâb olunmak: seçilmek

88 ser muharrir: başyazar

89 mücâhede: uğraş, mücadele

90 pîşvâ: önder, lider

91 tevâfuk etmek: uygun düşmek, uymak

92 mülâzım-ı evvel: üsteğmen

93 mülâzım-ı sâni: teğmen

94 ibka’ etmek: yaşatmak, devam ettirmek 10

Türkçülüğün Esasları

Bu fikre dair bazı yazılar yazmış isem de, neşrine fırsat bulamamıştım. Nasıl ki Türkçülük hakkında yazı yazmaya da henüz bir fırsat elvermemişti. Daha on beş

yaşında iken Ahmet Vefik Paşa’nın (Lehçe-i Osmani)’si ile Süleyman Paşa’nın (Tarih-i Âlem)’i bende Türkçülük temayüllerini95 doğurmuştu. 312’de İstanbul’a geldiğim zaman ilk aldığım kitap Leon Kahun’un tarihi olmuştu. Bu kitap adeta Pantürkizm mefkûresini96 teşvik etmek üzere yazılmış gibidir. O zaman Hüseyinzade Ali Bey’le temas ederek, Türkçülük hakkındaki kanaatlerini öğreniyordum.

Hülasa97, on yedi on sekiz seneden beri Türk milletinin sosyolojisini ve piko-lojisini tetkik için sarf ettiğim mesainin mahsulleri kafamın içinde istif edilmiş

duruyordu. Bunları meydana atmak için yalnız bir vesilenin zuhuruna98 ihtiyaç vardı. İşte, Genç Kalemler’de Ömer Seyfettin’in başlamış olduğu mücahede99

bu vesileyi ihzar etti100. Fakat ben lisan meselesini kafi görmeyerek Türkçülüğü bütün mefkûreleriyle, bütün programıyla ortaya atmak lazım geldiğini düşündüm. Bütün bu fikirleri ihtiva eden (Turan) manzumesini yazarak Genç Kalemler’de neşrettim. Bu manzume, tam zamanında intişar etmişti101.

Çünkü, Osmanlıcılıktan da, İslam ittihatçılığından102 da memleket için tehlikeler doğacağını gören genç ruhlar kurtarıcı bir mefkûre arıyorlardı. Turan manzumesi bu mefkûrenin ilk kıvılcımı idi. Ondan sonra, mütemadiyen bu manzumedeki esasları şerh ve tefsir etmekle103 uğraştım.

Turan manzumesinden sonra, Ahmet Hikmet Bey (Altın Ordu) makalesini neşr etti. İstanbul’da (Türk Yurdu) mecmuasıyla (Türk Ocağı) cemiyeti teşekkül etti. Halide Hanım (Yeni Turan) adlı romanıyla Türkçülüğe büyük bir kıymet verdi. Hamdullah Suphi Bey Türkçülüğün faal bir reisi oldu. İsimleri yukarıda geçen yahut geçmeyen bütün Türkçüler, gerek Türk Yurdu’nda gerek Türk Oca-95 temâyül: ilgi

96 mefkûre: fikir akımı

97 hülâsa: özetle

98 zuhûr: ortaya çıkmak, belirmek

99 mücâhede: uğraşma, çabalama

100 ihzâr etmek: hazırlamak

101 intişâr etmek: yayımlanmak

102 İslâm ittihâtçılığı: İslam birliği taraftarlığı 103 şerh ve tefsîr etmek: açıklamak

11

Ziya Gökalp

ğı’nda birleşerek beraber çalıştılar. Köprülüzade Fuat Bey (Türkiyat) sahasında büyük bir mütebahhir104 ve âlim oldu. İlmi eserleriyle Türkçülüğü tenvir etti105.

Yakup Kadri, Yahya Kemal, Falih Rıfkı, Refik Halit, Reşat Nuri Beyler gibi na-sirler106 ve Orhan Seyfi, Faruk Nafiz, Yusuf Ziya, Hikmet Nazım, Vala Nurettin Beyler gibi şairler yeni Türkçeyi güzelleştirdiler. Müfide Ferit Hanım da gerek kıymetli kitaplarıyla, gerek Paris’teki yüksek konferanslarıyla Türkçülüğün yük-selmesine büyük himmetler107 sarf etti.

Türkçülük âlemi bugün o kadar genişlemiştir ki bu sahada çalışan sanatkârlarla ilim adamlarının hepsinin isimlerini saymak ciltlerle kitaplara muhtaçtır. Yalnız Türk mimarlığında Mimar Kemal Bey’i unutmamak lazımdır. Bütün genç mi-marların Türkçü olmasında mumaileyh’in108 büyük bir tesiri vardır.

Mamafih109, Türkçülüğe dair bütün bu hareketler akim kalacaktı110, eğer Türkleri Türkçülük mefkûresi111 etrafında birleştirerek büyük bir inkıraz112 tehlikesinden kurtarmaya muvaffak olan büyük bir dâhi zuhur etmeseydi113! Bu büyük dâhinin ismini söylemeye hacet yok bütün cihan bugün Gazi Mustafa Kemal Paşa ismini mukaddes bir kelime addederek114 her an hürmetle anmaktadır. Evvelce Türkiye’de, Türk milletinin hiçbir mevkii yoktu. Bugün, her hak Türk’ündür. Bu topraktaki hâkimiyet Türk hâkimiyetidir, siyasette, harsta115, iktisatta hep Türk halkı hâkimdir. Bu kadar kati ve büyük inkılabı yapan zat Türkçülüğün en büyük adamıdır. Çünkü; düşünmek ve söylemek kolaydır. Fakat, yapmak ve bilhassa muvaffakiyetle116 neticelendirmek çok güçtür.

104 mütebahhir: ilmi deniz gibi olan

105 tenvîr etmek: aydınlatmak

106 nâsir: düzyazı erbabı, nesir yazarı

107 himmet: uğraş, çaba

108 mûmâ-ileyh: adı geçen

109 mâmâfîh: bununla birlikte

110 akîm kalmak: aksamak, sonuçsuz kalmak 111 mefkûre: fikir akımı

112 inkırâz: çöküş, yıkılış

113 zuhûr etmek: ortaya çıkmak, belirmek 114 addetmek: saymak

115 hars: kültür

116 muvaffakiyetle: başarıyla

12

Türkçülüğün Esasları

2

Türkçülük Nedir?

Türkçülük, Türk milletini yükseltmek demektir. O hâlde, Türkçülüğün mahi-yetini117 anlamak için, evvel emirde118 (millet) adı verilen zümrenin mahiyetini tayin etmek lazımdır. Millet hakkındaki muhtelif telakkileri119 tetkik edelim: (1) Irki Türkçülere göre millet (ırk) demektir. (Irk) kelimesi esasen mevaşi120

fenninin ıstılahlarındandır121. Her hayvan nevi122, teşrihi123 vasıfları itibarıyla bir takım enmuzeclere124 ayrılır. Bu enmuzeclere (ırk) adı verilir. Mesela, at nevinin (Arap ırkı), (İngiliz ırkı), (Macar ırkı) adlarını alan bir takım teşrihi enmuzecleri vardır.

İnsanlar arasında da, eskiden beri, beyaz ırk, siyah ırk, sarı ırk, kırmızı ırk namlarıyla dört ırk mevcuttur. Bu tasnif, kaba bir tasnif olmakla beraber, hâlâ kıymetini muhafaza etmektedir.

Beşeriyyat125 ilmi Avrupadaki insanları kafalarının şekli ve saçlarıyla ve gözle-rinin rengi itibariyle üç ırka ayırmıştır. Uzun kafalı kumral, uzun kafalı esmer, yassı kafalı.

Mamafih126, Avrupa’da hiçbir millet, bu enmuzeclerden yalnız birini muhtevi127

değildir. Her milletin içinde, muhtelif nispetlerde olmak üzere bu üç ırka mensup fertler mevcuttur. Hatta, aynı ailenin içinde, bir kardeş uzun kafalı kumral, diğerleri uzun kafalı esmer ve yassı kafalı olabilirler.

117 mâhiyyet: öz, nitelik, iç yüz

118 evvel emirde: önce, ilk olarak

119 muhtelif telakkîler: çeşitli görüşler/fikirler 120 mevâşî: zooloji

121 ıstılâh: terim, tabir, kelime

122 nev’: tür

123 teşrîhî: anatomik

124 enmûzec: tür, örnek

125 beşeriyyât: antropoloji

126 mâmâfîh: bununla birlikte

127 muhtevi: ihtiva eden, içine alan

13

Ziya Gökalp

Vakıa128 bir zamanlar, bazı beşeriyatçılar129 bu teşrihi enmuzeclerle içtimai130

hasletler131 arasında bir münasebet bulunduğunu iddia ederlerdi. Fakat birçok ilmi tenkitlerin ve bilhassa bizzat beşeriyatçılar arasında en yüksek bir mevkide bulunan (Manvorye) ismindeki alimin, teşrihi vasıfların içtimai seciyeler132

üzerinde hiçbir tesiri olmadığını ispat etmesi, bu eski iddiayı tamamıyla çürüt-tü. Irkın, bu suretle, içtimai hasletlerle hiçbir münasebeti kalmayınca, içtimai seciyelerin mecmuu133 olan millîyetle de hiçbir münasebeti kalmaması lazım gelir. O hâlde milleti başka bir sahada aramak iktiza eder134.

(2)Kavmi Türkçüler de milleti (kavim) zümresiyle karıştırırlar.

Kavim, aynı anadan, aynı babadan üremiş, içine hiç yabancı karışmamış kandaş

bir zümre demektir.

Eski cemiyetler, umumiyetle saf ve yabancılarla karışmamış birer kavim olduklarını iddia ederlerdi. Hâlbuki, cemiyetler kable’t-tarih135 zamanlarda bile, kavmi-yetçe halis136 değildiler. Muharebelerde esir alma, kız kaçırma, mücrimlerin137

kendi cemiyetinden kaçarak başka bir cemiyete girmesi, izdivaçlar, muhaceret-ler138, temsil ve temessül139 gibi hadiseler daima milletleri birbirine karıştırmıştı.

Fransız alimlerinden (Kamil Jülyen) ile (Meye) en eski zamanlarda bile saf bir kavim bulunmadığını iddia etmektedirler. Kable’t-tarih zamanlarda bile saf bir kavim bulunmazsa tarihi devirlerdeki kavmi hercümerçlerden140 sonra, artık saf bir kavmiyet aramak abes olmaz mı? Bundan başka sosyoloji ilmine göre, fertler 128 vâkı’â: gerçi, her ne kadar

129 beşeriyyâtçılar: antropologlar

130 ictimâî: sosyal, toplumsal

131 haslet: huy, yaratılış

132 seciyye: huy, karakter

133 mecmû’:hepsi, bütünü

134 iktizâ etmek: gerekmek

135 kable’t-târîh: tarih öncesi

136 hâlis: saf

137 mücrim: suçlu

138 muhâceret: göç

139 temsil ve temessül: benzeşme

140 herc ü merc: karışma, karmaşıklaşma

14

Türkçülüğün Esasları

dünyaya gelirken (lâ-içtimai141) olarak gelirler. Yani içtimai vicdanlardan hiçbirini beraberlerinde getirmezler. Mesela lisani, dinî, ahlaki, bedii142, siyasi, hukuki, iktisadi vicdanlardan hiçbirini beraber getirmezler. Bunların hepsini sonraları terbiye tarikiyle143 cemiyetten alırlar. Demek ki içtimai hasletler144 uzvi145

verasetle intikal etmez, yalnız terbiye tarikiyle intikal eder. O hâlde, kavmiyetin millî seciye146 nokta-yı nazarından147 da hiçbir rolü yok demektir.

Kavmi safvet148, hiçbir cemiyette bulunmamakla beraber, eski cemiyetler, kavmiyet mefkûresini149 takip ederlerdi. Bunun sebebi dinî idi. Çünkü, o cemiyetlerde, mabut150, cemiyetin ilk ceddinden ibaretti. Bu mabut, yalnız kendi zürriyetinden151 bulunanlara mabutluk etmek isterdi. Yabancıların kendi ma-bedine girmesini, kendisine yapılacak ibadetlere iştirak etmesini, kendi mahke-melerinde kendi kanunlarına göre muhakeme olunmasını arzu etmezdi. Buna binaen152, cemiyetin içine muhtelif (tebenni153) yollarıyla girmiş birçok fertler bulunmakla beraber bütün cemiyet, yalnız mabudun zürriyetlerinden mürek-kep154 itibar olunurdu155. Eski Yunan medinelerinde156, kable’l-İslam157 Araplarda, eski Türklerde hülasa158 henüz il devrinde bulunan bütün cemiyetlerde şu yalancı kavmiyeti görürüz.

141 lâ-ictimâî: asosyal, toplumsallık dışı 142 bedîî: sanatsal

143 tarîkiyle: yoluyla

144 haslet: ahlak, huy

145 uzvî: organik, genetik

146 seciyye: huy, karakter

147 nokta-yı nazar: bakış açısı

148 safvet: saflık

149 mefkûre: fikir

150 ma’bûd: tapınılan, ilah

151 zürriyet: soy, nesil

152 binâen: dayanarak

153 tebennî: evlat edinme

154 mürekkeb: karışmış, birleşmiş

155 itibâr olunmak: düşünülmek, varsayılmak 156 medîne: şehir

157 kable’l-İslam: İslam öncesi

158 hülâsa: kısacası

15

Ziya Gökalp

Şurası da var ki içtimai tekamülün159 o merhalesinde yaşayan milletler için kavmiyet mefkûresini160 takip etmek normal bir hareket olduğu hâlde, bugün içinde bulunduğumuz merhaleye nispetle marazidir161. Çünkü, o merhalede bulunan cemiyetlerde, içtimai tesanüd162 yalnız dindaşlık rabıtasından163 ibaretti. Dindaşlık kandaşlığa istinad edince164, tabiidir ki içtimai tesanüdün isti-natgahı165 da kandaşlık olur.

Bugünkü içtimai merhalemizde ise, içtimai tesanüd, harstaki166 iştirake istinad ediyor. Harsın intikal167 vasıtası terbiye olduğu için, kandaşlıkla hiçbir alakası yoktur.

(3) Coğrafi Türkçülere göre, millet, aynı ülkede oturan ahalilerin mecmuu168

demektir. Mesela, onlara göre bir İran milleti, bir İsviçre milleti, bir Belçika milleti, bir Britanya milleti vardır. Hâlbuki İran’da Farsi, Kürt ve Türk’ten ibaret olmak üzere üç millet, İsviçre’de Alman, Fransız, İtalyan’dan ibaret olmak üzere yine üç millet, Belçika’da aslen Fransız olan Valonlarla aslen Cermen olan Fla-manlar mevcuttur. Büyük Britanya adalarında ise Anglosakson, İskoçyalı, Galli, İrlandalı namlarıyla dört millet vardır. Bu muhtelif169 cemiyetlerin lisanları ve harsları170 birbirinden ayrı olduğu için, heyet-i mecmularına171 (millet) adını vermek doğru değildir.

Bazen bir ülkede müteaddid172 milletler olduğu gibi, bazen de bir millet müteaddid ülkelere dağılmış bulunur. Mesela, Oğuz Türklerine bugün Türkiye’de, Azerbaycan’da, İran’da, Harezm ülkesinde tesadüf ederiz.

159 tekâmül: ilerleme

160 mefkûre: düşünce akımı

161 marazî: sorunlu

162 tesânüd: dayanışma

163 râbıta: bağ, ilişki

164 istinâd etmek: dayanmak

165 istinâd-gâh: dayanak

166 hars: kültür

167 intikâl: aktarım

168 mecmû: toplamı, tümü, hepsi

169 muhtelif: çeşitli

170 hars: kültür

171 hey’et-ı mecmû’a: tümü, hepsi

172 müteaddid: çeşitli

16

Türkçülüğün Esasları

Bu zümrelerin lisanları ve harsları müşterek olduğu hâlde, bunları ayrı milletler telakki etmek173 doğru olabilir mi?

(4) Osmanlıcılara nazaran, millet Osmanlı İmparatorluğu’nda bulunan bütün tebaaya şamildir174. Hâlbuki, bir imparatorluğun bütün tebaasını bir tek millet telakki etmek büyük bir hatadan ibaretti. Çünkü, bu halitanın175 içinde müstakil176 harslara malik177 müteaddid milletler vardı.

(5) İslam ittihatçılarına178 göre, millet bütün müslümanların mecmuu demektir. Aynı dinde bulunan insanların mecmuuna (ümmet) adı verilir. O hâlde Müslümanların mecmuu da bir ümmettir. Yalnız lisanda ve harsta müşterek olan millet zümresi ise bundan ayrı bir şeydir.

(6) Fertçilere göre, millet bir adamın kendisini mensup addettiği179 herhangi bir cemiyettir. Filhakika180, bir fert, kendisini zahiren181 şu yahut bu cemiyete nispet etmekte182 hür zanneder. Hâlbuki fertlerde böyle bir hürriyet ve istiklal yoktur. Çünkü insandaki ruh, duygularla fikirlerden mürekkeptir183. Yeni ruhiyatçılara184 göre, hissi hayatımız asıldır, fikrî hayatımız ona aşılanmıştır.

Binaenaleyh185, ruhumuzun normal bir hâlde bulunabilmesi için, fikirlerimizin hislerimize tamamıyla uygun olması lazımdır. Fikirleri hislerine tevafuk186 ve istinad etmeyen187 bir adam ruhen hastadır. Böyle bir adam hayatta mesut olamaz. Mesela hissen dindar olan bir genç kendisini fikren dinsiz telakki ederse188, 173 telâkki etmek: düşünmek

174 şâmil: kaplayan, içine alan

175 halîta: karışık, birleşik yapı

176 müstakil: bağımsız

177 mâlik: sahip

178 İslâm ittihâtçıları: İslam birliği taraftarları 179 addetmek: saymak

180 fi’l-hakîka: gerçekten de, doğrusu

181 zâhiren: görünüşte

182 nispet etmek: bağlı saymak

183 mürekkeb: birleşerek oluşmuş

184 rûhiyyât: psikoloji

185 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 186 tevâfuk etmek: uymak

187 istinâd etmek: dayanmak

188 telakki etmek: saymak

17

Ziya Gökalp

ruhu bir muvazeneye189 malik olabilir mi?190 Şüphesiz, hayır! Bunun gibi, her fert hisleri vasıtasıyla muayyen bir millete mensuptur. Bu millet, o ferdin içinde yaşadığı ve terbiyesini aldığı cemiyetten ibarettir. Çünkü, bu fert, içinde yaşadığı cemiyetin bütün duygularını terbiye vasıtasıyla almış, tamamıyla ona ben-zemiştir. O hâlde bu fert ancak bu cemiyetin içinde yaşarsa mesut olabilir. Başka bir cemiyetin içine giderse, daüssılaya191 uğrar, hastalanır, hissen müşterek bulunduğu cemiyetin içine gitmek için hasret çeker. O hâlde, bir ferdin, istediği zaman, millîyetini değiştirebilmesi, kendi elinde değildir. Çünkü, millîyet de, harici bir şeniyettir192. İnsan millîyetini, cehaletle tanıyamamışken, sonradan taharri ve tahkik193 vasıtasıyla keşfedebilir. Fakat, bir fırkaya girer gibi, sırf iradesiyle şu yahut bu millete intisap edemez194.

O hâlde, millet nedir? Irki, kavmi, coğrafi, siyasi, iradi195 kuvvetlere tefevvuk196

ve tahakküm edebilecek başka ne gibi bir rabıtamız var?

İçtimaiyat ilmi197 ispat ediyor ki, bu rabıta terbiyede, harsta198, yani duygularda iştiraktir199. İnsan en samimi, en deruni200 duygularını ilk terbiye zamanında alır. Daha beşikte iken, işittiği ninnilerle anadilinin tesiri altında kalır. Bundan dolayıdır ki en çok sevdiğimiz lisan anadilimizdir. Ruhumuza vücut veren bütün dinî, ahlaki, bedii201 duygularımızı bu lisan vasıtasıyla almışız. Zaten ruhumuzun içtimai202 hisleri, bu dinî, ahlakî, bedii duygulardan ibaret değil midir? Bunları çocukluğumuzda hangi cemiyetten almışsak, daima o cemiyette yaşamak isteriz. Başka bir cemiyetin içinde daha büyük bir refahla yaşamamız 189 muvâzene: denge, ölçü

190 mâlik olmak: sahip olmak

191 dâü’s-sılâ: sıla hasreti

192 şe’niyyet: gerçeklik, gerçek

193 taharrî ve tahkîk: araştırma ve inceleme 194 intisâb etmek: bağlanmak, mensup olmak 195 irâdî: iradeye bağlı

196 tefevvuk: uygunluk

197 ictimâiyyat ilmi: sosyoloji

198 hars: kültür

199 iştirâk: ortaklık

200 derûnî: içten

201 bedîî: sanatsal

202 ictimâî: toplumsal

18

Türkçülüğün Esasları

mümkün iken, cemiyetimiz içindeki fakrı203 ona tercih ederiz. Çünkü, dostlar içindeki bu fakirlik, yabancılar arasındaki o refahtan ziyade bizi mesut kılar.

Zevkimiz, vicdanımız, iştiyaklarımız204, hep içinde yaşadığımız, terbiyesini aldığımız cemiyetindir. Bunların aks-i sedasını205 ancak o cemiyet içinde işitebiliriz.

Ondan ayrılıp da başka bir cemiyete intisap edebilmemiz206 için, büyük bir mani vardır. Bu mani, çocukluğumuzda o cemiyetten almış olduğumuz terbiyeyi ruhumuzdan çıkarıp atmanın mümkün olmamasıdır. Bu mümkün olmadığı için, eski cemiyet içinde kalmaya mecburuz.

Bu ifadelerden anlaşıldı ki millet, ne ırki, ne kavmi, ne coğrafi, ne siyasi, ne de iradi bir zümre değildir. Milet, lisanca, dince, ahlakça ve bediiyatça207 müşterek olan, yani aynı terbiyeyi almış fertlerden mürekkep208 bulunan bir zümredir.

Türk köylüsü onu (dili dilime uyan, dinî dinîme uyan) diyerek tarif eder. Filha-kika209, bir adam kanca müşterek bulunduğu insanlardan ziyade, dilde ve dinde müşterek bulunduğu insanlarla beraber yaşamak ister. Çünkü, insani şahsiyeti-miz, bedenimizde değil, ruhumuzdadır. Maddi meziyetlerimiz ırkımızdan geli-yorsa, manevi meziyetlerimiz de terbiyesini aldığımız cemiyetten geliyor. (Büyük İskender) diyordu ki (benim hakiki babam Filip değil, Aristottur. Çünkü, birincisi maddiyatımın, ikincisi maneviyatımın tekevvününe210 sebep olmuştur.) İnsan için, maneviyat, maddiyattan mukaddemdir211. Bu itibarla millîyette şecere212 aranmaz. Yalnız, terbiyenin, mefkûrenin213 millî olması aranır. Normal bir insan hangi milletin terbiyesini almışsa, ancak onun mefkûresine çalışabilir.

Çünkü, mefkûre bir vecd menbaı214 olduğu içindir ki aranır. Hâlbuki, terbiye-203 fakr: fakirlik

204 iştiyâk: istek, şevk

205 aks-i sadâ: yankı, yansıma

206 intisâb etmek: bağlanmak, girmek

207 bedîiyyât: sanat

208 mürekkeb: birleşerek oluşmuş

209 fi’l-hakîka: gerçekten de, doğrusu

210 tekevvün: ortaya çıkmak, oluşmak

211 mukaddem: önce gelen

212 şecere: kütük, soy

213 mefkûre: fikir, düşünce tarzı

214 vecd menbaı: vecd kaynağı

19

Ziya Gökalp

siyle büyümüş bulunmadığımız bir cemiyetin mefkûresi, ruhumuza asla vecd veremez. Bilakis, terbiyesini almış olduğumuz cemiyetin mefkûresi ruhumuzu vecdlere gark ederek215 mesut yaşamamıza sebep olur. Bundan dolayıdır ki, insan terbiyesiyle büyüdüğü cemiyetin mefkûresi uğruna hayatını feda edebilir.

Hâlbuki, zihnen kendisini nispet ettiği216 yabancı bir cemiyet uğruna ufak bir menfaatini bile feda edemez. Hülasa217, insan terbiyece müşterek bulunmadığı bir cemiyet içinde yaşarsa bedbaht olur218. Bu mütalaalardan219 çıkaracağımız ameli netice220 şudur: Memleketimizde vaktiyle dedeleri Arnavutluk’tan yahut Arabistan’dan gelmiş milletdaşlarımız vardır. Bunları Türk terbiyesiyle büyümüş

ve Türk mefkûresine çalışmayı itiyad etmiş221 görürsek sair milletdaşlarımızdan hiç tefrik etmemeliyiz222. Yalnız saadet zamanında değil, felaket zamanında da bizden ayrılmayanları nasıl milletimizden hariç telakki edebiliriz223. Hususuy-la224, bunlar arasında milletimize karşı büyük fedakârlıklar yapmış, Türklüğe büyük hizmetler ifa etmiş olanlar varsa, nasıl olur da bu fedakâr insanlara (siz Türk değilsiniz) diyebiliriz. Filhakika, atlarda şecere225 aramak lazımdır, çünkü bütün meziyetleri sevk-ı tabiiye226 müstenid227 ve ırsi olan hayvanlarda da ırkın büyük bir ehemmiyeti vardır. İnsanlarda ise, ırkın içtimai228 hasletlere229 hiçbir tesiri olmadığı için, şecere aramak doğru değildir. Bunun aksini meslek230 ittihaz edersek231, memleketimizdeki münevverlerin232 ve mücahitlerin birçoğunu 215 gark etmek: boğmak, batırmak

216 nispet etmek: bağlamak, yakın görmek 217 hülâsa: özetle

218 bedbaht olmak: mutsuz olmak

219 mütâlaa: düşünce, değerlendirme

220 amelî netice: pratik sonuç

221 i’tiyâd etmek: alışmak

222 tefrîk etmek: ayırmak

223 telakkî etmek: düşünmek

224 hususuyla: özellikle

225 şecere: soy, sülale

226 sevk-ı tabiî: içgüdüsel yönlendirme

227 müstenid: dayanan

228 ictimâî: toplumsal

229 haslet: huy, karakter

230 meslek: sistem, tarz, yol

231 ittihaz etmek: kabul etmek

232 münevver: aydın

20

Türkçülüğün Esasları

feda etmek iktiza edecektir233. Bu hâl, caiz234 olmadığından (Türküm) diyen her ferdi Türk tanımaktan, yalnız Türklüğe hıyaneti görülenler varsa, cezalandır-maktan başka çare yoktur.

3

Türkçülük ve Turancılık

Türkçülükle Turancılığın farklarını anlamak için, (Türk) ve (Turan) zümrelerinin hudutlarını tayin etmek lazımdır. Türk, bir milletin adıdır. Millet, kendisine mahsus bir harsa235 malik olan236 bir zümre demektir. O hâlde, Türkün yalnız bir lisanı, bir tek harsı olabilir.

Halbuki, Türkün bazı şubeleri Anadolu Türklerinden ayrı bir lisan, ayrı bir hars yapmaya çalışıyorlar. Mesela, Şimal237 Türklerinden bir kısım gençler bir Tatar lisanı, Tatar harsı vücuda getirmekle meşguldürler. Bu hareket, Türklerin başka bir millet, Tatarların da başka bir millet olması neticesini verecektir. Uzakta bulunduğumuz için, Kırgızların ve Özbeklerin nasıl bir şiar238 takip edeceklerini bilmiyoruz. Bunlar da birer ayrı lisan ve edebiyat, birer ayrı hars vücuda getir-meye çalışırlarsa, Türk milletinin hududu daha daralmış olur. Yakutlarla Altay Türkleri daha uzakta bulundukları için, bunları Türkiye Türklerinin harsî dairesine almak daha güç görünüyor.

Bugün, harsça birleşmesi kolay olan Türkler, bilhassa Oğuz Türkleri yani Türk-menlerdir. Türkiye Türkleri gibi, Azerbaycan, İran ve Harezm ülkelerinin Türkleri de Oğuz uruğuna239 mensupturlar. Binaenaleyh240, Türkçülükteki yakın mefkûremiz241 (Oğuz İttihadı242) yahut (Türkmen İttihadı) olmalıdır. Bu itti-hattan maksat nedir? Siyasi bir ittihat mı? Şimdilik, hayır! İstikbal hakkında 233 iktizâ etmek: gerekmek

234 câiz: uygun

235 hars: kültür

236 mâlik olmak: sahip olmak

237 şimâl: kuzey

238 şiâr: yol, yön

239 uruk: soy, sülale

240 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 241 mefkûre: ideal, maksat, düşünce

242 ittihâd: birleşme, birlik

21

Ziya Gökalp

bugünden bir hüküm veremeyiz. Fakat, bugünkü mefkûremiz, Oğuzların yalnız harsça243 birleşmesidir.

Oğuz Türkleri, bugün dört ülkede yayılmış olmakla beraber, hepsi birbirine yakın akrabadırlar. Dört ülkedeki Türkmen illerinin adlarını karşılaştırırsak, görürüz ki birinde bulunan bir (il)in yahut (boy)un diğerlerinde şubeleri var.

Mesela, Harezm’de Tekelerle Sarıları ve Karakalpakları görüyoruz.

Memleketimizde Tekeler bir sancak teşkil edecek kadar çoktur; hatta bir kısmı vaktiyle Rumeli’ye nakledilmiştir. Türkiye’deki (Sarılar) bilhassa (Rumkale)’de otururlar. Karakalpaklar ise, (Karapapak) ve (Terekeme) adlarını alarak Sivas, Kars ve Azerbaycan cihetlerinde244 yerleşmişlerdir. Harezm’de Oğuz’un (Salur) ve (İmralı) boylarıyla (Çavda) ve (Göklen=Karluklardan Kealin) illeri vardır.

Bu isimlere Anadolu’nun muhtelif245 noktalarında tesadüf edilir. Köklün, kendi adını Van’da bir köye (Gök Oğlan) şeklinde vermiştir.

Oğuz’un Bayat ve Afşar boyları da gerek Türkiye’de, gerek İran’da ve Azerbaycan’da mevcutturlar. Akkoyunlularla Karakoyunlular da bu üç ülkede yayılmış-lardır. O hâlde, Harezm, İran, Azerbaycan ve Türkiye ülkeleri Türk etnografya itibarıyla aynı uruğun246 yurtlarıdır. Bu dört ülkenin mecmuuna247 (Oğuzistan) adını verebiliriz. Türkçülüğün yakın hedefi bu büyük kıtada yalnız bir tek harsın hâkim olmasıdır.

Oğuz Türkleri umumiyetle248 Oğuzhan’ın torunlarıdır. Oğuz Türkleri birkaç asır evveline gelinceye kadar mütesanid249 bir aile hâlinde yaşarlardı. Mesela Fuzuli bütün Oğuz şubeleri içinde okunan bir Oğuz şairidir. Korkut Ata kitabı Oğuzların resmi Oğuzname’si olduğu gibi, Şah İsmail, Âşık Kerem, Köroğlu kitapları gibi halk eserleri de bütün Oğuzistan’a yayılmıştır.

243 harsça: kültürce

244 cihet: taraf

245 muhtelîf: çeşitli

246 uruk: soy, sülale

247 mecmû’: tümü, hepsi

248 umûmiyetle: genel olarak

249 mütesânid: birbirine bağlı

22

Türkçülüğün Esasları

Türkçülüğün uzak mefkûresi250 (Turan)’dır. Turan bazılarının zannettiği gibi, Türklerden başka, Moğolları, Tunguzları, Finuaları, Macarları da ihtiva eden251

bir (kavimler halitası252) değildir. Bu zümreye, ilim lisanında (Ural ve Altay) zümresi denilir. Mamafih253 bu sonki zümreye mensup kavimlerin lisanları arasında bir akrabalık bulunduğu da henüz ispat edilememiştir. Hatta, bazı müellifler254, Ural kavimleriyle Altay kavimlerinin birbirinden ayrı iki zümre teşkil ettiğini ve Türklerin Moğollar ve Tunguzlarla beraber Altay zümresine, Finualarla Macarların da Ural zümresine mensup olduklarını iddia ediyorlar.

Türklerin Moğollarla ve Tunguzlarla lisani bir karabeti255 olduğu da henüz ispat edilememiştir. Bugün ilmen sabit olan bir hakikat varsa, o da Türkçe konuşan Yakut, Kırgız, Özbek, Kıpçak (Tatar), Oğuz gibi Türk şubelerinin lisanca ve anenece256 kavmi bir vahdete257 malik bulunduğudur258. Turan kelimesi, Turlar yani Türkler demek olduğu için, münhasıran259 Türkleri ihtiva eden camiavi260

bir isimdir. O hâlde, (Turan) kelimesini bütün Türk şubelerini ihtiva eden büyük Türkistan’a hasretmemiz261 lazım gelir. Çünkü, (Türk) kelimesi bugün yalnız Türkiye Türklerine verilen bir ünvan hükmüne geçmiştir. Türkiye’deki Türk harsına262 dahil olanlar, tabii yine bu ismi alacaklardır. Benim itikadımca263, bütün Oğuzlar yakın bir zamanda bu isimde birleşeceklerdir. Fakat, Tatarlar, Özbekler, Kırgızlar ayrı harslar vücuda getirdikleri taktirde, ayrı milletler hâlini alacaklarından, yalnız kendi isimleriyle anılacaklardır. O zaman bütün bu eski akrabaları kavmi264 bir camia hâlinde birleştiren müşterek bir ünvana lüzum hissedilecek. İşte bu müşterek unvan (Turan) kelimesidir.

250 mefkûre: düşünce, amaç

251 ihtivâ etmek: içine alan, kapsayan

252 halîta: karışık, birleşik yapı

253 mâmâfîh: bununla birlikte

254 müellîf: yazar

255 karâbet: yakınlık

256 an’ene: gelenek

257 vahdet: birlik, bütünlük

258 mâlik bulunmak: sahip olmak

259 münhasıran: sadece

260 câmi’avî: bir topluluğa ait

261 hasretmek: sınırlandırmak

262 hars: kültür

263 i’tikâd: inanç

264 kavmî: ulusal

23

Ziya Gökalp

Türkçülerin uzak mefkûresi, (Turan) namı altında birleşen Oğuzları, Tatarları, Kırgızları, Özbekleri, Yakutları lisanda, edebiyatta, harsta birleştirmektir. Bu mefkûrenin bir şeniyet265 hâline geçmesi mümkün mü, yoksa değil mi? Yakın mefkûreler için bu cihet266 aranırsa da, uzak mefkûreler için aranmaz. Çünkü, uzak mefkûre, ruhlardaki vecdi namütenahi267 bir dereceye yükseltmek için, is-tihdaf edilen268 çok cazibeli bir hayaldir. Mesela, Lenin, Bolşeviklik için, yakın mefkûre269 olarak Kollektivizmi, uzak mefkûre suretinde de Komünizmi ileri sürmüştür. Komünizmin ne zaman husule geleceğini270 soranlara şu cevabı veriyor: “Komünizmin ne zaman tatbik olunacağını şimdiden kestirmek mümkün değildir. Bu, Hazret-i Muhammed’in cenneti gibi ne zaman ve nerede görüne-ceği malum olmayan bir şeydir.”

İşte, Turan mefkûresi de bunun gibidir. Yüz milyon Türk’ün bir millet hâlinde birleşmesi, Türkçüler için en kutlu bir vecd menbaıdır271. Turan mefkûresi olmasaydı, Türkçülük bu kadar süratle intişar etmeyecekti272. Mamafih273 kim bilir? Belki, istikbalde (Turan) mefkûresinin husulü274 de mümkün olacaktır.

Mefkûre, istikbalin halikidir275. Dün Türkler için hayali bir mefkûre hâlinde bulunan (Millî devlet), bugün Türkiyede bir şeniyet276 hâlini almıştır. O hâlde, Türkçülüğü mefkûresinin büyüklüğü noktasından üç dereceye ayırabiliriz: (1) Türkçülük

(2) Oğuzculuk yahut Türkmencilik

(3) Turancılık

265 şe’niyyet: gerçeklik

266 cihet: yön, taraf

267 nâ-mütenâhî: sonsuz, bitmez

268 istihdâf edilmek: bir şeyin hedeflenmesi 269 mefkûre: düşünce, amaç

270 husûle gelmek: gerçekleşmek, ortaya çıkmak 271 vecd menba’: heyecan kaynağı

272 intişâr etmek: yayılmak

273 mâmâfîh: bununla birlikte

274 husûl: gerçekleşmek

275 hâlik: yaratıcı

276 şe’niyyet: gerçeklik

24

Türkçülüğün Esasları

Bugün şeniyet277 sahasında yalnız Türkiyecilik vardır. Fakat, ruhların büyük bir iştiyakla278 aradığı (Kızıl Elma), şeniyet sahasında değil, hayal sahasındadır.

Türk köylüsü Kızıl Elmayı tahayyül ederken279, gözünün önüne eski Türk il-hanlıkları280 gelir. Filhakiha281, Turan mefkûresi282 mazide bir hayal değil, bir şeniyetti. Milattan 210 sene evvel, Kun283 hükümdarı (Mete) Kunlar (Hunlar) namı altında bütün Türkleri birleştirdiği zaman (Turan) mefkûresi bir şeniyet hâline girmişti. Hunlardan sonra Avarlar, Avarlardan sonra Göktürkler, Gök-türklerden sonra Oğuzlar, bunlardan sonra Kırgız Kazaklar, daha sonra Gür-han, Cengizhan ve sonuncu olmak üzere Timurlenk Turan mefkûresini şeniyet hâline getirmediler mi?

(Turan) kelimesinin manası şu suretle tahdit olunduktan284 sonra, artık, Macarların, Finuaların, Moğolların, Tunguzların Turanla bir alakaları kalmamak icap eder. Turan, bütün Türklerin mazide ve belki de istikbalde bir şeniyet olan büyük vatanıdır.

Turaniler, yalnız Türkçe konuşan milletlerdir. Eğer Ural ve Altay ailesi gerçekten varsa, bunun kendisine mahsus bir ismi olduğundan (Turan) adına ihtiyacı yoktur.

Bir de bazı Avrupalı müellifler285, Garbi Asya’da aslen Samilere yahut Arilere mensup olmayan bütün kavimlere (Turani) adını veriyorlar. Bunların maksadı, bu kavimlerin Türklerle akraba olduğunu tasdik etmek değildir. Yalnız Samiler-le Arilerden hariç kavimler olduğunu anlatmak içindir.

Bundan başka, bazı müellifler de Şehname’ye nazaran286 (Tur) ile (İrc)’in kardeş olduğuna bakarak Turan’ı eski İran’ın bir kısmı addetmektedirler287. Hâl-277 şeniyet: gerçeklik

278 iştiyâk: şevk, istek

279 tahayyül etmek: hayal etmek

280 ilhanlık: imparatorluk

281 fi’l-hakîka: gerçekten, doğrusu

282 mefkûre: düşünce, ideal

283 Kun: Hun

284 tahdîd olunmak: sınırlandırılmak

285 müellif: yazar

286 nazaran: göre

287 addetmek: saymak

25

Ziya Gökalp

buki, Şehname’ye göre, Tur ile İrc’in üçüncü bir kardeşleri daha vardır ki adı (Selem)’dir. (Selem) ise İran’dan bir şubenin dedesi değil, bütün Samilerin müşterek ceddidir. O hâlde, Feridun’un oğulları olan bu üç kardeş Nuh’un oğulları gibi, eski etnografik taksimatın288 adlarından doğmuştur. Bundan anlaşılıyor ki (Turan) İran’ın bir cüzü289 değil, bütün Türk illerinin mecmuu290 olan Türk camiasından ibarettir. Mecmuu olan Türk camiasından ibarettir.

4

Hars291 ve Medeniyet

Hars ile medeniyet arasında hem iştirak292 noktası, hem de ayrılık noktaları vardır. Hars ile medeniyet arasındaki iştirak noktası, ikisinin de bütün iç-timai293 hayatları camii olmasıdır294. İçtimai hayatlar şunlardır: Dinî hayat, ahlaki hayat, hukuki hayat, muakalevi295 hayat, bedii296 hayat, iktisadi hayat, lisani hayat, fenni hayat. Bu sekiz türlü içtimai hayatların mecmuuna (hars) adı verildiği gibi (medeniyet) de denilir. İşte, hars ile medeniyet arasında iştirak ve müşabehet297 noktası budur. Şimdi de hars ile medeniyet arasındaki ayrılıkları, farkları arayalım:

Evvela, (hars) millî olduğu hâlde, (medeniyet) beynelmileldir298. Hars, yalnız bir milletin dinî, ahlaki, hukuki, muakalevi, bedii, lisani, iktisadi ve fenni hayatlarının ahenktar299 bir mecmuasıdır300. Medeniyetse, aynı (mamure)ye301 dahil birçok milletlerin içtimai hayatlarının müşterek bir mecmuudur. Mesela, Av-288 taksîmât: ayrım

289 cüz: parça

290 mecmû’: bütün, toplamı

291 hars: kültür

292 iştirak noktası: birleşilen nokta, ortak nokta 293 ictimâî: toplumsal, sosyal

294 câmi’ olmak: içermek,

295 mu’âkalevî: akla dayalı, aklî

296 bedîî: sanatsal

297 müşâbehet: benzeşme

298 beyne’l-milel: uluslararası

299 ahengdâr: ahenkli

300 mecmua: toplam, birleşim, bütün

301 ma’mûre: medeniyet dairesi

26

Türkçülüğün Esasları

rupa ve Amerika mamuresinde bütün Avrupalı milletler arasında müşterek bir (Garp medeniyeti) vardır. Bu medeniyetin içinde birbirinden ayrı ve müstakil olmak üzere bir İngiliz harsı bir Fransız harsı, bir Alman harsı ilh302 mevcuttur.

Saniyen303, medeniyet usul vasıtasıyla ve ferdi iradelerle vücuda gelen içtimai304 hadiselerin mecmuudur. Mesela dine dair bilgiler ve ilmler, usul ve irade ile vücuda geldiği gibi, ahlaka, hukuk, güzel sanatlara, iktisada, muakaleye305, lisana ve fenlere dair bilgiler ve nazariyeler306 de hep fertler tarafından usul ve irade ile vücuda geti-rilmişlerdir. Binaenaleyh307, aynı mamure dahilinde bulunan bütün bu mefhumla-rın308, bilgilerin ve ilimlerin mecmuu309 (medeniyet) dediğimiz şeyi vücuda getirir.

Harsa310 dahil olan şeylerse, usul ile, fertlerin iradesiyle vücuda gelmemişlerdir, suni değillerdir. Nebatların311, hayvanların uzvi312 hayatı nasıl kendiliğinden ve tabii bir surette inkişaf ediyorsa313, harsa dahil olan şeylerin teşekkül314 ve teka-mülü315 de tıpkı öyledir. Mesela, lisan fertler tarafından usulle yapılmış bir şey değildir. Lisanın bir kelimesini değiştiremeyiz. Onun yerine başka bir kelime icat edip koyamayız. Lisanın, kendi tabiatından doğan bir kaidesini de değiştiremeyiz. Lisanın kelimeleri ve kaideleri ancak kendiliklerinden değişirler. Biz bu değişmeye seyirci kalırız. Fertler tarafından lisana yalnız birtakım ıstılah-lar316 yani yeni lafzlar317 ilave olunabilir. Fakat, bu lafzlar mensup olduğu mesleki zümre tarafından kabul edilmedikçe, lafz, lafz mahiyetinde kalarak, kelime mahiyetini alamaz. Yeni bir lafz, bir mesleki zümre tarafından kabul edildikten 302 ilh: vb.

303 sâniyen: ikinci olarak

304 ictimâi: toplumsal, sosyal

305 mu’âkale: akıl, aklî

306 nazariye: görüş, teori

307 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 308 mefhûm: kavram

309 mecmû’: bütünü, hepsi

310 hars: kültür

311 nebât: bitki

312 uzvî: organik, canlı

313 inkişaf etmek: ortaya çıkmak

314 teşekkül: meydana gelme, şekillenme

315 tekâmül: gelişme, değişme

316 ıstılah: kelime türetme

317 lafz: söz, kelime

27

Ziya Gökalp

sonra da, zümrevi318 bir kelime mahiyetini alır. Ancak, bütün halk tarafından kabul edildikten sonradır ki müşterek319 kelimeler arasına girebilir.

Fakat, yeni lafzların320 bir zümre yahut bütün halk tarafından kabul edilip edil-memesi mucitlerinin elinde değildir. Eski Osmanlı lisanında Şinasi’den beri milyonlarca yeni lafzlar icat olunduğu hâlde, bunlardan cüzi bir kısmı zümrevi kelimeler sırasına geçebilmiştir, müşterek kelimeler sırasına geçenlerse beş on kelimeye münhasırdır321.

Demek ki harsın ilk numunesini lisanın kelimelerinde, medeniyetinin ilk numunesini de yeni lafzlar suretinde icat olunan ıstılahlarda322 görüyoruz. Kelimeler içtimai323 müesseselerdir324, yeni lafzlarsa ferdi tesislerdir325. Bir ferdin icat ettiği bir lafz bazen, ani bir intişarla326 halk arasında yayılabilir. Fakat bu intişar kuvvetini o lafza veren, onu icat eden değildir; cemiyetin fertlerce meçhul olan gizli bir cereyanıdır327.

Bundan on beş sene evvel, memleketimizde yan yana iki lisan yaşıyordu: Bunlardan birincisi, resmi bir kıymete malikti328 ve yazıyı inhisar329 altına almış gibiydi. Buna (Osmanlıca) adı veriliyordu.

İkincisi, yalnız halk arasında konuşmaya münhasır330 kalmış gibiydi. Buna da istihfafla331 (Türkçe) adı veriliyordu ve avama332 mahsus bir (argo) zannedili-yordu. Hâlbuki asıl tabii ve hakiki lisanımız bu idi. (Osmanlıca) ise, Türkçe, 318 zümrevî: zümreye ait

319 müşterek: ortak

320 lafz: söz, kelime

321 münhasır: sınırlı

322 ıstılâh: tabir, deyim

323 ictimâî: toplumsal

324 müessese: türetim, yapım, oluşum

325 tesîs: oluşum, türetim

326 intişâr: yayılma

327 cereyân: hareket, akım

328 mâlik: sahip

329 inhisâr: sınırlama, kontrol

330 münhasır: sınırlı

331 istihfâf: küçümseme

332 avâm: halk

28

Türkçülüğün Esasları

Arapça ve Acemceden ibaret olan üç lisanın sarfını333, nahvini334, kamusunu335

bileştirmekle husule gelmiş336 suni bir halitadan337 ibaretti. Bu iki lisandan birincisi tabii bir teşekkül338 ve teamülle339 kendiliğinden vücuda gelmişti. Binae-naleyh340, harsımızın341 lisanı idi. İkincisi ise fertler tarafından usulle ve irade ile yapılmıştı. Bu lisani aşurenin içine yalnız bazı Türkçe kelimeler ve edatlar karı-şabilirdi. Demek ki Osmanlıcanın harsımızdan pek az bir hissesi vardı. Bundan dolayı ona medeniyetimizin lisanı idi diyebiliriz.

Memleketimizde bu iki lisan gibi, iki vezin de yan yana yaşıyordu. Türk halkının kullandığı Türk vezni, usul ile yapılmıyordu. Halk şairleri vezinli olduğunu bilme-den gayet lirik şiirler yazıyorlardı. Tabii bu ilham ile, ibda342 ile oluyordu. Usulle ve taklitle yapılmıyordu. O hâlde, bu vezin de Türk halkına dahildi. Osmanlı veznine gelince, bu Acem şairlerinden alınmıştı. Bu vezinde şiir yazanlar taklitle ve usulle yazıyorlardı. Bundan dolayıdır ki (aruz vezni) denilen bu vezin halk arasına nüfuz edememişti. Bu vezinde şiir yazanlar, Acem edebiyatını tederrüs343 tarikiy-le344 öğreniyorlar, usul vasıtasıyla aruzu tatbik ediyorlardı345. Binaenaleyh, aruz vezni millî harsımıza dahil olmadı. Acemlerde ise köylüler bile aruz vezninde şiirler söylerler. Binaenaleyh, aruz vezni İran’ın millî harsına dahil demektir.

Memleketimizde bunlardan başka, yanyana yaşayan iki musıki vardır. Bunlardan birisi halk arasında kendi kendine doğmuş olan (Türk musıkisi) diğeri (Farabi) tarafından Bizans’tan tercüme ve iktibas346 olunan (Osmanlı musıki-333 sarf: biçimbilgisi, yapıbilgisi

334 nahv: sözdizim, cümlebilgisi

335 kâmûs: söz varlığı

336 husûle gelmek: ortaya çıkmak

337 halîta: karışık, birleşik yapı

338 teşekkül: meydana gelme, şekillenme

339 teâmül: kullanılmak yoluyla yaygınlaşma 340 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 341 hars: kültür

342 ibdâ’: özgün eser yaratma

343 tederrüs: ders alma, öğrenme

344 tarîkiyle: yoluyla, vasıtasıyla

345 tatbîk etmek: uygulamak, kullanmak

346 iktibas: almak

29

Ziya Gökalp

si)dir. Türk musıkisi ilham ile vücuda gelmiş, taklitle hariçten347 alınmamıştır.

Osmanlı musıkisi ise, taklit vasıtasıyla hariçten alınmış ve ancak usulle devam ettirilmiştir. Bunlardan birincisi harsımızın, ikinicisi ise, medeniyetimizin mu-sıkisidir. Medeniyet usulle yapılan ve taklit vasıtasıyla bir milletten diğer millete geçen mefhumların348 ve tekniklerin mecmuudur349. Hars350 ise hem usulle yapılan, hem de taklitle başka milletlerden alınamayan duygulardır. Bu sebeple, Osmanlı musıkisi kaidelerden mürekkep351 bir fen şeklinde olduğu hâlde, Türk musıkisi, kaidesiz, usulsüz, fensiz melodilerden, Türk’ün bağrından kopan samimi nağmelerden ibarettir. Hâlbuki Bizans musıkisinin menşeine çıkarsak bunu da eski Yunanlıların harsı dahilinde görürüz.

Edebiyatımızda da aynı ikilik mevcuttur. Türk edebiyatı halkın darbı mesele-riyle352 bilmecelerinden, halk masallarıyla halk koşmalarından, destanlarından, halk cenknameleriyle menkıbelerinden, tekkelerin353 ilahileriyle nefeslerinden, halkın nekregüyane354 fıkralarından ve halk temaşasından355 ibarettir. Darbı meseller doğrudan doğruya halkın hikmetleridir. Bilmeceleri de vücuda getiren halktır. Halk masalları da fertler tarafından düzülmemiştir. Bunlar Türk’ün esatir356 devrelerinden başlayarak anenevi357 bir surette zamanımıza kadar gelen peri masallarıyla dev masallarıdır. Dede Korkut kitabındaki masallar da ozandan ozana şifahi358 bir surette intikal ederek ancak birkaç asır evvel yazılmıştır. Şah İsmail, Âşık Kerem, Âşık Garip, Köroğlu kitapları da vaktiyle halk tarafından yazılmış halk masallarıdır. Türk tarihinde ve etnografyasındaki ustureler359, lejantlar360, efsaneler de, Türk edebiyatının unsurlarıdır. Cenkna-347 hâric: dışarı

348 mefhûm: kavram

349 mecmû’: toplam, hepsi

350 hars: kültür

351 mürekkeb: karıştırılarak, birleştirilerek oluşmuş

352 darb-ı mesel: atasözü, özlü söz

353 tekye: tekke

354 nekregûyâne: mizahi tarzda, gülünç

355 temâşâ: seyirlik eser

356 esâtir: masal, mitoloji

357 an’enevi: geleneksel

358 şifâhî: sözlü

359 ustûre: masal, mitolojik anlatı

360 lejant: karikatür, anlatı

30

Türkçülüğün Esasları

meler ve dinî menkıbelere gelince bunlar halk edebiyatının İslamî devresine mahsus mahsullerdir. Halk şairlerinin koşmalarıyla destanları, manileriyle tür-küleri de, yukarıda saydığımız eserler gibi, Türk halkının samimi eserleridir.

Bunlar da usulle, taklitle yapılmamışlardır. Âşık Ömer, Dertli, Karacaoğlanlar gibi şairler halkın sevgili şairleridir. Tekkeler de birer halk mabedi olduğu için, buralarda doğan ilahilerle nefesler de halk edebiyatına, binaenaleyh361 Türk edebiyatına dahildir. Yunus Emre ve Kaygusuz’la Bektaşi şairleri bu zümreye dahildir. Osmanlı edebiyatı ise, masal yerine ferdi hikayelerle romanlardan, koşma ve destan yerine taklitle yapılmış gazellerle alafranga manzumelerden mürekkeptir362. Osmanlı şairlerinden her biri, mutlaka, Acem devrinde bir Acem şairiyle, Fransız devrinde bir Fransız şairiyle mütenazırdır363. Fuzuli ile Nedim bile bu hususta müstesna değillerdir. Bu cihetle364, Osmanlı edipleriy-le365 şairlerinden hiçbiri orijinal değildir, hepsi mukallittir366, hepsinin eserleri bedii367 ilhamdan değil, zihni hünerverlikten doğmuştur. Mesela nekregûluk368

(humor369) nokta-yı nazarından370 bu iki zümreyi mukayese edelim: Nasreddin Hoca, İncili Çavuş, Bekri Mustafa ve Bektaşi Babaları halkın nekregûlarıdır, Kani ile Sururi ise Osmanlı divanının mizahçılarıdır. Tabii nekrelikle suni mizah arasındaki fark bu karşılaştırma ile meydana çıkar.

Karagözle Ortaoyunu’na gelince, bunlar da halk temaşası371 yani, anenevi372

Türk tiyatrosudur. Karagöz’le Hacivat’ın muarazaları373, Türk’le Osmanlı’nın, yani o zamanki harsımızla374 medeniyetimizin mücadelelerinden ibarettir. Ahlakta da aynı ikiliği görürüz. (Türk ahlakı) ile (Osmanlı ahlakı) birbirine zıt 361 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 362 mürekkeb: birleşerek oluşmak

363 mütenazır: benzer, birbirine karşılık gelen, birbirine uyan 364 cihet: sebep

365 edîb: edebiyatçı

366 mukallid: taklitçi

367 bedîî: sanatsal

368 nekregûluk: mizahçılık, fıkracılık

369 humor: mizah

370 nokta-yı nazar: bakış açısı

371 temâşâ: izlence, gösteri

372 an’enevî: geleneksel

373 muâraza: sözlü çekişme

374 hars: kültür

31

Ziya Gökalp

gibidir. Mahmut Kaşgari, Divan-ı Lügat’in (Türk) maddesinde, Türkleri muh-tasaran375 tarif ediyor. Diyor ki Türk’te tasallüf376 ve tefahür377 yoktur. Türk büyük kahramanlıklar ve fedakârlıklar yaptığı zaman, bir fevkaladelik yaptığın-dan habersiz gibi görünür. (Cahiz) de Türkleri aynen bu suretle tefsir ediyor378.

Osmanlı enmuzecine379 bakarsak eski şairlerinde fahriyelerin380, yeni ediplerin-de381 tasallüf ve tefahürün hâkim olduğunu görürüz. Servet-i Fünun mektebi Osmanlı edebiyatının en parlak bir devridir. Bu mektebe mensup olan ediplerle şairler ekseriyetle382 reybi383, bedbin384, ümitsiz, hasta ruhlar suretinde tecelli etmişlerdir385. Hakiki Türk ise yakînlı386, nikbin387, ümitli ve sağlamdır.

Hatta, ulemamız388 arasında da bu ikiliği görürüz. Osmanlı ulemasının anene-vi389 ünvanı (ulema-yı rüsum390) idi. Anadolu’daki ulema ise (halk uleması) idi.

Birinciler rütbeli, fakat cahil idiler. İkinciler ilimli fakat rütbesiz idiler. Siyaset ve askerlik sahasında büyük bir dâhi olan Afşarlı Nadir Şah bütün Müslümanları Sünnilik dairesinde birleştirmek ve umum391 sultanları Osmanlı padişahının riya-seti392 altına sokmak için, müzakerede bulunmak üzere, İstanbul’a dinî ve siyasi bir heyet göndermişti. İstanbul’da bu heyetle müzakereye ulema-yı rüsumu memur ettiler. İranlı ulema heyeti, bunlara söz anlatmaktan aciz kalınca sadrazama müracaat ederek dediler ki “bizim siyasi hiçbir rütbemiz, ilimden başka payemiz393

375 muhtasaran: kısaca

376 tasallüf: övünme, kibirlenme

377 tefâhür: övünme

378 tefsîr etmek: açıklamak

379 enmûzec: millet; tür, örnek

380 fahriye: şairin kendinî övmek için yazdığı şiir 381 edîb: edebiyatçı

382 ekseriyetle: çoğunlukla

383 reybî: şüpheci

384 bedbîn: ümitsiz, karamsar

385 tecelli etmek: ortaya çıkarmak

386 yakînlı: görüşleri net olan, şüpheli olmayan 387 nîkbîn: iyimser

388 ulemâ: alimler

389 an’enevî: geleneksel

390 ulemâ-yı rüsûm: resmi alimler

391 umûm: genel, tüm

392 riyâset: reislik, başkanlık

393 pâye: rütbe, derece

32

Türkçülüğün Esasları

yoktur. Hâlbuki müzakerede bulunduğumuz zatlar büyük rütbeli zevat394 olduklarından, huzurlarında serbestçe söz söyleyemiyoruz. Bizi taşradaki rütbesiz ulema ile görüştürürseniz çok memnun oluruz.” Ragıp Paşa’nın (Tahkik ve Tevfik) adlı kitabında naklettiği bu mevsuk vakıa395 gösteriyor ki Nadir Şah’ın ilmi heyeti, Osmanlı ulmeasına değil, Türk ulemasına kıymet veriyorlardı.

Eski devirlerin hatta siyasi ve askeri muvaffakiyetleri396 de halk arasından çıkmış

cahil ve ümmi397 paşalara aittir. Bilahire398 Ragıp Paşa ve Sefih İbrahim Paşa gibi Osmanlı maarifinde399 yüksek bir mevki ihraz edenler400 hükümetin başına geçince, işler bozulmaya başladı.

Mamafih401, bu içtimai402 ikilikler yalnız fikrî faaliyetlere mahsustu. O zamanlar, el işi avama403 mahsus sayıldığından, havas404 sınıfı tekniklerin bütün nevlerinden405 uzak duruyordu. Bu sebeple, mimarlık, hattatlık, hakkaklık406, mücellitlik407, tezhipçilik408, marangozluk, demircilik, boyacılık, halıcılık, çul-halık409, ressamlık, nakkaşlık gibi ameli410 tekniklerin yalnız bir şekli vardı. O

da halk tekniği idi. Demek ki umumiyetle yüksek bir bediiliği411 haiz olan412

bu sanatlara münhasıran413 Türk sanatı namını verebiliriz. Bunlar Osmanlı 394 zevât: zatlar, kişiler

395 mevsûk vâkı’a: delili olan olay, kanıtlanmış olay 396 muvaffakiyet: başarı

397 ümmî: okuma yazma bilmeyen

398 bi’l-âhire: daha sonra

399 maârif: yönetim

400 ihrâz etmek: erişen, ulaşan

401 mâmâfîh: bununla birlikte

402 ictimâî: sosyal, toplumsal

403 avâm: halk, toplumun alt tabakası

404 havâss: seçkinler, üst sınıf

405 nev’: tür

406 hakkâk: mühürcü

407 mücellidlik: kitap ciltçisi

408 tezhîbcilik: kitap süsleme

409 çulhalık: dokumacılık

410 amelî: pratik, çalışmak suretiyle meydana getirilen 411 bedîîlik: sanatsal değer

412 hâiz olmak: içermek

413 münhasıran: sadece

33

Ziya Gökalp

medeniyetinin unsurları değil, Türk harsının414 unsurlarıydı. Bugün Avrupa, bu eski sanatlarımızın mahsullerini milyarlar sarf ederek parça parça topluyor.

Avrupa’nın, Amerika’nın müzeleri, salonları hep Türk eserleriyle dolmaktadır.

Avrupa’da bu Türkperestliğe415 (Türküri) namı verilir. Avrupa’nın hakiki müte-fekkir416 ve sanatkârları mesela Lamartinleri, Agust Komtları417, Piyer Lafitleri, Mismerleri, Piyer Lotileri, Farerleri Türk’ün samimi sanatına, mahviyetli418 ve gösterişsiz ahlakına, derin ve taassupsuz419 diyanetine, hülasa420, kanaat ve tes-limiyetle beraber daimi bir nikbinlik421 ve mefkûrelilikten422 ibaret olan fakira-ne423, fakat mesudane424 hayatına meftundurlar425. Lakin, bunların âşık oldukları şeyler, Osmanlı medeniyetine dahil olan usuli426 ve taklidi427 eserler değil, Türk harsına mensup olan ilhami428 ve orijinal eserlerdir.

Yalnız memleketimize mahsus olan bu garip vaziyetin sebebi nedir? Niçin bu ülkede yaşayan bu iki enmuzec429, Türk enmuzeci ile Osmanlı enmuzeci birbirine bu kadar zıttır. Niçin Türk enmuzecinin her şeyi güzel, Osmanlı enmuzecinin her şeyi çirkindir. Çünkü, Osmanlı enmuzeci Türk’ün harsına ve hayatına muzır olan430 emperyalizm sahasına atıldı, kozmopolit oldu, sınıf menfaatini millî menfaatin fevkinde431 gördü. Filhakika432, Osmanlı İmparatorluğu genişledikçe, yüzlerce milletleri siyasi dairesine aldıkça, idare edenlerle idare olunan-414 hars: kültür

415 Türkperestlik: Türk merakı, Türk hayranlığı 416 mütefekkir: düşünür

417 Ogust Kont: Agust Komt

418 mahviyyetli: alçak gönülü, tevazu sahibi 419 taassub: yobazlık, fanatiklik

420 hülâsa: özetle

421 nîkbînlik: iyimserlik

422 mefkûrelilik: düşüncelilik

423 fakîrâne: fakirce

424 mesûdâne: mesutça

425 meftûn: hayran, tutkun

426 usûlî: yönteme dayalı

427 taklîdî: taklide dayalı

428 ilhâmî: ilhama dayalı

429 enmûzec: millet, kimlik

430 muzırr olmak: zarar vermek

431 fevkinde: üstünde

432 fi’l-hakîka: doğrusu, hakikaten

34

Türkçülüğün Esasları

lar ayrı iki sınıf hâline giriyorlardı. İdare eden bütün kozmopolitler (Osmanlı sınıfı)nı, idare olunan Türkler de (Türk sınıfı)nı teşkil ediyorlardı. Bu iki sınıf birbirini sevmezdi. Osmanlı sınıfı, kendinî millet-i hâkime433 suretinde görür, idare ettiği Türklere millet-i mahkume434 nazarıyla bakardı. Osmanlı daima, Türk’e (eşek Türk) derdi. Türk köylerine resmi bir şahıs geldiği zaman, (Osmanlı geliyor) diye herkes kaçardı. Türkler arasında Kızılbaşlığın zuhuru435 bile bu ayrılıkla izah olunabilir.

Şah İsmail’in dedesi olan (Şeyh Cüneyt) Oğuz boyları arasında (Evlat mı ak-demdir436 yoksa ashab437 mı?) diyerek propaganda yapıyordu. Oğuz boyları Oğuz Han’ın evladı ve Kayıların amcazadeleri değil miydiler? Nasıl oluyordu da padişahın Enderun’dan çıkan devşirmelerden mürekkep438 olan ashabı bunlara takdim ediliyordu439. O tarihteki halk şeyhleri, Türklerin o zamanki maz-lumiyetini vaktiyle Ehl-i Beyt’in uğramış olduğu mazlumiyete benzetiyorlardı.

O zaman Türkmenlerin büyük bir kısmı bu müşabehete440 aldanarak baba oca-ğından ayrıldılar. Kendi kendilerine ayrı bir edebiyat, ayrı bir felsefe, ayrı bir mabet441 yaptılar.

Mamafih442, dinen Osmanlılardan ayrılmış olan Sünni Türkler de, harsen443 Osmanlı emperyalizmine tabi oldular, bunlar da kendi kendilerine millî bir hars yaparak, Osmanlı medeniyetine karşı tamamıyla lakayıt444 kaldılar. Osmanlı medeniyetinin güzidelerine445 (havass446) denildiği gibi, Türk harsının da ozan-ları, âşıkları, babaları ve ustaları vardı. Demek ki memleketimizde iki türlü güzi-433 millet-i hâkime: hâkim millet

434 millet-i mahkûme: mahkum millet

435 zuhûr: ortaya çıkmak

436 akdem: önce gelen, daha önemli

437 ashâb: halk, ahali

438 mürekkeb: birleşerek oluşmuş

439 takdîm etmek: önde tutmak, öncelik vermek 440 müşâbehet: benzerlik, benzeşme

441 ma’bed: ibadethane

442 mâmâfîh: bununla birlikte

443 harsen: kültür olarak

444 lâkayd: ilgisiz

445 güzîde: seçkin

446 havâss: seçkinler, elitler

35

Ziya Gökalp

deler mevcuttu. Bunlardan birincisi sarayı temsil ediyordu, bu zümrenin maişe-tini447 temin eden de saraydı. Mesela, Osmanlı şairleri saraydan caize448 almakla geçindikleri gibi, Osmanlı musıkişinasları449 da sarayın verdiği ihsanlarla, ma-aşlarla geçinirlerdi. Halkın saz ve söz şairleri ise, halkın hediyeleriyle yaşarlardı.

Ulema-yı rüsum450 namını alan Osmanlı uleması kazaskerlikte, kadılıkta yüksek maaşlar ve arpalıklar451 alırlardı. Halk hocalarından ve şeyhlerinden ibaret olan Türk dinîyatçılarını452 ise yalnız halk beslerdi. Bu sebeple, güzel sanatlarda ve sair453 sanayide454 rehberlik eden ustalar, yiğitbaşılar ve Ahi babalar yalnız halk sınıfından yetişirler ve daima halk ve Türk kalırlardı.

Görülüyor ki hars ile medeniyeti birbirinden ayıran, harsın bilhassa duygulardan, medeniyetin bilhassa bilgilerden mürekkep olmasıdır455. İnsanda duygular usule ve iradeye tabi değildir. Bir millet diğer milletin dinî, ahlaki, bedii456 duygularını taklit edemez. Mesela Türklerin İslamiyet’ten evvelki dinînde Göktanrı mükafat tanrısıdır. Mücazata457 karışmaz. Mücazat ilahı (Erlik Han) isminde başka bir usturevi458 şahsiyettir. Tanrı yalnız cemal459 sıfatıyla tecelli ettiği460

için, eski Türkler onu yalnız severlerdi; Tanrı’ya karşı korku hissiyle mütehassis olmazlardı461. İslamiyet’ten sonra, Türklerde Muhabbetullah’ın462 galip olması bu eski anenenin463 devamından ibarettir. Türklerde Mahaffetullah464 pek en-derdir. İstanbul’da ve Anadolu’daki vaizlerin tecrübeleri gösteriyor ki güzelliğe, 447 maîşet: geçim

448 câize: bahşiş, armağan

449 mûsıkîşinâs: musıki ustası

450 ulemâ-yı rüsûm: resmi alimler

451 arpalık: Osmanlı memurlarının maaşa ek olarak aldıkları ücret 452 dîniyâtçı: din adamı

453 sâir: diğer

454 sanâyi’: sanatlar

455 mürekkeb olmak: birleşerek oluşmuş

456 bedîî: sanatsal

457 mücâzât: ceza

458 ustûrevi: efsanevi

459 cemâl: güzellik

460 tecelli etmek: ortaya çıkmak

461 mütehassis olmak: hislenmek, duygulanmak 462 Muhabbetullah: Allah sevgisi

463 an’ene: gelenek

464 Mahaffetullah: Allah korkusu

36

Türkçülüğün Esasları

iyiliğe dair vaaz eden vaizlerin müdavimleri artıyor; cehennemden, zebaniler-den bahseden vaizlerin samileriyse465 daima azalıyor. Türklerin eski dinlerinde zühdi466 ibadetler yoktu, bedii ve ahlaki ayinler çoktu. Bunun neticesi olarak İslamiyet’ten sonra da, Türkler en kutlu bir imana en samimi bir diyanete malik oldukları467 hâlde, zahidane ve mutaasıbane468 duygulardan azade kaldılar. Bu hususta Yunus Emre’yi okumak kafidir. Türklerin camilerde ilahilere Mevlid-i Şerif kıraatine469; tekkelerde470 ise, şiire ve musıkiye büyük bir mevki vermeleri bedii471 diyanet enmuzecine472 mensup bulunmamalarındandır.

Eski Türk dinînde, Türk Tanrı’sı sulh ve müsalemet473 ilahı idi. Türk dinînin mahiyetini474 gösteren (il) kelimesi, sulh manasına475 idi. (Mahmud-ı Kaşgari).

İlci (sulhçu) demek olduğu gibi, İlhan (sulh hakanı) demektir. Türk ilhanları, Mançurya’dan Macaristan’a kadar daimi bir sulh vücuda getiren sulhperest476

mücedditlerden477 başka bir şey değildiler.

En eski Türk devletinin müessisi478 olan (Mete)’nin yüksek ahlakını, sulhper-verliğini479 emperyalizmden içtinabını480 (Yeni Mecmua)’da yazmıştım. Türk sulhperverliğininin müessisi Mete’dir.

Türklerin bu eski sulh anenesi sayesindedir ki Türk hükümdarları İslam devrinde de daima mağluplara şefkatle muamele etmiş, daima kendilerini bey-465 sâmi’: dinleyici

466 zühdî: dünyayla ilgilenmeyip ibadetle uğraşma şeklinde 467 mâlik olmak: sahip olmak

468 zâhidâne ve mutaasıbâne: fanatikçe ve yobazca 469 kırâat: okuma

470 tekye: tekke

471 bedîî: sanatsal

472 enmûzec: tür

473 sulh ve müsâlemet: barış ve huzur, esenlik 474 mâhiyet: iç yüz, esas

475 manasına: anlamında

476 sulhperest: barışçıl

477 müceddîd: yenilikçi, öncü

478 müessis: kurucu

479 sulhperverlik: barış yanlısı olmak

480 ictinâb: çekinmek, uzak durmak

37

Ziya Gökalp

nelmilel481 bir sulh amili482 tanımışlardır. Türk tarihi baştan başa bu davaya şahittir. Avrupalıların o kadar itham ettikleri, (Attila) bile yine onların rivaye-tince mağlup milletler ne zaman sulh istemişlerse derhal kabul etmiştir. Çünkü, Attila da bir ilhan, yani cihan sulhunu temine çalışan bir mücedditti483.

Avrupalılar Attila’nın (Tanrı kutu) ünvanını, (Allah’ın belası) suretinde tercüme etmekle tarihi bir günah işlemişlerdir. Türklerin bütün sanat şubelerinde aşikar olan bedii484 hususiyetleri de tabiilik, sadelik, zarafet ve orijinalliktir.

Türk’ün halılarında, çinilerinde, mimarisinde, hüsn-i hattında tecelli eden hep bu bedii meziyetlerdir. Türk’ün güzel sanatlarında olduğu gibi diyanet ve ahlakında da hep bu meziyetlerin hâkim olduğu görülür. Bu misalden de anlaşılır ki bir harsı485 teşkil eden müteaddid486 içtimai487 hayatlar arasında samimi bir tesanüt488, deruni489 bir ahenk vardır. Türk’ün lisanı nasıl sade ise, dinî, ahlaki, bedii, siyasi, iktisadi, ailevi hayatları da hep sade ve samimidir. Türk’ün hayatındaki sevimlilik ve orijinallik bu merkezi seciyesinin490 bir tecellisinden ibarettir. Fakat, harsın unsurları arasındaki bu ahenge bakıp da, medeniyetin de ahenktar491 unsurlardan mürekkep492 olduğunu zannetmek doğru değildir.

Osmanlı medeniyeti Türk, Acem, Arap harslarıyla İslam dinîne, Şark493 medeniyetine ve son zamanlarda da Garp494 medeniyetine mensup müesseselerden mürekkep bir halitadır495. Bu müessese hiçbir zaman kaynaşarak, imtizaç ede-rek496 ahengtar bir manzume497 hâline giremedi. Bir medeniyet ancak millî bir 481 beyne’l-milel: uluslararası

482 âmil: yapan, eden

483 müceddîd: yenilikçi, öncü

484 bedîî: sanatsal

485 hars: kültür

486 müteaddid: birçok, türlü türlü

487 ictimâî: toplumsal, sosyal

488 tesânüd: dayanışma

489 derûnî: içten, derin

490 seciyye: huy, karakter

491 ahnegdâr: ahenkli

492 mürekkeb: birleşerek oluşmuş

493 Şark: Doğu

494 Garb: Batı

495 halîta: karışık, birleşik yapı

496 imtizâc etmek: uyuşma, kaynaşma

497 manzûme: sistem

38

Türkçülüğün Esasları

harsa aşılanırsa, ahenktar bir vahdet498 hâlini alır. Mesela, İngiliz medeniyeti İngiliz harsına aşılanmıştır. Bu sebeple İngiliz harsı gibi, İngiliz medeniyetinin unsurları arasında da ahenk vardır.

Hars ile medeniyet arasındaki bir münasebet de şudur: Her kavmin iptida499

yalnız harsı vardır. Bir kavim, harsen yükseldikçe siyasetçe de yükselerek kuvvetli bir devlet vücuda getirir. Diğer taraftan da harsın yükselmesinden medeniyet de doğmağa başlar. Medeniyet, iptida millî harstan doğduğu hâlde, bilahire500

komşu milletlerin medeniyetinden de birçok müesseseler alır. Fakat, bir cemiyetin medeniyetinde fazla bir inkişafın501 süratle husulü502 muzırdır503. (Ribo) diyor ki: Zihin fazla bir inkişafa mazhar olunca seciyeyi bozar. Fertte zihin ne ise, cemiyette de medeniyet odur. Fertte seciye ne ise, cemiyette de hars odur.

Binaenaleyh504 zihnin fazla inkişafı ferdi seciyeyi bozduğu gibi, medeniyetin fazla bir inkişafı da millî harsı bozar. Millî harsı bozulmuş olan milletlere de (dejenere milletler) namı verilir.

Hars ile medeniyetin sonuncu bir münasebeti de şudur: Harsı kuvvetli, fakat medeniyeti zayıf bir milletle, harsı bozulmuş, fakat, medeniyeti yüksek olan diğer bir millet, siyasi mücadeleye girince, harsı kuvvetli olan millet daima galip gelmiştir. Mesela eski Mısriler505, medeniyette yükselince harsları bozulmaya başladı. O zaman yeni doğan Fars devleti ise, medeniyette henüz geri olmakla beraber, kuvvetli bir harsa da malikti506 bu sebeple, Farsiler, Mısrileri mağlup ettiler. Birkaç asır sonra, İran’da da medeniyet yükseldi.Tabiidir ki hars zayıflamaya başladı. Bu kere de iptida harsları henüz bozulmamış olan Yunanlara mağlup oldular. Bir müddet sonra, Yunan harsı507 da bozulmaya başladığından, gerek Yunaniler gerek İraniler, kuvvetli bir harsla meydana çıkan medeniyetsiz Ma-498 vahdet: birlik

499 ibtidâ’: önce, başlangıç olarak

500 bi’l-âhire: daha sonra

501 inkişâf: gelişme, gelişim

502 husûl: medyana çıkma

503 muzır: zararlı

504 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 505 Mısrî: Antik Mısırlılar

506 mâlik: sahip

507 hars: kültür

39

Ziya Gökalp

kedonyalılara mağlup oldular. Şark’ta508 Eşkaniyan ve Sasaniyan sülalelerinin, Garp’ta509 Romalıların, harsı bozulmaya başlayan Makedonyalılara galebesi510

de aynı suretle izah olunabilir. Nihayet, medeniyetten hiçbir nasibi olmayan, fakat, harsta son derece kuvvvetli olan Araplar meydana çıkarak hem Sasanilere, hem de Romalılara galip geldiler. Fakat, çok zaman geçmeden Arap milleti de medenileşmeye başladığından harsı kaybederek siyasi hâkimiyeti Türkistan’dan yeni gelmiş olan Töreli Selçuk Türklerine teslim ettiler. Töre, Türklerin millî harsından başka bir şey değildi. Türklerin şimdiye kadar müstakil kalması, Çanakkale’den İngilizlerle Fransızları kovması ve Mütareke’den sonra İngiliz silah-larıyla ve parasıyla teçhiz edilmiş511 bulunan Yunanlılarla Ermenileri mağlup ederek manen512 İngilizleri yenmesi, hep bu millî harsın kuvveti sayesindedir.

Hars ile medeniyet arasındaki bu münasebetler anlaşıldıktan sonra, artık Türkçülüğün ne demek olduğunu ve bu memlekette ne gibi vazifelerin ifasına513 memur bulunduğunu tayin edebiliriz. Osmanlı medeniyeti iki sebeple yıkılmaya mahkumdu: Birincisi Osmanlı İmparatorluğu’nun bütün imparatorluklar gibi muvakkat514 bir camiadan ibaret olmasıydı. Ebedi hayata malik olan515 zümrelerse, camialar değil, cemiyetlerdir. Cemiyetlere gelince, bunlar yalnız milletlerden ibarettir. Mahkum milletler, millî benliklerini imparatorlukların kozmopolit idaresi altında, ancak muvakkaten516 unutabilirlerdi. Birgün, mutlaka, milletlerden ibaret olan hakiki cemiyetler, raiyyelik517 uykusundan uyanacaklar harsi istikballerini518 ve siyasi hâkimiyetlerini isteyeceklerdi. Avrupa’da beş asırdan beri bu ameliye519 devam ediyordu. Binaenaleyh520, bu ameliyeden azade 508 Şark: Doğu

509 Garb: Batı

510 galebe: üstün gelmek, yenmek

511 techîz edilmek: donatılmak

512 ma’nen: esasen

513 îfâ: yerine getirmek, yapmak

514 muvakkat: geçici

515 mâlik olmak: sahip olmak

516 muvakkaten: geçici olarak

517 raiyye: halk; sürü

518 harsî istikbâl: kültürel gelecek

519 ameliye: iş, süreç

520 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 40

Türkçülüğün Esasları

kalmış olan Avusturya, Rusya ve Osmanlı İmparatorluklar’ı da, selefleri521 gibi, inhilale522 düçar olacaklardı523. İkinci sebep, Garp medeniyeti yükseldikçe Şark medeniyetini büsbütün ortadan kaldırmak hassasını524 haiz bulunmasıdır525.

Rusya’da ve Balkan milletlerinde Garp medeniyeti, Şark medeniyetinin yerine kaim olduğu526 gibi, Osmanlı İmparatorluğu’nda da aynı hâl vukua gelecekti527.

Şark medeniyeti bazılarının zannettiği gibi gerçekten İslam medeniyeti değildi.

Menşe itibariyle Şarki528 Roma medeniyetinden ibaretti. Nasıl ki Garb medeniyeti de Hristiyan medeniyeti değil, Garbi Roma medeniyetinin bir devamından ibaretti. Osmanlılar Şarki Roma medeniyetini doğrudan doğruya Bizans’tan almadılar: kendilerinden evvel, Müslüman Araplarla Acemler bu medeniyeti almış olduklarından, Osmanlılar onu bu dindaş milletlerden aldılar. Bundan dolayıdır ki bu medeniyeti, bazı mütefekkirler529 İslam medeniyeti zannettiler.

Yukarıdaki (medeniyetimiz) ünvanlı mebhasta530, Şark medeniyetinin Şarki Roma medeniyeti olduğunu tarihi delillerle ispata çalıştım. Bu husustaki deliller o kadar çoktur ki bir iki makalede değil, birkaç ciltlik bir kitapta ancak cem edilebilir531.

Garp medeniyetinin her yerde Şark medeniyetinin yerine kaim olması532, tabi bir kanun olunca, Türkiye’de de bu ikame533 hadisesinin vukuu534 zaruri demekti. O hâlde, Şark medeniyeti dairesinde bulunan Osmanlı medeniyeti, beheme-hal535 ortadan kalkacak, onun yerine bir taraftan İslam dinîyle beraber bir Türk harsı diğer taraftan da Garp medeniyeti kaim olacaktır. İşte Türkçülüğün vazi-521 selefler: öncekiler

522 inhilâl: dağılmak, parçalanmak

523 dûçâr olmak: yakalanmak, tutulmak

524 hâssa: kuvvet, imkân

525 hâiz bulunmak: sahip olmak, içermek

526 kâim olmak: bir şeyin yerine geçen

527 vuku’a gelmek: meydana gelmek

528 Şarkî: Doğu

529 mütefekkir: düşünür

530 mebhas: bölüm, konu

531 cem’ etmek: toplamak, birleştirmek

532 kâim olmak: yerini almak, yerine geçmek 533 ikâme: yerine geçme

534 vukû’u: gerçekleşmesi

535 behemehâl: mutlaka

41

Ziya Gökalp

fesi, bir taraftan yalnız halk arasında kalmış olan Türk harsını arayıp bulmak, diğer cihetten536 Garp medeniyetini tam ve canlı bir surette alarak millî harsa aşılamaktır.

Tanzimatçılar, Osmanlı medeniyetini Garp medeniyetiyle telife537 çalışmışlar-dı. Hâlbuki iki zıt medeniyet yanyana yaşayamazlar; sistemleri birbirine muhalif bulunduğu için ikisi de birbirini bozmaya sebep olur. Mesela, Garb’ın musıki fenniyle Şark’ın musıki fenni birbiriyle itilaf edemez538. Garb’ın tecrübi539 man-tığıyla Şark’ın skolastik540 mantığı yekdiğeriyle541 barışamaz. Bir millet ya Şarklı olur, ya Garplı olur. İki dinli bir fert olamadığı gibi, iki medeniyetli bir millet de olamaz. Tanzimatçılar, bu noktayı bilmedikleri için, yaptıkları teceddütte542

muvaffak olamadılar543. Türkçülere gelince, bunlar, esasen Bizanslı olan Şark medeniyetini büsbütün terk ederek Garp medeniyetini tam bir surette almak is-tediklerinden azimlerinde544 muvaffak olacaklardır. Türkçüler, tamamıyla Türk ve Müslüman kalmak şartıyla Garp medeniyetine tam ve kati bir surette girmek isteyenlerdir. Fakat, Garp medeniyetine girmeden evvel, millî harsımızı545 arayıp bularak millî harsımızı meydana çıkarmamız icap eder.

5

Halka Doğru

Türkçülüğün ilk esaslarından biri de şu (halka doğru) umdesidir546. Vaktiyle, bu umdeyi tatbik etmek üzere, İstanbul’da (Halka Doğru) ünvanlı bir mecmua547

çıkarıyorduk. Sonraları, İzmir’de de aynı isimde bir mecmua neşrolundu548.

536 cihet: taraf

537 te’lîf: uzlaştırma, uyum sağlattırma 538 i’tilâf etmek: uyuşmak, uyum sağlamak 539 tecrübî: deneysel, pozitif

540 iskolastik: skolastik

541 yekdîger: birbiri

542 teceddüd: yenilik

543 muvaffak olmak: başarılı olmak, başarmak 544 azm: çaba, amaç

545 hars: kültür

546 ‘umde: ilke

547 mecmûa: dergi

548 neşr olunmak: yayımlanmak

42

Türkçülüğün Esasları

(Halka doğru gitmek) ne demektir? Halka doğru gidecek olanlar kimlerdir?

Bir milletin münevverlerine549, mütefekkirlerine550 o milletin (güzideleri)551 adı verilir. Güzideler yüksek bir tahsil ve terbiye görmüş olmakla halktan ayrılmış

olanlardır. İşte halka doğru gitmesi lazım gelenler bunlardır.

Güzideler halka doğru niçin gidecekler? Bu suale bazıları şöyle cevap veriyor: Güzideler halka hars552 götürmek için gitmelidirler. Hâlbuki geçen mebhasta553

gösterdiğimiz vechle554, memleketimizde hars denilen şey yalnız halkta mevcuttur. Güzideler henüz harstan nasiplerini almamışlardır. O hâlde harstan mahrum bulunan güzideler, harsın canlı bir müzesi olan halka, ne suretle hars gö-türebilecekler? Meseleyi halledebilmek için evvela şu noktalara cevap verelim: Güzideler neye maliktir555? Halkta ne vardır? Güzideler medeniyete maliktir.

Halkta hars vardır. O hâlde, güzidelerin halka doğru gitmesi şu iki maksat için olabilir: (1) Halktan harsi556 bir terbiye almak için, halka doğru gitmek (2) Halka medeniyet götürmek için, halka doğru gitmek.

Filhakika557, güzidelerin558 halka doğru gitmesi bu iki maksat içindir. Güzideler harsı559 yalnız halkta bulabilirler. Başka bir yerde bulamazlar. Demek ki halka doğru gitmek, harsa doğru gitmek mahiyetindedir. Çünkü, halk, millî harsın canlı bir müzesidir.

Güzidelerin çocukken aldıkları terbiyede millî hars yoktu. Çünkü, içinde oku-dukları mektepler (halk mektebi) değildi, (millî mektep) değildi. Bu sebeple milletimizin güzideleri millî harstan mahrum olarak yetiştiler, gayri millîleşerek yetiştiler. Şimdi bu eksikliği tamamlamak istiyorlar. Ne yapmalıdırlar? Bir taraftan halkın içine girmek, halkla beraber yaşamak. Halkın kullandığı kelimelere, 549 münevver: aydın

550 mütefekkir: düşünür

551 güzîde: seçkin

552 hars: kültür

553 mebhas: bölüm, konu

554 vechle: şekilde, biçimde, suretle

555 mâlik: sahip

556 harsî: kültürel

557 fi’l-hakîka: doğrusu, hakikaten

558 güzîde: seçkin

559 hars: kültür

43

Ziya Gökalp

yaptığı cümlelere dikkat etmek. Söylediği darbı meselleri560, anenevi hikmetle-ri561 işitmek. Düşünüşündeki tarzı, duyuşundaki üslubu zaptetmek562. Şiirini, musıkisini dinleyerek, raksını oyunlarını seyretmek. Dinî hayatına, ahlaki duy-gularına nüfuz etmek. Giyinişinde, evinin mimarisinde, mobilyalarının sadeli-ğindeki güzellikleri tadabilmek. Bundan başka halkın masallarını, fıkralarını, menkıbelerini, tandırname563 adı verilen eski töreden kalma akidelerini564 öğ-renmek. Halk kitaplarını okumak. Korkut Ata’dan başlayarak âşık kitaplarını, Yunus Emre’den başlayarak tekke565 ilahilerini, Nasreddin Hoca’dan başlayarak halk nekreciliğini566, çocukluğumuzda seyrettiğimiz Karagöz’le Ortaoyunu’nu aramak bulmak lazım. Halkın cenknameler okunan eski kahvelerini, Ramazan gecelerini, cuma arifanelerini, çocukların her sene sabırsızlıkla bekledikleri çoş-kun bayramlarını yeniden diriltmek, canlandırmak lazım. Halkın sanat eserlerini toplayarak millî müzeler vücuda getirmek lazım. İşte, Türk milletinin güzideleri, ancak uzun müddet halkın bu millî hars567 müzeleri ve mektepleri içinde yaşadıktan ve ruhları tamamıyla Türk harsıyla meşbu olduktan568 sonradır ki (millîleşmek) imkânına nail olabilirler. Rusların en büyük şairi olan Puşkin, bu suretle millîleştiği içindir ki gerçekten bir millî şair oldu. Dante, Petrark, Jan Jak Ruso, Göte, Şiller, Danoniçiv gibi millî şairler hep, halktan aldıkları feyzler sayesinde sanat dâhileri oldular.

İçtimaiyat569 ilmi de bize gösteriyor ki (deha) esasen halktadır. Bir sanatkâr, ancak halktaki bedii570 zevkin tecelligahı571 olduğundan dolayı dâhi olabilir. Bizde dâhi sanatkârların yetişmemesi, sanatkârlarımızın bedii zevklerini halkın canlı 560 darb-ı mesel: atasözü

561 hikmet: deyim, özlü söz

562 zaptetmek: kavramak, edinmek

563 tandırnâme: tandır başında otururken anlatılan hikaye/masal 564 akîde: inanç, görüş

565 tekye: tekke

566 nekrecilik: mizahçılık

567 hars: kültür

568 meşbû’ olmak: dolmak

569 ictimâiyyât: sosyoloji

570 bedîî: sanatsal

571 tecellîgâh: bir şeyin göründüğü, ortaya çıktığı yer 44

Türkçülüğün Esasları

müzesinden almamaları dolayısıyladır. Bizde şimdiye kadar halk bediiyatına572

kim kıymet verdi? Eski Osmanlı güzideleri573, köylüleri (eşek Türk) diye tahkir ederdi574. Anadolu şehirlileri de (taşralı) tabiriyle tezyif olunurdu575, umum halka verilen unvan (avam576) kelimesinden ibaretti.

Havass577, yalnız sarayın bendelerinden578 mürekkep579 bulunan Osmanlı gü-zideleriydi. Halka kıymet vermedikleri içindir ki bugün bu eski güzideler sana-tının ne lisanı, ne vezinleri, ne edebiyatı, ne musıkisi, ne felsefesi, ne ahlakiya-tı580, ne siyasiyatı581, ne iktisadiyatı582 hasılı583 hiçbir şeyi kalmadı. Türk milleti, bütün bu şeylere yeniden her birinin elifbasından584 başlamak mecburiyetinde kaldı. Bu milletin yakın bir zamana kadar kendisine mahsus bir adı bile yoktu.

Tanzimatçılar ona (sen yalnız Osmanlı’sın. Sakın başka milletlere bakarak sen de millî bir ad isteme! Millî bir ad istediğin dakikada Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmasına sebep olursun) demişlerdi. Zavallı Türk, vatanımı kaybe-derim korkusuyla (vallahi Türk değilim, Osmanlılıktan başka hiçbir içtimai585

zümreye mensup değilim) demeye mecbur edilmişti. (Boşo)ya586 karşı bu sözü hergün söyleyen mebuslarımız vardı.

Fakat, bu Osmanlıcılar hiç düşünemiyorlardı ki her ne yapsalar, bu yabancı milletler Osmanlı camiasından ayrılmaya çalışacaklardır. Çünkü, artık yüzlerce milletlerden mürekkep olan suni camiaların devamına imkân kalmamıştır. Bun-572 bedîiyyât: sanat

573 güzîde: seçkin

574 tahkîr etmek: hor görmek, aşağılamak 575 tezyîf olunmak: aşağılanmak, küçümsenmek 576 avâm: cahil halk

577 havâss: seçkinler, elitler

578 bende: hizmetkar, görevli

579 mürekkeb: karıştırılarak, birleştirilerek oluşmuş

580 ahlâkiyât: ahlak sistemi

581 siyâsiyât: siyaset sistemi

582 iktisâdiyât: ekonomi sistemi

583 hâsılı: kısacası

584 elifbâ: alfabe

585 ictimâî: toplumsal

586 Boşo: Yunancılığı ile meşhur bir Osmanlı mebusu 45

Ziya Gökalp

dan sonra, her millet ayrı bir devlet olacak, mütecanis587, samimi, tabii bir cemiyet hayatı yaşayacaktır. Şüphesiz, Avrupa’nın garbında588 beş yüz seneden beri başlayan bu içtimai tekamül589 hareketi, mutlaka şarkında590 da başlayacaktı.

Cihan harbinde Rusya, Avusturya, Osmanlı İmparatorlukları’nın yıkılması da gösterdi ki bu içtimai kıyamet pek yakınmış. Acaba Türkler, bu içtimai mahşer meydanına kendilerinin de (Türk) adlı bir millet olduklarını, Osmanlı İmparatorluğu içinde kendilerinin de hususi bir vatanları ve millî hakları bulunduğunu bilmeyerek, anlamayarak çıkmış olsaydılar, şaşkınlıktan ne yapacaklardı? Yoksa

“Madem ki Osmanlılık yıkıldı, bizim artık hiçbir millî ümidimiz, hiçbir siyasi emelimiz kalmadı” mı diyeceklerdi? Evvelce Türkçülüğe lakayıt591 kalan bazı insaf sahibi Osmanlıcılar, Vilson prensipleri ortaya atıldıktan sonra, (Türkçülük bize, Osmanlı İmparatorluğu’ndan müstakil, hususi ve millî bir hayatımız, hudutları etnografi ilmi tarafından çizilmiş millî bir vatanımız, bu vatanda kendi kendimizi tam bir istiklalle idare etmekten ibaret olan millî bir hakkımız olduğunu vaktiyle bir çoğumuzun zihnine ve ruhuna yerleştirmiş olmasaydı, bugün hâlimiz ne olacaktı?) demeye başladılar. Demek ki, yalnız bir tek kelime, mukaddes ve mübarek (Türk) kelimesidir ki bu hercümerç592 içinde doğru yolu görmemize sebep oldu.

Türkçüler, güzidelere593 yalnız milletlerinin adını öğretmekle kalmadılar, onlara, milletin güzel lisanını da öğrettiler. Fakat, verdikleri ad gibi, bu öğrendikleri güzel lisan da halktan alınmıştı. Çünkü, bunlar yalnız halkta kalmıştı. Güzideler zümresi ise, şimdiye kadar bir (sair filmenam594) hayatı yaşıyordu. Sair filmenamlar gibi iki şahsiyet sahibi olmuştu. Hakiki şahsiyeti (Türk) olduğu hâlde, sair filmenamlık vehmi595 içinde kendinî (Osmanlı) sanıyordu. Öz lisanı Türkçe olduğu hâlde, sair filmenamlar gibi hastalık neticesi olarak suni bir dil kullanıyordu. Şiirde de kendi samimi vezinlerini bırakarak Acem’den aldığı 587 mütecânis: aynı cinsten olan, heterojen 588 garb: batı

589 tekâmül: ilerleme

590 şark: doğu

591 lâkayd: ilgisiz

592 herc ü merc: karmaşa, karışıklık

593 güzîde: seçkin

594 sâ’ir fi’l-menâm: uyurgezer

595 vehm: kuruntu

46

Türkçülüğün Esasları

taklit vezinlerle terennüm ediyordu596. Türkçülük, tedavi bi’r-ruh597 mütehassısı bir tabip gibi bu sair filmenama Osmanlı olmayıp Türk olduğunu, lisanının Türkçe ve vezinlerinin halk vezinleri bulunduğunu telkin etti598. Hayır, telkin değil, hakiki tabiriyle, onu ilmi delillerle ikna etti. Bu suretledir ki, güzideler suni somnanbül599 hâlinden kurtularak normal bir surette düşünmeye ve duy-maya başladı.

Fakat, bugün itiraf etmeliyiz ki bu güzideler, halka doğru yalnız bir tek adım atabilmişlerdir. Tamamıyla halka doğru gitmiş olmak için halkın içinde yaşaya-rak, ondan millî harsı600 tamamıyla almaları lazımdır. Bunun için yalnız bir çare vardır ki o da Türkçü gençlerin muallimlikle köylere gitmesidir. Yaşlı olanlar da hiç olmazsa Anadolu’nun iç şehirlerine gitmelidirler. Osmanlı güzideleri601, ancak tamamıyla halk harsını aldıktan sonradır ki millî güzideler mahiyetini alacaklardır.

Halka doğru gitmenin ikinci vazifesi de halka medeniyet götürmektir. Çünkü halkta medeniyet yoktur. Güzidelerse, medeniyetin anahtarlarına maliktir602.

Fakat, halka değerli bir armağan olarak aşağıda gösterdiğimiz vechle603, Şark604

medeniyetini yahut onun bir şubesi olan Osmanlı medeniyetini değil, Garp605

medeniyetini götürmelidirler.

6

Garba Doğru

Bir eski atalar sözü bize şöyle diyor: “İşini bil, aşını bil, eşini bil!” Bu düstura nazire yaparak, sosyoloji de bize böyle hitap edebilir: “Milletini tanı, ümmetini tanı, medeniyetini tanı!”

596 terennüm etmek: şiir söyleme

597 tedâvî bi’r-rûh mütehassısı: psikiyatr 598 telkîn etmek: zihnine yerleştirmek

599 somnanbül: uyurgezer

600 hars: kültür

601 güzîde: seçkin

602 mâlik: sahip

603 vechle: şekilde, suretle

604 Şark: Doğu

605 Garb: Batı

47

Ziya Gökalp

Türkçülük matbuatı606 ve millî felaketler bize az çok milletimizin, ümmetimizin nelerden ibaret olduğunu anlattı. Bu noktalarda artık herkesin aynı suretle dü-şündüğü görülüyor. Fakat, hangi medeniyet zümresine mensup bulunduğumuz meselesine gelince, bu noktada hâlâ aramızda nokta-yı nazar607 farkları, belki de hakiki ihtilaflar608 vardır. Bu sebeple, millî meselelerin tetkikine609 başlarken, bu meseleyi de halle çalışmamız610 lazımdır. Medeniyet meselesinin müphem611

kalmasına bais olan612 sebeplerden birincisi “medeniyet” mefhumuyla613 “me-denilik” mefhumunun birbirine karıştırılmasıdır. Eski zamanlarda, cemiyetler şu üç hâletten614 birine mensup sayılırdı: Vahşet, bedavet615, medeniyet. Bugün,

“vahşet” kelimesi ilim âleminden büsbütün dışarı atıldı. Çünkü, eskiden “vahşi”

denilen iptidai616 cemiyetlerin de kendilerine mahsus birer medeniyeti olduğu meydana çıktı. Hatta, bu cemiyetlerin bazı tekamül merhalelerinden617 geçtik-leri anlaşıldığından, bunlar hakkında “iptidai cemiyetler” tabirinin kullanılma-sında bile ihtiyat edenler618 var.

Medeniyetin bütün insan cemiyetlerinde mevcut bulunduğu görülünce, bunun hayvan cemiyetlerine de şamil olup olmadığı619 meselesi meydana çıkar. Medeniyet, birtakım müesseselerin yani düşünüş ve icra tarzlarının heyet-i mecmuası-dır620. Hayvan cemiyetleri ise, uzvi621 verasetle intikal eden622 sevk-i tabiilerle623

606 matbûât: yayınlar

607 nokta-yı nazar: bakış açısı, görüş

608 ihtilâf: uyuşmazlık, anlaşmazlık

609 tedkîk: ayrıntılı olarak inceleme

610 halle çalışmak: çözmeye çalışmak

611 mübhem: belirsiz

612 bâis olmak: sebep olmak

613 mefhûm: kavram

614 hâlet: hâl, durum

615 bedâvet: bedevilik

616 ibtidâî: ilkel

617 tekâmül merhaleleri: gelişme aşamaları 618 ihtiyât etmek: sakınmak, dikkatli davranmak 619 şâmil olmak: kapsamak

620 hey’et-i mecmû’a: genel, tüm, genel görünüş

621 uzvî: organik

622 intikâl etmek: aktarılmak, geçmek

623 sevk-i tabî’î: içgüdü

48

Türkçülüğün Esasları

idare olunurlar. Bunlarda hatta taksim-i amal624 ve mesleki ihtisas bile ırsidir. Hükümdar amele625, asker gibi sınıflar, vazifelerine lazım olan uzuvları hamil626 olarak dünyaya gelirler. Hayvan cemiyetlerinde anene ve terbiye tarikleriyle627 intikal eden müesseselere benzer hiçbir şey yoktur. Binaenaleyh628, bunlarda medeniyetin vücudunu629 kabul etmemek lazım gelir. O hâlde, “medeniyet” hakkında aşağıdaki iki esası hakikat olarak ileri sürebiliriz: (1) Medeniyet bütün insan cemiyetlerinde mevcuttur. (2) Medeniyet, yalnız insan cemiyetlerine mahsustur.

Medeniyet, birtakım müesseselerin heyet-i mecmuasıdır630 demiştik. Hâlbuki yalnız bir millete mahsus olan müesseselerin mecmuuna631 “hars632” denilir.

Hâlbuki yalnız bir millete mahsus olan müesseselerin mecmuuna hars denilir.

Yalnız bir ümmete mahsus bulunan müesseselerin mecmuuna da (din) adı verildiği gibi bu iki mefhumun633 karşısında “medeniyet” mefhumunun mevkii ne olabilir? Sosyolojiye göre, harsları ve dinleri ayrı olan müteaddit634 cemiyetler arasındaki müşterek müesseselerin mecmuuna da “medeniyet” adını vermemiz muvafıktır635. Demek ki harsça ve dince birbirine yabancı bulunan cemiyetler, medeniyette müşterek olabilirler. Harstaki ihtilaflar nasıl dindeki müşarekete636

mani değilse, harsın ve dinîn ayrı olması da medeniyetteki iştirake637 mani olamaz. Mesela Yahudilerle Japonlar, gerek hars, gerek din itibarıyla Avrupalılara yabancı oldukları hâlde, medeniyetçe Avrupa milletleriyle müşterektirler.

Medeniyet meselesinin müphem638 kalmasının bir sebebi de, medeniyetin yalnız bir türlü olduğunu zannetmektir. Hâlbuki medeniyet de müteaddiddir. Me-624 taksîm-i a’mâl: işlerin ayrıştırılması 625 amele: işçi

626 hâmil olarak: mevcut olarak, sahip olarak 627 tarîk: yol, yöntem

628 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 629 vücûd: mevcut olmak, var olmak

630 heyet-i mecmüa: genel, tüm, genel görünüş

631 mecmû’: bütün, tüm

632 hars: kültür

633 mefhûm: kavram

634 müteaddid: türlü türlü, birçok

635 muvâfık: uygun

636 müşâreket: ortaklık

637 iştirâk: ortaklık

638 mübhem: belirsiz

49

Ziya Gökalp

sela, bugün Avustralya aşiretleri başka bir medeniyet dairesi, Şimali639 Amerika Hintlileri başka bir medeniyet dairesi, Afrika aşiretleri ve Okyanusya aşiretleri de başka medeniyet daireleri teşkil ederler. Kurun-ı ula’da640 Akdeniz sahilinde yaşayan milletler arasında müşterek bulunan bir (Akdeniz medeniyeti) vardı.

Bundan eski Yunan medeniyeti, Yunan medeniyetinden de eski Roma medeniyeti doğdu. Bu son medeniyetten de (Şark) ve (Garp) medeniyetleri doğdu.

Asya’nın şarkında da bir Aksa-yı Şark641 medeniyeti vardı. Çinliler, Moğollar, Tunguzlar, Tibetliler, Hind-i Çini kavimleri642 hâlâ o medeniyete mensupturlar.

Atik643 kavmiyet alimleri yeraltındaki insani eserlerden, kable’t-tarih644 devirlerin medeniyet dairelerini bile bulup meydana çıkarabiliyorlar. Halkiyatçılar645

da, masalların, usture646 ve menkıbelerin, darbı mesellerin647 birtakım medeniyet daireleri vücuda getirdiğini keşfetmektedirler.

Bu ifadelerden anlaşılıyor ki medeniyet dairelerinin de kendilerine mahsus coğrafi sahaları ve bu sahaların muayyen648 hudutları var. Mesela bir (masal) yahut bir (alet) muayyen bir noktaya kadar intişar ediyor649, ondan öteye gidemiyor.

Çünkü her medeniyet başka bir sisteme mensuptur. Adeta her medeniyetin başka bir mantığı, başka bir bedi650, başka bir hayat telakkisi651 vardır. Bundan dolayıdır ki medeniyetler birbirine karışamıyorlar. Yine bundan dolayıdır ki bir medeniyeti bütün sistemiyle kabul etmeyenler, onun bazı kısımlarını ala-mıyorlar. Alsalar bile hazm ve temsil edemiyorlar. Medeniyeti de din gibi dışın-dan değil, içinden almak iktiza eder652. Medeniyet de tıpkı din gibidir. Ona da 639 şimâlî: kuzey

640 Kurûn-ı ûlâ: İlkçağ

641 Aksâ-yı Şark: Uzak Doğu

642 Hind-i Çinî kavimleri: Güneydoğu Asya kavimleri 643 atîk: eski, antik

644 kable’t-târîh: tarih öncesi

645 halkiyâtçılar: halk bilimciler

646 ustûre: efsane

647 darb-ı mesel: atasözü

648 muayyen: belirli, açık

649 intişâr etmek: yayılmak

650 bedî’: estetik, sanat

651 telakkî: değerlendirme, anlayış, düşünüş

652 iktizâ etmek: gerekmek

50

Türkçülüğün Esasları

iptida653 inanmak ve kalben bağlanmak lazım! Bu noktayı iyi anlamamış olan Tanzimatçıların bizi Avrupa medeniyetine zevahiri654 taklit etmek tarikiyle655

sokmak teşebbüsleri, bundan dolayı kısır kaldı.

Medeniyetlerin coğrafi hudutları ayrı olduğu gibi tarihi tekamülleri656 de birbirinden müstakildir657. Bu tekamüllerin de bir başlangıcı ve bir nihayeti vardır. Fakat, medeniyet zümreleri, harsi658 zümrelerden daha geniş oldukları için, ömürleri de ötekilerin ömründen daha uzundur.

Bundan başka, bir millet tekamülünün yüksek merhalelerine çıktıkça, medeniyetini de değiştirmek mecburiyetinde kalır. Mesela, Japonlar, son asırda Aksa-yı Şark659 medeniyetini terk ederek Garp medeniyetine girdiler.

Bu hususta, en bariz misali Türklerde görürüz. Çünkü, Türkler içtimai660 teka-müllerinin üç ayrı merhalesinde birbirine benzemeyen üç muhtelif medeniyet zümresine girmek mecburiyetinde kaldılar: Türkler, kavmi661 devlet hayatı ya-şarken, Aksa-yı Şark medeniyetine mensuptular. Sultani devlet devrine geçince Şark medeniyetine girmeye mecbur oldular. Bugün millî devlet devrine geçtik-leri sırada da, içlerinde Garp medeniyetine dahil olmaya azmeden kutlu bir cereyan vücuda geldiğini görüyoruz.

Aksa-yı Şark medeniyetinin izlerine bilhassa şifahi662 anenelerden ayrılamayan cahil tabakada tesadüf edebiliriz. Bu tabakanın hâlâ inanmakta bulunduğu

“tandırname663” ahkamı, Aksa-yı Şark medeniyetinde esas olan itikatlarla664

653 ibtidâ’: önce

654 zevâhir: görünüşler, dış görünüşler

655 tarîk: yol, yöntem

656 tekâmül: gelişme, ilerleme

657 müstakil: bağımsız

658 harsî: kültürel

659 Aksâ-yı Şark: Uzak Doğu

660 ictimâî: toplumsal

661 kavmî: kavme dayalı, ulusal

662 şifâhî: sözlü

663 tandırnâme: tandır başında otururken anlatılan hikaye/masal 664 i’tikâd: inanç

51

Ziya Gökalp

ameliyelerin665 devamından ibarettir. Masallar eski menkıbelerle usturelerin666

bakıyeleridir667. Bir taraftan eski Türk dinîyle Aksa-yı Şark milletlerine mahsus dinlerin mukayesesi diğer taraftan bunların mecmuuyla668 el-an669 cahil halk arasında yaşamakta bulunan tandırname ahkamı ve masallar arasındaki mukayeseler, bu hakikati meydana çıkarmaya kafidir.

Bu mukayese bize Türklerin (Altay ırkı) yahut (Moğol ırkı) namları verilen zümrelere nispetinin670 de hakiki mahiyetini izhar edebilir671. Aryanlardan daha beyaz ve güzel olan Türklerin sarı ırka nispet edilmesi ilmi bir esasa istinat etmediği672 gibi, Altay ırkı denilen kavimler zümresinde de lisani bir vahdetin673

vücudu674 henüz ispat edilememiştir. O hâlde, müphem675 bir surette “ırk” namı verilen bu zümrelerin de Aksa-yı Şark medeniyeti zümresinden ibaret olması muhtemeldir. Bu ihtimale göre, bizim gerek Finua Ugoriyenlerle, gerek Tunguz ve Moğollarla yegane rabıtamız676, vaktiyle Aksa-yı Şark677 medeniyetinde onlarla müşterek bulunmamızdan ve uzun müddet onları siyasi hâkimiyetimiz altında yaşatmamızdan ibarettir. Bu müşterek hayatlar dolayısıyla lisanlarımız arasında bazı müşterek kelimeler vücuda gelmiş olabilir.

Türklerin İslam dinîne girmesiyle, Şark medeniyetine dahil olması aynı zamanda vuku buldu678. Bu sebeple birçoklarının nazarında, Şark medeniyetine İslam medeniyeti demek daha doğru görünüyor. Hâlbuki, yukarıda beyan ettiğimiz vechle679, dinleri ayrı bulunan cemiyetler aynı medeniyete mensup olabilirler.

665 ameliyye: işlem, uygulama

666 ustûre: efsane

667 bakıyye: devam, geriye kalan

668 mecmû’: bütün, tüm

669 el-an: şimdi, hâlâ

670 nisbet: münasebet, yakınlık

671 izhâr etmek: göstermek

672 istinâd etmek: dayanmak

673 vahdet: birlik, bütünlük

674 vücûd: mevcut olmak, var olmak

675 mübhem: belirsiz

676 râbıta: bağ, yakınlık

677 Aksâ-yı Şark: Uzak Doğu

678 vuku’ bulmak: meydana gelmek

679 vechle: suretle, şekilde

52

Türkçülüğün Esasları

Demek ki medeniyet dinden ayrı bir şeydir. Böyle olmasaydı, dinleri ayrı olan zümreler arasında müşterek olarak hiçbir müessesenin mevcut olmaması lazım gelirdi. Din, yalnız mukaddes müesseselerden, yalnız itikatlarla680 ibadetlerden ibaret olduğu için, bunların haricinde kalan la-mukaddes681 müesseseler, mesela ilmi mefhumlarla682 fenni aletler, bedii683 kaideler dinîn haricinde ayrı bir manzume684 teşkil ederler. Riyaziyat685, tabiiyat686, hayatiyat687 ruhiyat688, içti-maiyat689 gibi müspet690 ilimler, sanayiye691 ve güzel sanatlara mahsus fenniye-ler692, dinlere merbut693 değildir. Binaenaleyh694, hiçbir medeniyet hiçbir dine nispet edilemez. Bir Hristiyan medeniyeti olmadığı gibi, bir İslam medeniyeti de yoktur. Garp695 medeniyetini Hristiyan medeniyeti saymak doğru olmadığı gibi Şark medeniyetine de İslam medeniyeti adını vermek yanlıştır. Şark medeniyetiyle Garp medeniyetinin menbalarını İslam ve Hristiyan dinlerinde değil, başka cihetlerde696 aramak lazımdır.

Akdeniz medeniyeti Kurun-ı ula’da697 eski Mısırlıların, Hititlerin, Avrupalıların, Finikelilerin ilh698 yardımıyla teşekkül etmişti. Bu medeniyet, eski Yunanlı-larda kemalini699 bulduktan sonra Romalılara geçti. Romalılar bu medeniyeti, tabiiyetleri700 altına aldıkları yüzlerce milletlere aşıladıktan sonra, “Şarki Roma”

680 i’tikâd: inanç

681 lâ-mukaddes: kutsal olmayan

682 mefhûm: kavram

683 bedîî: estetik

684 manzûme: sistem, düzen

685 riyâziyyât: matematik

686 tabîiyyât: fizik

687 hayâtiyyât: biyoloji

688 rûhiyyât: psikoloji

689 ictimâiyyât: sosyoloji

690 müsbet: pozitif

691 sanâyi’: sanatlar

692 fenniyye: teknik

693 merbût: bağlı , mensup

694 binâenaleyh: bu sebeple, buna dayanarak 695 Garb: Batı

696 cihet: yön, taraf

697 Kurûn-ı ûlâ: İlkçağ

698 ilh: ve benzeri, vesaire

699 kemâl: olgunluk, en üst nokta

700 tabi’iyyet: yönetim, bağımlılık

53

Ziya Gökalp

ve “Garbi Roma” namlarıyla iki müstakil devlete ayrıldılar. Lakin, bu siyasi ayrılık yalnız siyaset sahasında kalmadı. Akdeniz medeniyetinde şarki ve garbi namlarıyla ikiye ayrılmasına sebep oldu. Avrupalılar, Garbi Romaya varis oldukları için, Garbi Roma medeniyetini benimseyerek ilerlettiler. Bundan şimdiki Garb medeniyeti vücuda geldi. Müslüman Araplarsa, Şarki Roma’nın siyasi varisleri gibi medeni halefleri de oldular. Şarki Roma medeniyeti, müslümanların eline geçince, (Şark medeniyeti) namını aldı. Bu müddeamızı701 ispat için, Şark medeniyetinin unsurlarına biraz göz gezdirelim: Arap mimarisinin ilk modelleri Bizans mimarisidir. Türk mimarisi de, bu iki mi-marinin mezcinden702 doğmuştur. Vakıa703, Araplarla Türkler hariçten704 aldıkları modelleri aynen taklit etmekle kalmadılar. Bu modellere dinî imanlarının, ahlaki mefkûrelerinin ilhamıyla ibdai705 tekamüller706 ilave ederek gayet şahsi mimarilere malik oldular707. Bu şahsileştirme ameliyesi708, Araplarla Türklerin dinî seciyelerinin709 ve millî harslarının710 tesiriyle vukua geldi711. Bununla beraber, bu mimarilerin ilk modellerini, Şarki Roma medeniyetinde aramak hususunda güzel sanatlar müverrihleri712 müttefiktir.

Şarkta havassa713 mahsus olmak üzere bir (düm tek) musıkisi vardır. Farabi bu musıki fennini714 Bizans’tan alarak Arapçaya nakletti. Bu musıki Arab’ın, Acem’in, Türk’ün havass sınıfına girmekle beraber, halkın derin tabakaları-na inemedi. Yalnız, havass tabakasına münhasır715 kaldı. Bundan dolayıdır ki 701 müddeâ: iddia edilen şey

702 mezc: karışmak

703 vâkıâ: gerçi, her ne kadar

704 hâric: dışarı, dış

705 ibdâ’î: orijinal

706 tekâmül: ilerleme, gelişme

707 mâlik olmak: sahip olmak

708 ameliye: uygulama, iş

709 seciyye: huy, karakter

710 hars: kültür

711 vuku’a gelmek: meydana gelmek

712 müverrih: tarihçi

713 havâss: elitler, seçkinler

714 fenn: teknik

715 münhasır: sınırlı

54

Türkçülüğün Esasları

Müslüman milletler mimaride olduğu kadar bu Şark musıkisinde de orijinal bir şahsiyet gösteremediler. Türk’ün halk tabakası eski Aksa-yı Şark716 medeniyetinde ibda ettiği717 melodileri devam ettirerek millî bir halk musıkisi vücuda getirdi. Arapların, Acemlerin halk kısmı da eski melodilerinde devam ettiler.

Bu sebeple, Şark musıkisi, şarkın hiçbir milletinde millî musıki mahiyetini alamadı. Bu musıkiye İslam musıkisi denilememesine başka bir sebep daha vardır.

Bu musıki, Müslüman milletlerden başka, Ortodoks milletlerin, Ermenilerin, Yahudilerin de mabetlerinde terennüm edilmektedir718.

Araplar mantığı, felsefeyi, tabiiyat719 ve riyaziyatı720, Bizans’tan tercüme ettikleri gibi, belagat721, aruz sarf ve nahiv722 gibi bedii723, lisani ilimlerde de oradaki usulleri numune ittihaz ettiler724. Tababet725 de Hipokrat’ın726 ve Galenus’un727

tilmizlerinden728 iktibas edildi729. Hülasa730, Araplar ilim, fen, felsefe namına akli-yattan731 ve tecrübiyattan732 her ne varsa Bizans’tan aldılar. Sonraları Acemler gibi Türkler de bu marifetleri Araplardan iktibas ettiler733. Müstakil Arap filozofları Meşai ve İşraki namlarıyla ikiye ayrılmışlardı. Meşailer Aristo’nun, İşrakiler Efla-716 Aksâ-yı Şark: Uzak Doğu

717 ibdâ’ etmek: yaratmak, yeni şeyler meydana getirmek 718 terennüm edilmek: söylenmek, çalınmak 719 tabîiyyat: fizik

720 riyâziyyât: matematik

721 belâgat: düzgün yazma ve konuşma

722 sarf ve nahv: dilbilgisi

723 bedîî: estetik

724 ittihâz etmek: kabul etmek

725 tabâbet: tıp, tabiplik

726 Bokrat: Hipokrat

727 Calenus: Galenus

728 tilmîz: öğrenci

729 iktibâs edilmek: ödünçlenmek

730 hülâsa: özetle, kısacası

731 akliyyât: akıl ile ilgili hususlar

732 tecrübiyyât: pozitif bilim ve teknikler 733 iktibâs etmek: ödünçlemek

55

Ziya Gökalp

tun’un tilmizleriydi734. Dine temessük eden735 İslam hakimleri736 de mütekellim737

ve mutasavvıf738 namlarıyla ikiye ayrılmıştı. Mütekellimler cüz-i layetecezzayı739

kabul ederek Demokrit ve Epikür felsefelerine, mutasavvıflar da İskenderiye filo-zofi (Plotin)’in Nev Flatunilik sistemine varis olmuşlardı. Pisagor’un, Zenon’un mütercimleri; tilmizleri de vardı. Bu sonuncu filozofun tilmizlerine (Revakiyun) adı verilirdi. Muhiyyiddin Arabi’nin ayan-ı sabitesi740 Eflatun’un enmuzeci741 fik-retlerinden742 başka bir şey değildi. Mabede’t-Tıbbıyye’den başka, Ahlak-ı Nasıri, Ahlak-ı Celali, Ahlak-ı Alai gibi kitaplar umumiyetle (ahlak, siyaset, tedbir-i mü-nezzel) kısımlarını muhtevidir743 ve hepsi Aristo’yu takliden yazılmıştır.

Şarki Roma medeniyetiyle Garbi Roma medeniyeti Kurun-ı vusta744 devam ettiği müddetçe birbirinden o kadar ayrılmadılar. Müslümanlar, Şark medeniyetini büyük istihalelere745 uğratamadıkları gibi, Hristiyanlar da Kurun-ı vusta devrinde Garp medeniyetini büyük tekamüllere746 mazhar edemediler.

Kurun-ı vusta’da Avrupa’da yalnız iki yeniliğin meydana çıktığını görüyoruz: Feodal şatolarda “opera” zuhur etti747. Garbi Avrupa’nın cenup cihetlerinde748 ihti-ramkâr749 aşk, “şövalye aşkı” “salon” ve “kadın bediiyatı750” vücuda geldi. Birinci yenilik musıkinin tekemmülüyle751 Garp musıkisinin teşekkülüne sebep oldu.

734 tilmîz: öğrenci

735 temessük etmek: tutunmak, sarılmak

736 hakîm: filozof

737 mütekellim: kelam bilgini

738 mutasavvıf: tasavvufla uğraşan

739 cüz’-i lâyetecezzâ: bölünemeyen en küçük parça, atom 740 a’yân-ı sâbite: Allah’ın tecellisine dair bir tür felsefi görüş

741 enmûzecî: türsel

742 fikret: fikir

743 muhtevî: ihtiva eden, içeren

744 Kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

745 istihâle: değişim

746 tekâmül: ilerleme

747 zuhûr etmek: ortaya çıkmak

748 cenûb cihetlerinde: güney taraflarına 749 ihtirâm-kâr: saygılı, saygı duyulan

750 bedîiyyât: sanat

751 tekemmül: gelişim

56

Türkçülüğün Esasları

Çünkü eski Yunanilerin tesis ettikleri752 musıki fennindeki çeyrek sesler, operaya uymadığından terk olundu. Aynı zamanda, operanın tesiriyle yeknesak melodiler terk edilerek musıkiye “armoni” unsuru ilave edildi. İkinci yenilik de kadınların ismet753 ve kutsiyetlerini kaybetmeksizin cemiyet hayatına karışmasını temin etti754. Müslümanlar harem, selamlık, çarşaf, peçe gibi adetleri Hristiyan Bizans’la Mecusi İran’dan almakta iken, Garbi Avrupa’da kadınlar içtimai755 hayata giriyorlardı. İşte Kurun-ı vusta devrinde Şark medeniyetiyle Garp medeniyeti arasında bu gibi küçük farklar müstesna olmak üzere756, büyük bir tenazür757 görülür. Mesela, Kurun-ı vusta’nın İslam mimarisine mukabil758, Avrupa’da Gotik namıyla dinî bir mimari görürüz. İslam âleminin “hikemiyat759”ına mukabil, Avrupa med-reselerinde teessüs eden760 “Skolastik761” felsefesini buluruz.

Hür felsefeye göre hakikat meçhuldür. Filozofun vazifesi, bu meçhul olan hakikati, anenelere762 tabi olmaksızın ayırıp bulmaktır. Bulacağı hakikat içtimai anenelere mugayir763 olsa da umurunda değildir. Çünkü, ona göre hakikat her şeyden daha faydalıdır ve daha kıymetlidir.

Hâlbuki hakimlere764 göre bütün hakikatler malumdur765, çünkü aneneler nakil ile sabit olmuş hakikatlerdir. Hakimin vazifesi, esasen malum bulunan bu hakikatleri akli delillerle ispat ve teyit etmektir. Usullerindeki bu farktan dolayıdır ki hakimler, filozof namıyla telkib olunmalarını766 istemezlerdi. Zira, filozofları münkir767 görürlerdi.

752 te’sîs etmek: kurmak

753 ‘ismet: namus

754 te’mîn etmek: sağlamak

755 ictimâî: toplumsal

756 müstesnâ olmak üzere: istisna olarak, bir tarafa bırakılırsa 757 tenâzur: benzerlik, karşılıklılık

758 mukâbil: karşılık

759 hikemiyyât: felsefe

760 te’essüs etmek: kurumlaşmak, yer edinmek 761 iskolastik: skolastik

762 an’ene: gelenek

763 mugâyir: aykırı, ters

764 hakîm: filozof

765 ma’lûm: bilinen

766 telkîb olunmak: adlandırılmak

767 münkir: inkârcı

57

Ziya Gökalp

Avrupa’nın Kurun-ı vusta’daki768 kilise filozofları da hep bu kanaatte idiler.

Felsefe tarihinde bu sisteme “Skolastik769” adı verildi. İslam hükeması770 gibi, Avrupa Skolastikleri de Aristo’yu771 muallim-i evvel772 ittihaz etmişlerdi773. Bu zümrelerin her ikisine göre, hikmetin gayesi, din ile Aristo felsefesinin telifin-den774 ibaretti.

Avrupa’da Rönesans, Reform, felsefi teceddüd775, Romantizm gibi ahlaki, dinî, ilmi, bedii776 inkılaplar Kurun-ı vusta777 hayatına nihayet verdi. İslam âleminde bu inkılaplar vücuda gelmediği için, biz hâlâ Kurun-ı vusta’dan kurtulamamışız-dır. Bu cihetle778, Avrupa Skolastiğe nihayet verdiği hâlde biz henüz onun tesiri altındayız. Birçok asırlar müvazi779 gittikleri hâlde Şark ile Garb’ın bu ayrılışına sebep nedir? Bu hususta müverrihler780 birçok sebepler sayarlarsa da biz sosyo-lojinin gösterdiği sebebi daha doğru gördüğümüzden onu ileri süreceğiz: Avrupa’nın büyük şehirlerinde içtimai781 kesafetin782 artması içtimai işlerin in-kısamını783 mucip oldu784. İhtisas785 meslekleri ve mütehassıslar786 vücuda geldi.

İhtisasla beraber, fertlerde, ferdi şahsiyet teşekkül etti787. Ruhların esas bünyesi değişti. Bu esaslı inkılaptan yeni ruha malik, mantıkça, mefkûrece, eski insan-768 Kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

769 İskolastik: Skolastik

770 hükemâ: düşünürler, filozoflar

771 Aristot: Aristo

772 muallim-i evvel: en büyük üstat

773 ittihâz etmek: varsaymak, düşünmek

774 te’lîf: uyuşmak, karışmak

775 teceddüd: yenilenme

776 bedîî: sanatsal, estetik

777 Kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

778 cihetle: sebeple

779 müvâzî: eşit, başabaş

780 müverrih: tarihçi

781 ictimâî: sosyal, toplumsal

782 kesâfet: yoğunluk, kesiflik

783 inkısâm: ayrılma, bölünme

784 mûcib olmak: sebep olmak, getirmek

785 ihtisâs: uzmanlık

786 mütehassıs: uzman

787 teşekkül etmek: oluşmak, ortaya çıkmak 58

Türkçülüğün Esasları

lara benzeyen yeni insanlar doğdu. Bunların ruhundan fışkıran yeni hayatı eski çerçeveler istiab edemezdi788. Bu sebeple eski çerçeveler kırıldı, parçalandı. Serbest kalan yeni hayat, ibdakâr789 kudretini her tarafa tevcih ederek790 her sahada tealiler791, tekemmüller792 vücuda getirdi; bilhassa büyük sanayiyi tekvin ede-rek793, asri medeniyetin alamet-i farikasını794 meydana koydu.

Şark’ta ise, içtimai kesafette795 ileri gitmiş büyük şehirler vücuda gelmemişti.

Mevcut büyük şehirler ise, nüfusça mütecanis796 olmadıkları gibi, ihtilat797 va-sıtalarından, binaealeyh798 manevi kesafetten mahrumdular. Bu mahrumiyetler dolayısıyla Şark’ta ne iş bölümü, ne ihtisas, ne ferdi şahsiyet, ne de büyük sanayi vücuda gelemedi. Yeni bir ruha yeni bir hayata mazhar olmadıkları için, Şark milletleri zaruri olarak medeniyetlerini Kurun-ı vusta’daki799 şeklinden daha ileri götüremediler. Çünkü, atalet800 kanunu mucibince801 bir sebep onu değiş-tirmedikçe her şey olduğu gibi kalır.

Mamafih802, Garbi ve Merkezi Avrupa Kurun-ı vusta medeniyetinden kurtul-duğu hâlde, Şarki Avrupa’da yaşayan Ortodoks milletler hâlâ bu medeniyetten kurtulamamışlardı. Ruslar, ta Deli Petro zamanına kadar Şark medeniyetinde kaldılar. Deli Petro, Rusları Şark medeniyetinden çıkararak, Garp medeniyetine ithal etmek803 için çok zahmetler çekti. Bir milletin Şark medeniyetinden Garp medeniyetine geçmesi için ne gibi usuller takip etmek lazım geldiğini anlamak 788 isti’âb etmek: içine almak, bulundurmak 789 ibdâ’kâr: yaratıcı

790 tevcîh etmek: yöneltmek

791 teâlî: yükselme

792 tekemmül: ilerleme

793 tekvîn etmek: yaratmak

794 alâmet-i fârika: ayırıcı özellik

795 ictimâî kesâfet: toplumsal yoğunluk

796 mütecânis: aynı cinsten

797 ihtilât: karışma, birleşme

798 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 799 Kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

800 atâlet: durgunluk

801 mûcibince: gereğince

802 mâmâfîh: bununla birlikte

803 idhâl etmek: sokmak

59

Ziya Gökalp

için, Deli Petro’nun teceddüt804 tarihini tetkik etmek kafidir. Ruslar istidatsız805

görünürken, bu cebri806 teceddütten sonra, süratle terakkiye807 başladılar. Şark medeniyetinin terakkiye mani, Garp medeniyetinin tealiye808 saik809 olduğuna bu tarihi vaka da bir delil değil midir?

Avrupa medeniyetinin temeli, “taksim-i amal810”dir demiştik. Taksim-i amal, Avrupa’da yalnız hirfetleri811, yalnız iktisadi meslekleri birbirinden ayırmakla kalmadı. İlimler sahasında da, taksim-i amal husule gelerek812, her ilmin ayrı mütehassısları813 yetişmeye başladı.

Güzel sanatlar sahasında da taksim-i amal kendisini göstererek evvelce aynı şa-hısta birleşebilen sanatları birbirinden müstakil814 ihtisaslara815 ayırdı. İçtimai816

hayatın muhtelif817 şubeleri de taksim-i amal vasıtasıyla birbirinden ayrıldılar.

Siyasi kuvvetler “teşrii818, kazai819, icrai820” namlarıyla üçe ayrıldığı gibi siyasi teşkilatla dinî teşkilat da birbirinden tefrik edildiler821. Taksim-i amalin bu te-cellilerinden adalet teşkilatı kuvvet bulduğu gibi, iktisadi, ilmi, bedii822 faaliyetler de son derece mükemmelleşti. Bu sebeple, Müslüman milletler, evvelce 804 teceddüd: yenilenme

805 isti’dâd: yetenek, uyumluluk

806 cebrî: zorunlu

807 terakki: ilerleme

808 teâlî: yükselme

809 sâik: sevkeden

810 taksîm-i a’mâl: iş bölümü

811 hirfet: meslek

812 husûle gelmek: meydana çıkmak

813 mütehassıs: uzman

814 müstakil: bağımsız

815 ihtisâs: uzmanlık

816 ictimâî: sosyal, toplumsal

817 muhtelif: çeşitli

818 teşrî’î: yasama

819 kazaî: yargı

820 icrâî: yürütme

821 tefrîk edilmek: ayrılmak

822 bedîî: sanatsal, estetik

60

Türkçülüğün Esasları

Avrupalılara askeri ve siyasi kuvvetçe müsavi823, hatta bazen faik824 iken Avrupa’da taksim-i amalin825 husule getirdiği826 terakkiler827 neticesi olarak, onlara nispetle gittikçe zayıf bir mevkide kalmaya başladılar.

Gerek askerlikte, gerek siyasette iki cemiyetin birbiriyle mücadele edebilmeleri için, iki tarafın aynı silahlarla mücehhez828 olması lazımdır. Avrupalılar sana-yideki fevkalhad terakkileri829 sayesinde tank gibi, zırhlı otomobil gibi, tayya-re, dretnot830, tahtelbahir831 gibi müthiş harp aletleri yapabildikleri hâlde, biz bunlara mukabil832 yalnız adi833 top ve tüfek kullanmak mecburiyetindeyiz. Bu surette, İslam âlemi Avrupa’ya karşı sonuna kadar nasıl mukavemet edebilecek?

Gerek dinîmizin, gerek vatanımızın istiklalini nasıl müdafaa edebileceğiz?

Bu dinî ve vatani tehlikeler karşısında yalnız bir kurtuluş çaresi vardır ki o da ilimlerde, sanayide, askeri ve hukuki teşkilatlarda Avrupalılar kadar ilerlemektir, yani medeniyette onlara müsavi834 olmaktır. Bunun için de tek bir çare vardır: Avrupa medeniyetine tam bir surette girmek.

Vaktiyle Tanzimatçılar da bu lüzumu idrak ederek, Avrupa medeniyetini almaya teşebbüs etmişlerdi: Fakat onlar aldıkları şeyleri yarım alıyorlar, tam almıyor-lardı. Bundan dolayıdır ki ne bir hakiki darülfünun835 yapabildiler, ne müteca-nis836 bir adliye teşkilatı vücuda getirebildiler. Tanzimatçılar, millî istihsali837

823 musâvî: eşit

824 fâik: yüksek, üstün

825 taksîm-i a’mâl: iş bölümü

826 husûle getirmek: ortaya çıkarmak

827 terakki: ilerleme

828 mücehhez: teçhizatlanmış, donanmış

829 fevka’l-hadd terakkiler: olağanüstü ilerlemeler 830 dretnot: savaş gemisi

831 tahte’l-bahir: denizaltı

832 mukâbil: karşılık

833 âdî: sıradan, basit

834 müsâvî: eşit

835 dârü’l-fünûn: üniversite

836 mütecânis: homojen, aynı cinsten

837 istihsâl: üretim

61

Ziya Gökalp

asrileştirmeden838 evvel istihlak839 tarzlarını, yani telebbüs840, tagaddi841, bina ve mobilya sistmelerini değiştirdikleri için, millî sanatlarımız tamamıyla mün-karız842 oldu, buna karşı yeni tarzda Avrupayi bir sanayinin cürsumesi843 bile vücuda gelemedi. Buna sebep, kafi derecede ilmi tetkikat yapmadan, esaslı bir mefkûre844 ve kati bir program vücuda getirmeden işe başlamak ve her işte yarım tedbirli olmaktı.

Tanzimatçıların büyük bir hatası da bize Şark medeniyetiyle Garp medeniyetinin terkibinden845 bir irfan halitası846 yapmak istemeleriydi. Sistemleri büsbütün ayrı umdelere847 istinat eden848 iki makus849 medeniyetin imtizaç edemeye-ceğini850 düşünememişlerdi. Hâlâ, siyasi bünyemizde mevcut olan ikilikler, hep bu yanlış hareketin neticeleridir: İki türlü mahkeme, iki türlü darü’l-tedris851 iki türlü vergi, iki türlü bütçe, iki türlü kanun.

Hasılı852 bu ikilikler saymakla tükenmez. Medrese ile mektep bir ikilik teşkil ettiği hâlde853, her mektebin dahilinde854 de yine bu nevden855 ikilikler vardı.

Yalnız, Harbiye ile Tıbbiye’de münsahıran856 Avrupayi bir tedris857 usulü takip olunuyordu. Bu sayededir ki bugün millî hayatımızı kurtaran büyük kuman-838 asrîleştirmek: modernleştirmek

839 istihlâk: tüketim

840 telebbüs: giyim

841 tagaddî: beslenme

842 münkarız: çöken, yok olan

843 cürsûme: temel, kök

844 mefkûre: düşünce, ideal

845 terkîb: birleşme, karışım

846 halîta: karışık olan, karışıtırılarak oluşturulmuş

847 umde: temel fikir, prensip

848 istinâd etmek: dayanmak

849 ma’kûs: zıt

850 imtizâc etmek: birleşmek, karışmak

851 darü’l-tedrîs: okul, eğitim kurumu

852 hâsılı: kısacası

853 ettiği hâlde: ettiği gibi

854 dâhil: iç

855 nev’: tür

856 münhasıran: sadece, yalnız

857 tedrîs: ders verme, öğretim

62

Türkçülüğün Esasları

danlarla ferdi hayatlarımızı kurtarabilecek âlim tabiplere maliğiz858. Bu iki meslek erbabı içinde Avrupa’daki meslektaşlarına muadil mütehassıslar859 yetişmesi, bilhassa harbiye ve tıbbiye mekteplerinin ikilikten azade kalması sayesindedir.

Yeniçerinin fenn-i harbiyle860 hekimbaşlarının fenn-i tıbbı861 bu mekteplere girmiş olsaydı, bugünkü şanlı kumandanlarımızla şöhretli doktorlarımıza malik olabilecek862 miydik?

İşte bu iki darü’l-tedrisin863 hâli, bizim için yapacağımız maarif inkılabında864

bir numune olmalıdır.

Şark medeniyetini Garp medeniyetiyle telife865 çalışmak, Kurun-ı vusta’yı866

Kurun-ı ahire’de867 de yaşatmak demekti. Yeniçerilikle Nizamiye askerliği nasıl imtizaç edemezse868, hekimbaşılıkla ilme müstenit869 tababet870 nasıl uyuşa-mazsa, eski hukukla yeni hukuk, eski ilimle yeni ilim, eski ahlakla yeni ahlak da öyle imtizaç edemez, yazık ki yalnız askerlikle tababetteki yeniçerilik ilga oluna-bildi871. Diğer mesleklerdeki yeniçerilikler, Kurun-ı vusta hortlakları suretinde hâlâ yaşamaktadırlar.

Birkaç ay evvel, Türkiyeyi Milletler Cemiyeti’ne ithal872 için İstanbul’da bir cemiyet teşekkül etmişti. Halbuki Avrupa medeniyetine kati bir surette girme-dikçe, Milletler Cemiyeti’ne girmemizden ne fayda hasıl olabilecekti? Kapitü-lasyonlarla siyasi müdahalelere mahkum edilmek istenilen bir millet, Avrupa 858 mâlik: sahip

859 mütehassıs: uzman

860 fenn-i harb: savaş tekniği

861 fenn-i tıbb: tıp bilimi

862 malik olmak: sahip olmak

863 darü’l-tedrîs: okul

864 maârif inkılabı: bilgi devrimi, eğitim devrimi 865 te’lîf: uyuşturmak, birleştirmek

866 Kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

867 Kurûn-ı âhire: Yeniçağ

868 imtizâc etmek: birleşmek, karışmak

869 müstenid: dayanan

870 tabâbet: doktorluk

871 ilgâ olunmak: kaldırılmak, lağv edilmek 872 idhâl: sokmak

63

Ziya Gökalp

medeniyetinin haricinde telakki olunan873 bir millet demektir, Japonlar Avrupai bir millet sayıldıkları hâlde, biz hâlâ Asyai bir millet addolunmaktayız874.

Bunun sebebi de Avrupa medeniyetine tam bir surette giremeyişimizden başka ne olabilir? Japonlar dinlerini ve milletlerini muhafaza etmek şartıyla Garp medeniyetine girdiler. Bu sayede, her hususta Avrupalılara yetiştiler.

Japonlar, böyle yapmakla dinlerinden, millî harslarından hiçbir şey kaybettiler mi? Asla! O hâlde, biz niçin tereddüt ediyoruz? Biz de Türklüğümüzü ve Müs-lümanlığımızı muhafaza etmek şartıyla Garp medeniyetine kati olarak giremez miyiz? Garp medeniyetine girmeye başladığımız günden beri değiştirdiğimiz şeyleri tetkik edelim. Bakalım bunlar arasında dinîmize, milletimize taalluk eden875 şeyler var mı? Mesela, Rumi takvimi bırakarak bunun yerine Garp tak-vimini aldık. Rumi takvim bizim için mukaddes bir şey miydi? Rumi takvim Rumlara yani Bizanslılara aittir. Bunu takdis etmek876 lazımsa onlar takdis etmelidirler. Rumi saati bırakıp Şark saatini kabul etmemizde aynı şeydir.

Aristo877’nun istidlal878 mantığını bırakarak Dekart’la Bacon879’un istikra880

mantığını ve bu mantıktan doğan “usuliyat”ı881 almanın dinîmize ve harsımı-za882 ne zararı olabilir!

Eski hey’et883 yerine yeni hey’eti, eski hikmete884 mukabil yeni hikmeti, eski kimyaya bedel yeni kimyayı almakla ne kaybederiz? Hayvanat885, nebatat886, 873 telakkî olunmak: düşünülmek

874 addolunmak: sayılmak

875 taalluk etmek: alakalı olmak, ilgilendirmek 876 takdîs etmek: kutsamak, kutsallaştırmak 877 Aristot: Aristo

878 istidlâl: akıl yürütme, kanıt getirme 879 Bakon: Bacon

880 istikrâ: tümevarım

881 usûliyyât: metodoloji

882 hars: kültür

883 hey’et: astronomi

884 hikmet: felsefe

885 hayvânât: zooloji

886 nebâtât: botanik

64

Türkçülüğün Esasları

arziyata887 dair eski kitaplarımızda ne kadar malumat bulabilmek imkânı var?

Şark’ta bulunmayan hayatiyatı888, ruhiyatı889, içtimaiyatı890 Garp’tan almaya mecbur değil miyiz? Evvelce, eski ilimlerimizin cümlesini Bizans’tan almıştık.

Şimdi Rumların ilimlerini Avrupa alimleriyle mübadele edersek891, dinen ve harsen ne kaybederiz? Bu misaller ilanihaye892 uzatılırsa görülür ki Şark medeniyeti namına terk edeceğimiz şeyler hep Bizans’tan aldığımız şeylerdir. Bu cihetler893 vazıh894 bir surette meydana konulursa, Şark medeniyetini bırakarak Garp medeniyetine girmemize artık kimse samimi olarak itiraz edemez.

Medeniyet meselesinin halli895 başka bir cihetten de, memleketimizde acil bir mahiyet almıştır. Öteden beri memleketimizde bir “maarif896 meselesi”, bir

“terbiye897 meselesi” var. Bu mesele -birçok ikdamlara898 ve ihtimamlara899 rağmen- bir türlü halledilemiyor. Bu meselenin mahiyeti tamik edilirse900, görülür ki terbiye901 meselesi de medeniyet meselesinin bir feridir902. Esas mesele halle-dilince, maarif903 meselesi de kendiliğinden halledilmiş olacaktır.

Filhakika904, memleketimizde, gerek medeniyetçe gerek pedagojice birbirine benzemeyen üç tabaka vardır: Halk, medreseliler, mektepliler. Bu üç sınıftan birincisi hâlâ Aksa-yı şark905 medeniyetinden tamamıyla ayrılamamış olduğu gibi 887 arziyyât: jeoloji

888 hayâtiyyât: biyoloji

889 rûhiyyât: psikoloji

890 ictimâiyyât: sosyoloji

891 mübâdele etmek: değiştirmek

892 ilânihâye: sonuna kadar

893 cihet: yön

894 vâzıh: açık, geniş

895 halli: halledilmesi

896 maârif: eğitim, öğretim

897 terbiye: eğitim

898 ikdâm: uğraş, ilerleme

899 ihtimam: gayret, özen

900 ta’mîk edilmek: detaylıca araştırmak 901 terbiye: eğitim

902 fer’: şube, bölüm, altbaşlık

903 maârif: eğitim

904 fi’l-hakîka: doğrusu, hakikaten

905 Aksâ-yı şark: Uzakdoğu

65

Ziya Gökalp

ikincisi de henüz Şark medeniyetinde yaşıyor. Yalnız üçüncü sınıftır ki Garp medeniyetinden bazı feyzlere906 mazhar olabilmiştir907. Demek ki milletimizin bir kısmı Kurun-ı ula’da908, bir kısmı Kurun-ı vusta’da909, bir kısmı Kurun-ı ahire’de910 yaşamaktadır. Bir milletin böyle üç yüzlü bir hayat yaşaması “normal”

olabilir mi?

Bu üç tabakanın medeniyetleri ayrı olduğu gibi, pedagojileri de ayrıdır. Bu üç terbiye usulünü tevhit etmedikçe911, hakiki bir millet olmamız mümkün mü-dür? Maarifimizi halkiyat912, medresiyat913, mektebiyat914 diye üç kısma ayırabiliriz. Âşık kitaplarıyla halk masalları, koşmaları, darb-ı meselleri, tandırname915

ahkamı birinci kısmı, Arabi ve Farsiden tercüme edilen kitaplar ikinci kısmı, Avrupa lisanlarından nakledilenler de üçüncü kısmı teşkil eder. Medeniyetimizi tevhit edersek, maarifimizi ve pedagojimizi de birleştirmiş, ruhen fikren mü-tecanis916 bir millet olmuş olacağız. O hâlde, bu işte daha bir müddet ihmal göstermek asla caiz değildir.

Hülasa917; yukarıdaki teşrihata918 göre, içtimai919 ilmihalimizin920 birinci desturu şu cümle olmalıdır: Türk milletindenim, İslam ümmetindenim, Garp mede-niyetindenim.

906 feyz: fayda, bereket

907 feyzlere mazhar olmak: feyz almak, olumlu anlamda etkilenmek 908 Kurûn-ı ûlâ: İlkçağ

909 Kurûn-ı vûstâ: Ortaçağ

910 Kurûn-ı âhire: Yakınçağ

911 tevhîd etmek: birleştirmek

912 halkiyyât: folklor

913 medresiyyât: medrese eğitimi

914 mektebiyyât: modern okul eğitimi

915 tandırnâme: tandır başında otururken anlatılan hikaye/masal 916 mütecânis: tek tip, aynı cinsten

917 hülâsa: özetle

918 teşrîhât: açıklamalar

919 ictimâî: sosyal

920 ilm-i hâl: ilmihal, kurallar kitabı

66

Türkçülüğün Esasları

7

Tarihi Maddecilik ve İçtimai Mefkûrecilik

İçtimai921 hadiselerin tefsir922 ve izahında birbirine hem yakın, hem de uzak olan iki sosyoloji sistemi vardır. Bunlar, tarihi maddecilik ve içtimai mefkûrecilik sistemleridir. Bu sistemlerden birincisi (Karl Marks) tarafından, ikincisi (Emile Durkheim) tarafından meydana atıldı.

İlk nazarda923 bu iki sistemin birbirine yakın olduğunu görürüz. Çünkü, ikisi de, içtimai hadiselerin, tabii sebeplerin neticeleri olduğunu maddi, hayati ve ruhi hadiseler gibi tabii kanunlara tabi bulunduğunu esas alarak kabul ediyor.

Bu telakkiye924 ilim lisanında (muiniyyet) (Fransızcası determinizm) adı verilir.

Fakat, bu noktadan sonra, bu iki içtimaiyat925 sistemi birbirinden uzaklaşmaya başlar. Karl Marks determinizmde bir nevi inhisar926 iddia eder: İçtimai hadiseler arasında sebeb olabilmek imtiyazı, yalnız iktisadi hadiselere münhasır927. Diğer içtimai hadiseler mesela dinî, ahlaki, bedii928, siyasi, lisani, muakalevi929 hadiseler asla sebep olamazlar, yalnız netice olabilirler. Binaenaleyh930, Karl Marks’a göre, iktisadi hadiselerin gayrı olan931 bütün içtimai hadiseler (gölge hadiseler=epife-nomenler) mahiyetindedir. Bir şeyin gölge hadise olması, başka şeyler üzerinde hiçbir tesiri haiz olmaması932 demektir. İnsanın gölgesi, yaptığı işlere, bir tesir icra edebilir mi? Şüphesiz edemez. İşte gölge hadiseler de, bizim arkamızdan gelen şu tesirsiz gölgeler gibidir. Demek ki Marks’a göre yalnız iktisadi hadiseler şeniyet-tir933, diğer içtimai müesseseler, şeniyet olmadıkları gibi, hadise bile değildirler.

Bunlar, ancak iktisadi hadiselerin neticeleri ve gölgeleridirler.

921 ictimâî: toplumsal, sosyal

922 tefsîr: açıklamak

923 ilk nazarda: ilk bakışta

924 telakkî: düşünce, değerlendirme

925 ictimâiyyât: sosyoloji

926 inhisâr: kısıtlama, sınırlama, tekel 927 münhasır: sınırlı, özel

928 bedîî: sanatsal, estetik

929 mu’âkalevî: akla dayalı, aklî

930 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 931 gayrı olmak: dışında kalmak

932 tesiri hâiz olmamak: hiçbir etkiye sahip olmamak 933 şe’niyyet: gerçeklik

67

Ziya Gökalp

Mesela, Karl Marks, dinlerin zuhurunu934, muhtelif (sektelere) ayrılmasını, zahidane935 zaviyelerle mutasavvıfane936 tekkelerin teşekkül etmesini, reform yapılmasını, dinle devletin ayrılmasını, yalnız istihsal937 tekniklerinin değiş-mesiyle izah ettiği gibi ahlaki, hukuki, siyasi, bedii, lisani, muakalevi938 bütün mefkûrelerin939 ve anenelerin940 doğmasını, büyümesini ve ölmesini de yine aynı iktisadi hadiselerin sebebiyetiyle izaha çalışmıştır.

Durkheim’in tesis ettiği sosyolojiye göre, böyle bir inhisar941 doğru değildir.

İktisadi hadiselerin sair942 içtimai hadiselerden hiçbir imtiyazı yoktur. İktisadi müesseseler nasıl bir hadise ve bir şeniyetse943, dinî, ahlaki, bedii ilh944 gibi diğer içtimai müesseseler de birer tabii hadisedir, birer şeniyettir. Bu sonkileri, eşyanın gölgelerine benzeterek, (gölge hadiseler) suretinde adlamak objektif şeni-yetten ayrılmak demektir.

Hikmette945, kimyada, hayatiyatta946 gölge hadiseler olmadığı hâlde, içtimai-yatta neden bulunsun? Filvaki947 vaktiyle, (Modesley) gibi bazı ruhiyatçılar948

(şuur)a (gölge hadise) namını veriyor ve şuurun ruhi hadiseler üzerinde hiçbir tesiri bulunmadığını iddia ediyorlardı. Fakat, Alfred Foliye, Ribu, Ceyms, Hof-ding, Bergson, Piyer Jane, Bine, Polan gibi yeni ruhiyatçılar bu nazariyeyi949 ilmi delillerle kati bir surette yıktılar. Artık ruhiyat sahasında (gölge hadise) tabiri kalmadı.

934 zuhûr: ortaya çıkmak

935 zâhidâne: zühd ehlinin bulunduğu, zahitlik yolunda olan 936 mutasavvıfâne: tasavvuf yolunda olan 937 istihsâl: üretim

938 mu’âkalevî: akla dayalı, aklî

939 mefkûre: amaç, düşünce, ideal

940 an’ene: gelenek

941 inhisâr: sınırlama, tekel

942 sâir: diğer

943 şe’niyyet: gerçeklik

944 ilh: vb., gibi

945 hikmet: felsefe

946 hayâtiyyât: biyoloji

947 filvâki’: gerçekten, gerçekte, aslında.

948 rûhiyyâtçı: psikolog

949 nazariyye: görüş

68

Türkçülüğün Esasları

Bundan başka, içtimai hadiseler arasında yalnız iktisadi müesseseleri şeniyet telakki etmek950, mesela fizyolojik hadiseler arasında yalnız mideye ve hazım enbubesine951 ait hadiseleri şeniyet telakki edip952 diğer hayati ufuleleri953 bunların şeniyetsiz ve tesirsiz gölgeleri addetmek954 gibidir. Böyle bir nazariyeyi955

hiç bir fizyolojist kabul edebilir mi?

Karl Marks bu inhisarcılığı956, nazariye sahasında957 bırakmayarak, ameliye sa-hasına958 da nakletmekle ikinci bir hataya düşmüştür. Marks’a göre, halk yalnız amele959 sınıfından ibarettir. Binaenaleyh960, amele sınıfı, diğer sınıfları ortadan kaldırmaya mecburdur. Hâlbuki, halk (umum) manasına olduğundan, hukukça birbirine müsavi olmayı961 kabul eden bütün sınıfların mecmuu962 demektir.

Filhakika963 umumla müsavi olmayı kabul etmeyen emperyalist, aristokrat, feodal sınıfları halkın haricinde görmek doğrudur. Burjuvalarla münevverler964

arasında da hukukça herkese müsavi olmayı kabul etmeyen sınıflar varsa, halk dairesinin haricinde kalmalıdırlar. Fakat hukukça umumun müsavi olduğunu kabul edenler, -hangi mesleki zümreye mensup bulunurlarsa bulunsunlar- halk-tandırlar.

Durkheim’in sosyolojisinde, diğer içtimai965 hadiseler iktisadi hadiselere sebep olabildiği gibi, iktisadi hadiseler de diğer içtimai hadiselere sebep olabilirler. Görülüyor ki, Durkheim sosyolojisi iktisadi hadiselerin ehemmiyetini ve kıymetini 950 şe’niyyet telakkî etmek: gerçek/gerçeklik saymak 951 hazm enbûbesi: yemek borusu

952 telakkî etmek: düşünmek, varsaymak

953 uf ’ûle: aksiyon, görev, hareket

954 addetmek: saymak

955 nazariyye: görüş

956 inhisârcılık: sınırlamacılık

957 nazariye sahası: fikir boyutu

958 ameliye sahası: uygulama boyutu

959 amele sınıfı: işçi sınıfı

960 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 961 müsâvi: eşit, denk

962 mecmû’: hepsi, toplamı

963 fi’l-hakîka: aslında, gerçekten

964 münevver: aydın

965 ictimâî: toplumsal

69

Ziya Gökalp

inkâr etmiyor. Gittikçe iktisadi hadiselerin cemiyet içindeki kıymetinin arttığını hatta, asri966 cemiyetlerde iktisadi hayatın içtimai bünyeye esas olduğunu ortaya atan Durkhem’dır. Durkheim’a göre iptidai967 cemiyetlerdeki tesanüt968 yalnız maşeri969 vicdandan husule gelen970 mihaniki971 tesanüttür. Bunlar birbirine benzeyen, (oba, oymak, boy, il) gibi bölmelerden mürekkep olduğu972 için Durkheim tarafından kıtavi973 (segmanter) cemiyetler tesmiye olunmuşlardır974.

Mütekamil975 cemiyetlerde ise, birinci nev976 tesanütten başka, bir de içtimai977

iş bölümünden doğan uzvi978 tesanüt vardır. Durkheim, bunlara da, (müteaz-zi979=organize) cemiyetler adını vermiştir.

Malumdur ki (iş bölümü) iktisadi hayatın da temelidir. Asri cemiyetlerde dinî, siyasi, ilmi, bedii980, iktisadi zümreler, iş bölümünden doğmuş olan ihtisas ve meslek heyetleridir981. O hâlde Durkheim’ın, iktisadi hayata da layık olduğu mevki ve ehemmiyeti tamamıyla vermiş olduğunu kabul etmek lazımdır.

Bununla beraber, Durkheim da bütün içtimai hadiseleri bir tek asıla irca edi-yor982: bu yegane asıl (maşeri983 ter’iler984)dir. Bu ıstılahın985 tariften ziyade mi-966 asrî: modern

967 ibtidâî: ilkel

968 tesânüd: dayanışma

969 ma’şerî: toplumsal, kollektif

970 husûle gelmek: ortaya çıkmak

971 mihaniki: mekanik

972 mürekkep olmak: birlikte bir yapı oluşturmak 973 kıt’avî: parçalı

974 tesmiye olunmak: isimlendirilmek

975 mütekâmil: gelişmiş

976 nev’: tür

977 ictimâî: toplumsal

978 uzvî: organik

979 müteazzî: organlaşmış; kaynaşmış

980 bedîî: sanatsal, estetik

981 hey’et: görünüş, şekil

982 ircâ etmek: indirgemek, döndürmek

983 ma’şerî: toplumsal, kollektif

984 ter’î: tasavvur

985 ıstılâh: terim

70

Türkçülüğün Esasları

sallerle tavzihi986 mümkündür. Binaenaleyh987, birkaç misal iradıyla988 maşeri ter’ilerin ne demek olduğunu anlatmaya çalışacağım: Mesela Meşrutiyet’ten evvel de memleketimizde ameleler989 vardı. Fakat, bu amelelerin müşterek vicdanında (Biz amele sınıfı teşkil ediyoruz) fikri yoktu.

Bu fikir bulunmadığı için, o zaman memleketimizde bir amele sınıfı da yoktu.

Yine Meşrutiyet’ten evvel memleketimizde birçok Türkler vardı. Fakat bunların maşeri vücdanında (Biz Türk milletiyiz) mefhumu990 bulunmadığı için, o zaman Türk milleti de yoktu. Çünkü, bir zümre, fertlerinin müşterek vicdanında şuurlu bir surette idrak olunmadıkça, içtimai991 bir zümre mahiyetini haiz olamaz992. Bunun gibi aslen Türkçeye mensup bulunan bir kelime, Türk halkının lisani vicdanında artık yaşamıyorsa, Türkçe bir kelime olmak meziyetini de, içtimai bir hadise olmak kıymetini de kaybetmiş demektir. Bunun gibi, esasen Türk töresine dahil bulunan bir âdet de, Türk halkının ahlaki vicdanında artık bilinmiyor ve duyulmuyorsa, o da gerek içtimai bir hadise olmak, gerek Türk ahlakında bir unsur bulunmak mahiyetlerini kaybetmiş993 demektir.

Bu ifadelerden anlaşılıyor ki içtimai hadiseler, mutlaka, mensup bulundukları zümrenin maşeri vicdanında şuurlu idrakler hâlinde bulunmalıdırlar. İşte maşeri vicdandaki bu şuurlu idraklere (maşeri ter’iler) namı verilir.

Maşeri ter’iler, Marks’ın zannettiği gibi, içtimai hayatta gayr-ı müessir994 gölge hadiselerden ibaret değildir. Bilakis, bütün içtimai hayatlarımız, bu ter’ilerin tesirlerine göre şekillerini alır. Mesela, biz Türkiyelilerin müşterek vicdanımız-da (Türk milletindeniz, İslam ümmetindeniz, Garp medeniyetindeniz) ter’ileri vazıh995 görünüşler gibi meri996 olmaya başlayınca, bütün içtimai hayatlarımız 986 tavzîh: açmak, açıklamak

987 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 988 îrâd: söylemek, örnek getirmek

989 amele: işçi

990 mefhûm: kavram

991 ictimâî: toplumsal, sosyal

992 hâiz olmak: sahip olmak

993 unsur bulunmak mahiyetlerini kaybetmek: bir unsur olarak bulunmak niteliğini kaybetmek 994 gayr-ı müessir: etkisiz

995 vâzıh:açık, aşikâr

996 mer’î: görünür

71

Ziya Gökalp

değişmeye başlayacaktır. (Türk milletindeniz) dediğimiz için, lisanda, bediiyat-ta997, ahlakta, hukukta, hatta dinîyatta ve felsefede Türk harsına998 (Türk zev-kine, Türk vicdanına göre) bir orijinallik, bir şahsilik göstermeye çalışacağız.

(İslam ümmetindeniz) dediğimiz için, nazarımızda en mukaddes kitap Kuran-ı Kerim, en mukaddes insan Hazret-i Muhammed, en mukaddes mabet Kabe, en mukaddes din İslamiyet olacaktır. (Garp medeniyetindeniz) dediğimiz için de, ilimde, felsefede, fenlerde ve sair999 medeni sistemlerde tam bir Avrupalı gibi hareket edeceğiz.

Maşeri1000 ter’iler, yalnız zümre mefhumlarına1001 mahsus değildir. Ustureler1002, menkıbeler, masallar, efsaneler, fıkralar, akideler1003, ahlaki, hukuki, iktisadi, fenni kaideler; ilmi ve felsefi görüşler de birer maşeri ter’iden1004 ibarettir. İtidakın ve nazariyenin1005 zıttı addolunan1006 ayinler ve ameliyeler1007 bile, evvela zihinde tasavvur olunup sonra yapıldıkları için, esasen birer maşeri ter’iden ibarettirler.

Ferdî fikirler her ferdin kendine mahsus olan fikirleri demektir. Maşeri ter’iler ise, her cemiyetin bütün fertleri arasında müşterek bulunan daha doğrusu, maşeri vicdanında meşur ve müdrik1008 bulunan suver-i zihniyeden1009 ibarettir.

Ferdi fikirler esasen cemiyet üzerinde hiçbir tesire malik1010 değildir. Fakat ferdi fikirler, içtimai bir kuvvete istinat edip1011, maşeri bir ter’i mahiyetini aldığı zaman, içtimai hayatta büyük bir amil1012 olur, mesela, büyük bir manevi nü-997 bedîiyyât: sanat

998 hars: kültür

999 sâir: diğer

1000 ma’şerî: toplumsal, kollektif

1001 mefhûm: kavram

1002 ustûre: efsane

1003 akîde: inanış

1004 ter’î: tasavvur

1005 i’tikâd ve nazariyye: inanç ve görüş

1006 addolunmak: sayılmak

1007 ameliyye: işlem, uygulama

1008 meş’ûr ve müdrik: bilincinde ve farkında olunan 1009 suver-i zihniyye: zihinde bulunan suretler, şekiller 1010 mâlik: sahip

1011 istinâd etmek: dayanmak

1012 âmil: etken

72

Türkçülüğün Esasları

fuza malik bulunan bir münci1013, ne düşünürse, fikirleri biraz sonra, umumun müşterek düşünüşleri sırasına geçer. Tabii, ferdi fikirler bu mahiyette bulunursa içtimai hayatta her an müessirdir1014. Bir millet, büyük muvaffakiyetleriyle1015

dehasını, fedakârlığını, kahramanlığını fiilen ispat etmiş, büyük bir şahsiyete malik olduğu zaman, onun maşeri ter’iler yaratmak iktidarı sayesinde her türlü teceddütleri1016 kolayca icra edebilir. İşte biz bugün böyle bir deha hazinesine maliğiz. Alelade fertlerin hatta, ilimde büyük bidaaları1017 ve amelde yüksek kudret ve faaliyetleri olsa bile, asla muvaffak olamayacakları teceddüt ve terak-kileri1018, umumun vicdanında münci ve dâhi tanılan1019 böyle bir şahsiyet bir sözle, bir nutukla, bir beyanname ile vücuda getirebilir.

Maşeri ter’iler, galeyanlı buhranlar1020 esnasında gayet şiddetli vecdlerle1021 ha-lelenerek1022 son derece büyük bir kudret ve kuvvet iktisap ederler1023. Maşeri ter’ilerin bu hâline (mefkûre1024) namı verilir. Maşeri ter’iler, asıl mefkûre hâlini aldıktan sonradır ki hakiki inkılapların1025 amili olurlar. Mesela Türkçülerin ortaya attıkları Türkçülük fikri, gençliğe münhasır1026 zümrevi bir ter’iden ibaretti. Bu zümrevi ter’iyi umum Türk milletine teşmil ederek1027 onu bir mefkûre hâline getiren Trablusgarp, Balkan Harpleri’yle Cihan Harbi’ndeki felaketler olmakla beraber, bu mefkûreye resmiyet veren ve onu fiilen tatbik eden de ancak Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri’dir.

1013 müncî: kurtarıcı

1014 müessir: etkili

1015 muvaffakiyet: başarı

1016 teceddüd: yenilenme

1017 bidâ’a: bilgi, ilim

1018 terakki: ilerleme

1019 tanılmak: tanınmak

1020 buhrân: kriz

1021 vecd: çoşku, heyecan

1022 hâlelenmek: çevrelenmek

1023 iktisâb etmek: kazanmak

1024 mefkûre: düşünce akımı

1025 inkılâb: devrim

1026 münhasır: sınırlı, özel

1027 teşmîl etmek: genişletme, yayma, kapsamına almak 73

Ziya Gökalp

Bu misallerden de anlaşılıyor ki Durkheim, mefkûreciliği1028 galeyanlı içtima-larla1029 yani sosyoloji ile izah ediyor. Ona göre bütün içtimai hadiseler mefkûrelerden yahut onların hafif dereceleri olan maşeri1030 ter’ilerden1031 ibarettir.

Filvaki1032, her maşeri ter’i az çok bir kıymet duygusuyla karışıkdır. İçtimai müesseselerin bazısını mukaddes, bazısını iyi, bazısını güzel, bazısını doğru telakki ederiz1033. Müesseselerin bu sıfatlarla tevsim edilmeleri1034, onların duygulardan, heyecanlardan, ihtirazlardan1035 ari olmadığını1036 gösterir. Zaten, biz, hangi şeye karşı dinî bir heyecan duyarsak ona (mukaddes), hangi şeye karşı ahlaki bir heyecan duyrasak ona (iyi), hangi şeye karşı bedii1037 bir heyecan duyarsak ona (güzel), hangi şeye karşı muakalevi1038 bir heyecan duyarsak ona (doğru) kıymetlerini tevcih ederiz1039. Demek ki bütün maşeri ter’ilerde mefkûre mahiyeti mevcuttur.

Maşeri ter’iler yani mefkûreler bütün içtimai1040 hadiselerin sebepleri olmakla beraber, kendilerinin de doğması, kuvvetlenmesi, zayıflanması, ölmesi birtakım içtimai sebeplere tabidir. Bu sebepler içtimai bünyede husule gelen1041 değiş-melerdir. Durkheim’e nazaran1042, içtimai hadiselerin ilk sebepleri cemiyetin nüfusunun, kesafetinin1043, ihtilatın1044, tecanüsünün1045, iş bölümünün artıp eksilmesi gibi içtimai maneviyata, (morfoloji sosyale) ait hadiselerdir.

1028 mefkûrecilik: idealistlik

1029 ictimâ: toplantı, toplanma

1030 ma’şerî: toplumsal, kollektif

1031 ter’î: tasavvur

1032 filvâki’: gerçekten, gerçekte, aslında.

1033 telakkî etmek: düşünmek, değerlendirmek, varsaymak 1034 tevsîm edilmek: isimlendirilmek

1035 ihtirâz: sakınca, çekinme

1036 ârî olmak: uzak, arınmış

1037 bedîî: sanatsal, edebi

1038 mu’âkalevî: akla dayalı, aklî

1039 tevcîh etmek: yüklemek, vermek

1040 ictimâî: toplumsal

1041 husûle gelmek: ortaya çıkmak

1042 nazaran: göre

1043 kesâfet: yoğunluk

1044 ihtilât: uyum, kaynaşma

1045 tecânüs: aynı cinsten olma, aynı milletten olma 74

Türkçülüğün Esasları

Türkçülük cereyanının1046 zuhuru1047 da içtimai bir hadisedir. Bu hadisenin izahında da, (tarihi maddecilik) ve (içtimai mefkûrecilik) mezheplerine ait iki muhalif nazariye1048 karşısındayız. Birinci nazariyeye göre Türkçülük yalnız iktisadi sebeplerden doğdu. İkinci nazariyeye göre, Türkçülük cereyanının doğması içtimai mefkûrelerin değişmesinden ve bunların değişmesi de, içtimai bünyenin tahavvüle1049 uğramasından ileri geldi.

Eskiden memleketimizde başlıca iki dinî camia vardı. Birincisi Hilafet’in etrafında toplanan Müslüman ümmeti, ikincisi Rum Patrikhanesi’nin etrafında toplanan Hristiyan ümmeti idi. Eğer dinler, eski kuvvetini, aynı şiddette muhafaza edebilseydi, bu camialar dağılmayacaktı.

Fakat, şehirlerde içtimai kesafetin1050 çoğalması yüzünden içtimai1051 iş bölümü iptida1052 doğmaya, sonra da gittikçe derinleşmeye başladı. İş bölümü mesleki zümreleri ve mesleki zümreler de mesleki vicdanları doğurduğundan, eski zamanlarda gerek Müslümanlar camiasında, gerek Hristiyanlar camiasında yegane hâkim bulunan bu iki maşeri1053 vicdan zayıflamaya başladılar. Maşeri vicdanların zayıflaması, onlara istinat eden1054 camiaların umumi tesanütlerini1055

de bozdu. Yeni doğan gazete ile mektep, edebiyatla şiir de, manası anlaşılmayan camia lisanı yerine, cemiyet lisanı ikame etti.

Bu suretle gerek Müslümanların, gerek Hristiyanların zümrevi vicdanları, zümrevi ter’ileri ve telakkileri1056 değişti. Evvelce, her fert dinî camialarını bir içtimai uzviyet1057 ve kendisini onun ayrılmaz bir uzvu görürken, şimdi içtimai uzviyet 1046 cereyân: akım

1047 zuhûr: ortaya çıkma

1048 nazariye: teori, görüş

1049 tahavvül: değişmek

1050 kesâfet: yoğunluk

1051 ictimâî: toplumsal

1052 ibtidâ’: önce

1053 ma’şerî: toplumsal, kollektif

1054 istinâd etmek: dayanmak

1055 tesânüd: dayanışma

1056 telakkî: düşünce

1057 uzviyyet: organizma, canlı yapı

75

Ziya Gökalp

olarak yalnız kendi lisani1058 cemiyetini görmeye ve kendisini yalnız onun ayrılmaz bir uzvu telakki etmeye1059 başladı. İşte, dinî camiaların inhilaliyle1060 onların yerine lisani cemiyetlerin kaim olması1061 şu suretle vukua geldi1062. Rum Patrikhanesi camiasından iptida1063 Ermenilerin, sonra Ulahların1064, Sırpların, Bulgarların, hatta istiklal kazanan Yunanların ayrılmaları ve bir kısmının (Ek-sarhlık1065) namıyla bu ayrılışa daha bariz bir şekil vermeleri bu iddiamıza canlı bir delildir.

Bu lisani cemiyetlerin Osmanlılık namı verilen siyasi camiadan ayrılmaları, dinî camialarından ayrılmalarından sonra olması da, ilk sebebin siyasi olmayıp sırf harsi1066 olduğunu gösterir.

Zaten, lisani ve harsi zümrelerden ibaret bulunan millîyetler eski zamanlarda da mevcuttu. Lakin, iki türlü emperyalizm, dinî ve siyasi emperyalizmler, onları iki camianın içinde yani saltanat ve ümmet çemberleri arasında hapsetmişti. Bu camiaların çemberleri kuvvetten düştükçe, mahpus zümrelerin serbest olmak için mücadele etmeye girişmeleri tabiidir. İşte, memleketimizde iptida dinî Eksarh-lıklar, sonra da siyasi muhtariyetler ve istiklaller1067 suretinde tezahür eden1068

millîyet cereyanları bu suretle inkişaf etti1069.

Müslüman kavimler arasındaki millîyet cereyanları1070 da aynı surette tezahür etti. Misal olarak Arnavutları alalım. Başkımcılığın1071 merkezi olan Toskalar, eski zamanlardan beri, Bektaşiliğe sapmakla, dinî camiadan uzaklaşmışlardı.

1058 lisanî: dile dayanan

1059 telakkî etmek: saymak

1060 inhilâl: dağılma

1061 kâim olmak: yerine geçmek

1062 vuku’a gelmek: gerçekleşmek

1063 ibtidâ’: önce

1064 Ulah: Rumen

1065 Eksarh: Doğu kilisesinde başpapaza verilen san 1066 harsî: kültürel

1067 muhtâriyyet ve istiklâller: özerk yönetimler 1068 tezâhür etmek: belirmek, görünür olmak , ortaya çıkmak 1069 inkişâf etmek: ortaya çıkmak

1070 cereyân: akım

1071 Başkımcılık: ayrılık yanlısı Arnavut partisi 76

Türkçülüğün Esasları

Bunlar, iptida asrın ihtiyaçları sırasına geçen mektep ve matbuat1072, şiir ve edebiyattan nasiplerini almak için hususi lisanlarını kullanmak istediler. Bunun için evvela bir yazı kabul etmek icap etti. Kabul ettikleri yazının (Latince) olması da gösteriyor ki, Toskalar evvel emirde1073 dinî camiadan ayrılmışlardı.

Bir zamandan beri zayıflamaya başlayan dinî tesanütleri1074 yerine, harsî1075 bir tesanüt ikame etmeye çalışıyorlardı. Araplarda ve Kürtlerde de millîyet cereyanı iptida1076 harsî bir şekilde başladı. Bu cereyanların siyasi bir mahiyet almaları ikinci merhaleleri, iktisadi bir mahiyet almaları da üçüncü merhaleleridir.

Türkçülüğe gelince bunun da harsi bir surette başladığını biliyoruz. Türkçülüğün ilk babalarından birisi en eski darülfünunumuzun1077, ikincisi de mekatib-i askeriyemizin1078 müessisidir1079. Medrese kuvvetli olsaydı darülfünun teessüs edemeyecekti1080. Asırlarca medresenin müsellah1081 kuvveti mahiyetini muhafaza eden Yeniçerilik var iken de askeri mektepleri teessüs edemezdi. Demek ki içtimai1082 iş bölümünün neticesi olarak Türklerde de ümmet camiasının tesanüt kuvveti artık zayıflamaya başlamıştı. Sultan Abdülaziz devrinin niha-yetlerinde Encümen-i Daniş’le Darü’l-fünun’un teşekkülü ve Mekatib-i Askeriye’ye yeni bir nazar ve intizam verilmesine teşebbüs olunması, bu zayıflamanın neticeleridir. Bu yeni müesseselerin başında bulunan Ahmet Vefik Paşa ile Süleyman Paşa, inhilale1083 başlayan ümmet ve saltanat camiaları içinde pusulasız kalan milletlerini lisani, harsi, tarihi tesanütlerle yeniden kuvvetlendirmek ve gençleri bu yeni mefkûrelere1084 göre terbiye etmek ihtiyacını duydular. Bundan sonra, yirmişer sene fasıla1085 ile doğan Tasfiyecilik ve Yeni Lisan cereyanları da, 1072 matbûât: yayın, basım

1073 evvel emirde: önce

1074 tesânüd: dayanışma

1075 harsî: kültürel

1076 ibtidâ’: önce

1077 dârü’l-fünûn: üniversite

1078 mekâtib-i askeriyye: askeri okullar

1079 müessis: kurucu

1080 teessüs etmek: oluşmak, kurulmak

1081 müsellah:silahlı

1082 ictimâî: toplumsal

1083 inhilâl: dağılma

1084 mefkûre: düşünce akımı

1085 fâsıla: ara

77

Ziya Gökalp

Türkçülük mefkûresinde bilhassa lisanla harsın âmil1086 olduklarını gösterir. Fil-hakika1087, Türkçülüğün nihayetlerine doğru (Millî İktisat) mefkûresi doğdu.

Fakat, bu nazariyeyi1088 ortaya atanlar, ne iktisatçılar, ne de ticaretle uğraşan-lardı. Millîyetin millî hukuk, millî ahlak, millî terbiye, hatta millî felsefe gibi muhtelif tecellilerini arayan harsçı1089 Türkçülerdi. Millî İktisat da Türklerde iptida1090 bi-menfaat1091 bir mefkûre suretinde doğdu ve sırf nazarî1092 olarak memleketimizin iktisadi şeniyetini1093 yani ziraatimizin, sanayimizin, ticareti-mizin muhtelif sahalarında cari bulunan1094 hukuki rejimlerle teknik şekilleri aramaya başladı . Millî iktisadiyatımız ancak iktisadi şeniyetimizi tetkik ettikten sonradır ki iktisadi hadiselerimizden normal ve marazi olanlarını tefrik edebi-lecek1095 ve ancak o zaman, iktisadi hastalıklarımızın tedavisi için rapor yahut reçete verebilecekti. Fakat, maatesadüf1096, Cihan Harbi, nazari tetkikleri1097

durdurarak, muhtelif tarzlarda ameli tatbiklerin1098 zuhura gelmesine1099 sebep oldu. Millî İktisadiyat, ticari bir spekülasyon vasıtası değil, ilmi bir mektep-tir1100. Almanya’da bu mektebin müessisi1101 Frederik List’tir. Durkheim List’in Millî İktisat hakkındaki eserine (objektif usulde yazılmış, şeniyete müstenit1102

ilk iktisadiyat1103 kitabı budur) diyor. Fakat, bu millî iktisadiyat ilmi, her yerde millî mefkûreden1104 evvel değil sonra doğar.

1086 âmil: etken

1087 fi’l-hakîka: doğrusu, hakikaten

1088 nazariyye: görüş

1089 harsçı: kültürel

1090 ibtidâ: önce

1091 bî-menfaât: faydasız

1092 nazarî: teorik

1093 şe’niyyet: gerçeklik

1094 cârî bulunmak: yürürlükte olmak

1095 tefrîk etmek: ayırmak

1096 maa’t-tesâdüf: tesadüfen, tesadüfle

1097 nazarî tedkîkler: fikrî incelemeler

1098 amelî tatbîkler: uygulamalar

1099 zuhûra gelmek: ortaya çıkmak

1100 mektep: ekol

1101 müessis: kurucusu

1102 şe’niyyete müstenid: gerçeğe dayalı

1103 iktisadiyât: ekonomi

1104 mefkûre: düşünce akımı

78

Türkçülüğün Esasları

8

Millî Vicdanı Kuvvetlendirmek

İçtimai1105 zümreler başlıca üç kısma ayrılır: Ailevi zümreler, siyasi zümreler, mesleki zümreler. Bunlar arasında en ehemmiyetli olan siyasi zümrelerdir. Çünkü, siyasi zümre kendi başına yaşayan müstakil, yahut yarım müstakil bir hey’et-tir1106. Ailevi zümrelerle mesleki zümrelerse, bu heyetlerin cüzleri1107, kısımları mahiyetindedir. Yani, siyasi zümreler birer içtimai uzviyettir1108; ailevi zümreler, bu uzviyetin hücreleri, mesleki zümreler de uzuvları mesabesindedir1109. Bundan dolayıdır ki, ailevi ve mesleki zümrelere (tali1110 zümreler) adı verilir.

Siyasi zümreler de başlıca üçe ayrılır: cemie1111, camia, cemiyet.

Cemie, bir kavimden yalnız küçük bir kısmın siyasi bir hey’et hâlini almasıyla teşekkül eder. Mesela, bir kavim müstakil aşiretlere ayrılınca, bu aşiretlerden her biri bir cemiedir. İptidai1112 kavimler, hep bu cemie hayatını yaşarlar. Bir zaman gelir ki, cemielerden biri, diğerlerini feth ve teshir ederek1113 hâkimiyeti altına alır. Fakat, içine aldığı cemieler, umumiyetle kendi kavmine mensup aşiretler değildir. Başka kavimlere, yahut başka dinlere mensup cemieleri de mağlup ederek kendine tabi kıldığından, teşekkül eden yeni heyet1114, mütecanisliğini1115

gasp eder; muhtelif kavimlere ve dinlere mensup cemielerden mürekkep1116 bir halita1117 şeklini alır. Bu halitaya (camia) adı verilir. O hâlde, bütün feodal bey-1105 ictimâî: toplumsal, sosyolojik

1106 hey’et: şekil, suret, yapı

1107 cüz’: parça, kısım

1108 uzviyyet: organ, uzantı

1109 mesâbe: rütbe, derece, ölçü

1110 tâlî: ikinci derecede, sonra gelen

1111 cemî’e: klan

1112 ibtidâî: ilkel

1113 teshîr etmek: fethetmek

1114 hey’et: görüntü, şekil, yapı

1115 mütecânislik: türdeşlik, aynı ırktan olma 1116 mürekkeb: birleşerek oluşmuş

1117 halîta: karışık yapı

79

Ziya Gökalp

liklerle umum1118 imparatorluklar (camia) mahiyetindedirler. Çünkü, bu siyasi hey’etlerde başka başka kavimlere ve dinlere mensup cemieler1119 mevcuttur.

Yine bir zaman gelir ki, bu cemieler de inhilal etmeye1120 başlar. İmparatorluklar içinde, lisanca ve harsça1121 müşterek bulunan cemieler içtimai bir surette birleşerek müşterek vicdana, müşterek mefkûreye1122 malik1123 bir millîyet hâlini alır. Bu millîyet, millî vicdana malik olduktan1124 sonra, artık uzun müddet, tabilik1125 hâlinde kalamaz. Er geç, siyasi istiklalini elde ederek istiklaline malik siyasi bir hey’et hâline girer. İşte, ancak, bu mütecanis, müttehit1126 ve müsta-kil1127 heyete (cemiyet) adı verilebilir.

Bu cemiyetlere aynı zamanda (millet) adı da verilir. Demek ki hakiki cemiyetler ancak milletlerdir, lakin kavimler birdenbire millet hâline giremezler. İptida1128, cemieler hâlinde içtimai hayatın adeta çocukluk devresini geçirirler, sonra, bir camianın içine girerek, orada da içtimai hayatın uzun bir çıraklık devresini geçirirler. Nihayet imparatorluğun zulmünden bizar olarak1129 müstakil hayatlar yaşamak üzere camiadan ayrılırlar.

Camia hayatı, mahkum kavimler için muzır1130 olduğu derecede hâkim kavim için de zararlıdır. Buna kendi kavmimizden daha beliğ1131 bir misal olamaz: Türkler, Osmanlı İmparatorluğu’nun müessisi1132 iken, bu camianın vücuda getirdiği feodalizm içinde (reaya1133) hâlini aldılar. Aynı zamanda, hayatlarını 1118 umûm: genel, tüm

1119 cemie: klan

1120 inhilâl etmek: dağılmak

1121 harsça: kültürce

1122 mefkûre: düşünce

1123 mâlik: sahip

1124 mâlik olmak: sahip olmak

1125 tâbi’lik: bağımlılık

1126 müttehid: birleşmiş, birleşik

1127 müstakil: bağımsız

1128 ibtidâ’: önce

1129 bîzâr olmak: bıkmak, usanmak

1130 muzır: zararlı

1131 belîg: anlaşılır, iyi

1132 müessis: kurucu

1133 re’âyâ: halk, yönetilenler

80

Türkçülüğün Esasları

camiaya asker ve jandarma vazifelerini ifa etmekle geçirdiklerinden, irfanca ve iktisatça yükselmeye vakit bulamadılar. Diğer kavimler, Osmanlı camiasından irfanlı, medeniyetli ve zengin bir hâlde ayrılırken, zavallı Türkler ellerinde kırık bir kılıçla eski bir sabandan başka bir mirasa nail olamadılar.

Mamafih1134, bir insan için, çocukluk ve çıraklık devirlerinden geçmek nasıl mecburi ise, bir kavim için de cemie1135 ve camia stajlarını yapmak öylece za-ruridir. Her kavim, ancak bu merhalelerden geçtikten sonra cemiyet ve millet hâline gelebilmiştir.

Şu kadar var ki cemiyet hayatına çabuk ulaşan hâkim bir millet, camia devrini daha az zararlı olarak geçirebilir. Mesela İngiliz kavmi, henüz İskoçya, Gal ve İrlanda ülkelerini fethetmeden evvel, cemiyet hâlini almıştı. Halkın intihap ettiği1136 mebuslar, lordlarla birleşerek memleketi idare ediyorlardı. Saray bir gölgeden ibaret kalmıştı. Binaenaleyh1137, bütün meseleler sarayın menfaatine değil, halkın faydasına uygun bir surette hallolunuyordu. İngiliz kavmi bundan beş yüz sene evvel, işte bu suretle kendi işlerini mümessilleri vasıtasıyla düşü-nüp karar veren uyanık bir millet hâline girmişti. Asırlarca İngiliz Parlamentosu münhasıran1138 Anglo Saksonlardan mürekkep olmak1139 üzere müzakere etti1140. İçlerinde mili siyasete mani olacak hiçbir yabancı unsur, gayri millî cere-yanlara1141 sürükleyecek hiçbir yabancı fert mevcut değildi.

İngilizler, tam dört yüz sene bu samimi ve mahremane1142 meşrutiyet hayatını yaşadıktan, millî harslarını1143 ve millî seciyelerini1144 artık bozulmaz ve değişmez bir salabet1145 haline getirdikten sonradır ki İskoçya, Gal ve İrlanda ülke-1134 mâmâfih: bununla birlikte

1135 cemîe: klan

1136 intihâb etmek: seçmek

1137 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 1138 münhasıran: sadece

1139 mürekkeb: oluşmuş

1140 müzâkere etmek: meclisin çalışması

1141 cereyân: hareket

1142 mahremâne: mahrem şekilde

1143 hars: kültür

1144 seciyye: karakter, huy

1145 salâbet: sağlamlık, dayanıklılık

81

Ziya Gökalp

lerini fethederek İngiltere’ye ilhak eylediler1146. Fakat, bu ilhak, yalnız siyasi bir ilhaktan ibaretti. Hiçbir vakit, İngilizler bu üç yabancı kavmin İngiliz cemiyeti-ne, Anglo Sakson milletine iltihak etmesine1147 meydan vermediler. Memleket, sanki yine eskisi gibi yalnız İngilizlerden mürekkepmiş1148 gibi, münhasıran1149

İngiliz menfaati ve İngiliz mefkûresi1150 nokta-yı nazarından1151 idare olundu.

Daha sonraları Amerika gibi, Hindistan gibi, Cenubi Afrika gibi, Mısır gibi, Avustralya gibi müstemlekelere ve müstamerelere1152 malik oldular1153. Fakat, yine daima, parlamento İngiliz Parlamentosu hâlinde, kabine Anglo Sakson kabinesi hâlinde kaldı. İngiliz milleti, gittikçe büyüyen bu siyasi camia içinde kendi benliğini bir an için olsun hiç unutmadı. İşte, İngiliz milletinin, asırlardan beri cihan siyasetinde hükümran olmasının sebebi budur.

Görülüyor ki bir kavim ancak kendi kendinî millî bir parlamento ile idare eden hakiki bir millet hâline geldikten sonra, yüksek ve samimi bir cemiyet hayatı ya-şayabilir. Avrupa’nın diğer kavimleri bu hakikati pek geç anlayabildiler. Çünkü, iki asır evvele kadar, Avrupa’nın diğer sahalarında, halklar ve ülkeler hükümdar ailelerinin esirleri ve malikaneleri1154 hükmünde idiler. Bir hükümdar, kızını ev-lendirirken, memleketin bir kısmını ona çeyiz1155 verebilirdi. Bir hükümdar, vi-layetlerinden birini başka bir hükümdara hediye edebilir, yahut satabilirdi. Miras tarikiyle1156, memleketin bir kısmı yabancı bir hükümdarın eline geçebilirdi. Hüla-sa1157, halkların, kavimlerin hiçbir mevcudiyeti, irabdan hiçbir hazzı yoktu1158. Devlet demek, hükümdar demekti: bu düstur yalnız Ondördüncü Lui’ye mahsus değildi, İngiltere’nin gayrı1159 bütün Avrupa devletlerinin siyasi şiarı1160 bundan ibaretti.

1146 ilhâk eylemek: katmak

1147 iltihâk etmek: katılmak, karışmak

1148 mürekkeb: oluşmuş

1149 münhasıran: sadece

1150 mefkûre: düşünce

1151 nokta-yı nazar: bakış açısı

1152 müstemleke ve müsta’mere: sömürge

1153 mâlik olmak: sahip olmak

1154 mâlikâne: esir, sahip olunan

1155 cihâz: çeyiz

1156 tarîkiyle: yoluyla

1157 hülâsa: özetle

1158 i’râbdan hiçbir hazzı olmamak: söz söylemeye hakkı olmamak, 1159 İngiltere’nin gayrı: İngiltere’den başka 1160 şi’âr: ülkü

82

Türkçülüğün Esasları

Fakat, millîyet devresi nihayet, diğer Avrupa kavimleri için de hulul etti1161.

Hollandalılar, Fransızlar ilh1162 kendi kendinî idare eden millet hâlini almaya başladılar. Tarih, umumi bir kaide olarak gösteriyor ki her nereye millîyet ruhu girdiyse, orada büyük bir terakki ve tekamül cereyanı1163 doğdu. Siyasi, dinî, ahlaki, hukuki, bedii1164, ilmî, felsefi, iktisadi, lisani hayatların hepsine gençlik, samimilik ve taravet1165 geldi. Her şey yükselmeye başladı. Fakat, bütün bu terakkilerin fevkinde1166 olarak yeni bir seciyenin1167 husul bulduğunu1168 da yine bize mukayeseli tarih haber veriyor. Millî vicdan nerede teşekkül etmişse, artık orası müstemleke1169 olmak tehlikesinden ebediyen kurtulmuştur.

Filhakika1170, bugün Milletler Cemiyeti, Almanya’yı bir müstemleke hâlinde Fransa’ya takdim etse, acaba Fransızlar bu hediyeyi kabule cesaret edebilirler mi? Macaristan’ı ve Romanya’nın, Bulgaristan’ı Yunanlıların mandası altına koymak istese bu iki devlet şu mandaları kabule yanaşabilir mi? Şüphesiz hayır!

Çünkü mandater olmak isteyen bir devlet mandası altına girecek memlekette kolayca hâkim olmak ister. Hâlbuki millî vicdanı uyanmış bir ülkeye kocaman ordular gönderilse bile, orada en küçük bir nüfuz kazanmak mümkün değildir.

İngilizlerin Trakya ile İzmiri Yunanlıların, Atina ve havalisini1171 Fransızların, Antalya’yı İtalyanların mandası altına vermesi, İstanbul’u kendi eline geçirmek içindi. Bütün bu devletler, Anadolu millî vicdanın uyandığını, Yunan ordula-rının millî kıyam1172 karşısında buz gibi eridiğini görünce bu ham sevdalardan vazgeçmeye başladılar. Amerika’nın ne Ermenistan’da, ne de Türkiye’de manda kabulüne yanaşmaması da buralardaki millî vicdanın şiddetini görmesinden do-1161 hulûl etmek: başlamak

1162 ilh: vb.

1163 terakki ve tekâmül cereyânı: ilerleme akımı 1164 bedîî: sanatsal, estetik

1165 tarâvet: yenilik, tazelik

1166 fevkinde: üstünde

1167 seciyye: karakter, huy

1168 husûl bulmak: ortaya çıkmak

1169 müstemleke: sömürge

1170 fi’l-hakîka: doğrusu, hakikaten

1171 havâlî: çevre

1172 kıyâm: ayağa kalkma, diriliş, ayaklanma 83

Ziya Gökalp

layıdır. Hâlbuki, İngilizlerle Fransızlar Arabistan’ı aralarında taksim etmekte1173

hiçbir mahzur görmediler. Çünkü, bütün aşiretleri cemie1174 hayatı yaşayan, şehirleri henüz cemiyet devresine gelmemiş olan Arabistan’da millî vicdanın henüz uyanmamış olduğunu biliyorlardı.

Görülüyor ki son asırlarda millî vicdanın uyandığı yerlerde, artık imparatorluk kalamıyor, müstemleke1175 hayatı devam edemiyor. Rusya, Avusturya ve Türkiye imparatorluklarının inhilali1176, Cihan Harbi’nin bir neticesi değildi.

Cihan Harbi, daha evvelden esaslı sebeplerin hazırlamış olduğu bir neticenin zuhuruna1177 tesadüfi bir vesile olmaktan başka bir rol oynamadı. Eğer bu imparatorlukların içinde yaşayan kavimler arasında, millî vicdana malik1178 ve artık mahkum olarak yaşaması mümkün olmayan mefkûreli1179 milletler bulunma-saydı, Cihan Harbi bu imparatorlukları deviremezdi. Nasıl ki; Alman devleti, mütecanis1180 bir milletten mürekkep1181 olduğu için -Fransızların bu kadar tahripkârlığına rağmen- bir türlü yıkılmıyor. Hatta, ileride Avusturya camiasından ayrılan Avusturya Almanlarıyla birleşebileceği için, Cihan Harbi’nden daha kuvvetli çıkmıştır da denilebilir.

Bir taraftan Avrupa’da bu netice doğarken, diğer taraftan Asya’da başka neticeler doğuyordu. Suriye, Irak, Filistin, Hicaz ülkeleri, Türkiye camiasından ayrılmak-la beraber, istiklale nail olmadılar. Çünkü, buralarda oturan cemaatlerin millî vicdanı tamamıyla uyanmamıştı. Şüphesiz, buralarda da millî vicdan uyandığı gün, artık Fransız ve İngiliz mandaları bir saniye bile duramayacaklardır. Nasıl ki, İngiltere devleti, Cihan Harbi’nden galip çıkmakla beraber, İrlanda’nın, Malta’nın, Mısır’ın muhtariyetlerini1182 yani istiklale doğru ilk adımlarını ka-1173 taksîm etmek: bölmek

1174 cemî’e: klan

1175 müstemleke: sömürge

1176 inhilâl: dağılma

1177 zuhûr: ortaya çıkmak

1178 mâlik: sahip

1179 mefkûre: düşünce akım

1180 mütecânis: aynı cins, türdeş

1181 mürekkep: oluşmuş

1182 muhtâriyyet: özerklik

84

Türkçülüğün Esasları

bule mecbur oldu. Avusturalya, Kap1183, Kanada, Yeni Zelanda gibi Anglo-Sak-sonlarla meskun1184 ülkelerde tam muhtariyetler kabulüne mecburiyet hissetti.

Tarihin ve halihazırın1185 bu şahadetleri1186 bize gösteriyor ki bugün Avrupa’da millî vicdana malik olmayan hiçbir kavim kalmamıştır. Binaenaleyh1187 Avrupa’nın hiçbir ülkesinde müstemleke tesisine1188 imkân yoktur.

İslam âleminde de artık müstemleke hayatına nihayet vermek için, Müslüman kavimlerde millî vicdanı kuvvetlendirmekten başka çare yoktur.

Bir zamanlar, İttihad-i İslam1189 mefkûresi müslüman kavimlerin istiklale nail olmasını evvelkilerinin müstemleke hâlinde kurtulmasını temin eder1190 zan-nolunuyordu. Hâlbuki ameli1191 tecrübeler gösterdi ki İslam ittihadı bir taraftan teokrasi ve klerikalizm1192 gibi irticai cereyanları1193 doğurduğundan, diğer cihetten1194 de İslam âleminde millîyet mefkûrelerinin1195 ve millî vicdanların uyanmasına aleyhtar bulunduğundan Müslüman kavimlerin terakkisine1196

mani olduğu gibi, istiklaline de haildir1197. Çünkü, İslam âleminde millî vicdanın inkişafına1198 hail olmak, Müslüman milletlerin istiklaline mani olmak demektir. Teokrasi klerikalizm cereyanları1199 ise, cemiyetlerin geride kalmasına, hatta gittikçe gerilemesine en büyük bir sebeptir.

O hâlde, ne yapmalı? Her şeyden evvel gerek memleketimizde, gerek sair İslam ülkelerinde daima millî vicdanı uyandırmaya ve kuvvetlendirmeye çalışmalı.

1183 Kap: Cape(Güney Afrika)

1184 meskûn: yerleşilmiş olan, yaşanılan yer 1185 hâl-i hâzır: mevcut durum

1186 şahâdet: şahitlik

1187 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 1188 müstemleke te’sîsi: sömürge oluşturmak 1189 İttihâd-ı İslâm: İslam birliği

1190 te’mîn etmek: sağlamak

1191 ‘amelî: pratik, fiili

1192 klerikalizm: toplumda dinî kurumların güçlenmesini amaçlayan akım 1193 cereyân: hareket

1194 cihet: yön

1195 mefkûre: düşünce

1196 terakki: ilerleme

1197 hâ’il: engel

1198 inkişâf: ortaya çıkmak

1199 cereyân: hareket, akım

85

Ziya Gökalp

Çünkü bütün terakkilerin1200 menbaı millî vicdan olduğu gibi, millî istiklalin masdarı1201 ve istinatgahı1202 da yalnız odur.

9

Millî Tesanüdü1203 Kuvvetlendirmek

Mütareke’den sonra, İngilizleri, Fransızları yakından görmeye, tanımaya başla-dık. Bunlarda ilk gözümüze çarpan cihet, medeni ahlakın bozukluğudur. Bilhassa, memleketimize gelen veya Malta’da hâkim bulunan İngilizlerin medeni ahlaklarını çok düşük bulduk. Müstemleke1204 ahalisini soymak, mağluplara kul, köle muamelesi yapmak, harp esirlerinin ve hatta sulh esirlerinin parasını, eşyasını çalmak onlarca tamamıyla helaldir.

“İngiliz milletinin medeni ahlakında gördüğümüz bu düşüklüğe karşı, itiraf edelim ki vatani ahlakını pek yüksek bulduk. Türkiye’de yüzlerce, hatta binlerce vatan hainin zuhur etmesine1205 mukabil, bütün İngiltere’de tek bir vatan haini zuhur etmedi. O hâlde, bizde medeni ahlakın daha yüksek olması neye yaradı?

Keşke bizde de bunların yerine yalnız vatani ahlak yüksek olsaydı!

Vatani ahlakın yüksek olması millî tesanüdün temelidir. Çünkü, vatan, üstünde oturduğumuz toprak demek değildir. Vatan (millî hars1206) dediğimiz şeydir ki üstünde oturduğumuz toprak onun, ancak zarfından ibarettir. Ve ona, zarf olduğu içindir ki mukaddestir. O hâlde, vatani ahlak, millî mefkûrelerden1207, millî vazifelerden mürekkep1208 olan bir ahlak demektir.

O hâlde, millî tesanüdü kuvvetlendirmek için her şeyden evvel, vatani ahlakı yükseltmek lazım geliyor. Fakat, vatani ahlakı yükseltmek için ne yapmalıyız?

1200 terakki: ilerleme

1201 masdar: çıkış yeri

1202 istinâd-gâh: dayanak noktası

1203 tesânüd: dayanışma

1204 müstemleke: sömürge

1205 zuhûr etmek: ortaya çıkmak

1206 hars: kültür

1207 mefkûre: düşünce

1208 mürekkeb: oluşmuş

86

Türkçülüğün Esasları

(Vatan millî harstır) demiştik. Demek ki vatan dinî, ahlaki, bedii1209 güzelliklerin bir müzesidir, bir sergisidir. Vatanımızı deruni1210 bir aşkla sevmemiz bu samimi güzelliklerin mecmuu1211 olduğu içindir. O hâlde, millî harsımızı bütün güzellikleriyle ne zaman meydana çıkarırsak, vatanımızı en çok o zaman seve-ceğiz ve bu kadar şiddetle seveceğimiz o sevimli vatan uğruna şimdiye kadar yaptığımız gibi yalnız tehlike zamanlarında hayatımızı değil, sulh ve sükun anla-rında1212 da bütün şahsi ve zümrevi ihtiraslarımızı feda edebileceğiz. Görülüyor ki millî tesanüdü kuvvetlendirmek için, ilk iptida1213, millî harsı yükseltmekle mükellef olan münevverlerin1214 bu işi çabuk başarmaları lazım.

Millî tesanüdün birinci temeli (vatani ahlak) olduğu gibi, ikinci temeli de (medeni ahlak)tır. Vatani ahlak, kendi millîyetimizi mukaddes tanımaktan ibaret olduğu gibi, medeni ahlak da milletimizin fertleriyle onlara benzeyen sair1215

fertleri muhterem1216 tanımaktan ibarettir. Cemiyet, mukaddes olunca, onun fertleri de mukaddes olmaz mı?

O hâlde vatanımızı, miletimizi nasıl seviyorsak, milletdaşlarımızı da öylece sevme-liyiz. Bütün milletdaşlarını sevmeyen bir adam, milletini de sevmiyor demektir.

Şimdiye kadar münevverlerin halkı ve halkın münevverleri sevmesi mümkün değildi. Çünkü, terbiyelerini münevverler Osmanlı medeniyetinden, halksa Türk harsından1217 almışlardı. Ayrı terbiyelerle yetişen iki sınıf birbirini nasıl se-vebilir? Bundan başka, münevverler sarayın bendeleri1218 idiler, memur oldukları zaman halkı soyarak sarayın israf ve sefahatine1219 hizmet etmekten başka bir şey düşünmezlerdi. Tabii, bu cihetten1220 de mazlum halk onları sevemezdi.

1209 bedîî: sanatsal, estetik

1210 derûnî: içten

1211 mecmû’: toplam, tüm

1212 sulh ve sükûn anları: barış dönemi

1213 ilk ibtidâ’: ilk önce

1214 münevver: aydın

1215 sâir: diğer

1216 muhterem: saygıdeğer

1217 hars: kültür

1218 bende: kul, köle

1219 sefâhet: gereksiz masraf

1220 cihet: yön

87

Ziya Gökalp

Aralarında rekabet, haset, çekememezlik gibi ihtiraslar bulunduğu için bizzat münevverler de birbirlerini sevmezlerdi. Memleketimizde birbirini seven, yalnız halktan olan fertlerdi ve eski devirde millî tesanüt yalnız bu öz Türklerin samimi sevişmesine istinat ediyordu.

Şurası da vardır ki medeni ahlak yalnız milletimize mensup fertlerin muhterem tanılmasından ve samimi bir muhabbetle sevilmesinden ibaret değildir. Filha-kika1221, iptida1222 muhterem tanılan1223 ve sevilen fertler milletdaşlarımızdır.

Çünkü bizi onlarla birleştiren müşterek bir hars1224, müşterek bir yurt, müşterek bir dil, müşterek bir din vardır. Fakat, biz bir millî harsa mensup olduğumuz gibi, bir de beynelmilel1225 medeniyetine mensubuz. Harsımızı sevdiğimiz gibi, medeniyetimizi de severiz. O hâlde medeniyetdaşlarımızı sevmemiz ve muhte-rem1226 saymamız iktiza etmez mi?1227

Medeniyet zümresi iptida, dinî bir ümmet hâlinde başlar. Müslümanlık, Hristi-yanlık Budistlik gibi cihani dinler birçok milletleri içlerine alarak onları, bitişik kaplardaki mayalar hâline koymuşlardır. Hikmet tecrübelerinde1228 muttasıl1229

kaplardan birine konulan suyun derhal diğerlerine taksim olunduğunu1230 ve hepsinde su seviyesinin derhal aynı irtifaya çıktığını görmüyor muyuz? Aynı ümmete mensup bir milletin husule getirdiği1231 terakkilerin1232 yahut düçar olduğu1233 inhitatların1234 derhal diğerlerine intikal etmesi tıpkı bunun gibidir.

Çünkü dindeki birlik, onları muttasıl kaplar hâline getirmiştir.

1221 fi’l-hakîka: gerçekten de, doğrusu

1222 ibtidâ’: önce

1223 tanılmak: tanınmak

1224 hars: kültür

1225 beyne’l-milel: uluslararası

1226 muhterem: değerli, saygıdeğer

1227 iktizâ etmek: gerekmek

1228 hikmet tecrübeleri: fizik deneyleri

1229 muttasıl: aralıksız, bitişik

1230 taksîm olunmak: bölünmek, ayrılmak

1231 husûle getirmek: meydana getirmek

1232 terakki: ilerleme

1233 dûçâr olmak: yakalanmak, tutulmak

1234 inhitât: düşüş, gerileme

88

Türkçülüğün Esasları

Beynelmileliyet1235 iptida1236 böyle dinî olarak başlarsa da, uzun terakkilerden1237

sonra, yalnız ilmi ve fenni bir medeniyette müşterek bulunan la-dinî1238 bir beynelmileliyet de husule gelebilir1239. Bugünkü Avrupa medeniyeti, Avrupa beynel-mileliyeti bu iki enmuzecin1240 intikal devresinde bulunuyor. Avrupa beynelmile-liyeti Japonlarla Yahudileri müsavi şeraitle1241 kendi medeniyetine mensup saydığı için, dinî bir medeniyetten ve dinî bir beynelmileliyetten çıkmak istediğini ima ediyor. Fakat, diğer taraftan Müslüman ülkelerinin manda altında kalmasında hâlâ ısrar göstermesi, eski ehl-i salib1242 taasubundan1243 henüz kurtulmadığını gösteriyor. Bu taassubun kalkması ve bizim de müsavi şerait1244 dahilinde Avrupa medeniyetine girmemiz bizim için bir gaye olmalıdır. Hülasa1245, medeni ahlak, evvela milletdaşlarımızı, sonra dindaşlarımızı, en sonra da bütün insanları sevmekten ve muhterem görmekten ibarettir. Bütün bu fertlerin hayatına, mülkiyetine, hürri-yetine, haysiyetine tecavüz etmemek medeni ahlakın teklif ettiği vazifelerdendir.

Görülüyor ki vatani ahlak ilelmerkez1246 olduğu hâlde, medeni ahlak anilmer-kezdir1247. Vatani ahlak sevgilerimizin, vatan dairesinde tekasüf ve temerküz etmesini1248 istediği hâlde medeni ahlak bunların yavaş yavaş millet hudutlarını aşarak ümmet hudutlarına ve ümmet hudutlarını aşarak beynelmilel mamu-re1249 hudutlarına ve mamure hudutlarını aşarak bütün insanlık âlemine ittisa ve inbisat1250 eylememesini arzu eder. Bazen bu iki ahlak arasında ihtilaf ve te-zat bile zuhur edebilir1251. Mesela, harp zamanlarında vatani ahlak son derece 1235 beyne’l-milliyet: uluslararasılık

1236 ibtidâ’: önce

1237 terakki: ilerleme

1238 lâ-dînî: din dışı

1239 husûle gelmek: ortaya çıkmak

1240 enmûzec: tür

1241 müsâvî şerâit: eşit şartlarla

1242 ehl-i salîb: Haçlılar

1243 taassub: fanatizm, tutuculuk

1244 şerâit: şartlar

1245 hülâsa: özetle

1246 ile’l-merkez: dıştan merkeze

1247 ani’l-merkez: merkezden dışa

1248 tekâsüf ve temerküz etmek: birikmek ve toplanmak 1249 ma’mûre: medeniyet dairesi

1250 ittisâ’ ve inbisât: bollaşmak ve genişlemek 1251 zuhûr etmek: ortaya çıkmak

89

Ziya Gökalp

şiddetlenerek, medeni ahlakı sönük bir hâle getirir. Uzun sulh1252 devreleri de yalnız medeni ahlakı kuvvetlendirerek, vatani ahlakı zayıflatır. Harbin birçok maddi ve manevi hasarlarıyla beraber, içtimai1253 bir faydası da bulunduğunu iddia edenler, bilhassa bu noktaya istinad ediyorlar1254.

Görülüyor ki millî tesanüdü1255 kuvvetlendirmek için, vatani ahlakı medeni ahlaka takdim etmek1256 ve insani kıymetin medeni ahlakın dairelerinde merkezden muhite doğru gittikçe eksildiğini, muhitten merkeze doğru geldikçe arttığını düstur ittihaz eylemek1257 lazımdır. Yani yukarıda da söylediğimiz vechle1258, kıymetin birinci derecesinde milletdaşlarımızı, ikinci derecesinde ümmetdaşla-rımızı, üçüncü derecesinde medeniyetdaşlarımızı, dördüncü derecesinde bütün insanları görmemiz ve onları derecelerine göre sevmemiz lazım gelir.

Millî tesanüdü kuvvetlendirmek için vatani ve medeni ahlaklardan sonra, bir de mesleki ahlakı yükseltmek lazımdır.

Her millet, içtimai taksim-i amal1259 neticesi olarak bir takım meslek ve ihtisas zümrelerine ayrılır. Mühendisler, tabipler, musıkişinaslar, ressamlar, muallim-ler1260, muharrirler1261, askerler, avukatlar, tacirler, çiftçiler, fabrikatörler, demirciler, marangozlar, çulhalar1262, terziler, değirmenciler, fırıncılar, kasaplar, bakkallar ilh1263. Bu zümreler birbirinin lazım ve melzumudurlar1264, yekdiğerinin1265 yaptıkları hizmetler, bu mütekabil1266 muhtaçlıklar da bir nevi tesanüt değil midir?

1252 sulh: barış

1253 ictimâî: toplumsal

1254 istinâd etmek: dayanmak

1255 tesânüd: dayanışma

1256 takdîm etmek: önde tutmak, öncelik vermek 1257 ittihâz eylemek: saymak, kabul etmek 1258 vechle: şekilde, surette

1259 taksîm-i a’mâl: işbölümü

1260 mu’allim: öğretmen

1261 muharrir: yazar

1262 çulha: el tezgâhında bez dokuyan kimse.

1263 ilh: vb.

1264 melzûm: lazım olan, birbirinden ayrılmayan 1265 yekdîger: birbiri

1266 mütekâbil: karşılıklı

90

Türkçülüğün Esasları

Bu nev1267 tesanüdün1268 kuvvetlenmesi için, evvela, taksim-i amalin1269, ancak müşterek vicdana mâlik1270 bir cemiyet dahilinde vukua gelmesi1271 şarttır. Başka başka milletlere mensup olup da aralarında müşterek vicdan bulunmayan zümrelerin iş bölümü, hakiki taksim-i amal mahiyetinde değildir. (Durkheim) bu nev hizmetlerin mübadelesine (mütekabil tufeylilik1272) adını veriyor. Mesela, eski Türkiye’de Türklerle gayrimüslimler müşterek bir iktisadi hayat yaşıyorlardı. Fakat aralarındaki iş bölümü, hakiki bir taksim-i amal değildir; mütekabil bir tufeylilikten ibaretti. Çünkü Türklerle bu gayr-i Türk1273 unsurlar arasında müşterek bir vicdan yoktu. Türkler, gayrimüslimlerin siyasi tufeylileri idiler, gayrimüslimler de Türklerin iktisadi tufeylileri idiler. Beynelmilel1274 iktisadi münasebetler de hep bu tarzdadır.

Bu nev tesanüdün kuvvetlenmesi için, ikinci şart da, meslek zümrelerinin bütün memlekete şamil1275 millî teşkilatlar hâlinde taazzisinden1276 sonra, her meslek zümresinde mesleki bir ahlakın teessüs etmesidir1277.

Mesleki ahlak, başka meslek zümrelerine mübah olduğu hâlde yalnız bir meslek erbabına -meslek icabı olarak- memnu1278 olan fiilleri gösterir. Mesela, bir memlekete kolera girdiği zaman, oradan herkes kaçabilir; yalnız tabiplerle papazlar kaçamaz. Bunun gibi herkes ticaretle iştigal edebilir1279: Resmi nüfuza malik olan1280 devlet memurları edemez. Asker sınıfından olanların korkak, polislerin sefih1281, hâkimlerin tarafçı, muallimlerle1282 muharrirlerin1283 cahil ve mefkûre-1267 nev’: tür

1268 tesânüd: dayanışma

1269 taksîm-i a’mâl: iş bölümü

1270 mâlik: sahip

1271 vuku’a gelmek: gerçekleşmek

1272 mütekâbil tufeylîlik: karşışıklı bağımlılık 1273 gayr-i Türk: Türk olmayan

1274 beyne’l-milel: uluslararası

1275 şâmil: kapsayan

1276 ta’azzî: şekillenme

1277 te’essüs etmek: oluşma

1278 memnû’: yasak

1279 iştigâl etmek: uğraşmak

1280 mâlik olmak: sahip olmak

1281 sefîh: zevk ve eğlence düşkünü

1282 mu’allim: öğretmen

1283 muharrir: yazar

91

Ziya Gökalp

siz1284 olmaları mesleki ahlaka münafidir1285. Katiplerin ketum1286, avukatlarla tabiplerin mahremiyete riayetkâr1287 olmaları da mesleki ahlak icabatındandır.

Mamafih1288, bu mesleki ahlakların müeyyideleri1289 de vardır. Mesleki vazifelerin bu müeyyideleri, her meslek teşkilatına mahsus olarak bulunması lazım gelen (haysiyet divanları)dır.

Fertlerin meslek mütehassıslarına karşı hayatlarını, haysiyetlerini, hürriyet ve menfaatlerini himaye edecek yegane müeyyide, işte bu mesleki ahlaka ait teş-kilatlardan ve vazifenamelerden ibarettir. Bunlar mevcut olmadıkça muhtelif meslekler arasında hakiki bir tesanüt1290 mevcut olamaz. Şimdi yukarıdaki be-yanatı1291 hülasa edelim1292:

Millî tesanüdün kuvvetlendirilmesi, içtimai1293 intizam ve terakkinin1294, millî hürriyet ve istiklalin temelidir. Millî tesanüdü kuvvetlendirmek için de, vatani, medeni, mesleki ahlakların kuvvetlendirilmesi, yükseltilmesi lazımdır.

Millî harsımızın1295 şuurlu bir hâle gelip yükselmesi ne gibi teşkilatlara muhtaçtır? Evvela millî harsımı saklanmış olduğu gizli köşelerden münevverlerin1296

nazarlarına arz edecek olan arama teşkilatlarına ihtiyaç vardır. Bu vazifeyi ifa edecek teşkilatlar şunlardır: Millî Müze, Etnografi Müzesi, Millî Hazine-yi Ev-rak1297, Millî Tarih Kütüphanesi, İhsaiyat Müdüriyet-i Umumiyesi1298.

1284 mefkûresiz: fikirsiz, idealsiz

1285 münâfî: aykırı

1286 ketûm: ağzı sıkı

1287 riâyetkâr: saygılı, sadık

1288 mâmâfîh: bununla birlikte

1289 mü’eyyide: yaptırım

1290 tesânüd: dayanışma

1291 beyânât: beyanlar, açıklamalar

1292 hülâsa etmek: özetlemek

1293 ictimâî: toplumsal

1294 terakki: ilerleme

1295 hars: kültür

1296 münevver: aydın

1297 Hazîne-yi Evrâk: belgeler hazinesi

1298 İhsâiyyat Müdüriyyet-i Umûmiyyesi: İstatistik Genel Müdürlüğü 92

Türkçülüğün Esasları

(1) Türk halkının bedii1299 dehasına canlı şahitler bulunan ve fakre1300 düşen eski Türk evlerinden parça parça çıkarılıp bedestenlerde1301 satılan perdeler, halılar, şallar, ipekli kumaşlar, eski marangoz ve demirci işleri, çiniler, hüsn-i hatt levha-ları, müzehhep1302 kitaplar, güzel ciltler, güzel yazılı Kuran-ı Kerimler, millî tarihimizin vesikaları olan meskukat1303 vesaire hep ecnebiler1304 tarafından satın alınarak Avrupa’ya ve Amerika’ya taşınmaktadır. Bunların harice1305 çıkarılmasını men edecek bir kanunumuz olmadığı gibi, bunları satın alarak millî bediiyat1306

âşıklarının nazarlarına arz edebilecek millî bir müzemiz de yoktur. Vakıa1307, Top-kapı Sarayı’nda büyük bir müzemiz mevcuttur. Fakat, buna (harsi1308 müze) de-mekten ziyade, (medeni müze) namını vermek daha münasiptir. Çünkü, bu müze Türk harsına ait millî eserlere ikinci derecede bir ehemmiyet göstermiş, birinci derecedeki ehemmiyeti beynelmilel1309 kıymete malik1310 eserlere atfetmiştir. Bu müddeamızın1311 delili şudur ki, şimdiye kadar memleketimizden sandık sandık çıkarılan Türk bedialarının1312 çıkarılmasına mani olamamış, bedestenlerde satılan bu bediaları satın alıp muhafaza etmeye çalışmamıştır.

Bu sözlerimden müzemizin dehalı bir müessisi1313 olan Hamdi Bey merhumun kıymetçe çok büyük olan himmet ve hizmetlerini inkâr ettiğime hükmolunma-sın. Abdülhamit devrinin her türlü tas’iplerine1314 rağmen, sırf kendi teşebbüs ve azmiyle ilmen gayet kıymetli bir müzeyi yoktan var eden Hamdi Bey’i takdis 1299 bedîî: sanatsal

1300 fakr: fakirlik

1301 bedestân: çarşı

1302 müzeh heb: süslü

1303 meskûkât: sikkeler, akçeler

1304 ecnebî: batılı

1305 hâric: yurtdışı

1306 bedîiyyât: güzel sanat

1307 vâkı’a: gerçi

1308 harsî: kültürel

1309 beyne’l-milel: uluslararası

1310 mâlik: sahip

1311 müddeâ: iddia edilen

1312 bedî’a: sanat eseri

1313 müessis: kurucu

1314 tas’îb: zorluk çıkarma, zorlaştırma

93

Ziya Gökalp

etmemek1315 büyük bir nankörlüktür. Büyük kardeşinin bu zati1316 eserini zen-ginleştirerek muhafaza eden Halil Beyefendi’yi tebcil etmemek1317 de yine aynı harekettir. Bundan başka, bu müzede Türk meskukatına1318 ve anenatına1319

dair birçok millî yadigârların mevcut olduğunu da kimse inkâr edemez. Şu kadar var ki, millî bir müzenin vazifesi, millî eserlerin milyonda birini toplayıp da baki kalanlarını1320 yabancılara kaptırmak değildir. Hamdi Bey müzesinin ilmi, medeni ve beynelmilel1321 kıymetleri gayet yüksek olabilir; fakat, harsi ve millî kıymeti öteki kıymetlerine nispetle çok aşağıdadır. Hatta bu itibarla, evkaf1322

müzesindeki eşyanın hemen cümlesi Türk harsına mensup eserler olduğu için, bu müze evvelkinden daha kıymetli görülebilir.

Bu ifadelerden anlaşılıyor ki bugün, bizde hakiki bir Türk müzesine ihtiyaç vardır. Bu Türk müzesi Türk bedialarını satın alabilmek için kafi bir tahsisata1323

malik olmalı ve her şehirde arayıcıları bulunmalıdır. Aynı zamanda memleketimizden umum1324 atikaların ve bediaların1325 ihracını şiddetle meneden bir kanun yapılmalıdır. Evkaf Müzesi de liva1326 evkaf memurlarını çalıştıracak olursa, vakıf binaların enkazı ve yıpranmış eşyası arasında daha birçok kıymetli abideler bulunabilecektir. İhtimal ki ileride bu üç müze birleşerek tek bir müze hâlini de alacaktır. Herhâlde şimdilik yalnız Türk harsına dair eserleri toplayacak millî bir müzeye şiddetle ihtiyaç vardır.

(2) Etnografi müzesinin vazifesi, millî müzeninkinden başkadır. Millî müze, millî tarihimizin müzesidir. Etnografi müzesi ise, milletimizin hâli hazırdaki 1315 takdîs etmek: kutlamak

1316 zâtî: bireysel, kişisel

1317 tebcîl etmek: yüceltmek, onure etmek 1318 meskûkât: sikkeler, akçeler

1319 an’enât: gelenekler, görenekler

1320 bâkî kalan: geri kalan

1321 beyne’l-milel: uluslararası

1322 evkâf: vakıflar

1323 tahsîsât: bir şey için ayrılmış para 1324 ‘umûm: tüm

1325 atîka ve bedî’alar: eski eserler ve sanat eserleri 1326 livâ: belde

94

Türkçülüğün Esasları

hayatının müzesidir. (Hal1327)in (mazi)den farkı ne ise, etnografi müzesinin de, millî tarih müzesinden farkı odur.

Etnografi müzesi, evvela, milletimizin bugün muhtelif livalarda1328, kazalarda şehirlerde, köylerde, obalarda, kullanmakta olduğu bütün eşyayı toplayacaktır.

Bu toplanan eşyadan her nevi1329, sırasıyla en iptidai1330 şeklinden en müteka-mil1331 şekline kadar bir tekamül1332 silsilesi hâlinde dizilecektir. Mesela (ayakkabı) nevini alalım: Bunun en iptidai şekli olan (çarık)tan başlayarak en mütekamil şekli olan zarif potinlere kadar bütün tekamül merhaleleri bir tedriç1333

silsilesi halinde sıralanacaktır. Serpuşlar1334 erkek ve kadın elbiseleri, eyer takım-ları, çadırlar, yataklar ilh1335 hep böyle tekamül sıraları suretinde dizilecektir. Evlerin ve sair1336 aynen nakli kabil1337 olmayan büyük binaların küçük modelleri yapılacaktır. Köy, şehir; köprü, cami gibi manzaraların fotoğrafları aldırılacaktır.

Fakat, etnografi müzesinin toplayacağı şeyler, yalnız bu gibi maddi eşyaya mün-hasır1338 değildir. Halk içinde hâlâ yaşamakta bulunan peri masallarını, koşma ve destanları, mani ve tekerlemeleri, darbı mesel ve bilmeceleri, fıkra ve menkıbeleri şehir şehir, köy köy araştırmalar yaptırarak toplamak vazifesi de etnografi müzesine aittir. Aynı zamanda, her nahiyenin1339 konuştuğu Türk lügayve1340 mensup hususi kelimeleri, hususi savtiyatı1341 sarf ve nahv1342 kaidelerini de cem edecek-tir1343. Bunlardan başka, halk arasında (tandırname ahkamı) yahut (keçe kitap) 1327 hâl: şimdi

1328 livâ: sancak

1329 nev’: tür

1330 ibtidâî: en önceki, ilk

1331 mütekâmil: gelişmiş

1332 tekâmül: gelişim

1333 tedrîc: derecelendirme

1334 serpûş: takke, sarık, başa giyilen külah 1335 ilh: vb.

1336 sâir: diğer

1337 kâbil: mümkün

1338 münhasır: sınırlı, özel

1339 nâhiye: köyden büyük olan yerleşim merkezi 1340 lügayve: ağız, diyalekt

1341 savtiyât: sesbilgisi

1342 sarf ve nahv: morfoloji ve sentaks

1343 cem’ etmek: toplamak

95

Ziya Gökalp

adları verilen ve hâlâ tahsilsiz kadınlarla bilgisiz halk arasında inanılmakta bulunan amiyane itikatları1344 ve bunlara merbut1345 bulunan sihriyyen - dinî1346 ayinleri de cem edecektir. Mesela, bu itikatlardan birine göre her insanın kendisine mahsus bir perisi vardır ki sahibinin (kırklı1347) olduğu zamanlarda son derece azgınlaşarak tehlikeli bir vaziyet alır. İnsanlar aşağıdaki üç halde kırklı olurlar: (1) Bir çocuk dünyaya geldiği zaman, çocukla beraber annesi ve babası kırklı olurlar. (2) bir evlenme vukua geldiği1348 zaman hem gelin, hem de güvey kırklı olurlar. (3) Bir adam öldüğü zaman onunla aynı evde yaşayan bütün yakın akrabaları kırklı olurlar.

Kırklıların ifasına1349 itina etmesi lazım gelen birtakım sihriyyen - dinî ayinler vardır: Mesela, iki kırklı kadın -bunlar, ister aynı sebepten, ister ayrı sebeplerden kırklı olmuş olsunar- bir odada rastgele birleşirlerse1350 mutlaka öpüşmeleri lazımdır. Öpüşmezlerse, perileri birbirleriyle kavga ederler, perilerden biri, bu kavgada yaralanır, yahut ölürse, aynı hâl, sahibine de intikal edeceğinden, bu ayini icra etmemekte büyük bir tehlike mevcuttur. Yine iki kırklı insan, biri diğerinin fevkinde1351 bulunan iki odada yatamazlar. Tandırnameye1352 göre, her adamın bir perisi olduğu gibi her evin de bir perisi var. Ev perisi, evin temiz tutulmamasından öfkelenir. Bu öfkelenme, aile hakkında muzır1353 olacağından ev kadını, evin her tarafını temiz tutmaya itina eder.

Demek ki bu batıl itikatlar1354 içinde faydalı olanlar da vardır. Etnografya müzesi bunlardan başka her nahiyedeki1355 lisani savtiyat (fonetik) ile halk melodile-1344 amiyâne i’tikâd: umumi inançlar

1345 merbût: bağlı

1346 sihriyyen-dînî: büyücülükle karışık dinî pratikler 1347 kırklı: kırkı çıkmamış

1348 vuku’a gelmek: gerçekleşmek

1349 îfâ: yerine getirmek

1350 birleşmek: buluşmak, görüşmek

1351 fevk: üst

1352 tandırnâme: tandır başında otururken anlatılan hikaye/masal 1353 muzır: zararlı

1354 i’tikâd: inanç

1355 nahiye: köyden büyük yerleşim yeri

96

Türkçülüğün Esasları

rini (nağmelerini) ya fonograf aletiyle, yahut nota usulüyle zapt eder1356. Demek ki etnografi müzesinin behemehal1357 bir fotoğrafçısı, bir fonografçısı ve bir no-tacısı bulunmak lazımdır masal toplayanlar herkesten dinledikleri alelumum1358

masalları zapt etmemelidirler. Masalcı namı verilen bir takım ihtiyar kadınlar yahut erkekler vardır ki bunlar masalları anenevi1359 tabirleriyle ve bedii1360 üslupla-rıyla naklederler. Böyle hakiki bir masalcı elegeçirilirse onun nakledeceği bütün masallar aynen zapt olunmalıdır. Çünkü millî masallar ancak böyle her tabiri bir müessese olan masallardır. Koşmalar, türküler ve nağmeler de hakiki saz şairlerinden alınmalıdır. Nasreddin Hoca’ya, Karagöz’e, İncili Çavul’a, Bekri Mustafa’ya, Bektaşilere ait fıkralar da mütehassıslarından öğrenilmelidir. Milletlere ve meslek-lere ait taklitler meddahlardan iktibas edilmelidir1361. Tandırname itikatları1362, onlara henüz inanmakta bulunan tahsilsiz kadınlardan sorulmalıdır. Her yerin hususi lugavyesine1363 ait tetkikler de mahallerinde yapılmalıdır.

(3) Millî Hazine-yi Evrak1364, vekaletlerin gizli ve mahrem mahiyette bulunan hususi hazine-yi evraklarından başkadır. Millî Hazine-i Evrak, artık hükümetle alakası kalmamış olan eski evrak hazinesidir ki milletin müverrihleri1365 ve ilim adamları için tasnif ve muntazam idare altında teşhir olunur. Maatteessüf1366, gerek Bab-ı Ali’ye1367 ve Hariciye’ye1368, gerek Defter-i Hakaniye1369, Evkaf ’a1370 ve Fetvahane’ye ait eski evrak mahzenleri şimdiye kadar ne bir araya toplanmış, ne tasnif edilmiş, ne de muhafazalarına itina olunmuştur. Millî tarihimizin en doğru vesikaları olan bu evraktan en mühimleri aşırılarak Avrupa kütüphanelerine naklolunmaktadır.

1356 zapt etmek: kaydetmek

1357 behemehâl: herhalde, mutlaka

1358 ale’l-umûm: herkese ait, genel

1359 an’enevî: geleneksel

1360 bedîî: sanatsal

1361 iktibâs etmek: ödünç almak

1362 tandırnâme i’tikâdları: Kamcılıktan kalma inançlar 1363 lügayve: ağız, diyalekt

1364 hazîne-yi evrâk: evrak hazinesi

1365 müverrih: tarihçi

1366 ma’atteessüf: yazık ki, üzülerek

1367 Bâb-ı Âlî: İstanbul, Osmanlı Hükûmeti 1368 Hâriciyye: Dışışleri

1369 Defter-i Hâkânî: Osmanlı tapu ve kadastro teşkilatı 1370 Evkâf: vakıflar

97

Ziya Gökalp

Diyarbakır gibi bazı eski vilayet ve eyalet merkezlerinde gayet kıymetli olan ka-dim1371 evrakın bakkallara satılarak sargı kâğıdı suretinde kullanıldığı da vakidir1372.

Görülüyor ki millî bir hazine-yi evrağın da behemehal1373 süratle tesisi lazımdır 1374.

(4) Millî Tarih Kütüphanesi de umumi kütüphaneden başkadır. Umumi kütüphane, ilmin, edebiyatın her şubesine ait kitapları cami olmak lazım gelir. Millî Tarih Kütüphanesi ise yalnız millî harsımızı1375 teşkil eden müesseselere ait tarihleri ve tarihi menbalarla vesikaları muhtevi olmalıdır1376. Bu kitaplar ve vesikalar dinîmizin, ahlakımızın, hukukumuzun, felsefemizin, edebiyatımızın, musıkimizin mimarimizin, iktisadımızın, askerliğimizin, siyasetimizin, ilimlerimizin ve fenle-rimizin tarihlerini ve vesikalarını tamamıyla ihtiva etmelidir. O hâlde ki, bu tarih şubelerinden herhangi birinin tarihini yazmak isteyen bir müverrih1377 ihtiyaç gördüğü bütün menbaları ve vesikaları bu kütüphanede hazır bulabilsin.

(5) İhsaiyat Müdüriyet-i Umumiyesi1378 de, her vekaletten tesis ettiği hususi ihsaiyat teşkilatlarından başkadır. Çünkü, her vekaletin tesis ettiği ihsaiyat teşkilatı, yalnız kendi resmi muamelelerinin muhtaç bulunduğu ihsai rakamlara ehemmiyet verir. İhsaiyat Müdüriyet-i Umumiyesi ise, millî harsın tezahürü1379 için muhtaç olduğumuz ve millî hayatın bütün şubelerine şamil1380, umumi bir ihsa-iyat1381 teşkilatıdır. Avrupalı bir mütehassısın1382 idaresinde bulunacak olan bu İhsaiyat Müdüriyet-i Umumiyesi teşekkül ettikten sonra, vekaletlere ve sair1383

gayri resmî müesseselere mensup bütün ihsai teşkilatlar onun kumandası altına verilerek hepsi, aynı usul ve sistem dahilinde çalıştırılacaktır. İşte ancak, böyle 1371 kadîm: eski

1372 vâki’: olmuş, gerçekleşmiş

1373 behemehâl: herhalde, mutlaka

1374 tesisi lazımdır: kurulması lazımdır

1375 hars: kültür

1376 muhtevî olmak: içermek

1377 müverrih: tarihçi

1378 İhsâiyyat Müdüriyet-i Umûmiyesi: İstatistik Genel Müdürlüğü 1379 tezâhür: ortaya çıkmak

1380 şâmil: kapsayan

1381 ihsâiyyât: istatistik

1382 mütehassıs: uzman

1383 sâir: diğer

98

Türkçülüğün Esasları

merkezi bir ihtisas dairesine mensup ihatavi1384 bir ihsaiyat teşkilatı vücuda geldikten sonradır ki memleketimizde ihsai rakamlardan1385 içtimai1386 noksanları-mızın ve meziyetlerimizin anlaşılması mümkün olur. Tatbik olunan ıslahların ve teceddütlerin1387 cemiyet için muzır1388 yahut faydalı oldukları da ancak böyle esaslı ihsaiyat defterlerinin ihzarından1389 sonra keşf ve tetkik olunabilir.

Millî harsın bu saydığımız teşkilatları sırf millî harsı1390 arayıp bulmaya yarayan-lardır. Millî harsın başka bir takım teşkilatları da vardır. Bunların vazifesi de, millî hars aranıp bulunduktan sonra, Avrupa medeniyetinin onun muhtelif şubelerine aşılanmasından ibarettir. Bu vazifeyi ifa edecek teşkilatlar da şunlardır: Türk Darü’l-bedayii1391, Türk Darü’l-elhanı1392, Türk Darü’l-fünunu1393, Türkiyat encü-menidir1394. Bunlardan misal olarak Darü’l-elhanı alalım: İstanbul’da mevcut bulunan Darü’l-elhan dümtek usulünün, yani Bizans musıkisinin Darü’l-elhanı’dır.

Bu müessese, iptidai1395 unsurları halkın samimi melodilerinde tecelli eden1396

ve Avrupa musıkisine tevkifen1397 armonize edildikten sonra asri ve garbi1398

bir mahiyet alacak olan hakiki Türk musıkisine hiç ehemmiyet vermemektedir.

Mevcut Darü’l-bedayi de aynı hâldedir. Çünkü, Tiyatronun terakkisi1399 en ziyade güzel Türkçe ile halk vezninin kabulüne bağlı iken, mevcut Darü’l-bedayi bu esaslara kafi derecede kıymet vermemektedir. Binaenaleyh1400 bu iki müessesenin Türk Darü’l-elhanı ve Türk Darü’l-bedayii hâline getirilmeleri de lazımdır.

1384 ihâtavî: kapsayan

1385 ahsâi rakamlar: istatiksel rakamlar

1386 ictimâî: toplumsal

1387 ıslâh ve teceddüd: iyileştirme ve yenileşme 1388 muzır: zararlı

1389 ihzâr: hazır etmek, oluşturmak

1390 hars: kültür

1391 Dârü’l-bedâyi’: güzellikler evi; Şehir Tiyatrosu 1392 Dârü’l-elhân: nağmeler evi; konservatuar 1393 Dârü’l-fünûn: fenler evi; akademi

1394 encümen: kurul

1395 ibtidâî: başlangıç, ilk

1396 tecellî etmek: ortaya çıkmak

1397 tevkifen: uygun olarak

1398 asrî ve garbî: modern ve batılı

1399 terakki: ilerleme

1400 binâenaleyh: bundan dolayı, buna dayanarak 99

Ziya Gökalp

Mevcut müesseseler içinde Türk harsına hadim1401 olan yalnız Darü’l-fünundur.

Darü’l-fünunun edebiyat medresesi, adeta hars medresesi demek olduğundan millî harsı yükseltmeye en çok çalışan bu müessesedir.

Türkiyat encümenine gelince, bugün böyle bir müesseseyi en mükemmel bir hâlde teşkil etmek imkânı vardır. Çünkü, Avrupa’nın muhtelif milletlerinde Türkiyat ilmi için canını vakfetmiş1402 büyük Türkologları bu encümene aza sıfatıyla almak kabildir1403. Avrupalı Türkologlarla yerli Türkiyatçılarımızdan mürekkep1404 bir encümen teşkil olunursa, bu heyet hem millî harsın hazinelerini arayabilecek, hem de beynelmilel1405 akademiler âleminde ilmi bir vilayet ihraz edebilecektir1406.

10

Hars1407 ve Tezhip1408

Fransızca “culture” kelimesinin iki ayrı manası vardır. Bu manalardan birini “hars”, diğerini “tehzib” tabiriyle tercüme edebiliriz. “Hars” hakkındaki bütün su-i tefeh-hümler1409 Fransızca “kültür” kelimesinin böyle iki manalı olmasındandır. O hâlde, biz lisanımızda, bu iki manayı, “hars” ve “tehzib” kelimeleriyle ayırırsak, kendi memleketimizde bu su-i tefehhümlere nihayet vermiş oluruz. Hars ile tehzib arasındaki farklardan birincisi, harsın “demokratik”, tehzibin “aristokratik” olmasıdır.

Hars, halkın ananelerinden, teamüllerinden1410, örflerinden, şifahi1411 veya yazılmış edebiyatından, lisanından, musikisinden, dinînden, ahlakından, bedii1412 ve 1401 hâdim: hizmet eden

1402 vakfetmek: adamak, bağışlamak

1403 kâbil: mümkün

1404 mürekkeb: oluşan

1405 beyne’l-milel: uluslararası

1406 ihrâz etmek: kazanmak

1407 hars: kültür

1408 tehzîb: ıslah etme, düzeltme

1409 sû-i tefehhüm: yanlış anlaşılma

1410 te’âmül: iş, bir işin oluşu, yerleşmiş olan örf, âdet 1411 şifâhî: ağızdan, sözlü

1412 bedî’î: güzel, güzellik

100

Türkçülüğün Esasları

iktisadi mahsullerinden ibarettir. Bu bediaların1413 hazinesi ve müzesi halk olduğu için, “hars” demokratiktir. Tehzib ise, yalnız yüksek bir tahsil görmüş, yüksek bir terbiye ile yetişmiş hakiki münevverlere1414 mahsustur. “Manner Arnold1415”un

“tatlılık ve ziya1416 mezhebi” tabiriyle ifade ettiği meal, “tehzib”in tarifi demektir.

Tehzibin esası, iyi bir terbiye görmüş olmak; makulatı1417, güzel sanatları, edebiyatı, felsefeyi, ilmi ve hiçbir taassup1418 karıştırmaksızın dinî, gösterişsiz, samimi bir aşk ile sevmektir. Görülüyor ki tehzib hususi bir terbiye ile husule1419 gelmiş

hususi bir duyuş, düşünüş ve yaşayış tarzıdır.

Hars ile tehzibin ikinci farkı birincinin “millî”, ikincinin “beynelmilel1420” olmasıdır. Bir insan, harsın tesiriyle, belki de yalnız kendi milletinin harsına kıymet verir. Fakat, tehzib görmüşse başka milletlerin harslarını da sever ve onların lezzetlerini de tatmaya çalışır. Binaenaleyh1421, tehzib, temas ettiği insanları, biraz insaniyetçi, biraz müsamahakâr, her ferde, her millete karşı hayırhah1422 ve

“iktitafçı1423=eclectique” yapar.

Harsla tehzibin bu ikinci farkı, bizi “millîyetçilik” ve “beynelmileliyetçilik1424”

meselesinin tamikine1425 sevk ediyor.

(Millet), aynı harsta müşterek olan fertlerin heyet-i mecmuasıdır1426. “Beynelmileliyet, aynı medeniyette müşterek olan milletlerin heyet-i mecmuasıdır. Beynelmileliyete, “medeniyet zümresi” de denilebilir.

1413 bedî’a: estetik değeri yüksek olan sanat eserleri 1414 münevver: aydın

1415 Manner Arnold: Matthew Arnold

1416 ziyâ’: ışık

1417 makulât: akla uygunluk

1418 taassub: bağnazlık

1419 husûl: üreme, türeme, çıkma

1420 beyne’l-milel: milletlerarası

1421 binâen aleyh: bundan dolayı

1422 hayır-hâh: iyiliksever

1423 iktitâf: devşirme

1424 beyne’l-mileliyetçilik: milletlerarasıcılık 1425 ta’mîk: derinleştirilme

1426 hey’et-i mecmû’a: bir şeyin toptan hâli, umumi görünüşü 101

Ziya Gökalp

Fakat, medeniyet zümresini, hususi bir medeniyete mensup milletlerin heyet-i mecmuası gibi telakki1427 etmeyen adamlar da vardır. Bunlara göre, ayrı ayrı medeniyetler yoktur, bütün insanların mecmuu1428, bir tek medeniyet zümresinden ibarettir ve bu bir tek medeniyet zümresi, milletlerden değil, fertlerden mürekkeptir1429. Bu fikirde bulunan insanlara “kozmopolit” adı verilir. Kozmopolitler, “milletim nev-i beşerdir1430, vatanım ruy-i zemin1431” diyen dünyacılar-dır. Bunların medeniyet zümresi hakkındaki telakkileri1432, millîyetperverlikle itilaf1433 edemez. Çünkü millîyetçilere göre, beşeriyet1434, hayvanat ilminde sair1435 hayvan nevileriyle1436 beraber tetkik1437 olunan (beşer nevi)nden ibarettir. İctimai1438 fertler demek olan (insanlar) ise, milletler hâlinde yaşarlar. Türkçülük (millet) esasını kabul etmeyen hiçbir sistemle itilaf edemeyeceğinden kozmopolitleri içine alamaz.

Beynelmileliyetçiliğe1439 gelince, bu tamamen kozmopolitliğin zıttıdır. Çünkü beynelmileliyetçilere göre, medeniyet zümresi bütün insanların heyet-i mecmu-ası1440 demek değildir. Zaten medeniyet bir değil müteaddiddir1441. Her medeniyetin kendisine mahsus bir camiası yani bir medeniyet zümresi vardır. Aynı zamanda, bu medeniyet zümreleri fertlerden değil, milletlerden mürekkep-tir1442. Medeniyet zümresi bir cemiyete benzetilirse, onun fertleri de milletler olur. Medeniyet zümresine (Milletler Cemiyeti) denilmesi bundandır.

1427 telakki: alma, kabul etme

1428 mecmû’: toplam

1429 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 1430 nev’-i beşer: insan cinsi, bütün insanlar 1431 rûy-i zemîn: yeryüzü

1432 telakkî: anlayış

1433 i’tilâf: uygunluk, uyuşma

1434 beşeriyyet: insanlık

1435 sâir: diğer

1436 nev’: cins, tür

1437 tedkîk: dikkatle araştırma, inceleme 1438 ictimâî: sosyal

1439 beyne’l-mileliyet: milletlerarasıcılık 1440 hey’et-i mecmû’a: bütün

1441 müte’addid: çoğalan, çok, birkaç

1442 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 102

Türkçülüğün Esasları

[Fakat, bu “Milletler Cemiyeti” tabiri doğru değildir. Çünkü, cemiyet, müşterek bir vicdana malik1443 olan tam bir zümre demektir. Müşterek vicdan, harstan ibaret olduğu için, (cemiyet), kadrosuna girebilecek zümreler, ancak milletlerle onların cürsumeleri1444 olabilirler. Diğer taraftan, birçok cemiyetleri içine alan daha büyük zümrelere “camia” namı verilir. O hâlde, “Milletler Cemiyeti” yerine “Milletler Camiası” demek daha münasiptir.]

Bu ifadelerden anlaşıldı ki her medeniyet zümresi, bir beynelmileliyet dairesi-dir. Bir cemiyetin millî bir harsı1445 olması, onun beynelmilel1446 bir medeniyete de mensup olmasına mani değildir. Medeniyet, aynı beynelmileliyete mensup milletlerin arasında müşterek bulunan müesseselerin1447 heyet-i mecmuası1448

demektir.

Demek ki bir, beynelmileliyet dâhilinde, hem onu terkip1449 eden bütün milletlere şamil1450 müşterek bir medeniyet, hem de her millete has millî harslardan mürekkep1451 bir harslar koleksiyonu vardır. O hâlde, biz Avrupa medeniyetine girdiğimiz zaman, yalnız beynelmilel1452 bir medeniyete varis1453 olmakla kal-mayacağız; aynı zamanda medeniyetdaşımız olan bütün milletlerin hususi harslarından da telezzüz etmek1454 imkânına sahip olabileceğiz. Millî bir cemiyet, nasıl, taksim-i amal1455 ve ihtisas1456 tarikıyle1457 mesleki zümrelere ayrılmışsa, beynelmilel bir camia da âdeta beynelmilel1458 bir taksim-i amalin ve beynel-1443 mâlik: sahip

1444 cürsûme: kök, dip

1445 hars: kültür

1446 beyne’l-milel: milletlerarası

1447 müessese: kurum, kuruluş

1448 hey’et-i mecmû’a: bütün

1449 terkîb: birleştirme

1450 şâmil: kaplayan, çevreleyen

1451 mürekkep: oluşmuş

1452 beyne’l-milel: milletlerarası

1453 vâris: mirasçı

1454 telezzüz etmek: lezzet almak

1455 taksîm-i a’mâl: iş bölümü

1456 ihtisâs: uzmanlık

1457 tarîk: yol

1458 beyne’l-milel: milletlerarası

103

Ziya Gökalp

milel ihtisasın hükmüne tabi1459 olarak, millî ve hususiyyül-mahiye1460 harslara ayrılmıştır.

Binaenaleyh1461, insanlar, sırf millî zevkleriyle tattıkları zaman, yalnız millî hars-larına uygun eserlerden hoşlanırlar. Fakat, insan, her gün aynı yemeği yemek-ten usandığı gibi, daima aynı harsa mensup edebiyattan, aynı musikiden, aynı mimariden ilh1462 gıda almaktan da bıkar. Bu sebeple, şikemperverler1463, her gün yemek listelerini değiştirdikleri gibi, tehzibli1464 adamlar da, zaman zaman başka harsların çeşnileriyle ağız değiştirmeye ihtiyaç duyarlar.

Eski zamanlarda esnaf dernekleri, main1465 zamanlarda “arifane”1466 ziyafet-leri yaparlardı. Her hırfetdaş1467, kendi evinde en iyi yapılan yemeği yaptırır, hırfetdaşlar, kırda yahut bir evde birleşerek bu yemekleri beraberce yerlerdi.

Medeniyet zümresinin beynelmilel münasebetleri de bir arifane ziyafeti gibidir. Her millet, bu ziyafete kendi harsını1468 götürerek bütün milletlerin harslarından tezvik1469 etmek hakkı iktisab1470 eder. Şu kadar var ki, yalnız millî harstan hoşlanan (millî zevk) ile, yabancı harslardan hoşlanan (harici zevk)i birbirine karıştırmamalıdır. Avrupa’nın bütün milletlerinde gördüğümüz normal numuneye göre her milletin aslı ve daimi olan zevki, millî zevkidir; harici zevk ancak tali1471 bir derecede kaldığı zaman makbul olabilir. Eski Osmanlı hayatında ise iş böyle değildi. Havas1472 sınıfında harici zevk, aslı ve daimi zevk hâlini almıştı. Millî zevke gelince, tali bir kıymetten bile mahrum bırakılmıştı.

1459 tâbi’: boyun eğen, mensup kalan

1460 husûsiyyü’l-mâhiye: özel nitelikte

1461 binâen aleyh: bundan dolayı

1462 ilh.: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

1463 şikem-perver: boğazını seven, boğazına düşkün, obur 1464 tehzîb: ıslah etme, düzeltme

1465 ma’în: saf

1466 Bu kelimenin aslı “harîfâne”dir. Harîf “hırfetdâş demek olduğundan harîfâne tabiri,

“hırfetdaşçasına bir ziyafet” manasını ifade eder. (Z. G.) 1467 hırfetdâş: meslektaş

1468 hars: kültür

1469 tezvîk: tattırma

1470 iktisâb: kazanma, edinme

1471 tâlî: sonradan gelen, ikinci derecede olan 1472 havâss: saygın olanlar

104

Türkçülüğün Esasları

Bu sebeple eski edebiyatımız Acem zevkinin, Tanzimat Edebiyatı da Fransız zevkinin mahsullerinden ibaret kaldı ve şimdiye kadar bizde millî bir edebiyat husule1473 gelmedi. O hâlde, tehzib, böyle marazi bir hâl aldığı zamanlar mu-zır1474 olur. Bir tehzib millî harsın hukukuna riayet ettiği müddetçe normaldir, millî harsın haklarını çiğnemeye başladığı andan itibaren, hasta ve malul1475 bir tehzib mahiyyetini1476 alır.

Bu izahlar gösteriyor ki, Türkçülük kozmopolitlikle itilaf1477 edemez. Hiçbir Türkçü kozmopolit olamadığı gibi, hiçbir kozmopolit de Türkçü olamaz. Fakat, Türkçülükle beynelmileliyetçilik1478 arasında, itilafa mani hiçbir zıddiyet1479 yoktur. Her Türkçü aynı zamanda beynelmileliyetçidir. Çünkü her ferdimiz millî ve beynelmilel olarak iki içtimai1480 hayat yaşamaktayız. Millî hayatımız, yalnız millî harsımızı yaşamaktır. Beynelmilel1481 hayatımız ise bir taraftan beynelmilel olan medeniyetten, diğer taraftan her biri hususi ve orijinal lezzetlerin bir mecmuası olan yüzlerce harslardan hisselerimizi almaktan ibarettir. Tanzimat’tan beri resmen mensup olduğumuz medeniyete gelince, bu da Garp medeniyetidir.

İşte asri1482 camiamız olan bu Garp medeniyetiyle, ona mensup bütün harslardan nasibimizi almak içindir ki, (Telif ve Tercüme Encümeni), Garp medeniyetinin beynelmilel mahiyetini1483 haiz1484 bütün ana kitaplarını (otorite tanınan monografileri) ve millî harsların çiçekleri hükmünde bulunan umum muhalledeleri1485 (şe dörleri1486) tercüme ettirmeye karar verdi.

1473 husûl: üreme, türeme, çıkma

1474 muzırr: zararlı, zarar veren

1475 ma’lûl: illetli, sakat

1476 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1477 i’tilâf: uygunluk, uyuşma

1478 beyne’l-mileliyet: milletlerarasılık 1479 zıddiyyet: karşıtlık, zıtlık

1480 ictimâî: sosyal

1481 beyne’l-milel: milletlerarası

1482 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

1483 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1484 hâiz: sahip, taşıyan

1485 muhallede: şaheser

1486 şe dör: chef d’oeuvre

105

Ziya Gökalp

Görülüyor ki Türkçülerin (hars) dedikleri şey ne Fransızların “kültür”ü ne de Almanların “kultur”udur. Fransızlara göre, Fransız kültürü, öteden beri, sırf edebî kuvvetiyle cihanşümul1487 bir tehzib1488 mahiyetini1489 almıştır. Almanlara göre, güya Alman kültürü de, orduları mağlup olmasaydı askerî ve iktisadi kuvvetleriyle bütün cihana hâkim olacaktı. Türk harsının faaliyeti; bunlar gibi müteaddi1490 değil, lazımdır. Biz harsımızı; yalnız kendi zevkimiz kendi telezzüzümüz1491 için ya-pacağız. Başka milletler de, ondan, Loti’lerin ve Farer’lerin1492 yaptığı gibi, ara sıra tadarak telezzüz edebilirler. Nasıl ki, biz de Fransız, İngiliz, Alman, Rus, İtalyan milletlerinin harslarıyla ara sıra tezevvuk1493 ediyoruz ve edeceğiz. Fakat, bundan sonra, bu tezevvukumuz, hiçbir zaman (egzotizm)in hududunu1494 aşmayacak-tır. Bizce, Fransızlara, İngilizlere, Almanlara, Ruslara, İtalyanlara ait güzellikler, ancak egzotik güzellikler olabilir. Bu güzellikleri sevmekle beraber, hiçbir zaman gönlümüzü onlara vermeyeceğiz. Biz gönlümüzü ruz-ı elestten1495 beri millî harsımıza vermişizdir. Bizim için “dünya güzeli”, millî harsımızın güzelliğinden ibarettir. Biz, medeniyetçe, irfanca ve iktisatça ve tehzibce Avrupa milletlerinden çok geri kalmış olduğumuzu inkâr etmeyiz ve medeniyetçe onlara yetişmek için bütün kuvvetimizle çalışacağız. Fakat hars itibariyle hiçbir milleti kendimizden üstün göremeyiz. Bize göre, Türk harsı1496 dünyaya gelmiş ve gelecek olanların en güzelidir. Binaenaleyh1497, ne Fransız kültürünün, ne de Alman kültürünün mu-kallidi1498 ve tabi olmamıza imkân yoktur. Biz, onları da, diğer harslar gibi yalnız milletlerine mahsus hususi harslar addederiz1499 ve onlardan da sair1500 harslar gibi yalnız egzotik bir zevkle mütelezziz1501 oluruz.

1487 cihân-şümûl: dünya çapında

1488 tehzîb: ıslah etme, düzeltme

1489 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1490 müte’addî: saldıran

1491 telezzüz: lezzet almak

1492 Farer: Farrere

1493 tezevvuk: zevk

1494 hudûd: sınır

1495 rûz-ı elest: Allah’ın ruhları yaratıp bir araya topladığı günden beri 1496 hars: kültür

1497 binâen aleyh: bundan dolayı

1498 mukallid: taklitçi

1499 addetmek: saymak

1500 sâir: başka, diğer

1501 mütelezziz: lezzet bulan, tat alan

106

Türkçülüğün Esasları

Görülüyor ki, Türkçülük bütün aşkıyla yalnız kendi orijinal harsına meftun olmakla beraber, şoven ve mutaassıp da değildir. Avrupa medeniyetini tam ve sis-tematik bir surette almaya azmettiği gibi hiçbir milletin harsına karşı istiğna1502

ve istihfafı1503 da yoktur. Bilakis, bütün harslara kıymet veririz ve hürmet ederiz.

Hatta birçok itisaflarına1504 hedef olduğumuz milletlerin bile, siyasi teşkilatları-nı sevmemekte devam etmekle beraber; medeni ve harsî eserlerine meftun1505, mütefekkirleriyle1506 sanatkârlarına hürmetkâr kalacağız.

1502 istignâ’: çekinme

1503 istihfâf: küçük görme

1504 i’tisâf: doğru yoldan sapma, yolsuzluk etme 1505 meftûn: gönül vermiş, tutkun

1506 mütefekkir: düşünen, düşünce sahipleri 107

Ziya Gökalp

İKİNCİ KISIM

TÜRKÇÜLÜĞÜN PROGRAMI

BİRİNCİ MEBHAS1507

LİSANÎ TÜRKÇÜLÜK

1

Yazı Dili ve Konuşma Dili

Türkiye’nin millî lisanı “İstanbul Türkçesi”dir; buna şüphe yok! Fakat, İstanbul’da iki Türkçe var: Biri konuşulup da yazılmayan “İstanbul lehçesi”, diğeri yazılıp da konuşulmayan “Osmanlı lisanı”dır. Acaba, millî lisanımız bunlardan hangisi olacaktır?

Bu suale cevap vermeden, lisanımızı, başka lisanlarla mukayese edelim: Başka lisanlar da milletlerinin payitahtlarına1508 ait lisanlardır. Fa kat, başka payitahtların hepsinde konuşulan dille yazılan dil aynı şeydir. Demek ki, konuşma diliyle yazı dilinin birbirin den başka olması, sırf İstanbul’a mahsus bir hâldir.

Umum1509 milletlerde bulunmayıp da yalnız bir millette tesadüf edilen bir hâl normal olabilir mi? O hâlde, İstanbul’da gördüğümüz bu ikilik lisanî bir hastalıktır. Her hastalık tedavi edilir. O hâlde bu hastalığın da tedavisi lazımdır. Fakat, bu tedavi yi yapabilmek, yani lisandaki ikiliği ortadan kaldırmak için, şu iki şeyden birini yapmak lazım: Ya, yazı dilini, aynı zamanda konuşma dili hâline getirmek, yahut konuşma dilini aynı zamanda yazı dili hâline koymak.

Bu iki şıktan birincisi mümkün değildir; çünkü İstanbul’da yazılan lisan, tabii bir dil değil, Esperanto gibi suni bir dildir. Arapça, Acemce ve Türkçenin kamusla-rını1510, sarflarını1511, nahivlerini1512 birleştirmekle husule1513 gelen bu Osmanlı 1507 mebhas: bab, fasıl

1508 pây-ı taht: başkent

1509 ‘umûm: bütün

1510 kâmûs: sözlük

1511 sarf: gramer

1512 nahiv: sentaks

1513 husûl: üreme, türeme, çıkma

108

Türkçülüğün Esasları

Esperantosu, nasıl konuşma dili olabilsin? Her mana için la-akal1514 üç mütera-difi1515, her terkip1516 için la-akal üç şekli, her edat için la-akal üç lafzı1517 muhte-vi1518 olan bu suni zevaid1519 halitası1520, nasıl canlı bir lisan hâline girebilsin?

Demek ki İstanbul’da yazı dilinin konuşma dili hâline geçmesi mümkün değil.

Bunun mümkün olmadığı, asırlarca uğ raşıldığı hâlde, muvaffakiyet1521 hasıl olmamasıyla1522 da sabittir. Farz-ı muhal1523 olarak, birtakım müstebidane1524

kanunlarla İstanbul ahalisi, bu acayip yazı diliyle konuşmaya başlamış olsaydı bi le, yine bu yazı dili gerçekten millî lisan olamazdı. Çünkü, onu, konuşma dili olarak yalnız İstanbul’un değil, bütün Türkiye’nin kabul etmesi lazım gelirdi. Bu kadar büyük bir cemiyete ise zorla hiçbir şey kabul ettirilemezdi.

O hâlde, yalnız bir şık kalıyor: Konuşma dilini yazarak yazı dili hâline getirmek!

Zaten, halk muharrirleri1525, bu işi es kiden beri yapıyorlardı. Osmanlı edebiyatının yanında, halk diliyle yazılmış bir Türk edebiyatı, altı, yedi asırdan beri mevcuttu. Demek ki, lisanî ikiliği kaldırmak için yeniden hiçbir şey yapmaya lüzum yoktu. Osmanlı lisanını hiç yokmuş gibi bir tarafa atarak, halk edebiyatına temel vazifesini gören Türk dilini aynıyla millî lisan addetmek kâfi idi. İşte Türkçüler, lisanımızdaki ikiliği kaldırmak için şu umdeyi1526 kabul etmekle ik-tifa1527 ettiler: İstanbul halkının ve bilhassa İstanbul hanımlarının konuştukları gibi yazmak! Bu suretle yazılacak olan İstanbul’un konuşma diline (Yeni Lisan), sonra (Güzel Türkçe), daha sonra (Yeni Türkçe) adları verildi.

1514 lâ-akall: en az

1515 müterâdif: eş anlamlı

1516 terkîb: birleştirme

1517 lâfz: söz

1518 muhtevî: içerme

1519 zevâid: ziyade, fazlalıklar

1520 halita: karışım

1521 muvaffakiyet: başarı

1522 hâsıl olmak: peyda olmak, ortaya çıkmak 1523 farz-ı muhâl: olmayacak bir şeyi olacakmış gibi düşünme 1524 müstebidâne: zorlayıcı

1525 muharrir: yazar

1526 ‘umde: ilke, prensip

1527 iktifâ’: yeter bulma, yetinme

109

Ziya Gökalp

2

Halk Lisanına Girmiş Arapça ve Acemce1528 Kelimeler Bazı muterizler1529 diyorlar ki “Siz Osmanlı lisanındaki Arabî ve Farisî kelimelerden şikayet ediyorsunuz. Hâlbuki, halk dilinde de, bu lisanlara mensup birçok kelimeler vardır.”

Filhakika1530, halkın konuşma dili de Arapçadan alınmış birçok kelimeleri muh-tevidir1531. Fakat halkın konuşma diline almış olduğu bu kelimeler, havas1532 sınıfından olan âlimlerle ediplerin Osmanlı lisanına almış olduğu Arabî ve Farisî kelime lerden iki suretle farklıdır.

Evvela, halk lisanında müteradif1533 kelimeler yoktur. Halk, Arapçadan ve Acemceden bir kelime aldığı zaman onun müteradifi olan Türkçe kelimeyi Türkçeden büsbütün atar: Bu suretle lisanda müteradif kelimeler kalmaz. Mesela, halk (hasta) kelimesini alınca (sayru) lafzını1534, (ayna) kelimesini alın ca (gözgü) lafzını, (merdiven) kelimesini alınca (baskıç) lafzını tamamıyla unut-muştur.

Vakıa1535, bazen halkın, Arapçadan ve Acemceden1536 aldığı kelimeler yanında, eski Türkçelerini de muhafaza ettiği görülüyor.

Fakat, böyle bir hâl vukuunda1537 da yine müteradif kelimeler vücuda gelemez.

Çünkü, ya Arapçadan ve Acemceden alınan kelimenin, yahut eski Türkçe kelimenin manasında bir tagayyür1538 husule1539 gelerek, ikisi arasındaki mütera-1528 ‘Acemce: Farsça

1529 mu’teriz: itiraz eden

1530 fi-l-hakîka: hakikatte, gerçekten

1531 muhtevî: içermek

1532 havas: üst

1533 müterâdif: eşanlamlı

1534 lâfz: söz

1535 vâkı’â: gerçi

1536 ‘Acemce: Farsça

1537 vukû’: olma, oluş

1538 tagayyür: değişme

1539 husûl: üreme, türeme, çıkma

110

Türkçülüğün Esasları

diflik zail1540 olur. Mesela, (siyah) ve (be yaz) kelimeleri alındıktan sonra, (kara) ve (ak) kelimeleri Türkçede baki kalmış1541. Fakat, ne (siyah) kelimesini (kara) kelimesinin, ne de (beyaz) kelimesini ak kelimesinin müteradifi1542 addedeme-yiz1543. Çünkü, halk siyahla beyazı maddiyatta, kara ile akı maneviyatta kullanıyor. Mesela siyah yüzlü bir adamın alnı ak olabilir, beyaz çehreli bir adamın da yüzü kara çıkabilir.

Bazen de, halkın Arapçadan ve Acemceden aldığı kelimelerin Türkçesi zaten mevcut olmadığı için müteradifliğe hiçbir sebep bulunmaz. Abdest, namaz, Kur’an, cami, ezan kelime leri gibi.

Âlimlere ve ediplere gelince, bunlar hem, Türkçe kelimeleri, hem de bunların Arabî ve Farisî mukabillerini1544 tamamıyla aynı manada olarak kullanırlar.

Bu suretle, onların Türkçesinde, her hususi mana için, biri Türkçe, biri Arapça, ve biri Acemce olmak üzere la-akal1545 üç tabir mevcuttur. Mesela (su, ab1546, ma1547), (gece, şeb1548, leyl1549), (ekmek, nan1550, hubz1551), (et, guşt1552, lahm1553) gi bi. Osmanlı lisanında, mutlaka, her mana için, üçer müteradiften mürekkep1554 olan böyle bir (teslis1555) mevcuttur. Bazı manaların Arapçada müteaddid1556 tabirleri bulunduğu için, bu gibi manaların müteradifleri bitta-1540 zâil: yok

1541 bâkî kalmak: kalıcı olmak

1542 müterâdif: eş anlamlı

1543 ‘addetmek: saymak

1544 mukâbil: karşılık

1545 lâ-akall: en azından

1546 âb: su

1547 mâ’: su

1548 şeb: gece

1549 leyl: gece

1550 nân: ekmek

1551 hubz: ekmek

1552 gûşt: et

1553 lahm: et

1554 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 1555 teslîs: üçleme

1556 müte’addid: birçok

111

Ziya Gökalp

bi1557 üçten daha fazla bulunur: Arslan, şir1558, esed1559, gazanfer1560, haydar1561, zırgam1562 ilh1563 gibi.

Saniyen1564, halk Arapçadan, Acemceden, ve sair1565 yabancı lisanlardan aldığı kelimeleri ya lafzen1566 yahut manen1567 (tahrif1568) eder, yani temsil eyler.

Lafzen tahrife misal: (haste: hasta), (hafte: hafta), (nerdüban: merdiven), (çar-cupe: çerçeve), (gavga: kavga), (bekere: makara), (zukak: sokak), (pare: para).

Manen tahrife misal: (haste) kelimesi Farisîde (birisi tarafından yaralanmış) manasına iken, Türkçede (mariz) mukabili olmuştur. (Şafak) kelimesi Arapçada (garp1569 ufkunun akşam kızıllığı) manasına iken, Türkçede (şark1570 ufkunun sabah kızıllığı) manasını almıştır: (Şafak sökmek) tabirinde olduğu gibi.

Farisîde (hace) kelimesi (efendi) manasınadır. Bu kelime, Türkçede hem lafzı-nı1571 değiş tirerek (hoca) şeklini almış, ve hem de manasını değiştirerek (halk fakihi1572) ve (mektep muallimi) manalarını almış tır. Farisî (bazar) kelimesi, bir noktalı (b) ile telaffuz olunur ve (çarşı) manasına delalet eder1573 bir kelime iken, Türkçede üç noktalı (p) ile telaffuz olunan ve hem cumartesinden sonra gelen günün ismi, hem de muayyen1574 günlerde muayyen mevkilerde kurulan 1557 bi’t-tabi: tabii olarak

1558 şîr: aslan

1559 esed: aslan

1560 gazanfer: iri aslan

1561 haydar: aslan

1562 zırgâm: aslan

1563 ilh.: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

1564 sâniyen: ikinci olarak

1565 sâir: diğer

1566 lâfzen: kelimenin söylenişine, yapısına göre, yazılı olmayarak 1567 ma’nen: iç varlık bakımından, ruhça

1568 tahrîf: harflerinin yerini değiştirme, bozma, kalem oynatma, değiştirme; bir ibarenin manasını değiştirme

1569 Garb: Batı

1570 Şark: Doğu

1571 lâfz: söz

1572 fakîh:bilgin

1573 delâlet etmek: yol göstermek

1574 mu’ayyen: belli, belirli

112

Türkçülüğün Esasları

günlük panayır demek olan (Pazar) şekline inkılap etmiştir. Pazarlık kelimesi de bu son şekilden doğmuştur.

(Pare) kelimesi de, Farisî lisanında (kısım, parça) manasına iken, Türkçede (para) şeklini almakla beraber, (mübadele1575 vasıtası olan sikke yahut kâğıt) manasını almıştır.

Bazı kelimeler zahirde1576 eski manasını muhafaza etmiştir. Fa kat bu kelimenin dâhil olduğu terkipler1577 tetkik1578 olunursa, bu gibi kelimelerde de manaca gayr-i mahsus1579 tebeddüller1580 vukua1581 geldiği anlaşılır: Mesela (abdest) kelimesi lafızca ve manaca de ğişmemiş görünür. Hâlbuki, bu kelimenin başındaki (a) harfi meddinî1582 kaybettiği gibi, nihayetindeki (t) harfi de telaffuzdan sa-kıt1583 olmuştur. Bundan başka, (büyük abdest) ve (küçük abdest) gibi terkipler gösteriyor ki manaca da bir tegayyüre1584 uğra mıştır.

Demek ki halk, aldığı kelimeleri temsil ediyor. Evvela, (her mananın yalnız bir kelimesi olmalıdır) umdesine1585 riayet ederek, müteradifleri1586 kabul etmiyor.

Ve (lisan)ı, her (kelime)si, vazifesi muayyen bir (uzuv) mahiyetinde1587 bulunan, (hakiki bir uzviyet1588) şeklinde muhafaza ediyor. Tabii, bu işi, halk bilerek ve düşünerek yapmıyor; içtimai1589 bir selika1590 ile şuursuz bir surette yapıyor.

Halkın lisanında her kelimenin mutlaka diğer kelimelerden ayrı bir manası var-1575 mübâdele: değiş tokuş

1576 zâhir: görünüş

1577 terkîb: birleştirme

1578 tedkîk: dikkatle araştırma, inceleme 1579 gayr-i mahsûs: duyulmaz, sezilmez

1580 tebeddül: değişiklik

1581 vukû’: olma, oluş

1582 medd: uzatma

1583 sâkıt: düşmek

1584 tegayyür: değişiklik

1585 ‘umde: ilke, prensip

1586 müterâdif: eşanlamlı

1587 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1588 ‘uzviyyet: canlılık, organizma

1589 ictimâî: toplumsal

1590 selîka: güzel söz söyleme ve yazma istidadı 113

Ziya Gökalp

dır. Ve halkın idrak sahasına girmiş olan fikrî ve hissî her mananın da mutlaka bir kelimesi vardır.

Âlimlere ve ediplere gelince, bunlar, halkın temsil mahiyetinde olarak yaptığı bu tagayyürleri1591, tahrif1592 mahiyetinde1593 telakki1594 etmişler ve halkın Arabî ve Farisî kelimeleri gerek lafzen1595 ve gerek manen1596 tagayyür etmekle meydana çıkardığı kelimelere (galatat1597) namını vermişlerdir. Âlimlerin galatat namıyla yazılmış kitapları tetkik1598 olunursa görülür ki, onların nazarında1599

fasahat1600, Arabî ve Farisî kelimeleri, Türkçede aldık ları şekillerde değil, esasen mensup oldukları lisandaki kadim1601 şekillerinde kullanmaktır. Bu telak-kiye1602 göre, Osmanlıcanın hiçbir istiklali, hiçbir temsil salahiyeti1603 yoktur.

Daima kelimeler, gerek lafzen1604 ve gerek manen kadim şekillerine irca1605 edilmeli ve hatta, kelime lerin imlaları da mutlaka bu eski şekillere göre yazılmalıdır.

Bu telakkinin daha iyi anlaşılması için, bir vakayı misal olarak zikredeceğim: Bir zaman Darülfünun’da, felsefi ıstılahları1606 tayin ve tespit etmek üzere ilmi bir encümen1607 teşekkül etmişti1608. Bu encümende fasahatçılardan biri (dikkat) kelimesinin (attention) mukabili1609 olamayacağını ileri sür dü: Güya, 1591 tagayyür: değişme, başkalaşma

1592 tahrîf: harflerinin yerini değiştirme, bozma, kalem oynatma, değiştirme; bir ibarenin manasını değiştirme

1593 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1594 telakki: alma, kabul etme

1595 lâfzen: kelimenin söylenişine, yapısına göre, yazılı olmayarak 1596 ma’nen: iç varlık bakımından, ruhça

1597 galatât: yanlışlar, yanılmalar

1598 tedkîk: inceleme

1599 nazar: bakış, düşünme, itibar

1600 fasâhât: güzel ve açık konuşma

1601 kadîm: eski

1602 telakki: alma, kabul etme

1603 salâhiyyet: yetki

1604 lâfzen: kelimenin söylenişine, yapısına göre, yazılı olmayarak 1605 ircâ’: eski hâline çevirme, geri döndürme 1606 ıstılâh: tabir, terim

1607 encümen: cemiyet, meclis

1608 teşekkül etmek: kurulmak, meydana gelmek 1609 mukâbil: karşılık

114

Türkçülüğün Esasları

(dikkat) kelimesi, (dakik=ince) sıfatından iştikak1610 ettiği için (incelik) manasına imiş.

Bu iddiaya karşı, (incelik) kelimesi lisanımızda varken, bu manaya delalet1611

eden (dikkat) kelimesine ihtiyacımız yoktur. Fakat, halkın kullandığı manada olmak üzere, bu kelime lisanımızın atılması mümkün olmayan elzem1612 bir unsuru olmuştur denildi. Fa kat, muteriz1613 kabul etmedi: “Dikkat” kelimesi daima (incelik) manasına kalacaktır. Halkın kullandığı tabirleri, ilim kabul edemez.

Doğru olan kelimeler, kelimelerin es ki şekilleridir. Kelimelerin hakiki manaları, istimalle1614 değil, iştikakla1615 bilinir. Binaenaleyh1616 attention kelimesine başka bir mukabil1617 aramalıdır” cevabını verdi. Bu esasa istinaden fasahatçılar attention kelimesine mukabil aramaya başladılar. Birisi (tahdik1618) kelimesini ileri sürdü, bir diğeri (iltifat) kelimesini teklif etti. Güya (tahdik) kelimesi, (gözbebeği) manasına olan (hadeka1619)dan gelirmiş. Dikkatte de bilhassa amil1620

olan gözbebeği imiş. (İltifat)ın Arapçadaki manası da (göz ucuyla bakmak) imiş. (İltifat) kelimesi, lisanımızda başka manayadır denildi. (Öyle şey olmaz, Arap ça, Acemce kelimeler, bizim lisanımızda kadim1621 asaletlerini ve fasahatle-rini1622 muhafaza edeceklerdir. Avamın cehaletle yaptığı tahriflere galatat denilir. Bunların hepsini terk ederek, kelimelerin kadim ve fasih şekillerini rücu1623

etmek lazımdır.) diye cevap verildi.

1610 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1611 delâlet: iz, işaret

1612 elzem: lüzumlu

1613 mu’teriz: itiraz eden

1614 isti’mâl: kullanma

1615 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1616 binaenaleyh: bu yüzden

1617 mukâbil: karşılık

1618 tahdîk: gözünü ayırmadan dikkatli dikkatli bakma 1619 hadeka: göz bebeği, gözün siyahı

1620 ‘âmil: işleyen

1621 kadîm: eski

1622 fasîh: aşikâr, açık

1623 rücu’: geri dönme

115

Ziya Gökalp

Görülüyor ki, halk, aldığı kelimeleri lafzen ve manen1624 temsil ettiği hâlde, fa-sahatçı1625 âlimler bu temsilin aleyhindedirler. Halka göre, galat-ı meşhur1626, lugat-ı fasihadan1627 evladır1628, âlimlere göre ise, lugat-ı fasiha galat-ı meşhur-dan evladır. Bundan baş ka, halka göre, memleketimizde istiklal ve hükümran-lık1629, ancak Türk lisanındadır. Bu lisana giren Arapça ve Acemce kelimeler Türk lisanının hâkimiyeti altına girerek onun (savtiyat1630 = phonétique)ine ve (lügaviyat1631 = lexicologie)ine tabidir. Siyasi kapitülasyonlar, siyasi istiklal ve hâkimiyete münafi1632 ol duğu gibi, lisani kapitülasyonlar da, lisani istiklal ve hâkimiyete münafidir. [Lakin, yine tasrih1633 edelim ki halk bunu şuurlu bir surette düşünmüyor, arının bal yapması gibi, şuursuz ve seliki1634 bir surette yapıyor.

Âlimlere nazaran, bilakis, istiklal ve hâkimiyet ancak Arabî ve Farisî kelimelerinde mevcuttur. Biz, onların istiklal ve hâkimiyetine asalet ve fasahatine1635 hürmet etmeye mecburuz. Bizim lisanımıza gelince, o, zaten yüzde doksan do kuz Arabî ve Farisî kelimelerden mürekkep1636 olduğu için, istiklal davasında bulunamaz.

Görülüyor ki lisani Türkçülüğün ilk işi, fasahatçı âlimlerin nokta-i nazarları-nı1637 red ile, halkın şuursuz nokta-i nazarlarını Türkçenin temeli olarak kabul etmektir. Binaenaleyh1638 Türkçülere göre, Osmanlıcıların fasihleri galat1639 ve galatları fasihdir. Hatta imlada da, bu galatları, telaffuz olundukları gibi yaz-1624 ma’nen: anlam bakımından

1625 fasâhât: güzel ve açık konuşma

1626 galat-ı meşhûr: meşhur yaygın yanlış

1627 lugat-ı fasîha: düzgün söz

1628 evlâ: daha iyi, üstün

1629 hükümranlık: egemenlik

1630 savtiyat: ses bilimi

1631 lügaviyat: sözlükbilim

1632 münâfî: zıt, aykırı

1633 tasrîh: açık açık söyleme

1634 selîkî: içgüdüsel

1635 fasâhât: güzel ve açık konuşma

1636 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 1637 nokta-i nazar: görüş

1638 binâen aleyh: bundan dolayı

1639 galat: yanlış

116

Türkçülüğün Esasları

mak, Türkçülüğün bir umdesidir1640. Bu esası ecnebi kelimelere de teşmil1641

ederek fasahatçıların, sigara, jaket, Avrupa, şeklinde yazdıkları bu kelimeleri, halkın telaffuzu veçhile1642 (cigara, caket, Avrupa) yazmak lazımdır.

3

Türkçüler ve Fasahatçılar

Türkçülerin lisani umdeleri, fasahatçılara1643 ait nokta-i nazarların zıttı olmakla beraber, (tasfiyeci1644) namını alan lisan inkılapçılarının nokta-i nazarlarına da muvafık1645 değildir. Tasfiyecilere göre, bir kelimenin (Türk) olabilmesi için, onun aslen bir (Türk cezr1646)inden gelmesi lazımdır. Buna binaen (kitap, kalem, abdest, namaz, mektep, cami, minare, imam, ders) gibi Arap veya Acem cezirlerinden gelmiş olan kelimeler halkın lisanına girmiş olduklarına bakılma-yarak Türkçeden atılmalı ve bunların yerine, ya unutulmuş olan eski Türk kelimeleri ihya, yahut, Çağataycada, Özbekçede, Tatarcada, Kırgızcada ilh1647. bu-labileceğimiz aslen Türk cezrinden kelimeleri tervic1648, veyahut Türkçede yeni edatlar ve terkip1649 usulleri icat ederek bunlar vasıtasıyla yeni Türkçe kelimeler ibda1650 edilip ikame1651 kılınmalıdır. Türkçülere göre bu nokta-i nazarlar1652 da yanlıştır. Çünkü, evvela, hiçbir Türk cezrinin en eski zamanlara çıkıldıkça, Türk kalacağı iddia olunamaz. Bugün Türk cezrinden geldiğine kani1653 bulunduğumuz birçok kelimelerin, vaktiyle Çinceden, Moğolcadan, Tunguzcadan, hatta Hintçeden ve Farisîden eski Türkçeye girmiş olduğu ilmen1654 sabit olmuştur.

1640 ‘umde: ilke, prensip

1641 teşmîl: yaymak

1642 vech: yön

1643 fasâhât: güzel ve açık konuşma

1644 tasfiye: saflaştırma

1645 muvâfık: uygun

1646 cezr: kök, asıl

1647 ilh.: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

1648 tervîc: kıymet ve itibarını arttırma, geçirme 1649 terkîb: birleştirme

1650 ibdâ’: yaratma, yeni ve güzel bir eser meydana getirme 1651 ikâme: meydana koyma

1652 nokta-i nazar: görüş

1653 kâni’: kanaat eden

1654 ‘ilmen: bilimsel olarak

117

Ziya Gökalp

Saniyen1655, kelimeler delalet ettikleri manaların tarifleri değil, işaretleridir. Bi-naenaleyh1656, kelimelerin hangi cezirlerden geldiğini nasıl iştikak1657 ettiğini bilmeye de lüzum yoktur. Bu gibi şeyleri bilmek, yalnız lisancılar (filolog) ve li-saniyatçılar (linguist)ler için lazımdır. Lisanın sistemi ve şivesi nokta-i nazarından hatta muzırdır1658 bile! Çünkü, yukarıda Arap ve Acem cezirlerinden gelen kelimelerde gördüğümüz gibi Türk cezrinden kelimelerde de bazen istimali1659

mana iştikaki1660 manadan başkadır. Mesela (yabancı), yabandan gelmiş adam demek değildir. (Kahve altı) kahveden sonra yenilen yemek manasına gelmez.

Bu gibi kelimeleri iştikaki manalarında kullanmak, lisani bir hastalıktır ki buna (iştikak hastalığı) denilebilir. Mesela bazı adamlar, (terlik) kelimesi söylenin-ce, bunun istimali manasına ehemmiyet vermeyerek, derhal iştikaki manasını ararlar ve (ter için ayağa giyilen ayakkabı) diye kelimeyi cezrine irca1661 etmeye çalışırlar. Hâlbuki, (terlik) kelimesinin manasını ararken, (ter) kelimesini hatırlamak, şive-i nokta-i nazarından muzırdır. İştikak hastalığına uğramış bir adamın yanında mesela (yabancılar geldiler) dediğiniz zaman, o, (Yabancılar mı?

Yabandan gelmişler, demek ki yabani adamlardır.) derse tuhafınıza gitmez mi?

Yahut, (şu terliği giyiniz) dediğiniz zaman, (ayağım terli değil; terlik giymeye ihtiyacım yok) cevabını verirse, gayriihtiyari gülmez misiniz? Mamafih1662 halka mahsus bir iştikakçılık da vardır ki, bu bilakis, hem normal, hem de faydalıdır. Mesela, halktan olan kimseler (dilbaz) kelimesini (çok dilli, çok dil döken) manasına zannederler. Ve hatta, (dilbaz) suretinde yazarlar.

1655 sâniyen: ikinci olarak

1656 binâen aleyh: bundan dolayı

1657 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1658 muzırr: zarar veren, zararlı

1659 isti’mâl: kullanma

1660 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1661 ircâ’: eski hâline çevirme, geri döndürme 1662 ma’mâfîh: bununla birlikte

118

Türkçülüğün Esasları

Halkın böyle yanlış iştikaklarla yaptığı tahrifler1663 de, bir nevi1664 şuursuz temsil vetiresidir1665. Mesela, halk (âlâim-i sema)yı, (eleğim sağmal) şekline çevirir, (balimoz)u (balyemez) suretine sokar.

Ankara’da bir pınarın adı olan (Zülfazl) kelimesini (Sol fa sol) yapar. (Şerefre-san) vapurunu (Şerif Hasan), (Nüvid-i Fütuh)u (Delik Kütük), (Fetih-i Bülend) i (Yedi Bölen) tarzında Türkçe kelimeler hâline koyar. (Telgraf çekmekten) (tel çekmek) kelimesini doğurur.

İşte, bu gibi esaslara istinaden, Türkçüler tasfiyeci lerin1666 lisan hakkındaki nokta-i nazarlarını1667 kabul etmediler. Türkçülere göre, Türk halkının bildiği ve tanıdığı her kelime millîdir. Bir kelimenin millî olması için Türk cezrinden1668

gelmiş olması kâfi değildir. Çünkü Türk cezrinden gelmiş olan (gözgü, sayru, baskıç, ağu) gibi birçok kelimeler, canlı lisandan çıkarak müstehase1669 olmuşlar, onların yerine canlı olarak (ayna, hasta, mer diven, zehir) kelimeleri girmiştir. Nasıl hayvanat ve nebatat1670 âlemlerinde, müstehaselerin yeniden dirilme-sine imkân yoksa, lisani müstehaselerin de tekrar hayata avdet1671 eylemesine artık imkân yoktur. Hulasa1672, Türkçülere göre halk için munis1673 olan ve suni olmayan bütün kelimeler millîdir. Bir milletin lisanı, kendi cansız cezirlerinden değil, kendi canlı tasarruflarından mürekkep1674 canlı bir uzviyettir1675.

O hâlde, Türkçenin sadeleştirilmesi, yalnız bu esaslara istinad1676 etmeli, tasfiyecilerin müfrit1677, iddialarına doğru gitmemelidir.

1663 tahrîf: harflerinin yerini değiştirme, bozma, kalem oynatma, değiştirme; bir ibarenin manasını değiştirme

1664 nev’î: çeşitle, cinsle sınıfla ilgili 1665 vetîre: yol, tarz

1666 tasfiye: saflaştırma

1667 nokta-i nazar: görüş

1668 cezr: kök, asıl

1669 müstehâse: fosil

1670 nebâtât: botanik

1671 ‘avdet: geri gelme, dönme

1672 hulasa: özetle

1673 mûnis: alışılmış

1674 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 1675 ‘uzviyyet: canlılık, organizma

1676 istinâd: dayanma

1677 müfret: aşırı

119

Ziya Gökalp

Tasfiyecilerin sair1678 Türk lehçelerinden kelime al ması da yanlıştır. Çünkü, Türk lehçeleri, (anadili) mevkiinde bulunan kadim1679 Türkçeden ayrıldıktan sonra, her biri ayrı bir tekamül1680 istikametini takip etmiştir; gerek savtiyat1681

gerek şekliyat1682, gerek lugaviyat1683 itibariyle birbirinden uzaklaşmışlardır. Bi-naenaleyh1684, bu lehçelerin kelimelerini lisanımıza sokarsak, İstanbul Türkçesinin güzelliğini bozmuş oluruz. Zaten, bu lehçelerde mevcut olan kelimeler, lisanımızda da bulunduğu için, onlara hiçbir ihtiyacımız da yoktur. Yalnız, Türk medeniyeti tarihi, eski Türk müesseselerini1685 tarihi bir ba’sü ba’de’l-mevte1686

mazhar1687 ederken, bunların isimleri de, ilim tabirleri olarak lisanımıza girecektir. Bu ciheti1688, (müstehaselerin1689 dirilmesi) mahiyetinde1690 görmemelidir.

Çünkü, bu kelimeler, şimdi lügat olarak değil, yalnız ıstılah1691 olarak lisanımıza gi receklerdir. Bu suretle girmelerinde hiçbir mahzur da yoktur.

Tasfiyecilerin1692 semai1693 edatları kıyasi1694 edatlar sırasına sokarak ve terkip1695

usulleri icat ederek bunlar vasıtasıyla, yeni kelimeler ibda1696 etmek istemeleri de yanlıştır. Çünkü, nasıl bir hayvanın yahut nebatın1697 uzviyetine1698, hariç-1678 sâir: başka, diğer

1679 kadîm: eski

1680 tekâmül: evrim

1681 savtiyyât: sesbilimi

1682 şekliyyât: şekil bilgisi

1683 lugaviyyât: sözlükbilimi

1684 binâen aleyh: bundan dolayı

1685 müessese: kurum, kuruluş

1686 ba’sü ba’de’l-mevt: öldükten sonra dirilme 1687 mazhar: bir şeyin göründüğü, çıktığı yer 1688 cihet: yan, taraf

1689 müstehâse: fosil

1690 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1691 ıstılâh: tabir, terim

1692 tasfiye: saflaştırma

1693 semâ’î: hiçbir kaideye bağlı kalmadan 1694 kıyâsî: umumi kaideye uygun olan

1695 terkîb: birleştirme

1696 ibdâ’: yaratma

1697 nebât: bitki

1698 ‘uzviyyet: canlılık, organizma

120

Türkçülüğün Esasları

ten yeni bir uzuv idhal1699 etmemiz, mümkün değilse, lisana yeniden yeniye bir kıyasi edat yahut yeni bir terkip tarzı idhal etmemiz de öylece gayr-ı mümkün-dür1700. Bundan dolayıdır ki (günaydın), (tünaydın) gibi terkipler yeni Türkçede yaşayamadığı gibi, semai edatlarla yapılmış olan tabirler de yaşaya madılar.

Mamafih1701, tasfiyecilerin bu ifratlı1702 inkılapçılığını bir tarafa attıktan sonra da edebiyatta, gerek Osmanlı lisanından atılacak kelimelerin gayet çok olduğunu görürüz. Gerek ilim ıstılahlarında1703, hiçbir lüzumları olmadığı hâlde alınmış

nice kelimelere rast geliriz. Mesela coşkunluğa (cuşiş) demek lazım mı? Baş ağ-rısına (suda) demeye bir ihtiyaç var mı? Tıp kamusunu1704 ele alalım: Kemiğe (azm) başa (res), dişe (sin), sinire (asab) diyen bu kamusta, lisanımıza girmesine hiç bir ihtiyaç bulunmayan nice Arapça ve Acemce kelimeler vardır. (Adale) gibi, (hüceyre) gibi, (protoplazma) gibi Türkçede mukabili1705 bulunmayan kelimelerin başımızın üstünde yeri vardır. Lisanımıza yeni ıstılahlar getiren bu gibi lafız-lara1706 millî kamusumuz açıktır. Fakat Türkçesi bulunan ve hiçbir hususi mana ile ondan ayrılmayan müteradif1707 kelimeleri artık lisanımızdan atmalıyız.

4

Sigalar1708 - Edatlar – Terkipler1709

Türkçülere göre, bir lisan, başka lisanlardan, kendisinde müteradifi bulunmamak şartıyla, kelimeler alabilmiştir ve alabilir. Fakat hiçbir lisan başka lisanlardan (siga) alamaz. Os manlıcılara göre Osmanlı lisanı Arap ve Acem lisanlarından kelimelerle beraber sigalar da alır. Mesela (mektup) kelimesi Osmanlıcılara göre, Arapçada (ketb) maddesinden (ism-i mef ’ul)dür; manası (yazılmış, ya-1699 idhâl: dâhil etme, içeri sokma

1700 gayr-ı mümkün: olanak dışı

1701 ma’mâfîh: bununla birlikte

1702 ifrâtlı: aşırı

1703 ıstılâh: terim

1704 kâmûs: sözlük

1705 mukâbil: karşılık

1706 lâfz: söz

1707 müterâdif: eşanlamlı

1708 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1709 terkîb: tamlama

121

Ziya Gökalp

zılan)dır. Buna binaen1710 Osmanlıcılara nazaran (hukuk-ı mektube) yahut (mektup hukuk) tabirlerini lisanımızda kullanabiliriz. Türkçüler, (mektup) kelimesinin bu suretle istimalini1711 kabul etmezler. Çünkü, (ism-i mef ’ul) sigası, Türkçede de mevcuttur: (Mektup) kelimesi ism-i mef ’ul olduğu zaman Türkçesi (yazılmış)tır. Demek ki Osmanlıcıların (mektup hukuk) dedikleri şeye biz (yazılmış hukuk) diyebiliriz. O hâlde, (mektup) kelimesinin bir ism-i mef ’ul sigası olarak lisanımızda istimaline ihtiyaç yoktur.

Fakat, (mektup) lafzı, ism-i mef ’ul sigası olduğu gibi camid1712 bir isim gibi de kullanılmaktadır. Fransızların (lettre) dedik leri şeye Türk halkı (mektup) adını vermektedir. (Bir mektup yazdım. Bu hafta mektup aldım) cümlelerindeki (mektup) lafzı, işte bu ikinci manayadır. (Mektup)un bu şeklinde siga mahiye-ti1713 yoktur. Bu, alelade bir kelimedir. O hâlde, Osmanlıcada kullanılan bütün Arapça ve Acemce lafızları (siga) ve (kelime) olarak iki kısma ayırabiliriz. Bunlardan siga mahiyetinde olanları derhal lisanımızdan at malıyız, kelime kısmına dâhil olanları -eğer halk lisanında müteradifleri1714 yoksa- yeni Türkçeye tered-dütsüz kabul etmeliyiz.

Bu umdeye1715 göre (kâtip) lafzı ism-i fail ve binaenaleyh (yazan) manasına olarak lisanımızda kullanılamaz. Mesela, bu mektubun kâtibi kimdir? denilemez. Fakat, kâtip, (secrétaire) mukabili olarak halk lisanında eskiden beri kullanılmaktadır. Meclis kâtibi, tüccar kâtibi gibi.

Kitabet lafzı1716 da ne yazmak manasına bir (mastar), ne de (kâtiplik) manasına bir (ism-i mastar) olarak lisanımızda kullanılamaz. Adi bir isim olarak, sabık1717

(inşa) tabirinin ifade ettiği (composition) mukabili olarak kullanılmaktadır: Kitabet dersi, kitabet imtihanı.

1710 binâ’en: dayanarak

1711 isti’mâl: kullanma

1712 câmid: çekimi ve iştikakı (türesi) olmayan isim veya fiil 1713 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1714 müterâdif: eşanlamlı

1715 ‘umde: ilke, prensip

1716 lâfz: söz

1717 sâbık: geçen, geçmiş

122

Türkçülüğün Esasları

(Mutasarrıf ) lafzı da tasarruftan ism-i fail olduğu zaman bir sigadır. Bu siganın da kullanılmaması iktiza1718 eder. Mesela (şu tarla nın mutasarrıfı) diyecek yerde (şu tarlada tasarruf sahibi olan adam) demeliyiz. Fakat bu lafız bir sancağın en büyük idare memuruna isim olduğu zaman, artık bir siga1719 mahiyetini1720

haiz1721 değildir, alelade bir isim hâlini almıştır.

Bu misaller gösteriyor ki, Arapçadan ve Acemceden siga mahiyetini haiz hiçbir kelime almayacağız. O hâlde, ıstılah1722 olarak Arapça yahut Acemce bir kelimeyi kabul ettiğimiz zaman, onun iştikak1723 etmiş olan bütün lafızları da, beraberce almamalıyız. Mesela şu (iştikak) kelimesini, biz ıstılah olarak kabul etmişiz diye bunun (müştak, müştakkun minh, müştakkat) gibi sigalarını da kul lanmamız lazım gelmez. Vakıa1724, bazen (kitap, kitabet, kâtip, mektup) gibi aynı maddeden iştikak etmiş birçok kelimeleri lisanımızda kullanmaktayız. Fakat yukarıda da kısmen gösterdiğimiz veçhile, bunların cümlesi eski siga manalarını kaybetmiştir. (Kitap) lafzı, mastar sigası olduğu zaman (yazmak) manasınadır. Kitap kelimesi bu manada olarak lisanımızda asla kullanılmamıştır.

Kitap lafzı bir kelime olduğu za man Fransızca (livre) kelimesinin mukabilidir.

İşte, Türkçede ancak bu manada kullanılmaktadır. (Muharrir1725) kelimesini ré-dacteur mukabili olarak kullanabiliriz. Fakat, ism-i mef ’ul bünyesiyle yazılması manasında bulunan (muharrer) kelimesini kullanama yız: Mesela (balada1726

muharrer1727) diyemeyiz, (yukarıda yazılan) demeliyiz. (Tahrir) mastarı da kullanılamaz. Fakat, (tahrirat) kelimesi, resmi mektupların hususi ismi olduğundan, cem1728 sigasında tanınmamak şartıyla kullanılabilir.

1718 iktizâ’: lazım gelme, gerekme

1719 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1720 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1721 hâiz: malik, sahip

1722 ıstılâh: tabir, terim

1723 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1724 vâkıâ: gerçi

1725 muharrir: yazar

1726 bâlâ: yukarı

1727 muharrer: yazılı

1728 cem’: çoğul

123

Ziya Gökalp

Bir kelimenin cem şekli de, kelime değil, sigadır. Binaenaleyh1729, Arapça, Acemce cem sigaları da lisanımızda kullanılamaz. Binaenaleyh (zabitan), (zub-bat) gibi sigalar, yeni Türkçeye gire mez. Türkçenin kendisine mahsus cem sigası, (1er) edatıyla yapılır. O hâlde lisanımızda (zabit)in cemi, yalnız (zabitler)dir.

Mamafih1730, bazı Arapça ve Acemce cemler vardır ki, lisanımızda cem manasını, binaenaleyh siga mahiyetini kaybetmişlerdir. Yukarıdaki (tahrirat) kelimesi bu kabilden1731 olduğu gibi, ahlak, talebe, amele, edebiyat, yâran, evlat gibi birçok tabirler bu kadroya dâhildir. Bu kelimelerin lisanımızda, cem sigasında olmadıklarının bir delili de, Türkçenin (ler) edatıyla cemlenebilmeleridir: Ahlaklar, talebeler, ameleler, edebiyatlar, yâranlar, evlatlar, tahriratlar gibi.

2. Bir lisan, başka lisanların yalnız sigalarını değil, edatlarını da alamaz. Çünkü, bir kelimenin gerek başına dâhil, gerek sonuna lahik1732 olan edatlar da onu siga mahiyetine sokarlar.

Lisaniyat1733 ilminde gerek sigalara, gerek hususi bir manayı haiz bir edat ila-vesiyle manası değişmiş olan edatlı lafızlara1734 (morfem) namı verilir. De mek ki, hiçbir lisan başka lisanlardan (morfemler) alamaz diyecek olursak, bu sözle hem sigaların1735, hem de edatların bir lisandan başka bir lisana giremeyeceğini anlatmış oluruz.

Zaten, Arapçadan ve Acemceden alacağımız bütün edatların Türkçede muka-billeri1736 vardır: (hem-dert=dertdaş), (hem-fi kir=fikirdaş), (tac-dar=taçlı), (daniş-mend=danişli), (sitem-kâr=sitemci) gibi. Bunların, mutlaka Türkçelerini kullanmak iktiza1737 eder.

1729 binâen aleyh: bundan dolayı

1730 ma’mâfîh: bununla birlikte

1731 kâbil: olan, olabilir

1732 lâhik: eklenen

1733 lisâniyyât: dil ilimi

1734 lâfz: söz

1735 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1736 mukâbil: karşılık

1737 iktizâ’: lazım gelme, gerekme

124

Türkçülüğün Esasları

Mamafih1738 (hükümdar, hemşire, pergâr) gibi kelimede; iştikak1739 usulüyle bulacağımız (dar, hem, kâr) edatları edatlıktan çıkmışlar, kelimenin içinde eri-mişlerdir. Binaenaleyh1740, şu (hükümdar, hemşire, pergâr) kelimelerin de, artık (morfem) mahiyeti1741 kalmamıştır. Bunlar da, lisani vicdan nazarında, sair1742

isimler gibi camid1743 kelimeler mahiyetine1744 girmişlerdir.

Acemceden müstesna1745 olarak, yalnız üç edat, halk lisanına girmiştir: Bunlardan biri gerçekten edat olan nisbet (i)sidir. Diğerleri esasen isim oldukları hâlde, halkımızın lisanında edat hâline düşen (hane) ve (name) lafızlarıdır.

(i) edatı, evvela, hususi renkleri ifade eden sıfatların sonlarında görülür: Patlı-canî, demirî, gümüşî, kurşunî, portakalî, samanî ilh1746.

(i) edatı saniyen1747, Türk musikisinde her kabilenin hususi nağmesine, hususi marşına verilen isimlerde görülür: Türkmanî, Varsağî, Bayatî, Karcıharî (Kara-çar), Türkî gibi bu iki nevi1748 misallerde gördüğümüz (i) edatı Türkçe bir edat hükmüne geç miştir. Bunun bariz delili, Türkçe kelimelere lahik1749 olabilmesi-dir. Fakat (i) edatı bu iki dairenin haricinde kullanıldığı zaman, Türkçe değildir.

O hâlde, o gibi tabirleri kullanmayarak Türk çe mukabillerini aramalıyız: Mesela (edebî hafta) yerine (edebiyat haftası) diyebiliriz. (Hayatî mesele) yerine (hayat meselesi) diyebiliriz. (Ser-kitabi)ye (baş kitapçı) diyebiliriz. (Cebrî)ye (cebirci), (heyetiyyun)a (heyetçiler) diyebiliriz.

1738 ma’mâfîh: bununla birlikte

1739 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1740 binâen aleyh: bundan dolayı

1741 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1742 sâir: başka, diğer

1743 câmid: çekimi ve iştikakı (türesi) olmayan isim veya fiil 1744 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1745 müstesnâ: ayrı

1746 ilh.: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

1747 sâniyen: ikinci olarak

1748 nev’î: çeşitle, cinsle sınıfla ilgili 1749 lâhik: eklenen

125

Ziya Gökalp

Bu gibi suretlerle (i) edatının istimalini1750 azaltmakla beraber; maatteessüf1751

en esaslı umdemize1752 ve kaidemize muhalif olarak; birçok ıstılahlarda1753 bu edatı kabul etmek ıztırarındayız1754. Türkçülük yeni Türkçeye güçlük çıkaran bütün mukavemetleri1755 kırdığı hâlde bu küçük edat karşısında consession yapmaya mecbur oldu. Mesela, tabiî hadiselere tabiat hadi seleri diyebiliriz. Fakat şu hadise tabiîdir, yahut değildir demek icap edince (i) edatının büsbütün atı-lamayacağını itirafa mecburuz. Marazî, içtimai, ruhî, hayatî, bünyevî ilh1756 gibi kelimeler de aynıyla bu (tabiî) kelimesi gibidir. Mamafih1757, mademki bu edat, iki nevi kelimelerde Türkçe bir edat hükmüne geçmiştir; onu sair kelimelerde de -bilhassa ıstılah oldukları zaman- kullanmak caiz olabilir. (Hane) lafzını1758: yazıhane, yemekhane, yatakhane gibi tabirlerde ve (name) lafzını yıldızname, Oğuzname gibi tabirlerde görüyoruz. Lüzumuna mebni1759 bu lafızlar da Türkçe edatlar arasına idhal1760 edilir ise lisanımız zenginleşir.

Bir lisan başka lisanlardan sigalar1761 ve edatlar alamadığı gibi terkip1762 kaideleri de alamaz. Halbuki, eski Osmanlı lisanında Arapçanın, Acemcenin her türlü terkipleri mevcuttu: İzafi1763 terkip, tavsifi1764 terkip.

Terkipler de, sigalar ve edatlar gibi, (morfem) kadrosuna dâhildir. Her lisanda gerek muzafunileyh1765 ve gerek muzaf1766 birer morfemdirler, sıfat da, mev-1750 isti’mâl: kullanma

1751 maa’t-teessüf: yazık ki

1752 ‘umde: ilke, prensip

1753 ıstılâh: terim

1754 ıztırâr: mecburiyet, ihtiyaç

1755 mukâvemet: dayanma, direniş

1756 ilh: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

1757 ma’mâfîh: bununla birlikte

1758 lâfz: söz

1759 mebnî: yapılmış, kurulmuş

1760 idhâl: dâhil etme, içeri sokma

1761 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1762 terkîb: birleştirme

1763 izâfî: isim takımıyla ilgili

1764 tavsîfî: niteleme ile ilgili

1765 muzâfun-ileyh: tamlayan

1766 muzâf: belirtilen, başka bir isme katılmış ve onu tamamlamış olan isim 126

Türkçülüğün Esasları

suf1767 da birer morfemdirler. O hâlde, başka lisanlardan terkip alınma ması hakkındaki asli kaidenin bir ferinden1768 ibarettir.

Türkçede izafi ve tavsifi terkiplerin her nevi1769 bulunduğu için, Arapça ve Acemce terkiplere hiçbir ihtiyaç yoktur. Eski Osmanlı edipleri ve âlimleri bu terkipleri bir ihtiyaç sevkiyle almamışlardır. Onların nazarında Arapça ile Acemce lisan olarak Türkçeden güzel oldukları gibi, Arapça ve Acemcenin kelimeleri, sigaları, edatları ve terkipleri de Türkçeninkilerden daha güzeldir.

Hâlbuki hiçbir lisana objektif olarak diğer lisanlardan daha güzeldir denilemez: Her lisanın kendisine mahsus bir güzelliği vardır. Her millet, subjektif olarak kendi lisanını daha güzel görür. Evet, Arapça güzel bir lisandır, Farisî de güzel bir lisandır. Fa kat, bu lisanlar, en ziyade kendi milletlerine güzel görünür. Bizim için de en güzel görünen lisan Türkçedir. Kelimelerin, sigaların1770, edatların, terkiplerin güzelliği kendi lisanlarına nispetledir. Bunlar ancak kendi lisanları içinde güzel-dirler. Arapça bir kelime, Arabî bir cümle içinde güzel olduğu gibi, Acemce bir terkip de Farisî bir cümle içinde güzel görünür. Bir kadının gayet güzel olan göz-lerini yahut burnunu başka bir kadının simasına nakledinîz. Bunları orada çirkin görürsünüz. Bunun gibi, her lisanın kelimeleri ve terkipleri de, cümleleri içinde ne kadar güzelse başka lisanların cümleleri içinde de o kadar çirkindir.

İstitrad1771:

Türkçülüğün Tarihi, mebhasında1772, tasfiyecilerin1773 halk lisanına geçmiş olan Arapça ve Acemce kelimeleri de Türkçeden çıkarmak istediklerini yazmıştım. Dün Fuat Raif Bey’le bu hususa dair tekrar görüştük. Tasfiyecilerin lideri mevkiinde bulunan mumaileyh1774, halk lisanına geçmiş olan Arapça ve Acemce kelimelerin 1767 mevsûf: belirtilen

1768 fer’: şube, bölüm

1769 nev’î: çeşitle, cinsle sınıfla ilgili 1770 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1771 istitrâd: asıl mevzudan olmayıp, münasebeti gelmişken söylenen söz 1772 mebhas: bab, fasıl

1773 tasfiye: saflaştırma

1774 mûmâ-ileyh: adı geçen

127

Ziya Gökalp

Türkçe sayılması hususunda bizimle hiçbir ihtilafı1775 olmadı ğını ve aramızdaki ihtilafın edatlara münhasır1776 olduğunu söy ledi. Yukarıda izah ettiğim veçhile; yeni Türkçecilere nazaran, Türkçenin kıyasi1777 edatlarıyla istenildiği kadar, yeni kelimeler ibda1778 edilebilir. Fakat, semai1779 edatlarıyla yeni kelimeler yapıla maz.

Fuat Raif Bey, kendisinin bu fikre şiddetle muhalif olduğunu edatlarda (semai, kıyasi) tasnifini tanımadığını, Türkçenin her türlü edatlarıyla yeni kelimeler ya-pılabildiği gibi, Kırgızcadan, Özbekçeden, Tatarcadan alına cak yahut büsbütün yeniden yaratılacak edatlarla da yeni kelimeler ibda olunabileceğini söyledi. Hatta Farisîdeki nisbet (i)sine mukabil olarak (ki, gı) edatını icada taraftar olduğunu mesela, (hayatî) sıfatı yerine (hayatkı), (edebî) sıfatı yerine (edebki) kelimelerini kullanmak mümkün bulunduğunu beyan etti. O hâlde, yukarılarda (tasfiyecilik) hakkında yaz dığım şeyleri bu beyanata nazaran tashih1780 etmek lazım gelir.

5

Yeni Türkçenin Harslaştırılması1781 ve Tehzibi1782

Bazıları, yeni Türkçeyi yalnız menfi1783 umdelere1784 malik1785 zannederler: Lisanımızda, Osmanlı edebiyatının soktuğu fazla ve muzır1786 birçok lafızlar1787, sigalar, terkipler, edatlar var. Yeni Türkçe, yalnız bu fazla unsurların lisanımızdan çıkarılmasıyla meydana gelemez. Bu hedef yeni Türkçenin yalnız menfi gayesidir. Yeni Türkçenin müspet1788 gayeleri de vardır. Çünkü, eski Osmanlıcanın hastalığı yalnız fazla lafızları, sigaları, kelimeleri, edatları havi1789 olma-1775 ihtilâf: ayrılık

1776 münhasır: sınırlanmış, yalnız bir kimseye veya bir şeye mahsus olan 1777 kıyâsî: umumi kaideye uygun olan

1778 ibdâ’: yaratma, yeni ve güzel bir eser meydana getirme 1779 semâ’î: hiçbir kaideye bağlı kalmadan 1780 tashîh: düzeltme

1781 hars: kültür

1782 tehzîb: ıslah etme, düzeltme

1783 menfî: olumsuz

1784 ‘umde: ilke, prensip

1785 mâlik: sahip

1786 muzırr: zarar veren, zararlı

1787 lâfz: söz

1788 müsbet: olumlu, pozitif

1789 hâvî: ihtiva eden, içine alan

128

Türkçülüğün Esasları

sından ibaret değildi. Hastalık bundan ibaret olsaydı, bu fazla unsurları atmakla lisanımızı kolayca tedaviye muvaffak olabilirdik. Hâlbuki eski Osmanlıcanın ikinci bir hastalığı da birçok kelimelerinin eksik bulunmasıydı. Türkçülüğün zuhuruna1790 kadar, lisanımızda manalı ve vuzuhlu1791 olarak felsefi bir makale yazılamaması, edebiyatta da muhallidelerden1792 hiçbirinin vazıh1793 ve doğru tercümesinin yapılamaması bu eksikliğin canlı delilleridir.

O hâlde, lisanımızın tam bir tedavisi, bu eksik kelimelerin aranıp bulunmasıyla ve lisani uzviyetimizde1794 yerli yerine ko nulmasıyla kaimdir1795. İşte, yeni Türkçenin müspet1796 gayesi bundan ibarettir.

Yazı lisanımızda eksik olan kelimeler iki kısımdır: (1) - Millî tabirlerdir. İstanbul’da ve Anadolu’da kullanılan birçok tabirler, hususi terkipler, galisizmler1797 ve cümleler vardır ki yazı lisanımıza henüz girmemiş tir. Hâlbuki lisanımızın millî zenginliğini, bedii1798 hazinelerini bunlar teşkil eder. Her şehrin muallimleriyle Türk Ocakları ve Etnografi Müzesi bu hususi tabirleri toplamaya çalışır sa, bunlardan birçoğunu elde etmek mümkün olur. Halk kitaplarında, halk masallarıyla halk şiirlerinde ve darb-ı mesellerde1799 bu gibi tabirlere ve lisani hususiyetlere çok tesadüf edilir. Bilhassa (Dede Korkut) kitabından bu nokta-i nazardan1800

çok istifade edebiliriz. Çünkü bu kitap Oğuzların (İlyada)sı mahiyetinde dir1801.

Ve lisanı da eski Oğuzcadır. Demek ki bize mahsus Türkçenin anasıdır. Bu kitap, hiç tahrife1802 uğratılmaksızın, yeni imla ile muntazam ve okunaklı bir şekilde 1790 zuhûr: görünme, meydana çıkma

1791 vuzûh: ifadede açıklık

1792 muhallide: devamlı, sürekli kılan, ebedileştiren 1793 vâzıh: açık

1794 ‘uzviyyet: canlılık, organizma

1795 kâim: ayakta duran; birinin yerini tutan, birinin yerine geçen 1796 müsbet: olumlu, pozitif

1797 galisizm: Fransızcanın dil özelliklerinin Fransızca olmayan dillerdeki lügat ve söz dizimine adapte edilmesi.

1798 bedî’î: güzel, güzellik

1799 darb-ı mesel: atasözleri

1800 nokta-i nazar: görüş, bakış açısı

1801 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1802 tahrîf: harflerinin yerini değiştirme, bozma, kalem oynatma, değiştirme; bir ibarenin manasını değiştirme

129

Ziya Gökalp

yeniden tab1803 olunsa, yeni Türkçemizin zengin bir hazinesi olacaktır. Başka Türk lehçeleriyle yapılacak mukayeseler de, bize Türk şivesinin birtakım müşterek hususiyetlerini gösterebilir. Mesela, Orhon kitabesinde (işimi, gücümü kime vereyim?), (ilim törem hani?), (begli bodunlu) gibi tabirler görüyoruz.

Bu tabirlerin birincisi hâlâ lisanımızda (iş güç) suretinde kullanılmaktadır. İkin-cisinin tarzında birçok tabirlere rast geliriz: (oymağımız, töremiz), (yurdumuz, ocağımız), (evi miz, barkımız), (soyumuz, sopumuz) gibi. Üçüncüsüne benzeyen tabirlerimiz de şunlardır: (irili ufaklı; büyüklü küçüklü) Bunlardan başka, Kırgız Kazakların (Manas) destanı ve sair Türk şubelerinin masallarıyla şiirleri bize Türk lehçele rinin müşterek ve hususi şivelerini gösterebilir.

(2) Yazı lisanımızda eksik olan kelimelerin ikinci kısmı beynelmilel1804 kelimelerdir. Bir millet hangi medeniyet zümresine, hangi beynelmileliyete1805 mensup-sa, onun bütün ilmi mefhumlarını1806, felsefi görüşlerini, edebî hayallerini ve şiiri duygularını ifade edecek hususi kelimelere malik1807 olması da lazımdır. Türkler, şimdi Avrupa medeniyetine kati bir surette girmeye azmettiklerinden, bütün Avrupai mefhumları ve manaları ifade edecek yeni kelimelere muhtaçtırlar.

Bu kelimelerin lisanımızda vücuda gelmesi için, ne yapmalı? Bu nun için en fe-yizli1808 çare, Avrupa lisanlarında yazılmış olan bü tün edebî muhallidelerle1809

ilmi ve felsefi monografilerin yeni Türkçeye birinci derecedeki üslupçular vasıtasıyla, büyük bir itina ile tercüme edilmesidir. Bu tercüme lerle beraber, yeni Türkçeye birçok kelimeler ve ifade tarzları girdikten maada1810, birçok lisani in-celikler ve seyyaliyetler1811, sarfi1812 aletler ve uzuvlar, nahvi1813 mekanizmalar ve 1803 tab’: kitap basma

1804 beyne’l-milel: milletlerarası

1805 beyne’l-mileliyet: milletlerarasılık 1806 mefhûm: kavram

1807 mâlik: sahip

1808 feyizli: verimli

1809 muhallide: devamlı, sürekli kılan, ebedileştiren 1810 mâ-’adâ: başka, fazla

1811 seyyâl: akıcı

1812 sarfî: gramerle, dilbilgisi ile ilgili 1813 nahvî: söz dizimiyle ilgili

130

Türkçülüğün Esasları

teşkilatlar, hissî ve sırrî1814 manaları ifade edecek yeni kabiliyetler de girecektir.

Bu suretle, yeni Türkçe, hem en yüksek düşünüşleri hem de en samimi ve orijinal duyuşları anlatmaya muktedir bir tercüman olacaktır.

Tercüme esnasında, memleketimizce büsbütün yeni olan birçok mefhumlara1815

ve manalara tesadüf edileceğinden, bunlar için mukabiller bulmak lazım gelecek: Bunun için ne yapmalı?

Evvela, bu manaların kelimeleri yazı lisanımızda yok olsa da, konuşma dilimizde belki vardır. Hayvan, nebat1816, eşya, alet isimleri lisanımızda çoktur. Coğrafi vaziyetleri ifade edecek kelimelerse, gayet çoktur. Samimi duyguları sezdirecek hissî kelimelerimiz de epeyce vardır. Demek ki ıstılahlar1817 ve yeni manalar için, ibtida1818 halk diline müracaat etmemiz lazım gelir.

Bu vasıtaya müracaattan sonra da bulamadığımız yeni manalar kalırsa o zaman, Türk edatları, sigaları1819 ve terkip kaideleriyle yeni kelimeler ibdaına1820 çalışmalıyız. Bu vasıta da kifayet etmezse, o zaman bi-z-zarure1821 Arap ça ve Acemceye müracaat ederek bunlardan yeni kelimeler alırız. Fakat şu şartla ki, alacağımız kelimeler, terkip hâlinde bulunmamalı, tek kelime hâlinde olmalıdır. Mesela, evvelce (ilm-i menafiü’l-a’za) denilen fizyolocyaya, şimdi, tek kelime ile (garizi-yat1822) deniliyor. Bunun gibi, ilmü’l-arza (arziyat1823) ilm-i hayata (hayatiyat1824), ilmü’r-ruha (ruhiyat1825) deniliyor. Bugün, Arapça (yat) edatıyla, bütün yeni ilimlere kolayca isimler takabiliriz: Asuriyat, Mısriyat, cümudiyat ilh1826.

1814 sırrî: gizemli

1815 mefhûm: kavram

1816 nebât: bitki

1817 ıstılâh: tabir, terim

1818 ibtidâ’: ilkin, en önce

1819 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1820 ibdâ’: yaratma, yeni ve güzel bir eser meydana getirme 1821 bi’z-zarûre: ister istemez

1822 garîziyyât: fizyoloji

1823 arziyât: jeoloji, yer bilim

1824 hayatiyyât: biyoloji

1825 rûhiyyât: psikoloji, ruhbilim

1826 ilh.: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

131

Ziya Gökalp

Bununla beraber, bazı ecnebi kelimeleri aynen kabul etmemiz de lazımdır. Bunlar da iki kısımdır: Birinci kısmı, bir millete yahut bir devre yahut bir mesleğe mahsus hususi haletleri1827 ifade eden kelimelerdir ki bunlar hiçbir lisana tercüme edilmemiş, bütün lisanlar tarafından aynen kabul edilmiştir. Feodalizm, şövalyelik, Rönesans, reform, jakobenlik, sosyalizm, Bolşeviklik, aristokrat, demokrat, diplomat, tiyatro, roman, klasik, ro mantik, dekadan ilh.

İkinci kısmı, sınai1828 tekniklere ait her türlü alet, makine, eşya isimleridir. Bunlar ekseriyetle doğrudan doğruya halk tarafından alınır ve bunlar da sair1829

milletler tarafından aynen kabul edilmiş, tercümelerine çalışılmamıştır: Vapur, şömendöfer, telgraf, telefon, tramvay, gramofon vesaire gibi.

Yeni Türkçenin asri1830 bir lisan olması için, ya pılması lazım gelen bir iş daha vardır. (Fransızcadan – Türkçeye) kamus1831 kitaplarını tetkik edince görürüz ki Fransızca kelimelerin her manası için Türkçeden birkaç misal gösteriliyor.

Hâlbuki, her mana için yalnız bir kelimemizin bulunması kâfidir. Mukabillerin böyle çok olması, ilk nazarda lisanımızın zengin olduğuna delalet eder. Hâlbuki iş öyle değildir. Kamusun başka sahifelerindeki başka kelimelere bakacak olur-sanız yine aynı kelimeleri görürsünüz. Bu suretle, bir Türkçe kelimenin birçok Fransızca kelimeye karşılık sayıldığını görürsünüz. Bundan anlaşılıyor ki Fransızca kelimelerin lisanımızda tam, muayyen1832, vazıh1833 karşılıkları yoktur.

Aynı zamanda herhangi bir lisanın mükemmeliyeti de her kelimesinin yalnız bir manaya ve her manasının da yalnız bir kelimeye malik1834 olmasıyla vücuda gelir. O hâlde, yeni Türkçeyi her kelimesi yalnız bir manaya delalet edecek ve her manası da yalnız bir tek kelimeye malik olacak hâle sokmalıyız. Avrupa lisanları birbirinden kolay ca tercüme yapabilirler. Çünkü İngiliz, Alman, Rus, İtalyan ilh lisanlarının her kelimesi Fransızcanın bir tek kelimesine tekabül edercesine, bu 1827 hâlet: durumlar, hâller

1828 sınâ’î: sanatla ilgili

1829 sâir: başka, diğer

1830 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

1831 kâmûs: sözlük

1832 mu’ayyen: belli, belirli

1833 vâzıh: açık

1834 mâlik: sahip

132

Türkçülüğün Esasları

lisanlar arasında bir tenazur1835 husule1836 gelmiştir. İşte, biz de yeni Türkçeye bu şekli vermeye çalışmalıyız. Bu esas üzerine bir Türk kamusu1837 ve bir de Türkçeden Fransızcaya ve Fransızcadan Türkçeye kamuslar vücuda getirmeliyiz.

Yapılacak Türk kamusunda kelimelerin (Türkçe, Arapça ve Farisî) olduklarını göstermek doğru olamaz. Çünkü bir milletin kamusuna giren kelimeler artık o milletin millî lisanına mal olmuştur. Bu kelimelerin ne suretle teşekkül ettikleri yalnız, iştikaklarını1838 gösteren ve [ ] muterize1839 dâhiline alınan muhtasar1840

formüllerle anlatılır. Yeni Türkçenin yazılacak yeni sarfından1841 da Arapçanın ve Acemcenin sarf ve nahiv1842 kaideleri çıkarılarak, kitabın sonundaki (işti-kak1843) kısmına konulmalıdır.

Yeni Türkçe, evvela lisanımızı lüzumsuz Arapça ve Acemce tabirlerle terkip-lerden temizlemekle, saniyen1844 ona henüz vücutlarından haberimiz olmayan millî tabirleri ve ifade tarzlarını ve salisen1845, henüz malik olmadığımız için ib-daına1846 mecbur bulunduğumuz beynelmilel1847 kelimeleri ilave etmekle husu-le1848 gelecektir. Bu üç ameliyeden1849 birincisine (temizleme) ikincisine (hars-laştırma1850) üçüncüsüne (tehzib) namlarını verebiliriz.

1835 tenâzur: birbirinin karşısında olma

1836 husûl: üreme, türeme, çıkma

1837 kâmûs: sözlük

1838 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1839 mu’terize: parantez ()

1840 muhtasar: kısaltılmış

1841 sarf: gramer

1842 nahiv: sentaks

1843 iştikâk: türeme

1844 sâniyen: ikinci olarak

1845 sâlisen: üçüncü olarak

1846 ibdâ’: yaratma, yeni ve güzel bir eser meydana getirme 1847 beyne’l-milel: milletlerarası

1848 husûl: üreme, türeme, çıkma

1849 ‘ameliye: uygulama

1850 hars: kültür

133

Ziya Gökalp

6

Lisani Türkçülüğün Umdeleri1851

Şimdi burada lisani Türkçülüğün umdelerini sıralayalım: (1) Millî lisanımızı vücuda getirmek için, Osmanlı lisanını hiç yok muş gibi bir tarafa atarak, halk edebiyatına temel vazifesini gören Türk dilini aynıyla kabul edip İstanbul halkının ve bilhassa İstanbul hanımlarının konuştukları gibi yazmak.

(2) Halk lisanında Türkçe müteradifi1852 bulunan Arabî ve Farisî kelimeleri atmak, tamamıyla müteradif olmayıp küçük bir nüansa malik1853 olanları lisanımızda muhafaza etmek

(3) Halk lisanına geçip lafzen1854 yahut manen1855 galatat1856 namını alan Arapça ve Acemce kelimelerin tahrif1857 olunmuş şekillerini Türkçe addetmek ve im-lalarını da yeni telaffuzlarına uydurmak.

(4) Yerlerine yeni kelimeler kaim1858 olduğu için, müstehase1859 hâline gelen eski Türkçe kelimeleri diriltmeye çalışmamak.

(5) Yeni ıstılahlar1860 aranacağı zaman ibtida1861 halk lisanındaki kelimeler arasında aramak, bulunmadığı takdirde, Türkçenin kıyasi1862 edatlarıyla ve kıyasi terkip1863 ve tasrif1864 usulleriyle yeni kelimeler ibda1865 etmek, buna da imkân 1851 ‘umde: ilke, prensip

1852 müterâdif: eşanlamlı

1853 mâlik: sahip

1854 lâfzen: kelimenin söylenişine, yapısına göre, yazılı olmayarak 1855 ma’nen: anlam bakımından

1856 galatât: yanlışlar, yanılmalar

1857 tahrîf: harflerinin yerini değiştirme, bozma, kalem oynatma, değiştirme; bir ibarenin manasını değiştirme

1858 kâim: ayakta duran; birinin yerini tutan, birinin yerine geçen 1859 müstehâse: taşıl, fosil

1860 ıstılâh: tabir, terim

1861 ibtidâ’: ilkin, en önce

1862 kıyâsî: işlek, kurallı

1863 terkîb: birleştirme

1864 tasrîf: çekim

1865 ibdâ’: yaratma, yeni ve güzel bir eser meydana getirme 134

Türkçülüğün Esasları

bulunmadığı surette Arapça ve Acemce terkipsiz olmak şartıyla yeni kelimeler kabul etmek ve bazı devirlerin ve mesleklerin hususi ahvalini göste ren kelimelerle tekniklere ait alet isimlerini ecnebi lisanlardan aynen almak.

(6) Türkçede Arap ve Acem lisanlarının kapitülasyonları ilga1866 olunarak, bu iki lisanın ne sigaları ne edatları ne de terkipleri lisanımıza idhal1867 olunmamak.

(7) Türk halkının bildiği ve kullandığı her kelime Türkçedir, halk için munis1868

olan ve suni olmayan her kelime millîdir. Bir milletin lisanı, kendisinin cansız cezirlerinden1869 de ğil, canlı tasarruflarından terekküp1870 eden canlı bir uzvi-yettir1871.

(8) İstanbul Türkçesinin savtiyatı1872, şekliyatı1873 ve lugaviyatı1874, yeni Türkçenin temeli olduğundan, başka Türk lehçe lerinden ne kelime, ne siga1875 ne edat, ne de terkip kaideleri alına maz. Yalnız, mukayese tarikiyle1876 Türkçenin cümle teşkilatına ve hususi tabirlerdeki şivesine nüfuz için bu lehçelerin derin bir surette tetkikine ihtiyaç vardır.

(9) Türk medeniyetinin tarihine dair eserler yazıldıkça, eski Türk müesse-selerinin1877 isimleri olmak hasebiyle, çok eski Türkçe kelimeler, yeni Türkçeye girecektir. Fakat bunlar ıstılah1878 mevkiinde kalacaklarından, bunların 1866 ilgâ’: lağvetme, kaldırma, bozma

1867 idhâl: dâhil etme, içeri sokma

1868 mûnis: alışılmış

1869 cezr: kök, asıl

1870 terekküp: kurulmak

1871 ‘uzviyyet: canlılık, organizma

1872 savtiyyât: sesbilimi, fonetik

1873 şekliyyât: şekil bilgisi, morfoloji

1874 lugaviyyât: sözlük bilimi, leksikoloji 1875 sîga: kip, fiilin çekiminden meydana gelen türlü şekillerden her biri 1876 tarîk: yol

1877 müessese: kurum, kuruluş

1878 ıstılâh: tabir, terim

135

Ziya Gökalp

hayata avdeti1879, müstehaselerin1880 dirilmesi mahiyetinde1881 telakki1882

olunmamalıdır.

(10) Kelimeler delalet1883 ettikleri manaların tarifleri değil, işaretleridir. Kelimelerin manaları iştikaklarını1884 bilmekle anlaşılmaz.

(11) Yeni Türkçenin bu esaslar dâhilinde bir kamusuyla1885 bir de sarfı1886 vücuda getirilmeli ve bu kitaplarda yeni Türkçeye girmiş olan Arapça ve Acemce kelimelerin ve tabirlerin bünyelerine ve terkip tarzlarına ait malumat, lisanın fizyoloji kısmına değil, müstehasat1887 ve intisaliyat1888 bahsi olan (iştikak1889) kısmına idhal1890 edilmelidir.

İKİNCİ MEBHAS1891

BEDİİ1892 TÜRKÇÜLÜK

1

Türklerde Bedii Zevk

Eski Türklerde bedii zevk çok yüksekti. Turfan’da keşfedilen mermer heykeller, hiç de Yunan heykellerinden aşağı değildir. Tolinîlerle İhşidîlerin, Selçuk Türkleri nin, Harezm Türklerinin, İlhanîlerin, Timurîlerin, Osmanlıların, Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türklerinin Mısır’da, Irak’ta, Suriye’de, Anadolu’da, 1879 ‘avdet: geri gelme, dönme

1880 müstehâse: taşıl, fosil

1881 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1882 telakki: alma, kabul etme

1883 delâlet: işaret

1884 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1885 kâmûs: sözlük

1886 sarf: gramer

1887 müstehâsât: taşıllar, fosiller

1888 intisaliyyât: soybilim

1889 iştikâk: kökbilgisi, türetme

1890 idhâl: dâhil etme, içeri sokma

1891 mebhas: bab, fasıl

1892 bedî’î: güzel, güzellik

136

Türkçülüğün Esasları

İran’da, Türkistan’da, Hint’te, Afganistan’da yaptırdıkları camiler, saraylar, türbe ler, köprüler, çeşmeler, dünyanın en güzel eserlerini teşkil eder.

Gaston Rişar1893, Türkmen kızlarının bir harika nevinden1894 olarak yaptıkları nefis halılardan bahsederken, Mihailof ’un şu sözlerini naklediyor: “Hiçbir alet, hiçbir modele, teknik mahiyette1895 hiçbir tahsil ve terbiyeye malik1896 olmayan Türkmen kızının, na-kabil-i taklit1897 nakışlarla müzeyyen1898 çok nefis halılar vücuda getirebilmesi, ancak bir sanat sevk-i tabiisine1899 malik olmasıyla izah olunabilir.”

Türk masallarıyla halk şiirlerinin güzelliği de, Türklerin bediiyat1900 sahasında büyük bir kabiliyete malik oldukları nı gösterir. Fakat, yazık ki Osmanlı sanatkârlarının hatası yüzünden şimdiye kadar bu yüksek sanat kabiliyeti, Avrupai bir tehzibden1901 mahrum kalmıştır. Bu tehzibi de gördükten sonra, hiç şüphe yoktur ki istikbalde de en yüksek sanatlardan biri olacaktır.

2

Millî Vezin

Eski Türklerin vezni, hece vezni idi. Mahmut-ı Kaşgari lügatindeki Türkçe şiirler, hep hece veznindedir. Sonraları, Çağatay ve Osmanlı şairleri taklit vasıtasıyla Acemlerden aruz veznini aldılar. Türkistan’da Nevai, Anadolu’da Ahmet Paşa aruz veznini yükselttiler. Saraylar bu vezne kıymet veriyorlardı. Fakat, halk, aruz veznini bir türlü anlayamadı. Bu sebeple halk şairleri eski hece vezniyle şiirler söylemekte devam ettiler. Ahmet Yesevi, Yunus Emre, Kaygusuz gibi tekke şairleri ve Âşık Ömer, Dertli, Karacaoğlan gibi saz şairleri hece veznine sadık kaldılar.

1893 Gaston Rişar: Gaston Richard

1894 nev’î: çeşitle, cinsle sınıfla ilgili 1895 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1896 mâlik: sahip

1897 nâ-kâbil-i taklîd: taklidi mümkün olmayan 1898 müzeyyen: süslü

1899 sevk-i tabi’î: içgüdü

1900 bedî’iyyât: estetik

1901 tehzîb: işlenmişlik

137

Ziya Gökalp

Türkçülüğün zuhur1902 ettiği zaman, aruz vezniyle hece vezni yan yana duruyordu. Güya birincisi havasın1903, ikin cisi avamın1904 terennüm1905 aletleri idi.

Türkçülük, lisandaki ikiliğe nihayet verirken, vezindeki bu ikiliğe de lakayt kalamaz dı. Hususiyle, terkipli1906 lisan aruz vezninden, aruz vezni de terkipli lisandan ayrılmadığı için, bu iki Osmanlı müessesesi1907 hakkında aynı hükmü vermek lazımdı. Binaenaleyh1908, Türkçüler, terkipli lisanla beraber, aruz veznini de millî edebiyatımızdan kovmaya karar verdiler.

Sade lisan, aruz veznine pek uymuyordu. Hâlbuki, hece vezniyle sade lisan arasında samimi bir akrabalık vardı. Sarayın ihmaline rağmen halk sade Türkçe ile hece veznini, iki kıymetli tılsım gibi, sinesinde saklamıştı. Bu sebeple, Türkçüler bunları bulmakta güçlük çekmediler.

Bununla beraber hece vezni, bazı şairlerimizi yanlış yollara sevk etti. Bunlardan bir kısmı Fransızların hece vezinlerini taklide kalkıştılar; mesela Fransızların (Aleksandrine) dedikleri (6+6) vezninde şiirler yazdılar. Bu şiirler, halkın ho şuna gitmedi. Çünkü, halkımız hece vezninin ancak bazı şekillerinden zevk alıyorlardı. Millî vezinlerimiz, halk tarafından kullanılan bu mahdud1909 ve mu-ayyen1910 vezinlere münhasırdır1911. Halk vezinleri arasında (6+6) şekli yoktur, bunun yerine (6+5) vezni vardır. Tecrübe ile anlaşıldı ki, Türk halkı bu sonki vezinden çok hoşlanıyor. Bu tecrübe aynı zamanda başka milletlerden vezin alı-namayacağı kaidesini de meydana attı. Bu suretle bizdeki hece vezni taraftarlığı başka lisanlara ait hece vezinlerini taklit demek olmadığı ve Türk halkına mahsus hece vezinlerini ihyadan ibaret bulunduğu tebeyyün1912 etti.

1902 zuhûr: görünme, meydana çıkma

1903 havâs: seçkinler

1904 ‘avâm: halk

1905 terennüm: söyleyiş

1906 terkîb: birleştirme

1907 müessese: kurum, kuruluş

1908 binâen aleyh: bundan dolayı

1909 mahdûd: sınırlı

1910 mu’ayyen: belli, belirli

1911 münhasır: ayrılmış

1912 tebeyyün: belli

138

Türkçülüğün Esasları

Hece veznini yanlış yola götüren şairlerden bir kısmı da yeni vezinler icadına kalkıştılar. Bunların yoktan var ettiği vezinlerden birçoğunu da halk kabul etmedi. Bu suretle, anlaşıldı ki millî vezinler, halkın eskiden beri kullanmakta olduğu vezin lerle, sonradan kabul edebildiği vezinlere münhasırdır1913. Halkın hoşlanmadığı vezinler, hece tarzında olsa bile, millî vezinlerden sayılamaz.

3

Edebiyatımızın Tahris1914 ve Tehzibi1915

Türkçülüğe göre, edebiyatımız yükselebilmek için, iki sa nat müzesinde terbiye görmek mecburiyetindedir.

Bu müzelerden birincisi halk edebiyatı, ikincisi Garp edebiyatıdır. Türkçü şairler ve edipler, bir taraftan halkın bedialarını1916, diğer cihetten1917 garbın şeh-kârlarını1918 model ittihaz1919 etmelidirler. Türk edebiyatı bu iki çıraklık devresini geçirmeden, ne millî, ne de mütekamil bir mahiyet1920 alamaz. Demek ki edebiyatımız bir taraftan (halka doğru), diğer cihetten (garba doğru), gitmek ıztırarındadır1921.

Halk edebiyatı ne gibi şeylerdir? Evvela, masallar, fıkralar, efsaneler, menkıbeler, üstureler1922, saniyen1923 darb-ı meseller, bilmeceler, salisen1924 maniler, koşmalar, destanlar, ilahiler, rabian1925 Dede Korkut Kitabı, Âşık Kerem, Şah İsmail, Köroğlu gibi hikâyelerle cenknameler hamisen1926 Yunus Emre, Kaygusuz, 1913 münhasır: sınırlanmış, yalnız bir kimseye veya bir şeye mahsus olan 1914 tahrîs: millîleştirilme

1915 tehzîb: ıslah etme, düzeltme, işlenme 1916 bedî’a: estetik değeri yüksek olan sanat eserleri 1917 cihet: taraf, yan

1918 şeh-kâr: üstün eser

1919 ittihâz: edinme, kabul etme

1920 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1921 ıztırâr: mecburiyet

1922 üstûre: efsane, yalan, batıl söz, uydurma, masal, mit 1923 sâniyen: ikinci olarak

1924 sâlisen: üçüncü olarak

1925 râbian: dördüncü olarak

1926 hâmisen: beşinci olarak

139

Ziya Gökalp

Karacaoğlan, Dertli gi bi tekke ve saz şairleri, sadisen1927 Karagöz ve Nasrettin Hoca gibi canlı edebiyatlar.

Edebiyatımız bu modellerden ne kadar çok feyz alırsa o kadar çok (tahris1928) edilmiş olur.

Edebiyatımızın ikinci nevi1929 modelleri de Homer’le1930 Virjil’den1931 başlayan bütün klasiklerdir. Yeni başlayan bir millî edebiyat için en güzel örnekler klasik edebiyatın bedialarıdır1932. Türk edebiyatı, klasiklerin bütün bedii1933 rahikle-rini1934 mass1935 edip bitirmeden romantiklere ve daha sonki mekteplere yanaş-mamalıdır. Çünkü, genç milletler, mefkûreleri1936, kahramanlıkları ilâ1937 eden bir edebiyata muhtaçtırlar. Klasik edebiyatlar, umumiyetle bu maksadı temin edecek mahiyettedir1938. Son zamanda, Fransa’da, gençliğe mefkûrelere doğru yeni bir hamle vermek için, yeni klasikler mektebinin teessüs1939 etmesi de, klasik edebiyatın bu terbiyevi rolünü ispat eden canlı bir delildir.

Mamafih1940, biz Garp’ın ibtida1941 yalnız klasiklerine kıymet vermekle, (romantizm)in feyzinden de büsbütün mahrum kalmamalıyız. Çünkü romantizmin esası, halk ede biyatlarıdır. Avrupa’daki bütün romantizm hareketleri, halka doğru gitmek, halk masallarını ve destanlarını model ittihaz1942 etmekle başlamıştır.

Demek ki biz, edebiyatımızın tahris ve tehzibini yaparken (klasisizm) ve (romantizm) devir lerini beraber yaşamış olacağız. O hâlde, Garp edebiyatını ruhu-1927 sâdisen: altıncı olarak

1928 tahrîs: millîleştirilme

1929 nev’î: çeşitle, cinsle sınıfla ilgili 1930 Homer: Homeros

1931 Virjil: Vergilius

1932 bedî’a: estetik değeri yüksek olan sanat eserleri 1933 bedî’î: güzel, güzellik

1934 rahîk: duru ve temiz şarap

1935 mass: emme, emerek çekme

1936 mefkûre: ülkü

1937 i’lâ: yükseltme

1938 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

1939 te’essüs: kökleşme

1940 ma’mâfih: bununla birlikte

1941 ibtidâ’: ilkin, en önce

1942 ittihâz: kabul

140

Türkçülüğün Esasları

muzla massa çalışırken Garp romantiklerinin halk edebiyatlarından nasıl istifade ettiklerini de anlamaya çalışmalıyız. Edebiyatımızın Garp muhallideleri1943

müzesinde geçirdiği çıraklığa da (millî edebiyatımızın tehzibi1944) diyebiliriz.

Bu ifadelerden anlaşıldı ki millî edebiyatımız, (tahris), (tehzib) namları verilen iki terbiye devresinden geçtikten son ra, hem millî, hem de Avrupai bir edebiyat hâline gi recektir.

Millî edebiyatımızın tesisi hususunda Türk Ocakları’nın da büyük bir rolü vardır. Türk Ocak ları, sahnelerinde, halk tiyatrosu olan (Karagöz) ile (Orta Oyunu)nu ara sıra göstererek canlandırmalıdırlar. Masalcı lara masal söyleterek, meddahlara taklitler yaptırarak, saz şairlerine destanlar, koşmalar, maniler oku-tarak millî edebiyatı canlı bir surette ammeye1945 gösterebilirler. Dede Korkut, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal, Dertli, Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevheri gibi halk şairlerine ve Nasrettin Hoca, Karagöz, İncili Çavuş, Bekri Mustafa gibi halk tiplerine hususi geceler tahsis ederek bunların hatıralarını idameye çalış-malıdırlar. Halk edebiyatına ait kitaplarla şifahi1946 ananeleri toplayıp halk kütüphaneleri vücuda getirmek de Türk Ocakları’nın vazifelerinden bi ridir.

4

Millî Musiki

Avrupa musikisi girmeden evvel memleketimizde iki musiki vardı: Bunlardan biri Farabi tarafından Bizans’tan alınan Şark musikisi, diğeri eski Türk musikisinin devamı olan (halk melodileri)nden ibarettir.

Şark musikisi de, Garp musikisi gibi eski Yunan musikisinden doğmuştu. Eski Yunanlılar, halk melodilerinde bulunan tam ve yarım sesleri kâfi görmeyerek, bunlara dörtte bir, sekizde bir, on altıda bir sesleri ilave etmişler ve bu sonkilere (çeyrek ses ler) namını vermişlerdi. Çeyrek sesler tabii değildi; suniydi. Bundan dolayıdır ki hiçbir milletin halk melodilerinde çeyrek seslere tesadüf edilmez.

1943 muhallide: devamlı, sürekli kılan, ebedileştiren 1944 tehzîb: ıslah etme, düzeltme

1945 ‘âmme: umuma mahsus olan

1946 şifâhî: ağızdan, sözlü

141

Ziya Gökalp

Binaenaleyh1947, Yunan musikisi gayr-ı tabii1948 seslere istinad1949 eden bir suni musiki idi. Bundan başka, hayatta yeknesaklık olmadığı hâlde, Yunan musikisinde aynı melodinîn tekerrüründen1950 ibaret olan üzücü bir yeknesaklık vardı.

Kurun-ı Vusta1951 Avrupa’sında teşekkül eden (opera) müessesesi1952, Yunan musikisindeki bu iki nakısayı1953 izale1954 etti. Çeyrek sesler, operaya uymuyordu. Bundan başka, opera bestekârları ve oyuncuları halktan oldukları için çeyrek sesleri bir türlü anlayamıyorlar dı. Bu sebeplerin tesiriyle, Garp’ın operası, Garp musikisinden çeyrek sesleri tard1955 etti. Aynı zamanda, opera, duyguların, heyecanların, ihtirasların tevalisinden1956 ibaret bulunduğundan, (armoni) yi ilave ederek, Garp musikisini yeknesaklıktan da kurtar dı. İşte, bu iki yenilik mütekamil1957 Garp musikisinin doğmasına sebep oldu.

Şark musikisine gelince, bu tamamıyla eski hâlinde kaldı. Bir taraftan çeyrek sesleri muhafaza ediyordu, diğer cihetten1958 armoniden hâlâ mahrum bulunuyordu. Farabi tarafından Arapçaya naklolunduktan sonra bu hasta musiki sarayla-rın rağbetiyle Acemceye ve Osmanlıcaya da naklolunmuşlardı. Diğer taraftan Ortodoks ve Ermeni, Keldanî, Süryanî kilisele riyle Yahudi hahamhanesi de bu musikiyi Bizans’tan almışlar dı. Osmanlı memleketinde, bütün Osmanlı unsur-larını birleştiren yegâne müessese olduğu için, buna (Osmanlı İttihad-ı Anasır Musikisi1959) namını vermek de gerçekten çok münasipti.

Bugün, işte, şu üç musikinin karşısındayız: Şark musikisi, Garp musikisi, Halk musikisi.

1947 binâen aleyh: bundan dolayı

1948 gayr-ı tabi’î: doğal olmayan

1949 istinâd: dayanma

1950 tekerrür: tekrarlama

1951 kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

1952 müessese: kurum, kuruluş

1953 nakısa: noksan, eksik

1954 izâle: giderme, yok etme

1955 tard: sürme, uzaklaştırma

1956 tevâlî: arka arkaya gelme

1957 mütekâmil: olgun

1958 cihet: taraf, yan

1959 ‘Osmanlı İttihâd-ı ‘Anâsır Mûsîkîsi: Osmanlı Milletler Topluluğu Musikisi 142

Türkçülüğün Esasları

Acaba bunlardan hangisi, bizim için millîdir? Şark musikisinin hem hasta, hem de gayr-ı millî olduğunu gördük. Halk musikisi harsımızın1960, Garp musikisi de yeni medeniyetimizin musikileri olduğu için, her ikisi de bize yabancı değildir.

O hâlde, millî musikimiz, memleketimizdeki halk musikisiyle Garp musikisinin imtizacından1961 doğacaktır. Halk musikimiz, bize birçok melodiler vermiştir.

Bunları toplar ve Garp musikisi usulünce (armonize) edersek hem millî, hem de Avrupai bir musikiye malik1962 oluruz. Bu vazifeyi ifa1963 edecek olanlar arasında Türk Ocakları’nın musiki heyetleri de dâhildir. İşte Türkçülüğün musiki sahasındaki programı esas itibariyle bundan ibaret olup, bundan ötesi millî mu-sikârlarımıza1964 aittir.

5

Sair1965 Sanatlarımız

Sair sanatlarımız tamamıyla halk tarafından vücuda getirildikleri için, tamamıyla millîdirler. Raks, mimari, nakkaşlık, ressamlık, hüsn-i hat1966, marangozluk, demircilik, çiftçilik, boyacılık, çulhalık1967, halıcılık, kilimcilik vesaire vesaire gibi. Osmanlı havası1968 bedene taalluk eden1969, yahut el vasıtasıyla yapılan bu işleri amiyane1970 telakki1971 ettiği için, avama1972 bırakmıştır. Binaenaleyh1973

Türkçülük bu sa natların hepsini benimsemiştir. Fakat, maatteessüf1974, bu sanatlar, Tanzimat devrinden itibaren, millî iktisada ehemmiyet verilmeyerek, (Adam 1960 hars: kültür

1961 imtizâc: karışabilme, uyuşma

1962 mâlik: sahip

1963 îfâ: yerine getirme

1964 mûsîkâr: müzisyen

1965 sâir: diğer, başka

1966 hüsn-i hatt: yazı güzelliği, güzel yazı yazma sanatı 1967 çulhalık: dokumacılık

1968 havâss: seçkin

1969 ta’alluk etmek: ait olmak

1970 ‘âmiyâne: sıradan

1971 telakki: alma, kabul etme

1972 ‘avâm: halk

1973 binâen aleyh: bundan dolayı

1974 maa’t-teessüf: teessüfle, yazık ki

143

Ziya Gökalp

İsmit)’in1975 (Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) desturuna ittiba1976 edilmesi yüzünden hep münderis1977 oldular. Türkçülüğün vazifesi, şimdi bunları yeniden ihyaya1978 ça lışmaktır. Bir taraftan Avrupa medeniyetiyle beraber Avrupa tekniklerini de almalıyız. Fakat, diğer cihetten millî bediiyatımızın1979

hazineleri olan bu güzel sanatlarımızı da elimizden büsbütün kaçırmamaya çalışmalıyız. Bunu yapabilmek için ibtida1980, bu sanatların mahsullerini millî müzelerde toplayıp teşhir etmek, sonra da bunlara dair reçeteleri, imal tarzlarını bulup öğrenerek kitaplarla mecmualarla neşretmek lazımdır. En sonra da, bu sanatları yeniden ihya edecek millî sanatkârları yetiştirmek iktiza1981 eder.

Mesela, umumiyetle kök boyalardan mürekkep1982 olan millî boyacı lığımız büsbütün sönmek üzeredir. Şimdi Anadolu’da yapıl makta bulunan halılarla kilimler ya adi, gayr-ı sabit1983 Avrupa boyalarıyla yahut Almanların sabit, fakat madeni olan boyalarıyla boyanmaktadır. Gayr-ı sabit boyalar az zamanda bozuldukları ve Alman boyaları da parlaklığıyla millî zevkimize uygun gelmedikleri için, her ikisi de millî sana tımız için muzırdırlar1984. Mensucatta1985 gayr-ı millî1986 ellerle tersim1987 olunan yeni nakışlar da millî zevkimize uymuyor. O hâlde, memleketimizdeki sanatkârları bu gibi inhiraflara1988 nihayet vere rek, millî sanatımıza rücu1989 etmeye davet eylemeliyiz. Bu hususta da Türk Ocakları gayet ehemmiyetli bir rol oynayabilirler.

1975 Adam İsmit: Adam Smith

1976 ittibâ’: uyma

1977 münderis: eseri, izi kalmamış

1978 ihyâ: diritme

1979 bedî’iyyât: estetik

1980 ibtidâ’: ilkin, en önce

1981 iktizâ’: lazım gelme, gerekme

1982 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 1983 gayr-ı sâbit: kalıcı olmayan

1984 muzırr: zarar veren, zararlı

1985 mensûcât: dokuma

1986 gayr-ı millî: millî olmayan

1987 tersîm: resmetme

1988 inhirâf: sapma, değişme, bozulma

1989 rücû’: dönme

144

Türkçülüğün Esasları

6

Millî Zevk ve Tehzib1990 Olunmuş Zevk

Her millette güzellik telakkisi1991 başkadır. Bir milletin güzel gördüğü şeyleri, diğer millet çirkin görür. Bu surette, (zevk)in (millî) olması lazım gelir. Filhaki-ka1992, her milletin, millî bir zevki vardır. Eğer, bir millet, millî zevkinden uzak düşmüşse, sanat sahasında yaptığı şeyler, hep adi taklitlerden ibaret kalır. Osmanlı şairiyle münşileri1993 buna misaldir. Çünkü onlar, millî zevki tamamıyla kaybetmişlerdi. Yazdıkları şeyler ya Acem taklitlerinden veyahut Fransız taklitlerinden ibaretti. O hâlde bediiyatta1994 yükselmek isteyen bir millet, evvel emirde millî zevkini bulmaya çalışmalıdır.

Millî zevki bulmak için halka doğru gitmek, halk sa natlarından uzun uzadıya bedii1995 bir terbiye almak lazım olduğunu anladık. Fakat, hakiki sanatkâr olabilmek için bu bedii terbiyeyi almış olmak kâfi değildir. Hakiki sanatkâr olabilmek için, güzel sanatların beynelmilel ustaları olan sanat dâhilerinden zevk dersi, zevk terbiyesi almak da lazımdır. Beynelmilel dehalardan alınan bu feyzli terbiyeye de (tehzib) namı verilir.

Görülüyor ki hakiki bir sanata malik olabilmemiz için, sanatı mızın evvela tah-risi1996, saniyen1997 tehzibi lazım geliyor. Bu düsturu canlı bir misal ile tavzih1998

edelim: “İtalya’nın Rönesans devrindeki sanatkârları, bilhassa ressamlarla hey-keltraşlar, eski Yunan-Latin sanatkârlarının dâhiyane eserlerine hayran olmuşlardı. Zira, bu eserler: Venüs’lerin, Minerva’ların, Apollon’ların bu heykelleri teknikteki kemalin1999 son derecesine ulaşmıştı.

1990 tehzîb: ıslah etme, düzeltme

1991 telakki: alma, kabul etme

1992 fi’l-hakîka: gerçekten

1993 münşî: inşa eden, yapan

1994 bedî’iyyât: estetik

1995 bedî’î: güzel, güzellik

1996 tahrîs: millîleştirilme

1997 sâniyen: ikinci olarak

1998 tavzîh: açıklama

1999 kemâl: olgunluk

145

Ziya Gökalp

Rönesans sanatkârları bu tekniği büyük emeklerle öğrendiler, tehzib usulleriyle kendilerine mal ettiler. Fakat, eski Yunan-Latin eserlerini aynıyla taklide yelten-mediler. Çünkü, halk artık o esatiri2000 şahsiyetlere hiçbir kıymet vermiyordu.

Rönesans devrinin halkına göre kadınlar arasında dünya güzeli ancak Hazret-i Meryem olabilirdi. Er kekler arasında da dünya güzeli ancak Hazret-i İsa idi.

Hakiki sanatın vazifesi ise, başka milletlerin yahut başka devirle rin bedii2001

mefkûrelerini2002 tersim2003 etmek değildir. Hakiki sanat, arasında bulunduğu milletin ve içinde yaşadığı devrin bedii mefkûre lerini tasvire çalışmaktır. İşte, (Mikelanj2004), (Rafael) gibi Rönesans sanatkârları bu noktaları düşünerek doğru yo lu buldular: Hazret-i Meryem’e Venüs’ün teknik güzelliğini verdiler. Hazret-i İsa’ya da Apollo’nun cismani2005 güzelliğini iare2006 ettiler. Diğer azizlere de bu esatiri güzelliklerden bahşettiler. Bu iki unsurun: beynelmilel tehzible millî harsın2007 birleşmesinden yüksek bir sanat vücuda geldi. İşte güzel sanatlar tarihinde (Rönesans Sanatı) namı verilen budur.

Katolik kilisesi bu heykellerle resimleri kabul ederek ibadethanelerine bir müze şekli verdi. Hâlbuki Bizans’ın ve umum2008 Şark’ın Ortodoks kiliseleri, mukad-des2009 tasvirlerini, Yunan-La tin modellerine benzetmeye çalışmadılar; Samiler-den aldık ları kaba örneklere müşabih2010 bir surette tersimde2011 devam ettiler.

Bu sebeple, Ortodoks milletlerin sanatı tehzibden mahrum kaldı.

2000 esâtirî: mitolojik

2001 bedî’î: güzel, güzellik

2002 mefkûre: ülkü

2003 tersîm: resmetme

2004 Mikelanj: Michelangelo

2005 cismânî: vücut

2006 i’âre: ödünç verme

2007 hars: kültür

2008 ‘umûm: bütün

2009 mukaddes: kutsal

2010 müşâbih: benzeyen, benzer

2011 tersîm: resmetme

146

Türkçülüğün Esasları

Rönesans’tan sonra, Avrupa’da her millet, bedii hayatının inkişafı2012 anında hep böyle hareket etti. Şekspir2013, Ruso2014, Göte2015 gibi romantik dâhiler, hem halk terbiyesi ni almışlar, hem de eski Yunan-Latin tekniklerini temsil etmişlerdi. Bu sayede, her biri kendi milleti için, hem millî, hem de mütekâmil2016 bir edebiyat vücuda getirdiler. İşte, Türkçülüğün bedii2017 programı da bu usullerin tatbikinden ibarettir.

ÜÇÜNCÜ MEBHAS2018

AHLAKÎ TÜRKÇÜLÜK

1

Türklerde Ahlak

Büyük milletlerden her biri medeniyetin hususi bir sahasında bi rinciliği ih-raz2019 etmiştir. Eski Yunaniler bediiyatta2020, Romalılar hukukta, Beni İsrail ile Araplar dinde, Fransızlar edebiyatta, Anglo-Saksonlar iktisatta, Almanlar musiki ile ma-ba’de’t-tabiada2021, Türkler de ahlakta birinciliği kazanmışlardır.

Türk tarihi baştanbaşa, ahlaki faziletlerin meşheridir2022. Türklerin mağlup milletlere ve onların millî ve dinî mevcudiyetlerine dinî ve içtimai2023 muhtariyet-ler2024 vermesi her türlü takdirin fevkindedir2025. Fakat bu iyiliğe kar şı, mağlup milletler alicenap2026 Türklerden mazhar2027 oldukları bu müsaadeleri, Türkle-2012 inkişâf: açılma, meydana çıkma

2013 Şekspir: Shakespeare

2014 Ruso: Rousseau

2015 Göte: Goethe

2016 mütekâmil: olgun

2017 bedî’î: güzel, güzellik

2018 mebhas: bab, fasıl

2019 ihrâz: kazanma

2020 bedî’iyyât: estetik

2021 mâ-ba’de’t-tabîiyye: fizikötesi, metafizik 2022 meşher: sergi

2023 ictimâî: sosyal

2024 muhtâriyet: kendi kendine hareket edebilme serbestliği 2025 fevk: üst

2026 ‘âlîcenâb: cömert

2027 mazhar: bir şeyin göründüğü, çıktığı yer 147

Ziya Gökalp

rin aleyhine çevirerek, kapitülasyon namı veri len zincirlerle Türkleri bağlamaya ve boğmaya çalıştılar. Bu iki türlü hareket, iki tarafın da ahlakiyetini2028 gösterdiği için son derece karakteristiktir.

Bu mebhasta2029, Türklerin muhtelif ahlak dairelerine taalluk2030 eden ahlaki mefkûrelerini2031 göstereceğiz. Bu ahlak daireleri şunlar dır: (1) Vatani ahlak, (2) Mesleki ahlak, (3) Aile ahlakı (Cinsî ahlak), (4) Medeni ahlak (şahsi ahlak), (5) Beynelmilel2032 ahlak.

2

Vatani Ahlak

Eski Türklerde vatani ahlak çok kuvvetliydi. Hiçbir Türk kendi (il)i, yani milleti için, hayatını ve en sevgili şeylerini feda etmekten çekinmezdi. Çünkü (il) Gök Tanrı’nın yeryüzündeki gölgesiydi. Gök Tanrı, Türklerce gayet mübarek olan aşk gecesinde bir (altun ışık) olarak yeryüzüne inmiş, bir bakireyi yahut bir ağacı gebe kılarak bu (kutlu il)in üremesine sebep olmuştu. (İl)in oturduğu memlekete (yurt) yahut (ülke) denilirdi. Türk nere ye gitse (yurt-ı asli2033)yi unutmazdı, çünkü, atalarının mezarı, oradaydı. Çocukluk çağı, baba ocağı, ana kucağı hep orada bulunuyordu.

Türk’ün vatanperverliğine misal olarak Hun devletinin müessisi2034 olan (Mete)yi zikredebiliriz. Tatarlar hükümdarı harp ilanına bir vesile olmak üzere, ibtida2035, onun çok sevdiği bir atı istedi. Bu at, saatte bin fersah uzunluğunda yol alıyordu.

Mete, vatandaşlarını harbin musibetlerine maruz bırakmamak için, bu atı Tatar hakanına gönderdi. Tatar ha kanı harbe bahane arıyordu. Bu sefer de Mete’nin 2028 ahlâkiyet: ahlaklılık

2029 mebhas: bab, fasıl

2030 ta’alluk: ilgili olma

2031 mefkûre: ülkü

2032 beyne’l-milel: milletlerarası

2033 yurt-ı aslî: ana yurt

2034 mü’essis: kurucu

2035 ibtidâ’: ilkin, en önce

148

Türkçülüğün Esasları

en sevdiği zevcesini istedi. Bütün beyler, kurultayda harp ilanını istedik leri hâlde, Mete: “Ben vatanımı kendi aşkım uğruna çiğnetemem” diyerek, sevgilisini düşmana vermek gibi büyük bir fedakârlığı kabul etti. Bunun üzerine, Tatar hakanı, Hun ülke sinden hiçbir mahsulü olmayan, ziraatsız, ormansız, madensiz, ahalisiz bir arazi parçasını istedi. Kurultay bu faydasız top rağın verilmesinde hiçbir beis2036 olmadığını söylemişken, Mete “Vatan bizim mülkümüz değildir, mezarda yatan ata larımızın ve kıyamete kadar doğacak torunlarımızın bu mübarek toprak üzerinde hakları vardır. Vatandan –velev ki bir karış kadar olsun-vermeye hiç kimsenin salahiyeti2037 yoktur. Binaenaleyh2038, harp edeceğiz. İşte, ben atımı düşmana doğru sürüyorum. Arkamdan gelmeyen idam olunacaktır.”

diyerek Tatarların üzerine yürüdü. Eski Türklerin nazarında, vatanın ne kadar muazzez2039 olduğunu, bu tarihi vakadan istidlal2040 edebiliriz.

Eski Türklere göre vatan (töre)den, yani (millî hars2041)tan ibaretti Mahmut-ı Kaşgari lugatinde zikrolunan. (Ülkeden geçilir töreden geçilmez) darb-ı mese-li2042, millî harsa verilen kıymetin derecesini gösterir.

Eski Türklerde, hükümranlık (il)e aitti. Küçük illerde, bütün (il), bir millet meclisi hükmündeydi. Halkın mukadderatını2043 bu mec lis idare ederdi. Büyük illerde, boy beylerinden mürekkep2044 olan (şölen) adlı meclis, ile ait işlere karar verirdi. Hakanlıklar da, ilhanlıklarda2045 ise, millet meclisi mahiyetinde2046 olmak üzere (kurultay) vardı. Bu meclislerin müşaveresine2047 (kinkeş) deni lirdi.

(İl mi yaman, bey mi yaman?) darb-ı meseli hükümranlığın ha kanda olmayıp, 2036 beis: kötülük

2037 salâhiyyet: yetki

2038 binâen aleyh: bundan dolayı

2039 mu’azzez: kıymetli, değerli

2040 istidlâl: delil ile anlama

2041 hars: kültür

2042 darb-ı mesel: atasözü

2043 mukadderât: alın yazısı

2044 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 2045 ilhân: Moğol hükümdarlarına verilen unvan 2046 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

2047 müşâvere: danışma, bir iş üzerinde konuşma 149

Ziya Gökalp

ilde olduğunu gösterir. Çünkü, hakanı intihab2048 eden ve hal2049 edebilen ku-rultaydı. Harp ve sulh ilanı gibi ehemmiyetli işler kurultayın kararıyla olurdu.

(Tozda, dumanda ferman okunmaz) darb-ı meseli buhran anlarında vaziyete halkın hâkim olduğunu gösterir, eski Türklerde (müsavat2050) da, çok kuvvetli bir surette teessüs2051 etmişti. Harezm’deki Teke Türkmenlerinde ne esir ne hiz-metçi mevcut değildir. Herkes evine ait işleri kendisi görür. Her il, birbirine mü-savi2052 fertlerden mürekkeptir2053. Eski Türklerde bir il diğer illeri tabiiyeti2054

altına aldığı zaman, onların siyasi teşkilatını bozmazdı. (Tâbi il)in eski reisi, (yabgu) ya ni (melik2055) namıyla eski mevkiini muhafaza ederdi. Hakan bunun nezdinde (şad2056) yahut (şane=şahna) namıyla bir komiser bulundururdu. Bir hakan da sair2057 hakanlıkları fethettiği zaman, eski hakanları yerlerinde ibka2058

ederdi. Yalnız kendisi (ilhan2059) namıyla bunların reisi mevkiine geçerdi.

Zaten (il) kelimesinin asıl manası (sulh2060) demektir. (İlci), sulhçu manasınadır.

(İl)in timsali olan (Gök Tanrı) sulh ilahıdır. İlhan sulh dinînin bir naşiri2061

mevkiindedir. Türk ilhanları, bütün Türk illerini sulha davet ediyordu, bütün hakanlara (oğ lum) diye hitap ediyordu. Türklerin bütün harpleri, daimi ve geniş

bir sulh dairesi tesisi maksadıyladır. Bütün ilhanlık devirlerinde, Mançurya’dan Macaristan’a kadar bütün Tu ran kıtası gayet mesut bir sulh ve asayiş hayatı yaşa-mıştır. Türk ilhanları, emperyalist de değildiler. Çünkü yalnız Türk illerini birleştirmekle iktifa2062 ediyorlar, başka milletlerin ülkelerini fethe çalışmıyorlardı.

2048 intihâb: seçme, seçilme

2049 hal’: tahttan indirme

2050 müsâvât: eşitlik

2051 te’essüs: yerleşme

2052 müsâvî: eşit

2053 mürekkeb: iki veya daha çok şeylerin karışmasından meydana gelen 2054 tâbiiyet: uyruk

2055 melik: padişah, hükümdar

2056 şâd: sevinçli

2057 sâir: diğer, başka

2058 ibka’: sürekli kılma, yerinde bırakma 2059 ilhân: eskiden Moğol hükümdarlarına verilen unvan 2060 sulh: barış

2061 nâşir: neşreden, dağıtan, saçan, yayan 2062 iktifâ’: yetinme, aza kanaat etme

150

Türkçülüğün Esasları

Hunların ilk ilhanı Mete’nin, iki defa Çin devleti eline geç tiği hâlde, imparatorluğu kabulden imtina2063 etmesi bu iddiamıza bir delildir. Sulh ahlakını Atilla’da bile görürüz. Atilla’ya en muzaffer bulunduğu muharebeler esnasında, her ne vakit sulh teklif edilmişse derhal teklifi kabul etmiştir.

Dünyanın en demokrat kavmi eski Türkler olduğu gi bi, en feminist nesli de yine eski Türklerdir. Zaten feminizm, demokrasinin yani müsavatın2064 kadınlara ait bir tecellisinden2065 ibarettir. Eski Türklerin bu faziletini Aile Ah lakı faslın-da2066 göreceğiz.

Orhon Kitabesi’nde Türk hakanı şöyle diyor: “Türk Tanrısı Türk milleti yok olmasın diye atalarımı gönderdi ve beni gönderdi. Ben hakan olunca, gündüz oturmadım, gece uyumadım. Türk milleti açtı doyurdum, çıplaktı giydirdim, fakirdi zengin ettim.”

Türk milleti de hakanını kaybettiği zamanlar “Devletli bir millettim devletim ve şevketim2067 hani? Hakanlı bir millettim hakanım hani? Hangi hakana işimi, gücümü vereyim?” diye sızlanırdı. Milletle hakan arasındaki münasebetin ne kadar samimi olduğu bu nakillerden anlaşılabilir. İşte eski Türklerde vatani ahlak bu derecede yüksekti.

Türklerin bundan sonra da en ziyade kıymet verecekleri ah lak, vatani ahlak olmalıdır. Çünkü, içtimai2068 zümreler arasında tam ve müstakil2069 bir hayata malik2070 olan ve bir içtimai uzviyet2071 mahiyetini2072 ibraz eden ancak (millet) yahut (vatan) namları verilen zümredir. Aileler bu içtimai uzviyetin hücreleri, mesleki zümreler ise uzuvlarıdır. Millett en daha geniş olan (ümmet) ve (beynel-2063 imtinâ’: çekinme, geri durma

2064 müsâvât: eşitlik

2065 tecellî: görünme, belirme

2066 fasl: bölüm

2067 şevket: büyüklük, heybet

2068 ictimâî: sosyal

2069 müstakil: başlı başına, kendi başına, bağımsız 2070 mâlik: sahip

2071 ‘uzviyyet: canlılık, organizma

2072 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

151

Ziya Gökalp

mileliyet2073) gibi zümrelere gelince, bunlar cemiyet mahiyetinde değil, cemi-yetlerden mürekkep birer camialar mahiyetindedirler. Bu zümrelerden her biri yalnız bir hususta müşterek iken, bir millet her hususta fertleri arasında iştirak bulunan bir zümre demektir. O hâlde, millet mefkûresi2074, sair2075 zümrelere ait mefkûrelerden, mesela aile mefkûresinden, meslek mefkûresinden, ümmet mefkûresinden, medeniyet ve beynelmileliyet mefkûrelerinden daha yüksektir.

Bu sebeple, vatani ahlakın da, sair ahlaklara faik2076 olması lazım gelir.

Bilhassa, bizim gibi siyasi düşmanları çok bulunan milletler için, en büyük isti-nadgah2077 vatani ahlak olabilir. Vatani ahlakımız kuvvetli bulunmazsa ne istik-lalimizi, ne hürriyetimizi, ne de vatanımızın tamamiyetini muhafaza edemeyiz.

O hâlde Türkçülük her şeyden ziyade (millet) ve (vatan) mefkûrelerine kıymet vermelidir.

3

Mesleki Ahlak

Vatani ahlaktan sonra, mesleki ahlak gelir. Eski Türkler mesleğe (yol) derlerdi ve yolda büyüğü, soyda büyükten ileri sayarlardı. Bektaşilerin (Belden gelen seyyid2078 değil, il’den gelen seyyiddir) demeleri de, (yol)un (soy)dan akdem2079

olduğunu gösterir. Eski bir darb-ı mesel2080 (Yoldaşların babanın obasına akın ederlerse de sen de beraber akın et) diyor ki bu da yoldaşların soydaşlar dan daha ilerde olduğunu gösterir. Eski Türklerde idare eden sınıf (torunlar, kamlar, buyruklar, bitikçiler) namıyla dört yo la ayrılmıştı. Sonraları, Osmanlı devrinde bunlardan (mül kiye, ilmiye, seyfiye, kalemiye) namları verilen dört tarik2081

vücuda geldi. İktisadi meslekler de bunlardan ayrı olarak mevcuttu. Anado lu Selçukilerinin son zamanlarında (Ahiler) tarikatı, mesleki teşkilatları (fütüvvet) 2073 beyne’l-mileliyet: milletlerarasılık 2074 mefkûre: ülkü

2075 sâir: diğer, başka

2076 fâik: üstün

2077 istinâd-gâh: dayanacak, sığınacak yer 2078 seyyîd: efendi, bey, baş

2079 akdem: önce, evvel

2080 darb-ı mesel: atasözü

2081 tarîk: yol

152

Türkçülüğün Esasları

şiarına2082 istinad2083 eden zaviyeler2084 hâlinde teşkil etti. Fütüvvetin lugavi2085

manası (babayiğitlik)tir. Istılahi2086 manası (dünyada ve ahirette halkı nefsine tercih ve takdim eylemek)tir. Osmanlı devrindeki (esnaf loncaları ve kethüda-lıkları) bu eski Ahiler teşkilatının devamından ibarettir.

Eski devirde bu nevi esnaf teşkilatı nahiyevi2087 bir mahiyeti haizdi2088. Yani her şehrin esnaf loncaları kendisine mahsustu. Nahiyevi iktisat devrinde, bu esnaf loncaları faydalı bir role maliktiler2089. Fakat nahiye iktisadı yerine, millet iktisadı kaim2090 olunca, bu loncalar muzır2091 bir mahiyet iktisab2092 ettiler. Çünkü, nahiye iktisadı devrinde nahiyevi loncalar normaldi. Millî iktisat devrinde ise ancak millî loncalar faydalı olabilirlerdi. İşte, bu sebep ten dolayıdır ki bugün eski esnaf loncalarını idameye çalışmak doğru değildir. Onları yıkarak, yerlerine merkezleri devlet merkezinde olmak üzere millî loncalar yapıp ikame etmelidir.

Mesela, debbağ2093 esnafını alalım: Her şehirde bir debbağ loncası teşkil etmeli.

Fakat, başına bir şeyh yahut kethüda değil, bir katib-i umumi2094 geçirmeli. Her şehirde bü tün loncaların murahhaslarından2095 mürekkep2096 bir heyet-i mer-keziye2097 yaparak buna (İş Borsası) adını vermeli. Bunun vazifesi o şehirdeki bü tün loncaların müşterek olan işlerini görmek ve şehrin iktisadi hayatını tan-zim2098 etmektir.

2082 şi’âr: prensip

2083 istinâd: dayanma, güvenme

2084 zâviye: küçük tekke, köşe

2085 lugavî: sözlüğe mensup

2086 ıstılâhî: tabirle, terimle ilgili

2087 nâhiyevî: bölgesel

2088 hâiz: sahip, taşıyan

2089 mâlik: sahip

2090 kâim: geçme

2091 muzırr: zararlı, zarar veren

2092 iktisâb: kazanma, edinme

2093 debbağ: deri terbiye eden kimse, derici 2094 kâtib-i ‘umûmî: genel sekreter

2095 murahhas: delege

2096 mürekkep: oluşmuş

2097 heyet-i merkeziyye: merkez heyeti

2098 tanzîm: düzenleme

153

Ziya Gökalp

Yine debbağ loncasına gelelim. Her şehirde bir debbağ loncası teşekkül2099 ettikten sonra bunlar aralarında fede rasyon yaparak devlet merkezinde bir (Debbağ

Federasyonu Merkez-i Umumisi2100) vücuda getirirler. Aynı zamanda, devlet merkezinde, bunun gibi sair2101 loncaların federasyonlarının merkez-i umumileri de vücuda gelir. Devlet merkezinde bu merkez-i umumilerin intihab2102

ettikleri murahhaslar2103 ictima2104 ederek, bir loncalar federasyonu vücuda getirirler ve bu konfederasyonun meclis-i umumisi azalarını intihab ederler. Bu zihni meslekler müntesibleri2105 de, birer mesleki federasyon hâline girerek bu konfederasyona iltihak2106 ederler. O zaman bütün mesleki zümreler, muntazam bir ordu hâlinde birleşmiş olurlar.

Bu teşkilatın vücuda gelmesi mesleki ahlaka bir müeyyide2107 temin eder. Çünkü bizde henüz mesleki zümrelere mahsus bulunan mesleki ahlakların hiçbir müeyyidesi yoktur. Her fert hayatını bir tabibe, hukukunu bir avukata, servetini bir katip-i adle2108, çocuğunu bir muallime, diyanetini istifta2109 ettiği bir müf-tüye tefviz2110 ediyor. Bu tefvize mukabil onları vazifeperverliğe icbar2111 için elinde hiçbir teyid2112 kuvveti yoktur. Mamafih2113, herhangi bir fert hayatını, hukukunu, ser vetini, evladını, esrarını tevdi2114 ettiği bu adamları hiçbir suretle kontrol edemezse de, mesleki zümreler kendi meslektaşlarını kontrol edebilirler.

İşte böyle bir kontrol içindir ki, her meslek, kendi meslektaşları için bir (vazifename) tanzim eder ve bir (Haysiyet Divanı) tesis eder. Vazifename, mesleki 2099 teşekkül: kurulmak

2100 Debbâğ Federasyonu Merkez-i ‘Umûmîsi: Dericiler Federasyonu Genel Merkezi 2101 sâir: diğer, başka

2102 intihâb: seçme

2103 murahhas: delege

2104 ictima’: toplanma

2105 müntesib: seçilmiş

2106 iltihâk: katılma

2107 müeyyide: yaptırım

2108 kâtib-i adl: noter

2109 istiftâ: fetva almak isteme

2110 tefvîz: sipariş etme, dağıtım

2111 icbâr: zorlama, zorlanma

2112 te’yîd: baskı

2113 ma’mâfîh: bununla birlikte

2114 tevdî: bırakma, emanet etme

154

Türkçülüğün Esasları

ahlakın kaidelerini gösterir. Haysiyet Divanı da mesleki ahlakın bu kaidelerine riayet etmeyen meslektaşlar hakkında tembih, tevbih2115, muvakkaten2116 veya müebbeden sanatını icradan men cezalarından birini hükmeder. İşte mesleki heyetlerin bu nevi kontrolü, umum vatandaşların mütehassıslar2117 tarafından uğrayabilecekleri zararlara mani olur.

Mesleki teşkilatın bir faydası da aynı hırfete2118 mensup bulunan yol daşlar arasında teavün2119 sandıkları vücuda getirmek, loncaya mensup ihtiyarları, sa-katları, hastaları, yetimleri ve dulları bu sandıktaki paralarla iaşe2120 etmektir.

Çocukların terbiyesi ve gençlerin teknikçe yükseltilmesi de bu teavün vazifelerinden maduddur2121. Bundan başka, mesleki federasyonlar, kendi hırfetlerinin terakkisi2122 için de para sarf ederler ve çalışırlar. Mesela, sanayi memleketlerin-den mütehassıs celbi2123, sanayi memleketlerine talebe izamı2124, müşterek ma-kineler ve sair levazım getirmek ve istihsal2125 yahut istihlak2126 kooperatifleri teşkil etmek gibi işler, her hırfetin iktisaden yükselmesini temin edecek teşeb-büslerdendir.

(Millî Tesanüdü2127 Kuvvetlendirmek) faslında mesleki ahlakın husule2128 ge-tireceği tesanüd hakkında tafsilat2129 mevcut olduğundan, burada bu kadarla iktifa2130 edildi.

2115 tevbîh: azarlama, paylama

2116 muvakkaten: geçici

2117 mütehassıs: uzman

2118 hırfet: sanat, meslek

2119 te’âvün: yardımlaşma

2120 i’âşe: geçindirme

2121 ma’dûd: sayılma

2122 terakkî: ilerleme

2123 celb: yazı ile çağırma

2124 i’zâm: gönderilme

2125 istihsâl: üretim

2126 istihlâk: tüketim

2127 tesânüd: dayanışma

2128 husûl: üreme, türeme, çıkma

2129 tafsîlât: açıklamalar

2130 iktifâ’: yetinme, aza kanaat etme

155

Ziya Gökalp

4

Aile Ahlakı

Eski Türklerde ailenin dört derecesi vardı: Boy, soy, törkün, bark.

Boy- Eski Oğuzlarda aile adı, (boy) ismiydi. Fakat, Avrupa’daki aile adlarının aksine olarak, küçük addan evvel gelirdi. “Salur Kazan, Bügdüz Emen, Kayan Selcük” isimlerinde birinci kelimeler boy adı olup ikinci kelimeler küçük addır.

Bu isimleri (Korkut Ata) kitabında görüyoruz. Mahmut-ı Kaşgari de Divan-ı Lûgat’ında diyor ki bir adamın kim olduğu anlaşılmak istenildiği zaman “Hangi boydansın?” diye sorulur. Mamafih2131, boy adının küçük addan sonra geldiği de vakidir2132. (Yunus İmre)deki İmre kelimesi, Oğuz ilinin (İmre) boyundan başka bir şey değildir.

Oğuzlarda her boyun, kendisine mahsus bir (damga)sı, bir (ongun)u, bir (sü-nük)ü vardır. (Türk Töresi’ne müracaat) Oğuzlarda her boy sürüleriyle hazinelerini kendi damgala rıyla nişanlardı. Yakutlarda (boy)a (sip) adı verilir. Bu kelime Anadolu Türkçesinde (sop) şeklini almıştır. Yakutlarda (sip)in fertleri arasında iktisadi bir müşareket2133 mevcuttur. Bir adam, mensup bulunduğu si-pin içinde istediği evde saatlerce otu rup uyuyabilir. Demek ki bir ferdin kendi boyu dâhilinde her evde tasarruf salahiyeti2134 vardır. Arazinin mülkiyeti (sip) e aittir. Küçük aileler, bu müşterek araziyi zuğlara2135 taksim ederek, ayrı ayrı ekebilirler. Fakat mülkiyeti daima müşterektir. Ve icabında yeni taksimlere tabidir. Cengiz yasasına göre kırkar hanelik her zümrede senevi dört izdivaç vuku bulması lazımdı. Delikanlılar fakir ise, bu zümreler nakden yardım ederek onların ev lenmesini kolaylaştırırdı. Her kırk hanede dört izdivaç vukua gelmezse rüesa2136 mesul olurlardı. Bu zümreler boylardı. Türklerde iki türlü akrabalık 2131 ma’mâfîh: bununla birlikte

2132 vâki’: görülme

2133 müşâreket: ortaklık

2134 salâhiyet: yetki

2135 zûğ: dilim

2136 rü’esâ: başkan

156

Türkçülüğün Esasları

ıstılahları2137 vardı: Biri boya, yani seciyeye2138 mahsustu: Her fert boy dâhilinde kendisinden büyük olan bütün erkeklere (ici) kendisinden büyük olan bütün kadınlara (aba) unvanlarını verirdi. Kendisinden daha küçük olan erkeklere (ini), kendisinden daha küçük olan kızlara (singil) adlarını verirdi. Kendisiyle yaşıt olan erkeklere de (atı) ismini verirdi.

Bu kelimeler de sonraları birtakım tahavvüllere2139 uğradı. Oğuzlar (ici) yerine (ağa) kelimesini, (aba) kelimesi yerine de (ab la) kelimesini ikame ettiler. (Atı) kelimesi de (ata) şeklini ala rak başka manalara delalet etti. Boyun hem (ana boyu), hem de (baba boyu) şekilleri vardı.

Soy- Soy Latinlerin (kogna), Almanların (zippe), Fran sızların (parantel) adlarını verdikleri zümredir. İleride göreceğimiz (törkün) zümresinin haricinde kalan amcazade, dayızade, teyzezade, halazade gibi canibi2140 akrabanın mecmuu-dur2141. Soyda, hem ana cihetinden2142, hem de baba cihetinden akraba olanlar dâhildir. Birincilere (ana soyu), ikincilere (baba soyu) denilir.

Eski Türklerde ana soyuyla baba soyu kıymetçe birbirine müsaviydi2143. Ana soyuyla baba soyunun müsavatını2144 bazı müesseselerde2145 bariz bir surette görüyoruz:

Eski Türklerde asalet yalnız baba cihetinden muteber de ğildi. Ana cihetinden de asalet aranırdı. Bir adamın tam asil olması için, hem baba cihetinden, hem de ana cihetin den asil olması lazımdı. Bugün bile, Harezm’deki Türkmenlerde bir kız hem babası, hem de anası Türkmen olma yan bir erkeğe varamaz. Çünkü bir adamın yalnız babasının Türkmen olması, asil olması için kâfi değildir. Tamamıyla asil olması için, mutlaka anası da Türkmen olmalı.

2137 ıstılâh: terim

2138 seciye: karakter

2139 tahavvül: dönüşüm

2140 cânibî: yakın

2141 mecmû’: toplam

2142 cihet: taraf

2143 müsâvî: denk

2144 müsâvât: eşitlik

2145 müessese: kurum, kuruluş

157

Ziya Gökalp

Sülalelerin teşekkülünden2146 sonra da, bu iki türlü asalet devam etti. Bu devirde, baba tarafından prens olanlara (tegin), ana tarafından prens olanlara (inal) unvanları verilirdi.

Bir şehzadenin hakan olabilmesi için onun hem tegin, hem de inal olması; yani hem baba, hem de ana cihetinden sülaleye mensup bulunması lazımdı. İran’ın Kaçar sülalesinde bu kaide hâlâ caridir2147.

Eski Türklerde sülale içinde (soyda büyük) olan şehzade hükümdar olurdu. Osmanlı hanedanında da kaide böyle idi. Hâlbuki gerek Avrupa’da gerek Mısır’da, evde büyük olan şehzade hükümdar olur. Boy devri geçtikten sonra soy isimleri aile ismi olmaya başladı: Çapanoğulları, Kozanoğulları gibi.

Törkün- Mahmut-ı Kaşgari’ye göre bir hanede oturan asıl aileye, eski Türkler (törkün) derlermiş. Törküne ait karabet2148 ıstılahları2149 boy içindeki karabet ıstılahlarının aksine olarak ferdi karabeti gösterirler: akan = baba

öke = ana

er = zevc

konçuy = zevce

urı oğul = erkek evlat

kız oğul = kız evlat

Durkaym’ın2150 yaptığı aile tasnifine göre, bu zümreye (pederî aile) diyebiliriz.

2146 teşekkül: meydana gelme

2147 cârî: geçerli

2148 karâbet: akrabalık

2149 ıstılâh: terim

2150 Durkaym: Durkheim

158

Türkçülüğün Esasları

Pederî aile, pederşahi2151 aileden çok farklıdır. Pederî ailede, babanın zevcesi ve çocukları üzerinde yalnız de mokratik bir velayeti vardır ki buna (pederane velayet) ve (zevcî velayet) adları verilir. Pederşahi ailede ise aile reisinin gerek ev-latları, gerek zevcesi üzerinde (sulta)sı, yani (sultanlık hakkı) vardır. Evlatlarıyla beraber zevcesi ve aileye dâhil bulu nan sair2152 fertler, aile reisinin adi malları ve mülk leri mahiyetinde idi. Bunları isterse satar, isterse öldürürdü; isterse bir başkasına hibe ederdi.

(Törkün) Türklerce baba ocağı dediğimiz şeydir. Aile mağbudu2153 bu ocakta barındığı için, ocağın ateşi hiç sönmemek icap ederdi. Bundan dolayıdır ki, büyük ve ortanca kardeşler, evlenerek törkünü terk ettikten sonra, törkünde ocak bekçisi olarak küçük kardeş kalırdı. Muayyen2154 zamanlarda baba ocağında toplanılarak ecdada hürmet ayinleri yapılırdı. Türkler, yurt gibi ocağı da unut-mazlardı. Yurttan ve ocaktan uzaklaşmakla beraber, (yurt ocak) muhabbeti onlarda kuvvetli bir rabıta2155 hükmünde idi.

Bark- Eski Türklerde, bir delikanlı evlenecek yaşa ge lince, bir kahramanlık imtihanı geçirerek, il meclisinden yeni bir ad alırdı. Bu suretle (ildaş) mahiyetini, (erkek=ermiş) kıymetini iktisap2156 ederek vatandaş hukukuna malik2157 olurdu. Binaenaleyh babası nın velayet-i hassasından2158 çıkarak, hakanının velayet-i ammesi2159 altına gi rerdi. Bu delikanlı, ailesinin emvalinden2160 hissesini almak için, babasının, anasının ölmesini beklemezdi. Evleneceği sırada, aile emvalinden mirasını peşinen alırdı. Alacağı kız da (yumuş) namıyla bir cihaz2161 geti-rirdi. Bu cihaz ebeveyninin ve akrabasının verdiği hediyelerden mürekkepti2162.

2151 pederşâhî: ataerkil

2152 sâir: diğer, başka

2153 ma’bûd: tanrı

2154 mu’ayyen: belirli

2155 râbıta: bağ

2156 iktisâb: kazanma

2157 mâlik: sahip

2158 velâyet-i hâssa: özel otorite

2159 velâyet-i âmme: kamu otoritesi

2160 emvâl: mallar

2161 cihaz: çeyiz

2162 mürekkeb: terkip edilmiş, bileşik

159

Ziya Gökalp

Gelinle güvey mallarını birleştirerek, müşterek bir ev sahibi olurlardı. Bunlar ne erkeğin baba ocağında, ne de kızın törkü nü nezdinde oturmazlar, yeni bir ev kurar-lardı. Bundan dola yıdır ki Türklerde, her izdivaçtan yeni bir ev doğardı. İzdi vaca (evlenmek) ve (ev bark sahibi olmak) denilmesi de bundan dolayıdır. Teke’lerde, gelinle güveyin çadırı yeni yapıldığı için beyazdır. Bu sebeple ona (ak ev) denilir.

Sair2163 çadırlarsa zamanla esmerleşmişlerdir. Eski Türklerde, ev, Araplarda oldu ğu gibi yalnız zevcin2164 değildi, zevc ile zevcenin müşterek malıydı. Bu sebeple evin erkeğine (od ağası) denildiği gibi, evin hanımına da (ev kadını) unvanı verilirdi.

Törkünün perisi ocakta barındığı gibi, ak evin perisi de barkta yaşardı. Evin perileri, biri kocaya, diğeri karısına ait olmak üzere iki tane idi. Birinciye (od ata), ikinciye (od ana) derlerdi. Gelin her sabah bir parça tereyağı ocağa atar ve (od ana, od ata!) diye dua ederdi.

Otağın sağında güvey, solunda gelin otururdu. Sağda kısrak memeli, solda inek memeli olmak üzere iki sanem2165 var dı. Sağdakine (ev sahibinin kardeşi), sol-dakine (ev sahibesinin kardeşi) denilirdi. Bunlar koca ile karısının totemleri idi.

Eski Türklerde (eşik) de mukaddesti. Yabancı bir adam eşiğe basarsa çarpılırdı.

Evlerin taarruzdan masuniyeti2166 kaidesi, eşiklerin bu kutsiyetinde dinî bir mü-eyyide2167 bulmuştu.

Türk Feminizmi- Eski Türkler, hem demokrat, hem de feminist idiler. Zaten, demokrat olan cemiyetler, umumiyetle fe minist olurlar. Türklerin feminist olmasına başka bir sebep de, eski Türklerce Şamanizmin kadındaki kutsi kuvvete istinad2168

etmesi idi. Türk Şamanları, sihir kuvvetiyle harikalar gösterebilmek için, kendilerini kadınlara benzetmeye mecbur idiler. Kadın elbisesi giyerler, saçlarını uzatırlar, sesle-rini in celtirler, bıyık ve sakallarını tıraş ederler, hatta gebe kalırlar, çocuk doğururlar-dı. Buna mukabil, (Toyonizm) dinî de erkeğin kutsi kuvvetinde (kutunda) tecelli2169

2163 sâir: diğer, başka

2164 zevc: erkek

2165 sanem: put

2166 masuniyyet: eminlik, sağlamlık, korunma 2167 müeyyide: yaptırım

2168 istinâd: dayanma, güvenme

2169 tecellî: görünme, belirme

160

Türkçülüğün Esasları

ederdi. (Toyonizm) ile (Şama nizm)in kıymetçe müsavi2170 olması, hukukça erkek ve kadının müsavi ta nınmasına sebep olmuştu. Hatta, her işin gerek Toyonizme ve gerek Şamanizme istinad2171 etmesi lazım geldiğinden, her işe ait ictimada2172 kadınla erkeğin beraber bulunması şarttı: Mesela, velayet-i amme2173, hakan ile hatunun her ikisinde müştereken tecelli ettiği için bir emirname yazıldığı zaman (hakan emrediyor ki) ibaresiyle başlarsa muta2174 olmazdı. Muta olması için, behemehal2175 (hakan ve hatun emrediyor ki) sözü ile başlaması lazımdı. Hakan tek başına, bir elçiyi huzuruna kabul edemezdi. Elçiler ancak sağda hakan ve solda hatun oturdukları bir zamanda, ikisinin birden huzuruna çıkardı. Şölenlerde, kinkeşlerde kurultaylarda, ibadetlerde ve ayinlerde, harp ve sulh2176 meclislerinde, hatun da mutlaka hakanla beraber bulunurdu. Kadınlar, tesettüre ait hiç bir kayıt ile mukayyet2177 değildiler.

Hakanın hükûmette şeriki2178 olan hatuna (Türkan) unvanı verilirdi. Hatun, hakan sülalesine mensup umum prenseslerin müşterek unvanıydı. Türkanın da, beheme-hal2179 hatunlardan olması lazım geldiğinden, ona da sadece (hatun) denilebilirdi.

Eski Türklerde (zevce) yalnız bir tane olabilirdi. Em peryalizm devirlerinde ha-kanların ve beylerin bu hakiki zevceden maada2180; (kuma) namıyla başka illere mensup odalıkları da bulunabilirdi. Fakat, bu kumalar, hakiki zevce mahiyetin-de2181 değil diler. Türk töresi, bunları resmen zevce tanımazdı. Bunlar âdeta bir nevi hile-i şeriye2182 ile ailenin içine girmişlerdi. Kumaların çocukları öz annele-rine (Anne!) diye hitap edemezler, (Teyze!) diye çağırırlardı. (Anne!) hitabını münhasıran2183 babalarının hakiki zevcesine teveccüh edebilirdi2184. Aynı za-2170 müsâvî: eşit

2171 istinâd: dayanma, güvenme

2172 ictimâ’: toplanma

2173 velâyet-i âmme: kamu otoritesi

2174 mutâ’: itaat

2175 be-heme-hâl: her hâlde, elbette

2176 sulh: barış

2177 mukayyed: bağlı

2178 şerîk: ortak

2179 be-heme-hâl: her hâlde, elbette

2180 mâ’adâ: başka

2181 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

2182 hîle-i şer’iye: şeriata uygun hile

2183 münhasıran: sadece

2184 teveccüh etmek: söyleyebilmek

161

Ziya Gökalp

manda, kumaların çocukları mirasa da nail olamazlardı2185. Kumaların oğulları

-babaları hakan bulunsa bile- asla hakan olamazlardı. Kumaların, hatunlardan farkı şudur ki, kumalar, hakanın kendi ilinden değildiler. Hatun ise hakanın kendi ilinden idi. Kuma, Çin prenseslerinden ise, (konçuy) namını alırdı. Konçuy, sair2186 kumalara takaddüm ederdi2187, fakat konçuyların fevkinde2188 de (hatun) vardı. Moğol devrinde, hatunlar da taaddüd etmeye2189 başladı. Fakat, bunlardan yalnız bir tanesi (Türkan) yani (Melike) payesinde bulunurdu.

Eski Türklerde, kadınlar umumen2190 (Amazon) idiler. Cündilik2191, silahşör-lük, kahramanlık Türk erkekleri kadar Türk kadınlarında da vardı. Kadınlar, doğrudan doğruya, hükümdar, kale muhafızı, vali ve sefir olabilirlerdi.

Alelade ailelerde de, ev müştereken, karı ile kocanın ikisine aitti. Çocuklar üzerindeki velayet-i hassa2192, baba kadar, anaya da aitti. Erkek daima karısına hürmet eder, onu ara baya bindirerek kendisi arabanın arkasında, yaya yürürdü.

Şövalyelik, eski Türklerde umumi bir seciye2193 idi. Feminizm de, Türklerin en esaslı şiarı2194 idi. Kadınlar, emvale2195 tasarruf ettikleri gibi, dirliklere, zeamet-lere2196, haslara, malikânelere de malik2197 olabilirlerdi. Eski kavimler arasında, hiçbir kavim Türkler kadar, kadın rehtine2198 [reht=sexe] hukuk vermemişler ve hürmet göstermemişlerdir. Ana soyuyla baba soyunun müsavatı2199 (Soy) faslında zikredildiğinden burada tekrarına lüzum yoktur.

2185 nâil olmak: sahip olmak

2186 sâir: diğer, başka

2187 takaddüm etmek: önde bulunmak

2188 fevkinde: üstünde

2189 ta’addüd etmek: çoğalmak

2190 ‘umûmen: bütün, hep

2191 cündîlik: binicilik

2192 velâyet-i hâssa: özel otorite

2193 seciyye: huy, tabiat, karakter

2194 şi’âr: prensip

2195 emvâl: mallar

2196 ze’âmet: Osmanlılar devrinde sipahilere verilen en büyük timar 2197 mâlik: sahip

2198 reht: cins

2199 müsâvât: eşitlik

162

Türkçülüğün Esasları

5

Rahti2200 Ahlak

Eski Türklerde rehti ahlak da çok yüksekti. Yakutlarda, Yunanlıların (Venüs) üne mukabil bir (veludiyet2201) ilahesi vardır ki (Ayzıt) tesmiye olunur2202.

Bu ilahe, kadınlar doğuracağı zaman imdatlarına ye tişir; onların kolayca do-ğurmasına yardım eder; üç gün lohusanın başucunda bekledikten sonra, mai-yetindeki dere, tarla, ağaç, çiçek perileriyle semanın üçüncü katındaki sarayına avdet2203 eder.

Mamafih2204, Ayzıt’ın hiç müsamaha kabul etmeyen bir şartı vardır: İsmetini2205

muhafaza etmemiş olan kadınların yardı mına, ne kadar tazarrularda2206 bulunurlarsa bulunsunlar ve ne kadar kıymetli kurbanlar ve hediyeler takdim ederlerse etsinler - bir türlü gelmez.

Bundan başka Ayzıt’a mahsus bir yaz bayramı vardır. Bu bayramın sabahında evlerin her tarafı son derece temiz ve süslü bir hâle konulur. Her fert en güzel elbisesini giyer. En çok sevdiği yemekler hangileri ise, onları yer. Herkesin yüzü mutlaka beşuş2207, şen ve tebessümlü olur. Bu sırada, Ak Şaman, elinde sazı olduğu hâlde gelir. [Kış ayinlerini Kara Şaman, yaz ayinle rini Ak Şaman icra eder]

dokuz genç kızla dokuz delikanlı se çerek bunları ikişer ikişer el ele tutturarak asker gibi dizer. Ve kendisi sazını çalarak onları semaya çıkıyorlarmış gibi ileri doğru yürütür. Sazını çalarken, Ayzıt hakkındaki ilahiler de terennüm eder2208.

Bu bedii2209 alay, güya üçüncü kat göğe geldikleri zaman, Ayzıt’ın sarayını muhafaza eden yasakçılar ellerinde gümüş kırbaç lar olduğu hâlde, meydana çıkar-lar. Alay içinde ismetçe kusuru olanlar varsa, onları geri çevirerek diğerlerinin 2200 rahtî: cinsî

2201 velûdiyet: doğum

2202 tesmiyye olmak: adı verilmek

2203 ‘avdet: geri gelme, dönme

2204 ma’mâfîh: bununla birlikte

2205 ‘ismet: namus

2206 tazarru’: yalvarma

2207 beşûş: güler yüzlü

2208 terennüm etmek: söylemek

2209 bedî’î: güzel, güzellik

163

Ziya Gökalp

Ayzıt’ın sarayına girmesine müsaade ederler. İşte, ismetin2210 bu dinî müeyyi-deleri2211, eski Türklerde, rahti2212 ahlakın yüksek olduğu ve erkekle kadının bu ahlakla aynı derecede mükellef olduğunu gösteriyor.

Eski Türk kadınları, tamamıyla hür ve serbest oldukları hâlde, havai2213 işlerle iştigal etmezlerdi2214. (Ahlâk-ı Alâî) kitabında yazıldığına göre Selçukî prenseslerinden birisi Kazvin şehrinin sahibesi idi. Her sene ilkbaharda, bu şehrin kenarına gelerek yeşil bir çemenzarda2215 otağını kurardı. Bir sene, Kazvinliler, şehre umumi bir lağım yaptırmak üzere araların da iane2216 toplamışlardı. Lazım gelen miktara baliğ olmak2217 için daha bir miktar altına ihtiyaç vardı. Şehirliler bu parayı da Ha nım Sultan’dan istemeye karar vererek ileri gelenlerden bir heyeti Hanım Sultan’ın huzuruna gönderdiler. Bu heyet, otağa yaklaşınca, otağın önündeki bir sandalye üzerinde oturan Hanım Sultan’ın, bir örgü örmekte olduğunu görünce, “Bu hasis2218 kadının bize para vermesine imkân yoktur” diye gel diklerine pişman oldular. Fakat, Hanım Sultan tarafından görüldükleri için geri dönmeleri de kabil2219 değildi. İster istemez, sultanın huzuruna geldiler ve ahalinin teklifini arz ettiler. Sultan, bütün masarif2220 kendisi tarafından verile-ceğinden, toplanan ianelerin2221 sahiplerine iadesini emretti ve hazinedarını ça-ğırtarak lağımlar için lazım gelen bütün paraları heyete teslim etti. Heyet içindeki bir ihtiyar sul tana elindeki örgü işinden dolayı zihinlerine hutur eden2222

haksız şüpheyi arz etti. Hanım Sultan şu cevabı verdi: Evet, benim el işiyle meşgul olduğumu gören bütün İranlılar taaccüp2223 ediyorlar. Hâlbuki, benim ailem içinde bütün kadınlar, benim gibi, daima el işiyle uğraşırlar. Biz sultanlar, 2210 ismet: namus

2211 müeyyide: yaptırım

2212 rahtî: cinsi

2213 havâî: boş

2214 iştigâl etmek: uğraşmak

2215 çemenzâr: çayırlık

2216 i’âne: yardım

2217 bâliğ olmak: ulaşmak

2218 hasîs: cimri, alçak

2219 kâbil: mümkün

2220 masarif: giderler

2221 iane: para

2222 hutûr etmek: takılmak

2223 taaccüb: şaşırma

164

Türkçülüğün Esasları

böyle el işiyle uğraşmazsak ne ile meşgul olacağız? Hevaiyat2224 ile mi? Böyle bir şey bizim soyumuza yakışmaz. Biz, saltanat işlerinden farig olduktan2225 sonra, boş kalmamak için, fakir kadınlar gibi, hep el işleriyle ve ev işleriyle uğraşırız. Bu hareket, soyumuz için, bir şeyn2226 değil, belki büyük bir şereftir.”

İşte, eski Türk kadını böyle düşünür ve böyle hareket ederdi.

6

İstikbalde Aile Ahlakı Nasıl Olmalı?

Türklerin, gerek aile ahlakında ve gerek rahti2227 ahlakta ne kadar yüksek olduklarını yukarıki fasıllarda2228 gördük. Hâlihazırda, Türkler tamamıyla bu eski ahlakı kaybetmişlerdir. İran ve Yunan medeniyetlerinin tesiriyle, kadınlar, esa-rete düşmüş ler, hukukça dun2229 bir derekeye2230 inmişlerdir. Türklerde, millî hars2231 mefkûresi2232 doğunca, eski törelerin bu güzel kaidelerini hatırlamak ve diriltmek lazım gelmez miydi? İşte, bu sebepledir ki memleketimizdeki Türkçülük cereyanı doğar doğmaz, feminizm mefkûresi de beraber doğdu. Türkçülerin hem halkçı, hem de kadıncı olmaları, yalnız, bu asrın bu iki mefkûreye kıymet ver mesinden dolayı değildir; eski Türk hayatında demokrasi ile feminizmin iki başlıca esas olması da bu hususlarda büyük bir amildir2233.

Başka milletler, asri2234 medeniyete girmek için, mazilerinden uzaklaşmaya mec-burdurlar. Hâlbuki, Türklerin asri medeniyete girmeleri için, yalnız eski mazi-lerine dönüp bak maları kâfidir. Eski Türklerde, dinîn zühdi2235 ayinlerden ve 2224 hevâiyât: boş işler

2225 fârig olmak: kurtulmak

2226 şeyn: ayıp

2227 rahtî: cinsî

2228 fasıl: bölüm

2229 dûn: aşağı, alçak

2230 dereke: derece

2231 hars: kültür

2232 mefkûre: ülkü, ideal

2233 ‘âmil: etmen

2234 ‘asrî: çağdaş

2235 zühdî: dinîn gereklerini yerine getirme 165

Ziya Gökalp

menfi2236 ibadetlerden ari2237 olması, taasuptan2238 ve din inhisarcılığından2239

azade2240 bulunması, Türkleri gerek kadınlar hakkında, gerek sair2241 kavimler hakkında çok müsaadekâr2242 yap mıştı. Eski Yunanîlerin medeniyette muallimleri İskitler, eski Keldanilerin Sümerler olduğu gibi. Eski Cermenlerin2243 üstat-ları ve mürebbileri2244 de Hunlardı. İstikbalde bi-taraf2245 bir tarih, demokrasi ile feminizmin Türklerden doğduğunu itirafa mecbur olacaktır. O hâlde, istik-baldeki Türk ah lakının esasları da millet, vatan, meslek ve aile mefkûreleriyle2246

beraber demokrasi ve feminizm olmalıdır.

7

Medeni Ahlak ve Şahsi Ahlak

Durkaym’a göre, ahlaki vazifelerin gayeleri fert ler değil, zümrelerdir. Millet, meslek ve aile zümrelerinin ahlaki vazifelere ve mefkûrelere ne suretle gaye olduklarını gördük. Fakat bunlardan başka, hududu2247 muayyen2248 olmayan bir zümre daha vardır ki buna (medeniyet zümresi) denilir ve fertler işte, bu zümreye mensup oldukları için, zümrenin gaiyetine2249 iştirak ederler. Medeniyet zümresi ibtida2250, bir semiye2251 hâlinde başlar. İbtidai2252 cemiyetlerde, bir fert için muhterem ve hukuk sahibi olan fertler yalnız kendi semiyesine mensup olan insanlardı. Bundan dolayıdır ki bu cemiyetlerde, semiyenin dâhilinde kan 2236 menfî: olumsuz

2237 ‘ârî: uzak

2238 ta’assub: bağnazlık

2239 inhisârcılık: tekelcilik

2240 âzâde: bağımsız

2241 sâir: diğer, başka

2242 müsâ’adekâr: hoşgörü sahibi

2243 Cermen: Germen

2244 mürebbî: eğitici

2245 bî-taraf: tarafsız

2246 mefkûre: ülkü

2247 hudûd: sınır

2248 mu’ayyen: belirli

2249 gaiyyet: gaye

2250 ibtidâ’: ilkin, en önce

2251 semiyye: sop, klan

2252 ibtidâî: ilkel

166

Türkçülüğün Esasları

davası takip olunamazdı. Çünkü, semiye bir sulh2253 dairesiydi. İbtidai2254 cemiyetler tekamül2255 ettikçe, bu sulh dairesi semiyeden2256 frateriye2257, frateri-den aşirete, aşiretten müttehideye2258, müttehideden medineye2259, medineden, kavmî devlete, kavmî devletten imparatorluğa intikal ederek gittikçe genişledi.

Sulh dairesi genişledikçe, hukuka sahip ve ahlaki vazifelere gaye olan fertlerin miktarı da bu dairelerle beraber arttı. İşte bu suretle bazılarının şahsi ahlak, bazılarının da medeni ahlak tesmiye ettikleri2260, ahlak şubesi dairesini genişletti.

Medeni ahlakın menfi2261 ve müspet2262 olmak üzere iki türlü gayesi vardır.

Menfi gayesinde esas (adalet)tir. Adalet, fertlere hiçbir suretle tecavüz edilme-mektir. Müspet gayesinin esası ise şefkattir. Şefkat, fert lere daima iyilik etmektir.

Medeni ahlakın ikinci bir müspet gayesi daha vardır ki o da, yapılan mukavelele-re2263 sadık kal maktır. Eski Türklerde Gök Tanrı sulh2264 ilahı olduğu gibi, aynı zamanda adalet ve şefkat ilahı idi. Bundan başka, Türklerin bu faziletlerde ne derece yüksek olduğunu Türk tarihi göstermektedir.

Medeni ahlak, bilhassa fertlerde, şahsiyetin yüksek olma sına istinad2265 eder.

Eski Türklerin dinînde, şahsiyeti gösteren timsaller de vardır. Yakutlara göre, her insanda (tin) namı verilen maddi ruhtan başka, üç türlü manevi ruh da vardır: Bunlara (eş), (sur), (kut) namları verilir. (Eş), canlı ve cansız bütün mevcut-larda müşterektir2266. (Sur), nefes alan mevcutlara yani hayvanlara mahsustur.

(Kut) ise, yalnız insanla ata mahsustur. İnsanın kut lu olması, keramet ve şahsi-2253 sulh: barış

2254 ibtidâî: ilkel

2255 tekâmül: ilerleme

2256 semiyye: sop, klan

2257 frateri: phratrie

2258 müttehide: birleşmiş, birleşik

2259 medîne: şehir

2260 tesmiye etmek: adlandırmak

2261 menfî: olumsuz

2262 müsbet: olumlu, pozitif

2263 mukâvele: sözleşme

2264 sulh: barış

2265 istinâd: dayanma, güvenme

2266 müşterek: ortak

167

Ziya Gökalp

yet sahibi olması demektir. Kur’an-ı Kerim’de (Âdemoğullarını tekrim2267 ettik) buyuruluyor ki (İnsanları kutlu kıldık) demek tir. Eski Türklerin esatirine2268

göre insanların ruhu, üçüncü kat gökte bulunan (Süt Gölü)nden alınırdı. Türk Şamanlarına göre insan ruhunun daima mefkûreye2269 ve yükseklere nazır olması, aslının semaviliğinden2270 dolayı imiş. Bundan başka, her millet, teessüs ederken2271, Gök Tanrı bir altın ışık suretinde yeryüzüne inerek o milleti kendi ruhunun nefhiyle2272 ve nurunun ilkahıyla2273 kutlu kılardı.

Türk dinîni tamik2274 edersek medeni ahlaka esas ola cak daha çok timsaller bulabiliriz. Bunların tafsilatını2275 görmek isterseniz (Türk Töresi) namındaki eserimize müracaat edinîz.

Görülüyor ki Türkçülüğün mühim bir gayesi de medeni ah lakı yükseltmektir.

Vatani ahlaktan sonra, mesleki ahlak, mesleki ahlaktan sonra aile ahlakı geldiği gibi, aile ahlakından sonra da medeni ahlak gelir.

8

Beynelmilel2276 Ahlak

Fertlerin birbirine karşı hayırhah2277 ve hayırkâr2278 olması (medeni ahlak) namını aldığı gibi milletlerin birbirine hayırhah ve hayırkâr olmasına da (beynelmilel ahlak) namı verilir. Es ki Türkler, sulh dinîne tabi oldukları için, başka milletlerin dinî, siyasi, harsî2279 mevcudiyetlerine hürmet ederlerdi. Hatta, kendilerine (iç il) ve başka milletlere (dış il) namlarını vererek, bü tün milletleri bir 2267 tekrîm: saygı gösterme, ululama

2268 esâtîr: masal nevinden şeyler, mitoloji 2269 mefkûre: ülkü

2270 semâvî: göğe mensup

2271 te’essüs etmek: kurulmak

2272 nefh: üfleme

2273 ilkâh: dölleme

2274 ta’mîk: derinleştirme, inceleme

2275 tafsîlât: ayrıntı

2276 beyne’l-milel: milletlerarası

2277 hayır-hâh: iyiliksever

2278 hayr-kâr: hayırlı

2279 harsî: kültürel

168

Türkçülüğün Esasları

sulh dairesi içinde, bir beynelmilel camia dâhilinde görürlerdi. Orhon Kitabesi’nde de sair2280 milletlere (çölgi il) namı veriliyor ki (dış il) kelimesinin müte-radifidir2281. Eski Türkler, bu (dış il) tabiriyle, beynelmileliyet mefhumunu2282

anladıklarını gösteriyorlar. Çünkü (il) kelimesi eski Türkçede (sulh dairesi) manasına idi. Her milletin bir iç il olması, dâhili bir sulh dairesi teşkil etmesin-den2283 ibaretti. Mamafih2284, bu iç il, diğer milletlere de, yabancı nazarıyla bak-maz, onları da birer (il), yani (sulh mabedi) hâlinde görürdü. Yalnız şu farkla ki kendisine (iç il) ve diğerlerine (dış il) namını verirdi.

Eski Türklerin mağlup milletlere, sonradan kapitülasyon namıyla başına bela olan fevkalade müsaadeler ihsan etmeleri2285, Türk harsındaki beynelmileliyet-çiliğin2286 bir neticesidir. İstikbalde, Milletler Cemiyeti, şimdiki gibi ya landan değil, gerçekten teşekkül eder2287 ise, bunun en samimi azası2288, hiç şüphesiz Türkiye Devleti ve Türk milleti olacaktır. Çünkü, istikbale ait bütün tekemmül-ler2289, cürsume2290 hâlinde Türk’ün eski harsında2291 mevcuttur.

Hulasa2292, her milletin yeryüzünde icra edeceği tarihî ve medeni bir misyonu vardır. Türk milletinin misyonu ise, ahlakın en yüksek faziletlerini fiiliyat2293

sahasına çıkarmak, en gayr-ı mümkün2294 zannolunan fedakârlıkların ve kahra-manlıkların mümkün olduğunu ispat etmektir.

2280 sâir: başka, diğer

2281 müterâdif: eşanlamlı

2282 mefhûm: anlaşılmış, kavram

2283 teşkîl etmek: meydana getirmek

2284 ma’mâfîh: bununla birlikte

2285 ihsân etmek: bağışlamak

2286 beyne’l-mileliyetçilik: milletlerarası birlik 2287 teşekkül etmek: kurulmak

2288 a’zâ: üye

2289 tekemmül: olgunlaşma

2290 cürsûme: dip, kök

2291 hars: kültür

2292 hulâsa: kısaca

2293 fi’liyyât: gerçekten işlenilen işler 2294 gayr-ı mümkün: mümkün olmayan, imkânsız 169

Ziya Gökalp

DÖRDÜNCÜ MEBHAS2295

HUKUKİ TÜRKÇÜLÜK

Hukuki Türkçülüğün gayesi, Türkiye’de asri2296 bir hu kuk vücuda getirmektir.

Bu asrın milletleri arasına geçebilmek için, en esaslı şart, millî hukukun bütün şubelerini teok rasi ve klerikalizm bakiyelerinden2297 büsbütün kurtarmaktır.

Teokrasi kanunların, Allah’ın yeryüzündeki gölgeleri addolunan2298 halifeler ve sultanlar tarafından yapılması demektir. Klerikalizm ise esasen Allah tarafından vaz edildiği2299 iddia olunan ananelerin la-yetegayyer2300 kanunlar addolunarak, Allah’ın tercümanları itibar olunan ruhaniler tarafından tefsir edilmesidir2301.

Kurun-ı Vustai2302 devletlerin bu iki alamet-i mümeyyizesinden2303 tamamıyla kurtulmuş olan devletlere (asri devlet) namı ve rilir. Asri devletlerde, evvela, gerek kanun yapmak ve gerek memleketi idare etmek salahiyetleri2304 doğrudan doğruya millete aittir. Milletin bu salahiyetini tahdid2305 ve takyid2306 edecek hiçbir makam, hiçbir anane ve hiçbir hak yoktur.

Saniyen2307, milletin bütün fertleri tamamıyla birbirine müsavidir2308. Hususi imtiyazlara malik hiçbir fert, hiçbir aile, hiçbir sınıf mevcut olamaz. Bu şartları haiz olan devletlere (demokrasi) namı da verilir ki (halk hükümeti) demektir.

2295 mebhas: bölüm

2296 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

2297 bakiye: arta kalan

2298 ‘addolmak: sayılmak

2299 vaz’ edilmek: konulmak

2300 lâ-yetegayyer: değişmez, bozulmaz

2301 tefsîr edilmek: yorumlanmak

2302 kurûn-ı vustâ: Ortaçağ

2303 alâmet-i mümeyyize: ayırıcı işaret

2304 salâhiyyet: yetki

2305 tahdîd: sınırlama

2306 takyîd: şart koşma, bağlama

2307 sâniyen: ikinci olarak

2308 müsâvî: eşit

170

Türkçülüğün Esasları

Hukuki Türkçülüğün birinci gayesi, asri2309 bir devlet vücuda getirmek olduğu gibi, ikinci gayesi de, mesleki velayetleri, velayet-i ammenin2310 müdahalesinden kurtararak, mütehassısların2311 salahiyetine2312 müstenid2313 meslek muhtariyetleri tesis etmektir2314. Bu esasa müstenid bir kanun-ı medeni2315 ile ticaret, sanayi, ziraat kanunları, Darülfünun, Baro, Tabipler Cemiyeti, Muallimler Cemiyeti, Mühendisler Cemiyeti ilh2316 gibi mesleki teşkilatların mesleki muhtari-yetlerine dair kanunlar yapmak da bu gayenin icabatındandır2317.

Hukuki Türkçülüğün üçüncü gayesi de bir (asri2318 aile) vücuda getirmektir.

Asri devletteki müsavat2319 umdesi2320, erkekle kadının nikâhta, talakta2321, mi-rasta, mesleki ve siyasi haklarda müsavi olmasını da istilzam eder2322. O hâlde, yeni aile kanunu ile intihabat2323 kanunu bu esasa istinaden yapılmalıdır.

Hulasa, bütün kanunlarımızda, hürriyete, müsavata2324 ve adalete münafi2325 ne kadar kaideler ve teokrasi ile klerikalizme ait ne kadar izler varsa hepsine nihayet vermek lazımdır.

2309 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

2310 velâyet-i âmme: kamu otoristesi

2311 mütehassıs: uzman

2312 salâhiyyet: yetki

2313 müstenid: dayanan, yaslanan, güvenen 2314 te’sîs etmek: kurmak

2315 kânûn-ı medenî: medeni kanun

2316 ilh: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

2317 îcâbât: icaplar

2318 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

2319 müsâvât: eşitlik

2320 ‘umde: ilke

2321 talâk: boşama

2322 istilzâm etmek: gerektirmek

2323 intihâbât: seçmeler

2324 müsâvât: eşitlik

2325 münâfî: aykırı

171

Ziya Gökalp

BEŞİNCİ MEBHAS2326

DİNÎ TÜRKÇÜLÜK

Dinî Türkçülük, din kitaplarının ve hutbelerle vaazla rın Türkçe olması demektir. Bir millet, dinî kitaplarını okuyup anlayamazsa, tabiidir ki dinîn hakiki mahiyetini öğrenemez. Hatiplerin, vaizlerin ne söylediklerini, anlamadığı surette de ibadetlerden hiçbir zevk alamaz. İmam-ı Âzam Haz retleri, hatta namazdaki surelerin bile millî lisanda okunma sının caiz olduğunu beyan buyurmuşlardır.

Çünkü, ibadetten alınacak vecd2327, ancak okunan duaların tamamıyla anla-şılmasına bağlıdır. Halkımızın dinî hayatını tetkik edersek görürüz ki, ayinler arasında en ziyade vecd duyulanlar, namazlardan sonra, ana diliyle yapılan de-runi2328 ve samimi münacatlardır2329. Müslümanların camiden çıkarken büyük bir vecd ve itminan2330 ile çıkmaları, işte her ferdin kendi vicdanı içinde yaptığı bu mahrem münacatların neticesidir.

Türklerin namazdan aldıkları ulvi zevkin bir kısmı da yine ana diliyle inşat2331

ve terennüm2332 olunan ilahilerdir. Bilhassa, teravih namazlarını canlandıran amil2333, şiir ile musikiyi cami2334 olan Türkçe ilahilerdir. Ramazanda ve sair2335

zamanlarda Türkçe irat2336 olunan vaazlar da halkta dinî duygular ve heyecanlar uyandıran bir amildir2337.

Türklerin en ziyade vecd aldıkları ve zevk duydukları bir ayin daha vardır ki o da Mevlid-i Şerif kıraatından2338 ibarettir. Şiir ile musikiyi ve canlı vakaları cem 2326 mebhas: bölüm

2327 vecd: coşku

2328 derûnî: içten

2329 münâcât: yalvarma

2330 itminân: emin olma, inanma, güvenme

2331 inşâd: şiir okuma, şiir söyleme

2332 terennüm: söyleme

2333 ‘âmil: sebep

2334 câmi’: derleyeni toplayan, içine alan 2335 sâir: diğer, başka

2336 îrâd: getirme, söyleme

2337 ‘âmil: sebep

2338 kırâat: okuma

172

Türkçülüğün Esasları

eden2339 bu ayin, dinî bir bidat2340 suretinde, sonradan hadis olmakla beraber, en canlı ayinler sırasına geçmiştir.

Tekkelerde Türkçe yapılan zikirler esnasında okunan Türkçe ilahilerle nefesler de, büyük bir vecd menbaıdır2341.

İşte, bu misallerden anlaşılıyor ki bugün Türklerin ara sı ra dinî bir hayat yaşama-sını temin eden amiller2342, dinî ibadetlerin arasından eskiden beri Türk lisanıy-la icrasına müsaade olunan ayinlerin mevcudiyetidir. O hâlde, dinî hayatı mıza daha büyük bir vecd2343 ve inşirah2344 vermek için, gerek -tilavetler2345 müstesna olmak üzere- Kur’an-ı Kerim’in ve gerek ibadetlerle ayinlerden sonra okunan bütün dualarla münacatların ve hutbelerin Türkçe okunması lazım gelir.

ALTINCI MEBHAS2346

İKTİSADİ TÜRKÇÜLÜK

Türkler, en eski zamanlarda göçebe hayatı yaşıyorlardı. Bu zamanlarda, Türk iktisadı çobanlık esasına müstenitti2347. O zamanlarda, Türklerin bütün servetleri koyun, keçi, at, deve, öküz gibi hayvanlardan ve yedikleri süt, yoğurt, peynir, tereyağı, kımız gibi hayvani mahsullerden ibaretti. Giydikleri de bu hayvanların pöstekileri, derileri, yünleri ve yapağıları idi. Göçebe Türklerin sanayii de hep hayvani mahsuller üze rinde işlerdi: Develerin ayağından (ayak) adı verilen kımız kadehleri, öküzlerin uyluk kemiğinden kımız sürahileri yapılır dı. Hayvanın ne kemiği, ne boynuzu, ne bağırsağı, hulasa hiçbir şeyi atılmazdı. Her nescin-den2348 Türk’e mahsus bir sınai mamule vücuda getirilirdi.

2339 cem’ etmek: toplamak

2340 bid’at: peygamber zamanından sonra dinde meydana çıkan şey 2341 menba’: kaynak, pınar

2342 ‘âmil: sebep

2343 vecd: coşku

2344 inşirâh: açıklık, ferahlık

2345 tilâvet: Kur’an’ı güzel sesle ve usulüne göre okuma 2346 mebhas: bölüm

2347 müstendid: dayanan, yaslanan, güvenen 2348 nesc: doku

173

Ziya Gökalp

Eski Türkler, ticarete de yabancı değildiler. İlhanlık devirlerinde devletin en büyük varidat2349 menbaı, Çin’den Avrupa’ya ipek götüren ve Avrupa’dan Çin’e kadife getiren Türk ticaret kervanlarıydı. O zaman Çin, Hint, İran, Rusya ve Bizans arasındaki büyük ticaret yolları tamamıyla Türklerin elin de idi. Mukan Han, İran’ın şimalinden2350, Azerbaycan’dan ve Anadolu’dan, İstanbul’a doğru giden bir yeni ticaret yolu açmak istedi. Fakat, İraniler2351 bu teşebbüse mümanaat ettiler2352. Bunun üzerine Mukan Han, İpek Yolu’nu temin için, Türk, Çin ve Bizans devletleri arasında bir ittifak-ı müselles2353 akdine2354 çalıştı ve İran devletini ya ortadan kaldırmaya, yahut beynelmilel2355 ticaretin transit tarikiy-le2356 memleketinden geçmesi için zorla irza2357 etmeye teşebbüs etti.

Görülüyor ki, eski Türk ilhanlarının gayesi, Mançurya’dan Macaristan’a kadar uzanan büyük Turan kıtasında yalnız siyasi bir emniyet husule2358 getirmekten ibaret değildi. Asya ve Avrupa milletleri arasında beynelmilel bir ticaret ve mübadele teşkilatı yap mayı da üzerlerine almışlardı.

Eski Türklerin iktisada verdikleri ehemmiyeti il adlarında bile görürüz: Şarkî Türkistan’da (Tarancılar) namı verilen ve Garbî Türkistan’da (Sartlar) ismini alan iki il vardır. Bu adlardan birincisi (çiftçiler), ikincisi (tüccarlar) manasınadır. Kanklılar, Ağaçeriler, Tahtacılar, Mandallar, Menteşeler, Sürgücüler ilh2359

de birer sanat adını taşımaktadırlar. Göktürklerin dedeleri (demirci) idi. Türk menkıbelerine göre, ilk çadırı yapan (Türk Han)dır. İlk defa yemeklerde tuz kullanan (Tavunk Han)dır. İlk arabayı yapan (Kanklı Bey)dir. Türkler, araba-larla seyahat etmeye, ta İskitler devrinde başlamış lardı. Eski Türkler gayet güzel elbiseler giymeyi, leziz yemekler yemeyi, hayatlarını ziyafetler ve düğünler arasında geçirmeyi severlerdi. Bunun için de hiç boş durmazlar, iktisadi faaliyetler-le uğraşırlardı. Çok kazanırlar, çok sarf ederlerdi.

2349 vâridât: gelir

2350 şimâl: kuzey

2351 İrânî: İranlı

2352 mümâna’at etmek: engel olmak

2353 ittifâk-ı müselles: üçlü ittifak

2354 akd: sözleşme, kararlaştırma

2355 beyne’l-milel: milletlerarası

2356 tarîk: yol

2357 irzâ: razı

2358 husûl: üreme, türeme, çıkma

2359 ilh.: “ilâ-âhir” sözünün kısaltması

174

Türkçülüğün Esasları

Eski Türklerin misafirperverlikleri son dereceyi bulmuştu. Dede Korkut Kitabı’n-da (Burla Hatun) yaptığı umumi bir ziyafetten bahsederken şu sözleri söylüyor:

“Tepe gibi et yığdırdım. Göl gibi kımız sağdırdım. Aç olanları doyurdum, çıplak olanları giydirdim. Borçluların borcunu verdim.”

Bununla beraber, binlerce liraları yutan bu umumi ziyafetler, Salur Kazan’ın senede bir kere yaptığı (yağma ziyafeti)ne nispetle hiç hükmünde kalırdı. Salur Kazan’ın ziyafetinde bütün beylerle halk tamamıyla yiyip içtikten sonra, Salur Kazan zevcesinin elinden tutarak sarayından çıkardı, varı yoğu her ne varsa yağma edilmesini davetlilerden rica ederdi. Bu suretle yağmaya uğrayan Salur Kazan bir müddet sonra, yine Oğuz ilinin en zengin beyi olurdu.

Türkler, mazide nail oldukları2360 bu iktisadi refaha istikbalde de mazhar olmalı-dırlar2361. Hem de kazanılacak servetler, Salur Kazan’ın zenginliği gibi, umuma ait olmalıdır. Türkler, hürriyet ve istiklali sevdikleri için, iştirakçi2362 olamazlar.

Fakat, müsavatperver olduklarından2363 dolayı, fertçi de kalamazlar. Türk harsına en uygun olan sistem (solidarizm) yani tesanütçülüktür2364. Ferdi mülkiyet, içtimai2365 tesanüde hadim bulunmak2366 şartıyla meşrudur. Sos yalistlerin ve komünistlerin ferdi mülkiyeti ilgaya2367 teşebbüs et meleri doğru değildir. Yalnız, içtimai tesanüde hadim olmayan ferdi mülkiyetler varsa, bunlar meşru sayılamaz. Bundan başka, mülkiyet yalnız ferdi olmak lazım gelir. Ferdi mülkiyet gibi, içtimai2368 mülkiyet de ol malıdır. Cemiyetin bir fedakârlığı veya zahmeti neticesinde husule gelen2369 ve fertlerin hiçbir emeğinden hâsıl olmayan2370 fazla temettular2371, cemiyete aittir.

2360 nâil olmak: elde etmek

2361 mazhar olmak: ulaşmak

2362 iştirâkçi: komünist

2363 müsâvâtperver olmak: eşitliği sevmek 2364 tesânüd: dayanışma

2365 ictimâî: sosyal

2366 hâdim bulunmak: hizmet etmek

2367 ilgâ: kaldırma, bozma

2368 ictimâî: sosyal

2369 husûle gelmek: meydana gelmek

2370 hâsıl olmak: meydana gelmek

2371 temettu’: kâr etme, kazanma

175

Ziya Gökalp

Fertlerin bu temettuları kendilerine hasretmesi2372 meşru değildir. Fazla temettu-ların (plu-velu2373)lerin cemiyet namına toplanmasıyla husule gelecek büyük meb-lağlar, cemiyet hesabına açılacak fabrikaların, tesis olunacak büyük çiftliklerin ser-mayesi olur. Bu umumi teşebbüslerden husule gelecek kazançlarla fakirler, öksüzler, dullar, hastalar, kötürümler, körler ve sağırlar için, hususi melceler2374 ve mektepler açılır; umumi bahçeler, müzeler, tiyatrolar, kütüphaneler tesis olunur. Amaleler ve köylüler için sıhhi evler inşa edilir. Memleket, umumi bir elektrik şebekesi içine alınır. Hulasa, her türlü sefalete nihayet vererek umumun refahını temin için her ne lazımsa yapılır. Hatta, bu içtimai servet kâfi miktara baliğ olunca2375, halktan vergi almaya da ihtiyaç kalmaz. Hiç olmazsa vergilerin nevi2376 ve miktarı azaltılabilir.

Demek ki Türklerin içtimai2377 mefkûresi2378, ferdi mülkiyeti kaldırmaksızın, içtimai servetleri fertlere gasp ettirmemek, umumun menfaatine sarf etmek üzere, muhafaza ve tesmiyesine2379 çalışmaktır.

Türklerin, bundan başka, bir de iktisadi mefkûresi vardır ki, memleketi büyük sanayiye mazhar etmektir2380. Bazıları “memleketimiz bir tarım yurdudur, biz daima çiftçi bir millet kalmalıyız. Büyük sanayiyle uğraşmaya kalkışmamalıyız.” diyorlar ki asla doğru değildir. Filhakika, çiftçiliği hiç bir zaman elden bırakacak değiliz, fakat, asri2381 bir millet olmak istiyorsak, mutlaka büyük sanayiye malik olmamız lazımdır. Avrupa inkılaplarının en ehemmiyetlisi iktisadi inkılaptır. İktisadi inkılap ise, nahiye2382 iktisadı yerine millet iktisadının ve küçük hırfetler2383 yerine büyük sanayinin ikame2384 edilmesinden ibarettir. Millet iktisadı ve büyük sanayi ise ancak himaye usulünün tatbikiyle husule2385 gelebilir. Bu hususta, bize rehber olacak 2372 hasretmek: ayırmak

2373 plu-velu: plus-value (artı değer)

2374 melce: sığınacak yer

2375 bâliğ olmak: ulaşmak

2376 nev’: çeşit

2377 ictimâî: sosyal

2378 mefkûre: ülkü

2379 tesmiye: ad koyma, adlandırma

2380 mazhar etmek: ulaşmak

2381 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

2382 nâhiye: çevre, küçük yer, bölge

2383 hırfet: meslek

2384 ikâme: meydana koyma

2385 husûl: üreme, türeme, çıkma

176

Türkçülüğün Esasları

(millî iktisat) nazariyeleridir2386. Amerika’da (Con Ray2387) ve Almanya’da (Frederik List2388), İngiltere’de Mancesteryen’lerin tesis ettikleri iktisadiyat2389 ilminin, umumi ve beynelmilel2390 bir ilim olmayıp yalnız İngiltere’ye mahsus bir (millî iktisat) sisteminden ibaret olduğunu meydana koydular. İngiltere büyük sanayi memleketi olduğu için, mamulatını2391 harice gönder meye ve hariçten ibtidai2392 maddeler ge-tirmeye muhtaçtır. Bu sebeple, İngiltere için fayda olan yegâne usul, gümrüklerin serbest olması kaidesi, yani (açık kapı) siyasetidir. Bu kaidenin İngiltere gibi büyük sanayiye malik olamamış olan milletler tarafından kabul edilmesi, ilelebet İngiltere gibi sınai2393 memleketlere iktisaden2394 esir kalmasını intac2395 edecektir. İşte, bu iki müceddid2396 kendi memleketleri için, birer hususi (millî iktisat) sistemi vücuda getirerek, memleketlerinin büyük sanayiye malik olması için çalıştılar. Ve muvaf-fak2397 da oldular. Bugün, Ame rika ile Almanya büyük sanayi hususunda İngiltere ile boy ölçüşecek bir mertebeye yükselmişlerdir ve şimdi, onlar da İngiltere’nin açık kapı siyasetini takip ediyorlar. Fakat, bu devre gelebilmeleri, senelerce millî iktisadın himaye usullerini tatbik sayesinde olduğunu da pekala biliyorlar.

İşte Türk iktisatçılarının da ilk işi, evvela Türkiye’nin iktisadi şeniyetini2398 tetkik ve saniyen2399, bu objektif tetkiklerden millî iktisadımız için ilmî ve esaslı bir program vücuda getirmektir. Bu program vücuda geldikten sonra, memleketimizde büyük sanayi vücuda getirmek için her fert bu program dairesinde çalışmalı ve İktisat Vekâleti de bu ferdi faaliyetlerin başında umumi bir nazım2400

vazifesini ifa2401 etmelidir.

2386 nazariyye: teori

2387 Con Ray: John Ray

2388 Frederik List: Friedrich List

2389 iktisâdiyyât: tutum, iktisat bilgisi 2390 beyn-el-milel: milletlerarası

2391 ma’mulât: imal edilmiş, yapılmış şeyler 2392 ibtidâî: ilk derecede

2393 sınâ’î: sanayileşmiş

2394 iktisâden: iktisat yoluyla

2395 intâc: sonuç verme, neticelendirilme 2396 müceddid: yenileyici

2397 muvaffak: başarılı

2398 şe’niyyet: gerçeklik

2399 sâniyen: ikinci olarak

2400 nâzım: düzenleyen

2401 îfâ: yerine getirme

177

Ziya Gökalp

YEDİNCİ MEBHAS

SİYASİ TÜRKÇÜLÜK

Türkçülük siyasi bir fırka2402 değildir; ilmi, felsefi, bedii2403 bir mekteptir; başka bir tabirle, harsî bir mücahede2404 ve teceddüd2405 yoludur. Bu sebepledir ki, Türkçülük şimdiye kadar bir fırka şeklinde siyasi mücadele meydanına atılmadı; bundan sonra da, şüphesiz, atılmayacaktır.

Mamafih2406, Türkçülük büsbütün siyasi mefkûrelere2407 bigane2408 de kalamaz.

Çünkü, Türk harsı, sair2409 mefkûrelerle beraber, siyasi mefkûrelere de maliktir.

Mesela, Türkçülük hiçbir zaman klerikalizmle, teokrasi ile, istibdatla itilaf2410

edemez. Türkçülük asri2411 bir cereyandır ve ancak asri mahiyette2412 bu lunan cereyanlarla ve mefkûrelerle itilaf edebilir.

İşte, bu sebepledir ki bugün Türkçülük Halk Fırkası’na müzahirdir2413. Halk Fırkası, hükümranlığı millete yani Türk halkına verdi. Devletimize (Türkiye) ve halkımıza (Türk milleti) adlarını bahşetti. Hâlbuki, Anadolu inkılabına kadar, devletimizin, milletimizin, hatta lisanımızın adları (Osmanlı) kelimesi idi, (Türk) kelimesi ağza alınamazdı. Hiç kimse (Ben Türküm) demeye cesaret edemezdi. Son zamanda, Türkçü ler böyle bir iddiaya cüret ettikleri için, sarayın ve eski kafalıların menfuru2414 oldular. İşte, Halk Fırkası’nın annesi olan Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, büyük müncimiz2415 olan Gazi Mustafa Kemal Paşa 2402 fırka: parti

2403 bedî’î: güzel, güzellik

2404 mücâhede: uğraşma, savaşma

2405 teceddüd: tazelenme, yeni olma

2406 ma’mâfîh: bununla birlikte

2407 mefkûre: ülkü

2408 bî-gâne: kayıtsız, yabancı

2409 sâir: başka, diğer

2410 itilâf: bağdaşma

2411 ‘asrî: çağdaş, zamana uygun

2412 mâhiyyet: bir şeyin aslı, esası

2413 müzâhir: yardım eden, koruyan

2414 menfûr: nefret edilen

2415 müncî: kurtaran

178

Türkçülüğün Esasları

Hazretlerinin irşat2416 ve rehberliğiyle bir taraftan Türkiye’yi düşman istilala-rından kurtarırken, diğer taraftan da devletimize, milletimize, lisanımıza hakiki adlarını verdi ve siyasetimizi mutlakiyetin ve unsurlar siyasetinin son izlerinden bile kurtardı. Hatta, diyebiliriz ki, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, hiç haberi olmadan Türkçülüğün siyasi programını tatbik etti. Çünkü, hakikat birdir, iki olamaz. Hakikati arayan lar, başka başka yollardan hareket etseler bile, netice-de aynı hedefe vasıl2417 olurlar. Türkçülükle halkçılığın nihayet aynı program-da birleşmeleri, ikisinin de nefsül-emre2418 ve şeniyete2419 mutabık olmasının bir neticesidir. İkisi de tam hakikati buldukları içindir ki, tamamıyla birbirine mutabık kaldılar. Bu ayniyetin bir tecellisi de şu dur ki, bütün Türkçülerin -hiçbir müstesnaları olmamak üzere- Anadolu mücahedesine2420 iştirak etmeleri ve onun en ateşli müdafileri2421 olmalarıdır. Türkiye’de Allah’ın kılıcı halkçıların pençesinde ve Allah’ın kalemi Türkçülerin elinde idi. Türk vatanı tehlikeye düşünce, bu kılıçla bu kalem izdivaç ettiler. Bu izdivaçtan bir cemiyet doğdu ki adı Türk milletidir.

İstikbalde de daima halkçılıkla Türkçülük el ele vererek mefkûreler2422 âlemine doğru beraber yürüyeceklerdir. Her Türkçü siyaset sahasında halkçı kalacaktır.

Her halkçı da hars2423 sahasın da Türkçü olacaktır. Dinî ilmi halimiz, bize “aka-itte2424 mezhebimiz Maturidilik ve fıkıhta mezhe bimiz Hanefilik” olduğunu öğretiyor. Biz de buna teşebbühle2425, şu desturu ortaya atabiliriz: “Siyasette mesleğimiz halkçılık ve harsta mesleğimiz Türkçülüktür.”

2416 irşâd: doğru yolu gösterme, uyarma

2417 vâsıl: erişen, ulaşan, kavuşan

2418 nefs-ül-emr: işin hakikati, aslı

2419 şe’niyyet: gerçek, gerçeklik

2420 mücâhede: savaş

2421 müdâfî: koruyucu

2422 mefkûre: ülkü

2423 hars: kültür

2424 ‘akâid: inanılan şeyler

2425 teşebbüh: benzetme

179

Ziya Gökalp

SEKİZİNCİ MEBHAS2426

FELSEFİ TÜRKÇÜLÜK

İlim, objektif ve müspet2427 olduğu için beynelmileldir. Binaenaleyh, ilimde Türkçülük olamaz. Fakat, felsefe, ilime müstenid2428 olmakla beraber, ilmi düşünüşten başka türlü bir düşünüş tarzıdır. Felsefenin objektif ve müspet unvanlarını ala-bilmesi, ancak, bu sıfatları haiz olan ilimlere uygun olması sayesindedir. İlimin nefyettiği2429 hükümleri felsefe ispat edemez, il min ispat ettiği hakikatleri felsefe nefyedemez. Felsefe, ilme karşı bu iki kayıt ile mukayyed2430 olmakla beraber bunların haricinde tamamıyla hürdür. Felsefe, ilimle tenakuza2431 düşmemek şartıyla, ruhumuz için daha ümitli, daha vecdli2432, daha teselli verici, daha çok saadet bah-şedici, büsbütün yeni ve orijinal farziyeleri2433 meydana atabilir. Zaten, felsefenin vazifesi bu gi bi farziyeleri ve görüşleri arayıp bulmaktır. Bir felsefenin kıymeti, bir taraftan müspet ilimlerle hem ahenk olmasının derecesiyle diğer cihetten2434

ruhlara büyük ümitler, vecdler, teselliler ve saadetler vermesiyle ölçülür. Demek ki felsefenin bir safhası objektif, diğer safhası subjektiftir. Binaenaleyh, felsefe ilim gibi beynelmilel2435 olmaya mecbur değildir. Millî de olabilir. Bundan dolayıdır ki, her milletin, kendisine göre bir felsefesi vardır. Yine bundan dolayıdır ki ahlakta, bediiyatta2436, iktisatta olduğu gibi, felsefede de Türkçülük olabilir.

Felsefe, maddi ihtiyaçların iktiza2437 ve icbar2438 etmediği, menfaatsiz, garazsız, hasbi2439 bir düşünüştür. Bu nevi düşünüşe (spekülasyon) namı verilir. Biz buna, 2426 mebhas: bölüm

2427 müsbet: olumlu, pozitif

2428 müstenid: istinaden, dayanan, yaslanan 2429 nefyetmek: sürmek, sürgün etmek

2430 mukayyed: kayıtlı, bağlı

2431 tenâkuz: çelişme

2432 vecd: aşırı heyecan

2433 farziyye: bir iddiayı aydınlatmak için söylenen ve hükme kati olmayan, farz ve takdire bağlı bulunan mesele.

2434 cihet: yön, taraf

2435 beyn-el-milel: milletlerarası

2436 bedî’iyyât: estetik

2437 iktizâ: lazım gelme, gerekme

2438 icbâr: zorlama

2439 hasbî: karşılıksız, parasız

180

Türkçülüğün Esasları

Türkçede (muakale2440) ismini veriyoruz. Bir millet muharebelerden kurtulma-dıkça, ve iktisadi bir refaha nail olmadıkça, içinde muakale yapacak fertler yeti-şemez. Çünkü, muakale yalnız düşünmek için düşünmektir. Hâlbuki, bin türlü derdi olan bir millet, yaşamak için, kendinî müdafaa etmek için, hatta yemek ve içmek için düşünmeye mecburdur. (Düşünmek için dü şünmek) ancak bu hayati düşünüş ihtiyaçlarından kurtulmuş olan ve çalışmadan yaşayabilen insanlara nasip olabilir. Türkler, şimdiye kadar böyle bir huzur ve istirahate nail olamadıkları için, içlerinde hayatını muakaleye vakfedebilecek az adam yetişebildi. Bunlar da, düşünüş yollarını bilmedikle rinden, mefkûrelerini2441 iyi idare edemediler, ekseriyetle dervişlik ve kalenderlik çıkmazlarına saptılar.

Türkler arasında şimdiye kadar az filozof yetişmesini, Türklerin muakaleye istiğ-datsız2442 olduklarına hamletmemelidir2443. Bu azlık, Türklerin henüz müspet ilimlerce huzur ve istirahatça muakaleyi mümkün kılacak bir seviyeye yüksel-memeleriyle izah olunursa, daha doğru olur.

Mamafih2444, Türklerin felsefece geri kalmaları yalnız yüksek felsefe nokta-i na-zarından2445 doğru olabilir. Halk felsefesi, nokta-i nazarından, Türkler, bütün milletlerden daha yüksektirler.

(Rostan2446) adlı Fransız feylesofu2447 diyor ki “Bir kumandan için, karşısındaki düşman ordusunun ne kadar askeri, ne kadar silah ve mühimmatı olduğunu bilmek çok faydalıdır, fakat, onun için bunlardan daha çok faydalı bir şey vardır ki o da karşısındaki düşman ordusunun felsefesini bilmektir.”

2440 mu’âkale: iş alanına geçmeyip yalnız bilmek ve açıklamak amacını güden düşünce, nazar, kurgu

2441 mefkûre: ülkü

2442 isti’dadsız: yeteneksiz

2443 hamletmek: yüklemek

2444 ma’mâfîh: bununla birlikte

2445 nokta-i nazar: görüş

2446 Rostan: Rostand

2447 feylesof: filozof

181

Filhakika2448, iki ordu ve iki millet birbiriyle savaşırken, bi risinin galip diğerinin mağlup olmasını intac2449 eden en başlıca amiller2450, iki tarafın felsefeleridir.

Ferdi hayatı vatanın istiklalinden, şahsi menfaati namus ve vazifeden daha kıymetli gören bir ordu mutlaka mağlup olur. Bunun aksi bir felsefeye malik olan ordu ise, mutlaka galebe2451 çalar. O hâlde, halk felsefesi itibariyle, Yunanlılarla İngilizler mi daha yüksektir; yoksa Türkler mi daha yücedir? Bu sualin cevabını verecek Çanakkale muharebeleriyle Anadolu muharebeleridir. Türkleri bu iki muharebede de galebe kılan maddi kuvvetler değildi, ruhlarında hükümran bulunan millî felsefeleriydi.

Türkler, maddi silahların, manevi kuvvetleri hükümsüz bıraktı ğı son asra gelinceye kadar, Asya’da, Avrupa’da, Afrika’da bütün milletleri yenmişler. Tabiyetleri altına almışlardı. Demek ki Türk felsefesi, bu milletlere ait felsefelerin hepsin-den daha yüksekti. Bugün de, öyledir. Yalnız şu var ki, bugün maddi medeniyet nokta-i nazarından2452 ve maddi silahlar dolayısıyla Avrupalı milletlerden ge-rideyiz. Medeniyetçe onlara müsavi2453 olduğumuz gün hiç şüphesiz cihan he-gemonyası yine bize geçecektir. Mondros’ta esir bulunduğumuz zaman, orada kamp kumandanı olan bir İngiliz, şu sözleri söylemişti: “Türkler, istikbalde yine cihangir2454 olacaklardır.”

Görülüyor ki Türklerde, yüksek felsefe terakki2455 etmemiş olmak la beraber, halk felsefesi gayet yüksektir. İşte felsefi Türk çülük, Türk halkındaki bu millî felsefeyi arayıp meydana çıkarmaktır.

Ey bugünün Türk genci! Bütün bu işlerin yapılması asırlardan beri seni bekliyor.

2448 fi’l-hakika: hakikatte, gerçekten, doğrusu 2449 intâc: sonuç verme

2450 ‘âmil: sebep

2451 galebe çalmak: üstün gelmek

2452 nokta-i nazar: bakış açısı

2453 müsâvî: eşit

2454 cihân-gîr: dünyayı zapteden

2455 terakkî: yükselme, ilerleme

T Ü R K K L A S İ K L E R İ - D Ü Ş Ü N C E

A N A D O L U Ü N İ V E R S İ T E S İ Y A Y I N L A R I Türkçülüğün

Esasları

ZİYA GÖKALP

ZİYA GÖKALP

T

Ziya Gökalp (1876-1924), yazar, şair,

ü

sosyolog ve siyasetçi gibi çok yönlü

r

niteliklere sahip bir figürdür. Aynı şekilde kç

Türkçülüğün Esasları adlı kitabı da Türk

ülüğün E

edebiyatını, tarihini, sosyolojisini ve

siyaset bilimini ilgilendiren bir özelliğe sahiptir. Yazıldığı zamanda ve sonrasında

büyük bir tesir bırakan bu kitaptan bütün

öğrencilerimizin istifade etmesini

s

temenni ediyoruz…

aslar

ı

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ BASIMEVİ

ESKİŞEHİR

ZİYA GÖKA

LP