Umberto Eco _ GÜLÜN ADI

İtalyan yazar Umberto Eco 64 yaşında. 1971 yılından bu yana Bologna Üniversitesinde göstergebilim dalında profesör. Edebiyat eleştirmenliği, tarih ve iletişim konularında yazılar yazıyor. Gülün Adı ve Foucault Sarkacı ile ünlenen yazar, bir dönem de İtalyan RAİ televizyonunda kültür programları yönetmenliği yaptı.

AÇIKLAMA

Umberto Eco, bu romanın yarattığı geniş yankılara yanıt olarak, Alfabeta dergisinin Haziran 1983 tarihli 49. sayısında, Sonrası (Postille) başlıklı bir yazı yayımlamıştır. Eco, bu yazısında, Gülün AdCnm yazılış

sürecini anlatmakta, romana çeşitli yönlerden açıklık getirmektedir. Gerek bu bakımdan, gerekse Eco'nun roman anlayışını ortaya koyması bakımından (bir anlamda, roman üstüne bir deneme sayılabilecek) bu ilginç yazıyı kitabın sonunda bulacaksınız.

CAN YAYINLARI

MANASTIR

K - Hastane J - Hamam A - Aedificium B - Kilise D - Avlu

F - Yatakhane

H - Toplantı Salonu

M - Ağıllar

N - Ahırlar

R - Demirhane

DOĞAL OLARAK, BİR ELYAZMASI

16 Ağustos I968'de Vallet diye bir rahip tarafından kaleme alınmış bir kitap geçti elime: Melk'li, Dom Adso'nun, Dom J. Ma-billon'un baskısından Fransızcaya çevrilmiş elyazması (Presses de l'Abbaye de la Source, Paris, 1842). Gerçeklen oldukça yoksul taıih-Asel bilgilerin eklendiği bu kitabın, Benedikten tarikatının tarihine ilişkin çok şey borçlu olduğumuz, on allına yüzyılda yaşamış büyük bilgin tarafından bulunmuş olan, on dördüncü yüzyıla ait bir elyaz-masının tıpkısı olduğu öne sürülüyordu. Bu bulgu (kronolojik sıraya göre üçüncü olan kendi buluşumdan söz ediyonım), sevdiğim birisini beklemek üzere Prag'da bulunduğum sırada beni neşelendirdi. Altı gün sonra Sovyet birlikleri talihsiz kenti istila ettiler.

Şansım yolunda gitti: Linz'de Avusturya sımana ulaştım; oradan Viyana'ya gidip beklediğim kimseyle buluştum ve birlikle Tuna boyunca yukarı çıktık, .

Büyük bir düşünsel coşkuyla, büyülenmiş, Melk'li Adso'nun korkunç öyküsünü okuyordum; kendimi kitaba öylesine kaptırmıştım ki, yumuşak bir kalemle üstüne yazması çok zevkli olan Pupele-rie Joseph Gilbert'dcn alınma o büyük defterlerden birkaçını bir çırpıda kitabın çevirisiyle doldurdum. Böylece Melk yakınlarına geldik; ırmağın dirsek çevirdiği bir yerde, bir tepe üstünde, yüzyıllar bo-yuncı birçok kez restore edilmiş olan güzelim Slift hâlâ ayakta duruyordu. Okuntu tasarlayabileceği gibi, manastırın kitaplığında Adso'nun elyazmasının izine rastlamadım.

Salzburg'a varmadan önce, Mondsee kıyısında küçük bir otelde, trajik bir gecenin ardından, yol arkadaşlığımız birden sona erdi ve kendisiyle birlikte yolculuk etmekte olduğum kişi, Abbe Vallet'nin kitabım da alarak ansızın yok oldu; kötülüğünden değil, ilişkimizin düzensiz ve ansızın bitmesinden ötürü. Böylece, elimde elyazısıyla yazdığım defterler, yüreğimde kocaman bir boşluk kaldı.

Birkaç ay sonra, Paris'te, araştırmamı derinleştirmeye karar verdim. Fransızca kitaptan çıkardığım birkaç nottan, kaynağa, olağanüstü ayrıntılı ve kesin bir yollama kalmıştı elimde:

Vetere analecta, şive collectio vetenım aliquot opem & opucculorum omnis generis, varminum, epistolarum, diploma-ton, epitaphiorum, &, cum itinere geımanico, adaptationibus aliquot disquisitionibus R.P.D. Joannis Mabillon, Presbiteri ac Monachi Ord. Sarıcti Benedicti e Congregatione S.

Mauri. - Nova Editio cui accessere Mabilonii vita aliquot opuscula, scilicet Dissertatio de Pane Eucharistico, Azymo et Feimenta-tio, ad Eminentiss. Cardinalem Bona. Subjungitur opusculum Eldefonsi Hispaniensis Episcopi de eodem argumentum Et Eusebii Romani ad Theophilum Gallum Epistola, De culm sanctorum ignotonun, Parisis, apud Levesque, ad Pontem S. Michaelis, MDCCXXI, cum privilegio Regis.

Bibliotheque Sainte Genevieve'de, Vetera analecta'y/ hemen buldum; ama bulduğum baskının, betimlemeden iki ayrıntı bakımından farklı oluşu şaşırttı beni: önce "Montalant, ad Ripam P.P. Au-gııstinianonım (prope Pontem S. Michaelis)" diye belirtilen editör ve iki yıl sonrasını gösteren tarih. Bu analecta, Melk'li Adso ya da Adson 'un herhangi bir elyazmasını kapsamıyordu - tersine, dileyenin denetleyebileceği gibi, bunlar, kısa ya da orta uzunlukla metinle* lin bir araya getirilmesinden oluşuyordu; oysa Vallet'nin kopya etliği öykü birkaç yüz sayfa tutuyordu. Aynı zamanda, ünlü ortaçağ

uzmanlarına, örneğin sevgili, unutulmaz Elienne Gilson 'a başvurdum; ama tek Vetera analecta'lann Sainte Genevieve'de gördüklerim olduğu açıktı. Passy yakınlarında, Abbaye de la Source'a hemen bir ziyaret ve arkadaşım Dom Ante Lahestedt'le bir konuşma, manastırın basımevinde Abbe Vallet diye birinin kitap bastırmadığına (böyle bir bası/nevinin de var olmadığına) inandırdı beni. Fransız araştırmacılarının güvenilir yaşamöyküsel bilgi konusundaki savruklukları ünlüdür; ama bu durum usun alabileceği her türlü karamsarlığın da ötesine geçiyordu. Elime geçmiş olan kitabın uydurma olduğunu düşünmeye başladım. Artık Vallet'nin kitabını da yeniden elde edemez-10

dim (ya da en azından, onu benden alınış olan kimseye gidip geri isteyemezdim). Elimde notlarımdan başka hiçbir şey kalmamıştı; onlardan da kuşku duymaya başlıyordum.

Bazı büyülü anlar vardır, büyük fizik çaba ve yoğun dürtüsel heyecan anları; geçmişte tanımış

olduğumuz kimselerin sanrılan belirir öyle anlarda ("en me restraçant ces details, j'en suis â me de-

• mander s'ils sont reels, ou bien si je les ai reves"'. Daha sonra, Abbe de Bucquoy'mn güzel kitaplığından öğrendiğime göre, henüz yazılmamış kitapların da sanrılan vardır.

Yeni bir şey olmasaydı, Melk'li Adso'nıın öyküsünün nereden kaynaklandığını belki de hâlâ düşünüyor olurdum; 1970'te, Buenos vüres'te, Corrientes'te, o büyük caddenin ünlü Patio del Tangosunun oldukça yakınında, küçük bir sahafın raflarına göz gezdirirken, Milo Temesvar'ın, Satranç Oyununda Ayna Kullanılmasına Dair

... I'_. adlı kitapçığının standart İspanyolca bir nüshasına rastladım. Apo-calittici e integrati adlı yapıtımda, bu yazarın daha sonra yayımlanan I venditori di Apocalisse'.wVi/ eleştirirken, bu kitabın adını (ikinci elden) anma olanağı bulmuştum daha önce. Anık bulunması olanaksız olan, Gürcü dilindeki özgün yapıtın Tiflis, 1934) İtalyanca çevirişiydi bu; kitapta, Adso'nıın elyazmasından birçok alınlı görmek şaşırttı beni; ama bunların kaynağı ne Vallel'ydi, ne de Mobillon; Peder Athanasius Kircher'di (ama hangi yapıtı?) Daha sonra -adını anmamayı uygun bulduğum - bir bilgin (ezbere dizinler alıntılayarak), büyük Cizvit'in, Melk'li Adso'nıın hiç sözünü etmediğine dair güvence verdi bana. Ama Temesvar'ın sayfalan gözlerimin önündeydi; aktardığı olaylar da Vallel'nin efyazmasındakileıe tıpatıp uyuyordu (özellikle labirentin betimlemesi kuşkuya yer vermiyordu). Daha sonra Beniamino Placido2 ne yazmış olursa olsun, Abbe Vallet diye biri yaşamıştı; kesinlikle Melk'li Adso da.

Bundan, Adso'nıın anılarının, doğru olarak, anlattığı olaylarla aynı.niteliği paylaştığı sonucunu çıkardım.

Başta yazarın adı, en sonunda da, Adso'nıın caymak bilmez bir titizlikle suskun kaldığı ma-nastınn yeri

olmak üzere, birçok gölgeli gizeme bürünmüştü bu anı-1. "Bu ayrıntıları anımsadığım zaman, kendi kendime onların gerçek mi olduğunu, yoksa onları düşlediğimi mi sormak gereğini duydum." (Çcv.)

2. La Repubblica, 22 Eylül 1977.

11

,«*¦

lar. Kestirimler, Pomposa ile Conques arasında, belli belirsiz bir alan tasarlama olanağı veriyor bize; büyük bir olasılıkla burası Apeninler'in sırtında, Piemonte, Liguria ve Fransa arasında (yani Lerici ve Turbia arasında) bir yer. Betimlenen olayların geçtiği döneme gelince, 1327 Kasım'ının sonunda oluyor olaylar; öte yandan, yazarın bunları ne zaman yazdığı kesin değil. 1327 yılında kendisinin bir çömez olduğuna ve anılarını yazdığı sırada ölüme yakın olduğunu söylediğine bakılırsa, elyazmasının, on dördüncü yüzyılın son on ya da yirmi yılı içinde yazıldığını kestirebiliriz.

İyi düşünülürse, beni, elimdeki, on dördüncü yüzyılın sonuna doğru bir Alman rahip tarafından Latince yazılmış bir yapıtın on yedinci yüzyıl Lalincesiyle yapılmış nüshasının, açık seçik olmayan, neo-Gotik bir Fransızca kopyasının İtalyanca kopyasını yayımlamaya götüren nedenler oldukça azdı.

Her şeyden önce, nasıl bir üslup kullanmalıydım? O dönemin İtalyanca örneklerini izleme eğilimini, tümüyle gerekçesiz olduğundan, bir yana bırakmalıydım; Adso yalnızca Latince yazmakla kalmıyor; kültürünün (ya da onu etkilediği açıkça görülen manastırın kültürünün) çok daha eskiye gittiği anlaşılıyor; bu kültürün, geç ortaçağ Latince geleneğine bağlanabilen bilgi ve üslup süslemelerinin yüzyıllar boyu oluşan bir toplamı olduğu açık. Adso, yerli konuşma dilinin evrimine kapalı kalmış, betimlediği kitaplığın içinde barındırdığı sayfalara bağlı, 'öğrenimini pederler ve araştırmacıların metinleri üstünde yapmış bir rahip gibi düşünüp* yazıyor; öyküsü (sayısız zihin karışıklıkları ve hep kulaktan dolma anlattığı, on dördüncü yüzyıl olaylarına yollamalar dışında), dil ve bilimsel alıntılar bakımından, on ikinci ya da on üçüncü yüzyılda yazılmış olabilirdi.

Öte yandan, Vallet'nin, Adso'nun, Latince'sini, kendi neo-Gotik Fransızca'sına çevirirken, bir ölçüde özgürce davrandığına kuşku yok; hem yalnızca üslup bakımından değil. Örneğin kişiler bazan otların erdemlerinden söz ederken, yüzyıllar boyunca birçok değişikliğe uğramış olan, Albertus Magnus'a yorulan gizler kitabına açık yollamalar yapıyorlar. Adso'nun bu kitabı bildiği kesin, ama onun bu kitabın, gerek Paracelsus'un formüllerini, gerekse Albertus'un Tudor döneminden kaldığı kuşku götürmeyen bir 12

baskısından1 yapıldığı açıkça anlaşılan ekleri gereğinden çok sözcüğü sözcüğüne yansıtan bölümlerini alıntıladığı gerçeğini değiştirmez bu. Öte yandan, Vallet'nin, Adso'nun elyazmasını kopya etmekte olduğu(?) sırada, Paris'te, artık onarılmaz bir biçimde bozulmuş olan Grand ve Petit Albert'ı/r bir on sekizinci yüzyıl baskı^ sının dolaşmakta olduğunu daha sonra doğnıladım. Ne olursa olsun, Adso ya da tartışmalarım anlattığı rahiplerin yorumladıkları metnin, notlar, şerhler ve çeşitli eklerin yanısıra, daha sonraki araştırmaları zenginleştirecek açıklayıcı notları da kapsamadığından nasıl emin olabilirdim?

. Son olarak, Abbe Vallet'nin kendisinin, belki de o dönemin or-srç tamını korumak için, çevirmeyi uygun bulmadığı bölümleri Latince olarak mı bırakmalıydım? Böyle yapmak için, belki de yararlandığım kaynağa yersiz bir bağlılık duygusundan başka kesin gerekçeleri

'I yoktu... Aşırılıktan kaçındım; ama bir ölçüde olduğu gibi bıraktım onları. Korkarım bir Fransız kahramanı tanıtırken ona, "Parbleu!"

• ve "La feınme, alı! la femme!" dedirten kötü romancılar gibi davrandım ben de.

Sonuç olarak içim kuşkularla dolu. Cesaretimi toplayıp Melk'li Adso'nun elyazmasını sanki sahiymiş gibi niçin sunduğumu gerçekten bilmiyorum. Bir sevdalanma diyelim. Ya da, dilerseniz, kendimi sayısız eski

saplantılardan kurtarmanın bir yolu.

Metni hiçbir çağcılık kaygısı gütmeksizin yazıyorum. Abbe Vallet'-

¦';¦' nin kitabını keşfettiğim yıllarda, insanın yalnızca şimdiki zamana karşı bir yükümlülükten ölürii dünyayı değiştirmek için yazması gerekliğine

; dair yaygın bir inanç vardı. Aradan on yılı aşkın bir süre geçtikten sonra i salt yazma sevgisinden ötürii yazabilmek (en yüce saygınlığa yeniden kavuşturulmuş olan) yazın adamının avuntusu şimdi. Böylece ben de Melk'li Adso 'nun öyküsünü,yalnızca anlatma tadı için anlatmakta kendimi özgür hissediyorum ve (usun uyanışının, uykusu sırasında üretmiş olduğu tüm ucubeleri kaçırdığı günümüzde) bu öykünün, zaman içinde

î. Liberaggrcgationisseu libersccretontmAlberti Magni, Londinium. juxtapontemc|uivulgariter diciturFletebrigge, MCCCCLXXXV.

2. Les admirables secrets dAlbert le Grand, L Lyon; Chez les Heritiere Berragos, Fratres, â l'En-seigne d'Agrippa, MDCCLXXV; Secretsmerveilleuxde la Magie Naturelleet Cabalislique du Petit Albert, A Lyon, ibidem, MDCCXXIX.

13

ölçülemezuzaklıkta,günümüzleherhangibirbağıntıdanöylesinegör-kemli bir biçimde arınmış, umutlarımıza ve kesinlemelerimize zamanla ilintisiz yabancılığını görmekle yüreğim yatışıyor ve avunuyorum.

Çünkü kitapların bir öyküsü bu; gündelik kaygıların değil ve bu öyküyü okumak bizi Kempis'li büyük taklitçiyle1 birlikte "In omnibus requiem quaesivi, et nusquam inveni nisi in angulo cum libro"2 demeye götürebilir.

5 Ocak 1980

1. 1379 (80?) - 1471 yıllan arasında yaşamış Alman mistik yazar Thomas â Kempis. İsa'nın Tak/idi adil kitabından ötürü, Eco ondan "büyük taklitçi" diye söz ediyor. (Çev.) 2. "Her şeyde erinç aradım, ama hiçbir yerde bulamadım; bir kitapla çekildiğim köşeden başka."

(Çev.) ,

14

NOT

Adso'nun elyazması yedi güne ayrılmış; her gün de, dua saatlerine denk düşen dönemlere. Üçüncü kişi ağzından yazılmış alt-başlıklar olasılıkla Vallet tarafından eklenmiştir. Ama bu alt-baş-lıklar okuru yöneltmek bakımından yararlı olduğundan, o dönemin halk dili yazınının çoğunda rastlanan kullanıma da uzak düşmediğinden, onları çıkarmayı uygun bulmadım.

Adso'nun kanonik saatlere başvurması beni biraz bocalattı; çünkü bunların anlamı yere ve mevsimlere göre değişmekle kalmıyor; büyük bir olasılıkla, Ermiş Benedict'in Kural'da saptadığı yönergelere, on dördüncü yüzyılda tam bir kesinlikle uyulmuyordu.

^İ Bununla birlikte, okura yol göstermesi bakımından, aşağıdaki şemanın güvenilir olduğuna inanıyorum. Bu şema, bir ölçüde metinden, bir ölçüde de, ilk Kural'in, Edouard Schneider tarafından, Les Heures benedicünes (Paris, Grasset, 1925)'deki manastır yaşamının betimlerriesiyle karşılaştırılmasından çıkarılmıştır.

Mattııtino (Geceyarısı) (bazan Adso buna eski deyimle Vıgilae de demektedir.) Gecenin 2.30'uyla 3'ü

arası.

Laudi (Alacakaranlık) (daha eski gelenekte Matutini denirdi.) Sabahın 5'iyle 6'sı arası: tanyeri ağarırken sona erer.

7.30'a doğru, gündoğuşundan az önce. 9'a doğru.

Öğle (rahiplerin tarlada çalışmadıkları bir manastırda, kışın, aynı zamanda öğle yemeği vakti).

Öğleden sonra saat 2'yle 3 arası. 4.30'a doğru, günbatımı (Kural, karanlık basmadan akşam yemeği yenmesini öngörür). 6 dolayları (rahipler saat 7'den önce ya-_________________ tariar)1

1. Kanonik saatlerin bizde tam karşılıkları olmadığından, Latince kökenli sözcüklerin etimolojik anlamlarına her zaman uygun düşmese de, Türkçe karşılıkların seçiminde, bu saatlerin belirledikleri zamanı esas alarak, bunlara olabildiğince denk düşecek zamanlan belirleyen sözcükleri kullandım.

(Çev.)

Prima (Tansökümü) Terza (Sabah) Sesta (Öğle)

Nona (İkindi) Vespro (Günbatımı)

Compieta (Akşam)

15

Saatlerin hesaplanması, kuzey İtalya'da, Kasım sonunda, güneşin yaklaşık 7.30'da doğup öğleden sonra 4.40'ta batması esasına dayanmaktadır.

16

'GULUN ADI' ÜZERİNE

Umberto Eco ve Gülün Adı

İtalya'da, Bologna Üniversitesi'nde öğretim üyesi, semiolog, tarihçi, filozof, estetikçi, ortaçağ uzmanı ve James Joyce üstüne derin araştırmalar yapmış çok yönlü bir bilim adamı olan Umberto Eco'nun bu ilk romanı, İtalya'da ilk yayımlanışından (1980) bu yana tam on üç kez basıldı; yirmiyi aşkın dile çevrildi; tüm dünyada olağanüstü bir ilgi uyandırdı; yankıları hâlâ sürüyor. Gülün Adı'nm başarısında, kuşkusuz, çağımızda, Rönesans'tan bu yana alışılagelenin dışında bir yaklaşımla -özellikle kentleşme ve dolayısıyla kentsoylu sınıfının ortaya çıkışı ve demokratik kurumların oluşum süreci açısından- gittikçe arlan bir ilginin odak noktasını oluşturan ortaçağ konusunda Eco'nun derin ve dolaysız bilgisinin büyük payı var. Gerçekten de Eco günümüzü yalnızca televizyon aracılığıyla tanıdığını, ı,ysa ortaçağı doğrudan, dolaysız olarak bildiğini söylüyor. Tam anlamıyla ve her bakımdan ortaçağ dünyasını yansıtmakla birlikte, Gülün Adı kesinlikle çağdaş bir roman. Okura o çağla çağımız arasında kaçınılmaz analojik bağlar kurmayı esinliyor. Gerçi Eco romanını tasarlarken alegorik bir düşünceden yola çıkmadığını belirtiyor; ancak Gülün Adı'mn, on dördüncü yüzyıl yerine on ikinci yüzyıla ilişkin olsaydı da, o yüzyılın sorunlarıyla yüzyılımızın sorunları arasında gene de koşutluklar kurulacağını, giderek, taş

çağına ait bir kitap yazmış olsaydı bile, o çağla çağımız arasında binbir benzerlik bulunacağını, çünkü geçmişi çağdaş bir kimsenin gözüyle görmeden, tarih biliminin söz konusu olamayacağını söylüyor.

Örneğin terörizmin dinsel, mistik bir olgu olduğunu, Marksizmle hiçbir ilişkisi olmadığını, okurun çağımızla ortaçağ arasında bu açıdan koşutluk kurmasının nedeninin bu olduğunu öne sürüyor. Tüm bunların yamsıra ve her şeyden öte, Gülün Adı'm böylesine önemli kılan, onun özgün ve çağ-Gülün Adı

17/2

daş romana yepyeni bir uzun soluk getiren bir roman olması: bir anlamda, ortaçağ art alanında gelişen bir tarihsel roman, bir anlamda da ustaca kurulmuş polisiye bir öykü ve en önemlisi, olağanüstü bir dil ve sanat yapıtı.

Hıristiyanlık ve dolayısıyla Batı siyasal ve genel tarihinin dönüm noktalarından biri olan, Papa ile İmparator arasındaki atama yetkisi savaşımının aşamalarından birini oluşturan bir zaman diliminde geçiyor olay: 1327 Kasım'ının son haftasında, Kutsal Roma İmparatoru Bavyerah Ludwig'in Paris'i kuşatıp Roma'ya doğru inmeye başladığı sırada, Papa XXII. Ioannes, Perugia Ruhanî Meclisi'nde, İsa'nın hiçbir mal varlığına sahip olmadığını öne sürmüş olan Fransiskenlerin başkanı Cesena'lı Michele'nin Avignon'a, yanına gelmesini istemektedir. Tıpkı yirmi yıl önce yenilgiye uğratılmış ve yakılmış olan, Rebello dağında karargâh kurmuş Dolcino'-nun silahlı çeteleri gibi, sapkın Fransiskenler de kovuşturulmak! a, yakılmakta, ateşleri tüm İtalya'yı ve Fransa'yı ışığa boğmaktadır. Eco'nun, Gülün Adı adlı romanının -ya da Melk'li Adso'nun gizemli elyazmasının - konusunu oluşturan olaylar, yukarı İtalya'da bir manastırda, böyle bir dinscl-siyasal art alanda gelişiyor. Melk'li Adso, "nazik" ve açık seçik olmayan diplomatik bir görevle bu manastıra gönderilen Baskerville'li William'a eşlik eden bir Benediklen çömezidir. Baskerville'li William, tanrıbilim açısından, inanç ve usun bir bileşimini yapmak^

için girişilen tüm çabaları yadsırken, doğa bilimi açısından, bilgiyi doğrulanabilir yaşantıların sınırları dışına taşırmayan bir ampirist olarak ortaçağ düşüncesinde bir dönüm noktasını belirleyen Ockham'lı William'in ve Pa-dua'h Marsilio'nun arkadaşıdır. Eskiden sorgucu olan William, manastıra varır varmaz bir dizi gizemli olayı çözme sorunuyla karşı karşıya bulur kendini: Manastırın görkemli, görkemli olduğunca gizemli ve yalıtılmış dünyasında, Papa ve İmparator'un temsilcileri arasında bir uzlaşma ortamı yaratmak için yapılacak önemli toplantının eşiğinde bir ölüm olayıyla başlayan ve yedi günde yedi ölümle süren, rahipleri ve tüm manastır halkını büyük bir kaygı ve yılgınlığa salan ölümler dizisini aydınlatmak...

William, kanonik saatlerle belirlenen zaman birimleri içinde meydana gelen olayların gelişimini büyük bir ustalıkla sunuyor ve

18

yedinci günün (romanın da) sonunda, olayların dolaşık çilesini iplik iplik çözerek, gizemi açıklığa kavuşturuyor. Bir polisiye roman yazarının pırıl pırıl mantığıyla, yerinde, ince ipuçları vererek okurun olayların dokusunu adım adım kavramasını sağlıyor. Hıristiyanlık düşüncesine ilişkin kuramsal tartışmalar olayların akışını kesintiye uğratıyormuş gibi görünse de, gerçekte bu tartışmalar - ilk bakışta onlara açık seçik ışık tutmasa bile- "merak" öğesini, ortadan kaldırmak bir yana, hep diri tutuyor.

Konumuyla, mimarisiyle, bir Benedikten manastırının tüm görkemiyle, özellikle kitaplığının zenginliğiyle bütün ortaçağ dünyasına ün salmış olan bu manastırda, İmparator ve Papa'nm temsilcileri arasında tartışılan İsa'nın yoksulluğu konusu, gerçekte Ki-lise'nin zenginliğinin, dolayısıyla Kilise'nin siyasal gücünün (erkinin) tartışılmasıdır. William'in, dinsel erkle siyasal erkin özdeşleş-tirilmesine karşı öne sürdüğü -kuşkusuz Hıristiyan inancından kaynaklanan- sav, laiklik düşüncesinin, giderek kuvvetler ayrımı ilkesine varacak olan çağdaş düşüncenin köklerinin ortaçağda olduğunun bir göstergesi.

Sonuç olarak, Eco'nun kitabının, yalnızca, Sherlock Holmes'-ler, Komiser Maigret'lcrle boy ölçüşen, giderek onları aşan üstün zekâ ürünü bir polisiye öykü olarak değil, insanlık tarihinin önemli bir kesitinde yer alan düşünsel çatışmaların sunuluşu, yazarın kendi sözcükleriyle, "kitaplardan sözedenbirkitap" olarak, üstün yazınsal nitelikleriyle de -tarihsel art alanı ülkemizi doğrudan ilgilendirmese bile - bizde de okurların çok yönlü ilgisini uyandıracağını umuyorum.

Romanın adı

Kitabın ilk baskısından üç yıl sonra, Umberto Eco, Alfabe-ta'frd (Haziran 1983, Sayı 49) yer alan, //

Nome della Rosa'ya ilişkin Poslille'de, romanına kaynaklık eden elyazmasının nasıl eline geçtiğine ve kitabın yazılış sürecine ilişkin ilginç açıklamaların ya-nısıra, çeşitli ülkelerden okurların kendisine yönelttikleri sorulan yanıtlarken, kitabın adına da değiniyor. Gerçekten de, ilk bakışta şaşırtıcı, ipucu

vermeyen bir ad, "Gülün Adı". Eco, bir romanın adının yorumsal bir anahtar olduğunu, oysa romanın, Eco'nun söz-19

cükleriyle, "yorumlar üreten bir makine" olduğunu, ama bir romanın ille de bir adı olması gerektiğini belirterek, Kimim ve Siyah, Savaş ve Banş gibi adların çağrıştırdıklarından kaçınmanın olanaksızlığına, öte yandan, baş kişinin adını taşıyan romanlarda, bu adın ba-zan yanıltıcı olduğuna, örneğin Goriot Baba'nm, okurun dikkatini Goriot Baba üstünde yoğunlaştırdığına, oysa bu romanın aynı zamanda Rastignac'ın ya da Vautrin'in (alias Collin'in) de destanı olduğuna, bunun gibi, Üç Silahşörler'in gerçekte dördüncünün öyküsü olduğuna değinerek, romanı için önce Suç Manastırı adını tasarladığını, ama sonra, okurun dikkatini yalnızca polisiye öyküde odak-laştıracağını düşünerek, bu adı bir yana bıraktığını, romana - düşlediği ad olan- Melk'liAdso adını da koymadığını, bunun nedeninin İtalya'da yayımcıların özel adlardan hoşlanmayışları olduğunu söylüyor. Oysa Adso, romanda yalnızca anlatıcının sesi, dolayısıyla da yansız bir ad olduğu için (kuşkusuz bir anlatıcının ne denli yansız olabileceği sorulabilir) yazarın anlayışına uygun düşerdi. Gülün A di'na gelince, Eco bu adı, kendisine, on ikinci yüzyılda yaşamış bir Bene-dikten olan Bernardo Morliacense'nin De coniemptu mundi'ûsân bir dizesinin esinlediğini; salt bir rastlantı sonucu bulduğu bu adı niçin seçtiğini şu sözcüklerle dile getiriyor: "Çünkü gül simgesel bir şeydir ve Öylesine anlamlarla yüklüdür ki, neredeyse hiçbir anlamı yoktur: gizemlidir gül ve bir gül, güllerin yaşantılarını yaşamıştır; bir gül, bir güldür; bir gül, bir güldür; bir gül,'bir güldür..."

Çeviriye değgin

Gülün Adı, çevirmeni üstesinden gelinmesi güç zorluklarla karşı karşıya bırakan bir kitap: Yoğun ortaçağ ortamı, Hıristiyan düşüncesinin kendine özgü kavram ve sözcükleri, yapıtın alegorik niteliği, şifrelerle dolu oluşu, düşüncenin büyük ölçüde tasımlarla gelişmesi, Latince alıntılar (Eco'nun, kitabın önsözünde, ortaçağ ortamını yansıtabilmek için, Latince olarak bırakmaya karar verdiğini açıkladığı alıntıların -özellikle ortaçağ Latince'si söz konusu olunca- Latince ile alfabeden başka uzak yakın hiçbir ilişkisi olmayan Türkçe gibi bir dile çevrilmesinin, örneğin, İtalyanca, İspanyolca, Fransızca gibi batı dillerine oranla çok daha büyük güç-20

lükler yaratması), sözdizimi ve yapısıyla dilin, özellikle biçemin yer yer çağdaş sayılamayacak bir İtalyanca oluşu, az rastlanan sözcüklere yer verilişi, Eco'nun kendine özgü mizahı ve şiiri... Kitap üstüne söyleşilerinden birinde (Le Monde (des Livres), 22 Şubat 1985, s. 16), kendisine yöneltilen, romanının başarısını neye bağladığına ilişkin soruyu yanıtlarken, Eco -hiçbirinin doğru olmadığını belirttiği- on iki değişik yorumdan söz ederek, Fransa'da yayımlanan Critique dergisinin, kitabın dilinin çeviriye çok yatkın olduğunu öne sürdüğüne de değiniyor. Bu sözlerin, örneğin Romence, Fransızca, İngilizce gibi Latince kökenli ya da doğrudan doğruya Latince'den dal sürmemiş olsa da, önemli ölçüde bu dilin etki-sçıde kalmış olan diller bakımından geçerli olsa bile, Türkçe için ne denli geçerli olabileceği kuşku götürür kanısındayım.

Her çeviri bir yorumdur, kuşkusuz; tıpkı yazmak gibi. Bir yapıtın başka bir dile çevrilmesinden söz ederken, anlatılmak istenen, gerçekte, o yapıtın başka bir dilde yeniden kurulmasıdır. Örneğin İtalyanca bir şiir Türkçe'ye üç kez çevrilirse, o dilde üç kez yeniden yaratılmış olur. Bunların her birinin, yorumun da ötesinde, bir dil olduğu söylenebilir. Özgün ya da kaynak yapıtın aynını bir başka dilde üretmek açısından bakılırsa, kanımca doğru olmayan, ama dilimizde daha uygun başka bir karşılık olmadığı için kullanageldiğimiz sözcükle, çevirmen'in serüveni bir anlamda umutsuzca bir girişimdir; çevirmen, en iyi durumda, bir özgün yapıtı, özünü olabildiğince koruyarak, biçcmini olabildiğince bir başka dilin - kimi zaman, sözcükleri, yapısı, sözdizimi, taşıyageldiği kültürel birikimi ve içeriğiyle bambaşka bir dilin-sözcükleriyle yeniden yaratabilmeyi, onun anlamını, estetik ve sanatsal değerlerini yansıtabilmeyi umabilir olsa olsa. Ne denli başarılı olursa olsun, hatta ermişçe bir sabır ve çabanın ürünü bile olsa, tüm kusurlardan arınmış bir çeviri ancak tasarlanabilir, belki de hiçbir zaman gerçekleştirilemez sanıyorum.

Kuşkusuz, okur dilerse, bu sözleri bir defensio olarak alabilir. Gülün Adı'nda rastlanabilecek yanlışlıklar, eksiklikler, tüm olası yanlış anlamalar ve gözden kaçmalar için okurların bağışlayıcılığına sığmıyorum.

Şadan Karadeniz

21

ÖNDEYİŞ

Başlangıçta Söz Vardı ve Söz Tanrı katındaydı ve Söz Tanrı'y-dı. Başlangıçta Tanrı katındaydı Söz ve Tanrı'ya bağlı her inançlı rahibin görevi, hiç değişmeyen, yadsınamaz gerçekliği doğrulanabilecek biricik olguyu, tekdüze bir şarkı söylercesine alçakgönüllülükle yinelemek olmalıdır. Ama, videmus nunc per speculum et in Jfenigmate1 ve gerçek, onunla yüzyüze gelmeden önce, dünyanın yanılgısı içinde, parça parça gösterir kendini (yazık, ne de okunaksız); bu nedenle, bize karanlık ve tümüyle kötülüğe yönelik bir istemin alaşımı gibi göründüğü zaman bile, onun güvenilir belirtile-• rini dile getirmeliyiz.

Zavallı bir günahkârın yaşamından başka bir şey olmayan yaşamımın sonuna varmış, saçlarım ağarmış, tıpkı dünyanın yaşlandığı gibi yaşlanarak, sessiz ve ıssız kutsallığının dipsiz kuyusunda yitip gitmeyi bekleyerek, meleklere yaraşır zekâların suskun ışığını ; bölüşerek, ağır, hasta gövdemle, sevgili Melk manastırının bu hücresine kapanıp kalmış, gençliğimde gözlemlediğim olağanüstü ve korkunç olaylara tanıklığımı, gördüklerimi ve işittiklerimi -bir taslak aramaya kalkışmaksızın, benden sonra geleceklere (eğer Dec-cal onlardan önce gelmemişse) imlerin imlerini bırakmak istercesine- sözcüğü sözcüğüne yineleyerek bu parşömen üstünde bırakmaya hazırlanıyorum; onları çözmek için yakarabilsinler diye.

İmparator Ludwig'in, Yüce Tanrı'nın tasarımlarına uygun olarak ve Avignon'da havarinin kutsal adına leke süren, tahta zorla el koyan, kutsal rütbeleri alıp satan, o adı kötüye çıkmış sapkını şaşırtarak (dinsizlerin XXII. loannes diye saygınlaştırdıkları Ca-hors'lu Jacques'in günahkâr ruhundan söz ediyorum) Kutsal Roma İmparatorluğu'na saygınlığını yeniden kazandırmak için İtalya'ya geldiği, Efendimizin doğumunun 1327. yılının sonuna doğru, şimdi adını vermememin yerinde ve dindarca olacağı manas-1. (LaL) Şimdi bir aynadan ve bilmece gibi görüyoruz. (Çev.)

23

tırda meydana gelen olayların açık bir tanığı olma lütfunu Tanrı esirgemesin benden.

Belki de, kendimi içine karışmış bulduğum olayları daha iyi anlayabilmek için, yüzyılın o yıllarında neler olup bittiğini, onları o zaman içinde yaşayarak anladığım ve daha sonra işittiğim başka öykülerle zenginleşmiş olarak şimdi anımsadığım gibi anımsamalı-yım, -eğer belleğim öylesine çok ve karışık olayların ipuçlarını birbirine bağlama yeteneğine hâlâ sahipse.

O yüzyılın ilk yıllarında Papa V. Clemens, Roma'yı yerel beylerin tutkularına av olarak bırakıp papalık makamını Avignon'a taşı-mıştı. Hıristiyanlığın kutsal kenti bir sirke ya da bir geneleve dönüşmüştü; adına cumhuriyet dense de, bir cumhuriyet değildi; silahlı çetelerin saldırısına, şiddet ve yağmaya uğruyordu. Din adamları, laik yargının dışında kaldıklarından, gözü dönmüş haydut çetelerine başkanlık ediyor, elde kılıç, soyuyor, günah işliyor, haksız kazanca dayalı ticaret örgütlüyorlardı. Caput Mundi'nin1, bir kez daha ve haklı olarak, Kutsal Roma İmparatorluğu'nun tacını giymek ve bir zamanlar kayzerlere ait olan dünyasal imparatorluğun saygınlığını yeniden sağlamak isteyen adamın amacı olması nasıl önlenebilirdi?

İşte bu yüzden, 1314'te, Frankfurt'ta beş Alman prensi, Bavye-ralı Ludwig'i imparatorluğun yüce başkanı seçmişlerdi. Ama aynı gün, Main'in karşı yakasında, hükümdarlık yetkisine sahip Ren Kontu ve Köln Başpiskoposu, aynı yüksek mevkiye Avusturyalı Frede-rick'i seçmişlerdi. Tek bir taht için iki imparator ve ikisi için de tek bir papa: gerçeklen büyük karışıklıklar yaratan bir durum...

İki yıl sonra Avignon'da, yetmiş iki yaşındaki Cahorsiu Jacques, XXII. Ioannes adıyla yeni papa seçildi; Tanrı esirgesin, özü doğru kişilere öylesine sevimsiz gelen bu adı bir daha hiçbir papa almasın. Fransız olup Fransa Kralına bağlı olan bu adam (o yozlaşmış ülkenin insanları hep kendi haklarının çıkarlarını gözetme eğiliminde olup, tüm dünyayı tinsel yurtlan olarak göremezler), bu serseri işbirlikçi din adamı

Templar Şövalyeleri'ne2, mallarına

1. (Lot.) Dünyanın Başı. (Çev.)

2. Templar Şövalyeleri ya da İsa'nın Yoksul Şövalyeleri: 1191de Kudüs'te, Hıristiyan hacıları korumak ve Müslümanlarla savaşmak için kurulmuş olan tarikat. Zamanla çok zenginleşen bu tarikat, İmparator IV. Philip'in kıskançlığını uyandırmış ve 1312'de, Papa V. Clemens tarafından ortadan kaldırılmıştır.

(Çev.)

24

el koyabilmek için (kanımca haksız olarak) son derece utanç verici suçlar yükleyen Güzel Filip'i desteklemişti. Bu arada Napoli'li Roberto, bu dolaplara karışarak, İtalya yarımadasının denetimini elinde tutmak için, Alman imparatorlarının hiçbirini tanımaması konusunda Papa'yı kandırmış, böylece kilise devletinin başında kalmıştı.

1322 yılında Bavyera'lı Ludwig, rakibi Frederick'i yenilgiye uğrattı. Bir imparatordan, iki imparatordan korktuğundan daha da çok korkan Ioannes, yengi kazanan imparatoru aforoz etti; buna karşılık, o da Papa'yı sapkın olarak yadsıdı. Aynı yıl, Fransis-ken1 rahiplerinin oluşturdukları ruhanî meclisin Perugia'da toplantını ve başkanları Cesena'lı Michele'nin, Tincilerin2 (bunlardan ileride daha çok söz etme fırsatını bulacağım) dileklerini kabul ederek, İsa'nın yoksulluğunu, onun havarileriyle birlikte bir şeye sahip olduğu zaman da, ona yalnızca usus facti3 olarak sahip olduğunu inanç ilkesi olarak ilan ettiğini söylemek yerinde olur. Tarikatın erdemini ve saflığını koruma amacına yönelik değerli bir karar; ama bu karar Papa'nın hiç hoşuna gitmedi; belki de bunda, kendisinin kilisenin başı olarak, imparatorluğun piskoposları seçme hakkına karşı çıkan, tersine papalık tahtının imparatoru atama yetkisini öne süren savlarını tehlikeye düşüren bir ilke seziyordu. Bu ya da başka nedenlerle harekete geçerek, 1323'te Fransisken önerilerini, Cum inter nonnullos4 buyruğuyla mahkûm etti.

Ludwig'in, şimdi Papa'nın düşmanları olan Fransiskenleri kendi olası bağlaşıkları gibi görmesi sanırım bu sırada oldu. Bunlar İsa'nın yoksulluğunu vurgulayarak, şu ya da bu biçimde, imparatorluk tanrıbilimcilerinin, adlarını vermek gerekirse, Padua'lı Marsilio'yla Jandun'lu Cohn'un düşüncelerini güçlendiriyorlardı. Sonunda, burada anlatmakta olduğum olaylardan birkaç ay önce, yenik Frederick'le anlaşmaya varmış olan Ludwig İtalya'ya iniyor,

1. Fransisken tarikatı: 1209 yılında İtalya'da Assisi'li Ermiş Francesco tarafından kurulmuş, yoksul bir yaşam sürmeyi ve tövbe etmeyi öngören tarikat. (Çev.)

2. Tinciler: Ermiş Francesco'nun ölümünden sonra Fransisken tarikatı içinde beliren görüş ayrılıkları sırasında ortaya çıkan, tarikat ilkelerinin katı bir biçimde uygulanmasından yana bir okul. 13. ve 14.

yy.'larda Tinciler'in önderleri arasında, Pietro Giovanni Olivi, Clare-no'lu Angelo ve Ubertino'lu Casale vardı. (Çev.)

3. (Lat.) Bilfiil kullanım. (Çev.)

4. Papalık buyrukları, buyruk metninin ilk üç sözcüğüyle anılırdı. (Çev.) 25

Milano'da taç giyiyor, kendisini olumlu karşılamış olmalarına karşın vikontlarla çatışmaya giriyor.

Pisa'yı kuşatıyor, Lucca ve Pis-toia dükü Castruccio'yu imparatorluk papazlığına atıyor (kanımca, hiç de iyi etmedi, çünkü, belki de Faggiola'lı Uguccione dışında, ondan daha acımasız bir adam görmedim) ve yerel bey Sciar-ra Colonna'nın çağrısı üzerine Roma'ya girmeye hazırlanıyordu.

Ludwig'in yanında savaşan, onun baronları arasında hiç de önemsiz olmayan babam beni -Melk manastırında genç bir Bene-dikten1 çömezi- manastırın dinginliğinden uzaklaştırdığında durum buydu.

İtalya'nın olağanüstü güzelliklerini görmem ve imparatorun Roma'da taç giyme töreninde bulunmam için beni de kendisiyle birlikte götürmeyi akıllıca buluyordu. Ama Pisa kuşatması babamın tüm dikkatini askerî kaygılara çekti. Ben de, bundan yararlanarak, biraz aylaklıktan, biraz da öğrenme isteğinden,

Tosca-na'nın kentlerinde dolaştım. Ama annemle babam, bu disiplinsiz, başıboş yaşamın, kendini düşünce yaşamına adamış bir yeniyetme için uygun olmadığını düşünüyorlardı. Böylece, benden hoşlanmış olan Marsilio'nun öğüdüyle kendisini ünlü kentlere ve eski manastırlara götürecek bir görev üstlenmek üzere olan bilgili bir Fransis-ken'in, Baskervillc'li rahip William'in yanına vermeyi kararlaştırdılar beni. Böylece William'in hem yazmanı, hem öğrencisi oldum; bundan ötürü de hiç pişmanlık duymadım; çünkü onunla birlikte, şimdi yaptığım gibi bizden sonra geleceklere iletmeye değer olaylara tanık oldum. *

Rahip William'in aradığı şeyin ne olduğunu o zaman bilmiyordum; doğruyu söylemek gerekirse bugün de bilmiyorum bunu; sanırım kendisi de bilmiyordu; çünkü davranışlarını yöneten tek şey, gerçeğe ulaşma isteği ve -her zaman beslediğini gördüğüm -gerçeğin belli bir anda ona görünen şey olmadığı kuskusuydu. Belki de o yıllarda çok sevdiği araştırmalarından, din dışı görevlerle uzaklaştırılmıştı.

William'a verilen görev yolculuk boyunca benim için gizli kaldı; daha doğrusu, bana söz etmedi bundan.

Ancak, yol boyunca durakladığımız manastırların başrahipleriyle konuşmalarından kulağıma çalınanlardan, bu görevin niteliğine ilişkin

1. Yaklaşık 480-547 yıllan arasında yaşamı; olan Nursia'lı Ermiş Benedict tarafından kurulmuş olup, adını ancak 14. yy.'ın ikinci yansında bu ermişin adından alan bir tarikat. (Çev.) 26

bir fikir edindim. Ama daha sonra anlatacağım gibi, hedefimize ulaşıncaya değin tam anlamıyla anlamadım bunu. Kuzeye doğru yöneldik; ancak yolculuğumuz düz bir çizgi izlemedi; çeşitli manastırlara uğradık. Böylece, en son varacağımız yer doğudayken batıya döndük; neredeyse Pisa'dan Santiago'ya giden hac yolu doğrultusunda uzanan sıradağları izleyerek, sonradan ortaya çıkan korkunç olayların daha yakından tanımaktan beni alakoyduğu bir yerde konakladık; o yerin beyleri imparatora bağlıydılar; bizim tarikatımızdan olan rahiplerin hepsi de oybirliğiyle, sapkın, yozlaşmış Papa'ya karşı çıkıyorlardı. Yolculuğumuz, çeşitli olaylar arasında iki hafta sürdü; o süre içinde yeni üstadımı tanıma olanağı buldum (hep inandığım gibi, hiçbir zaman yeterince değil).

Aşağıdaki sayfalarda kişilerin betimlemesine girmek istemiyorum -bir yüz anlatımının ya da bir el kol deviniminin, sessiz ama açık anlatımlı bir dilin belirtisi gibi göründüğü zamanlar dışında-çünkü, Boethius'un dediği gibi, hiçbir şey, güz geldiğinde kır çiçekleri gibi kuruyup değişen dış görünüşten daha geçici değildir; hem bugün Başrahip Abbone'nin sert bakışlı gözleri ve solgun yanakları olduğunu söylemenin ne anlamı var, o ve çevresindekiler çoktan toprak olmuş, bedenleri ölümcül toprak griliğine bürünmüş, yalnızca ruhları, Tanrı'nın lütfuyla, hiçbir zaman sönmeyecek bir ışıkla parlarken? Ama William'i bir kez olsun betimlemek isterim; çünkü kendine özgü çizgileri beni etkiledi; üstelik, kendilerinden daha yaşlı ve daha akıllı bir adama yalnızca sözcüklerinin büyüsü ve bedeninin yüzeysel biçimiyle de bağlanmak gençlerin özelliğidir -bedensel sevginin (belki de biricik saf biçimi olan) bu biçimini bulandıracak en küçük bir kösnü gölgesi olmaksızın-davranışlarını incelediğimiz, kaş çatışlarını, gülümseyişlerini gözlemlediğimiz bir babanın bedeni gibi.

Bir zamanlar erkekler yakışıklı ve boylu bosluydular (şimdiyse çocuk ve cüce); ama bu, yaşlanmakta olan dünyanın acıklı durumuna tanıklık eden birçok nedenden yalnızca biri. Gençler artık hiçbir şey öğrenmek istemiyorlar, bilim geriliyor, tüm dünya tepe-taklak olmuş, körler körleri yönetiyor ve onları uçuruma sürüklüyorlar, kuşlar, daha uçmayı öğrenmeden yuvadan ayrılıyor, eşekler çalıyor, öküzler oynuyor. Meryem artık düşünsel yaşamı sevmiyor, Marta artık etkin yaşamdan hoşlanmıyor, Leah kısır, Raşel

27

tensel açıdan bakıyor her şeye, Cato genelevlere dadanmış, Lucretius kadınsı olmuş. Her şey çığırından çıkmış. O günlerde, Tan-rı'ya şükür, üstadımdan öğrenme isteğini ve yollar engebeli de olsa varolan doğru yol duygusunu öğrendim.

Rahip William'in dış görünüşü, o sıralarda, en dalgın bir gözlemcinin bile dikkatini çekecek gibiydi.

Boyu normal bir adamın boyundan uzundu; öyle inceydi ki, daha da uzun görünüyordu. Gözleri keskin ve içe işleyiciydi; ince ve hafif gagamsı burnu yüzüne tetikte bir adam anlatımı veriyordu (ileride

sözünü edeceğim durgunluk anları dışında). Çenesi güçlü bir isteği açığa vuruyordu; Hibernia1 ve Northumbria arasında doğmuş olanlarda sık sık gördüğüm türden çillerle kaplı uzun yüzü ara sıra kararsızlık ve şaşkınlık anlatımı taşısa da. Zamanla, güvensizlik gibi görünen şeyin yalnızca merak olduğunun bilincine vardım; ama başlangıçta, daha çok doymak bilmez ruhun bir tutkusu sandığım bu erdeme ilişkin olarak çok az şey biliyordum. Akılcı ruhun böyle bir tutkuya kapılmaması, yalnızca (kanımca) en başından bildiği gerçekle beslenmesi gerektiğine inanıyordum.

Daha çocuk olduğumdan, önce kulaklarından fışkıran sarımsı saç tutamlan ve sarışın, gür kaşları hemen etkilemişti beni. Belki elli bahar görmüştü; çok yaşlı sayılırdı; ama yorulmak bilmez bedeni, çoğu kez benim bile yoksun olduğum bir esneklikle deviniyordu. Üstüne aşırı bir etkinlik geldiğinde, enerjisi tükenmez görünüyordu. Ama zaman zaman, güçsüzlük anlarında, damarında bir yengeçlik varmış gibi geri geri çekiliyordu; onun hücresinde, ot yatağının üstüne uzanmış, yüzünün tek bir kasını bile oynattnaksı-zın, ağzından tek tük hücreler çıkararak saatlerce yattığını gördüm. Böyle durumlarda gözlerinde boş, dalgın bir anlatım belirirdi; onun, insana düşler gördüren uyuşturucu bir bitkinin etkisi altında olduğundan kuşkulanacak olurdum; ama yaşamına yön veren açık mizacı, bu düşünceyi zihnimden uzaklaştırmaya iterdi beni. Bununla birlikte, yolculuk sırasında bazan onun bir çayırlığın kıyısında, bir ormanın eteğinde durup bir bitki (sanırım hep aynı) topladığını saklamayacağım; sonra dalgın bir bakışla onu çiğne-1. İrlanda'nın Latince adı. (Çev.)

28

meye kovulurdu. Birazını alıkoyar, büyük gerilim anlarında yerdi (manastırda az gerilimler yaşamadık!). Bir kez, ona bunun ne olduğunu sorduğumda, gülümseyerek iyi bir Hıristiyan'ın bazan imansızlardan da bir şey öğrenebileceğini söyledi; tadına bakmama izin vermesini isteyince de, tıpkı konuşmalar için olduğu gibi, basit insanlar için de, paidikoi, ephebikoi ve gynaekeioi'nin1 söz konusu olduğunu, böylece, yaşlı bir Fransisken'e iyi gelen otların, genç bir Benedikten'e iyi gelmeyeceğini söyledi.

Birlikte olduğumuz süre içinde, çok düzenli bir yaşam sürme olanağı bulamadık; manastırda da geceyi uyanık geçiriyor, gündüzleri bitkin düşüyorduk; ayinlere de düzenli olarak katılmıyorduk. Ama yolculuğumuz sırasında, çok seyrek olarak, akşam duasından sonra uyanık kaldı; alışkanlıkları da sadeydi. Kimi zaman, manastırda da yaptığı gibi, bütün günü sebze bahçesinde dolaşıp bitkileri, sanki kuvars ya da zümrütmüşler gibi inceleyerek geçirirdi; onun, hazine mahzeninde dolaşırken zümrüt ve kuvars kakma bir mücevher kutusuna, tıpkı bir alıç dizisine bakar gibi baktığını da gördüm. Kimi zaman bütün bir günü kitaplığın büyük salonunda (çevremizde korkunç bir biçimde öldürülen rahiplerin cesetleri gün gün artarken) elyazmalannın sayfalarını, sanki sırf eğlence olsun diye çevirerek geçirirdi.

Bir gün onu bahçede, görünürde bir amacı olmaksızın, yaptığı işler için Tanrı'ya hesap vermek zorunda değilmişçesine dolaşırken buldum. Benim tarikatımda vakit geçirmenin bambaşka bir yolunu öğretmişlerdi bana; bunu ona söyledim. Evrenin güzelliğinin, yalnızca çeşitliliğin birliğinden değil, birliğin çeşitliliğinden de kaynaklandığı yanıtını verdi. Bu bana kaba deneyselliğin buyurduğu bir yanıt gibi göründü; onun ülkesinin insanlarının, nesneleri çoğu kez, usun aydınlatıcı gücünün görünürde çok az işlevi olduğu biçimlerde tanımladıklarını sonra öğrendim.

Manastırda geçirdiğimiz dönem sırasında ellerini hep kitapların tozu, daha yeni yapılmış minyatürlerin yaldızı ya da Severi-nus'un hastanesinde dokunduğu sarımsı maddeler bulaşmış olarak gördüm. Elleri olmadan düşünemezmiş gibi görünürdü; o zaman bana, daha çok bir mekanik uzmanına yaraşır görünmüş

1. (Yun.) Paidikoi: çocuksu, çocuğa özgü; Ephebikoi: genç, gençlere ilişkin; Gynaekeioi: kadınsı, kadınca, kadına özgü. (Çev.)

29

olan bir özellik (bir mekanik uzmanının zina işleyen biri olduğu, tertemiz bir evlilik bağıyla bağlı olması gereken düşünsel yaşamın sınırları içinde zina işlediği öğretilmişti bana); ama en kırılgan nesnelere, örneğin yeni resimlenmiş bazı elyazmalarına ya da zamanla aşınmış ve mayasız ekmek gibi kolay

ufalanabilir sayfalara dokunduklarında bile, tıpkı makinelere dokunurken olduğu gibi, ellerinin olağanüstü ince bir dokunuşu varmış gibi gelirdi bana; gerçekten, bu garip adamın yol çantasında, daha önce hiç görmediğim, olağanüstü takımlarım dediği araç gereçler taşıdığını söylemeliyim. Araç gereçler, doğanın maymunu olan sanatın ürünüdür, derdi; onun biçimlerini değil, işleyişini yeniden üretirler, Böylece, bana saatin, uslurlapın ve mıknatısın yarattığı mucizeleri açıkladı. Ama başlangıçta bunun büyü olmasından korktum; bazı dingin gecelerde, o (elinde tuhaf bir üçgen), ayakta durmuş yıldızları seyrederken, ben uyuyormuş gibi yapıyordum. İtalya'da ve ülkemde daha önce tanıdığım Fransiskenler basit, çoğu kez okuma yazma bilmeyen adamlardı; bilgisi beni şaşırttı. Ama o, gülümseyerek bana ülkesinin adalarında yaşayan Fransiskenlcr'in başka bir kalıptan dökülmüş olduklarını söyledi: "Roger Bacon, saygı duyduğum üstadım, tanrısal tasarımın bir gün makine bilimini, bu doğal ve sağlıklı büyü bilimini içine alacağını öğretti bize. Gün gelecek, doğanın gücünden yararlanılarak, unico homine regente1 ve yelkenli ya da kürekle hareket eden gemilerden çok daha hızlı gemiler yapılacak; öyle arabalar olacak ki *ut sine animali movcan-tur cum impetu inaestimabili, et instrumenta volandi el homo se-dens in medio instrumenti revolvens aliquod ingenium per quod alae artificater compositae aerem verberent, ad modum avis vo-lanlis2. Kocaman ağırlıkları kaldırabilcn araç gereçler, denizin dibinden giden taşıtlar yapılacak."

Bu makinelerin nerede olduklarını ona sorduğum zaman, bana bunların eski zamanlarda yapılmış

olduğunu, kimilerinin de zamanımızda yapılmakta olduğunu söyledi: "Uçan araç bir yana; onu hiç görmedim, onu göreni de görmedim; ama onu tasarlayan

1. Tek bir adamın yönettiği. (Çev.)

2. (Lat.) "Hayvanlar tarafından hareket ettirilmeksizin, ölçülmez bir hızla gidecekler ve içlerinde oturan bir adam bir kolu çevirince, tıpkı uçan kuşlar gibi, yapay kanatlarını havada çırparak uçan donanımlar yapılacak." (Çev.)

30

bir bilgin biliyorum. Sonra, ırmakların üstüne, sütun ya da başka dayanaklar olmaksızın köprüler kurulabilir, adı işitilmemiş başka makineler de yapılabilir. Ama bunlar henüz ortada yoksa kaygılan-mamalısın; çünkü bu, onların ileride var olmayacakları anlamına gelmez. Hem, sana söylüyorum, Tanrı onların var olmasını istiyor; kuşkusuz, bunlar daha şimdiden onun zihninde var, Ock-ham'lı dostum düşüncelerin bu biçimde var olduklarını yadsısa da; bunu, tanrısal doğayı belirleyebileceğimiz için söylemiyorum; kesinlikle, doğaya hiçbir sınır koyamayacağımız için söylüyorum." Bu, ondan duyduğum tek çelişkili önerme değil; bugün de daha yaşlı ve daha akıllı olmama karşın, William'in Ockham'lı arkadaşına nasıl öylesine güven duyabildiğini ve Bacon'un sözleri üstüne nasıl ant içebildiğim tam anlamıyla anlamış değilim. Ama o karanlık zamanlarda, akıllı bir adamın birbirleriyle çelişen şeyler düşünmek zorunda olduğu da bir gerçek.

Birader William'a ilişkin olarak, o zaman edindiğim kopuk kopuk izlenimleri en başından bir araya getirmek istercesine, saç-masapan şeyler söyledim belki de. Onun kim olduğunu ve ne yaptığını, siz, sevgili okurlarım, manastırda geçirdiğimiz günlerde yaptıklarından, belki de daha iyi çıkaracaksınız. Size olağanüstü ve korkunç olayların tam bir taslağından çok bir listesini (evet, bunu) sunmaya söz verdim ben.

Böylece, üstadımı günden güne daha iyi tanıyıp yolculuğumuzun birçok saatini, yeri geldikçe azar azar anlatacağım, uzun konuşmalarla geçirdikten sonra, manastırın bulunduğu tepenin eteklerine vardık.

Şimdi öykümün de manastıra ulaşma vakti geldi; dilerim olanları anlatmaya hazırlanırken elim titremesin.

31

w

a o z

Birinci Gün TANSÖKÜMÜ

Manastırın eteklerine varıyoruz; William çabuk . '¦-. kavrama yeteneğini kanıtlıyor.

, Kasım sonlarında güzel bir sabahtı. Gece boyunca az kar yağ-rf%tı; ama toprak üç parmak kalınlığını aşmayan soğuk bir örtüyle örtülmüştü. Karanlıkta, alacakaranlık duasının hemen ardından, vadideki bir köyde âyini dinlemiştik. Sonra, güneş doğunca dağlara doğru yola koyulduk.

Dağın çevresinden dolanan dik keçi yolunu güçlükle tırmanırken manastırı gördüm. Şaşırdım, manastırı dört bir yandan kuşatan, tüm Hıristiyan dünyasında görülenlere benzeyen duvarlar değildi beni şaşırtan; sonradan Aedificium1 olduğunu öğrendiğim yığındı. Uzaktan bir dörtgen gibi görünen sekizgen bir yapıydı bu (Kutsal Kent'in sağlamlığını, içine işlemezliğini gösteren kusursuz bir biçim). Güney duvarları manastırın bulunduğu düzlükte yükseliyor, kuzey duvarlarıysa, dimdik üstünde yer aldıkları dağın kıvrımlarının içinden çıkıyormuş gibiydi. Aşağıdan bakıldığında, belli noktalarda kayalık, rengi ve dokusu değişmeksizin, gökyüzüne doğru uzuyormuş ve bir noktada burç ve kuleye dönüşüyormuş gibi görünüyordu diyebilirim (yeryüzüyle gökyüzünü yakından tanıyan devlerin işiydi bu): Üç sıra pencere, yüksekliğinin üçlü uyumunu dile getiriyordu; öyle ki, yerde dörtgen gibi görünen, gökte tinsel bir üçgen oluyordu. Yaklaşınca, dörtgen biçimin köşelerinin her birinden, beş kenarı dışarıdan görülen yedigen birer kule oluştuğunu gördük -yani, dışarıdan beşgen gibi görünen daha küçük dört yedigeni üreten büyük sekizgenin sekiz kenarının dördü gö-1. Aedificium, Latince yapı demektir. Daha dar anlamda ise, kamu yapıları anlamına gelir. Burada, manastırın yapılar bütünü içinde yer alan Aedifıcium'un birinci katında mutfak ve yemekhane, onun üstündeki iki katta da, yazı salonuyla kitaplık bulunmaktadır. (Çev.) 35

rülüyordu. Böylece, her biri ince bir tinsel anlamı açıklayan bunca kutsal sayının beğeniye değer uyumunu kim olsa görebilirdi. Sekiz, her dörtgenin mükemmellik sayısı; dört, İncil'lerin sayısı; beş, dünyanın bölgelerinin sayısı; yedi, Kutsal Ruh'un kayralarının sayısı. Kitlesi ve biçimiyle Aedificium, İtalya yarımadasının güneyinde, daha sonra gördüğüm Castel Ursino ya da Castel del Mon-te'yi andırıyordu; ama ulaşılmaz konumundan ötürü onlardan daha saygın görünüyor, yavaş yavaş yaklaşan yolcuda korku uyandırıyordu. Çok berrak bir kış sabahıydı; yapıyı ilk kez fırtınalı günlerdeki görünümüyle görmeyişim şanslılık oldu.

Gene de, insanda sevinçli duygular uyandırdığını söyleyemeyeceğim. Korku ve gizli bir tedirginlik yarattı bende. Tanrı bilir, bunlar benim olgunlaşmamış ruhumun yarattığı hortlaklar değildi: devlerin işe koyuldukları gün ve rahiplerin aldanmış istemlerinin yapıyı kutsal sözcüğün korunmasına adama yürekliliğini gösterme- j lerinden önce, taşa kazınmış kuşku götürmez belirtileri doğru olarak yorumluyordum.

Küçük katırlarımız ana yolun iki yan yo! oluşturarak üçe ayrıldığı dağın son dönemecini de kıvrılınca, üstadım bir süre çevresine bakınmak için durdu: Yolun iki yanına, yola, bir dizi yaz kış yeşil çamın bir ara kardan bembeyaz, doğal bir çatı oluşturduğu yolun üst kısmına baktı.

"Zengin bir manastır," dedi. "Başrahip gösterişli törenlerden hoşlanıyor olmalı."

Onun beklenmedik açıklamalarını işitmeye alışkın olduğumdan, soru sormadım. Bunun bir nedeni de, yolun biraz ilerisinde bazı sesler işitmemiz ve bundan sonraki dönemeçte kaynaşan bir rahip ve hizmetçi kalabalığının belirmesiydi. İçlerinden biri bizi görünce büyük bir içtenlikle bize doğru geldi.

"Hoşgeldiniz, efendim," dedi, "kim olduğunuzu tahmin edebilirsem şaşmayın; çünkü ziyaretinizden haberimiz var. Ben manastırın kilercibaşısı Varagi-neii Remigio'yum. Eğer siz de sandığım gibi Baskervilleİi William Birader iseniz, Başrahip'e haber vermeli. Sen," -yanındakilcr-den birine buyurdu-

"yukarı çık, onlara ziyaretçimizin surlardan girmek üzere olduğunu bildir."

"Teşekkür ederim, kilercibaşı, Birader," diye yanıtladı üsta-36

dim içtenlikle, "beni karşılamak için araştırmanıza ara verdiğiniz için nezaketinizi daha da çok takdir ediyorum. Ama tasalanmayın. At buradan geçip sağdaki yola saptı. Çok uzağa gidemez; çünkü saman yığınına varınca durmak zorunda kalacak. O dik yamaca atılmayacak kadar zeki..."

"Ne zaman gördünüz onu?" diye sordu kilercibaşı.

"Onu hiç görmedik, değil mi, Adso?" dedi William eğlenirce-sine, bana doğru dönerek, "Ama, eğer Brunellus'u arıyorsanız, hayvan ancak dediğim yerde olabilir."

Kilercibaşı duraksadı. William'a, sonra yola baktı; sonunda, "Brunellus mu? Nereden bildiniz?" diye sordu. J^ "Hadi, hadi," dedi William, "Brunellus'u aradığınız açık; Başrahip'in sevgili atını; ahırınızın en iyi dörtnal koşan atı; beş kadem yüksekliğinde, donu kara, gür kuyruklu, küçük, yuvarlak toynaklı, ama dörtnah oldukça iyi; başı küçük, kulakları sivri, gözleri kocaman. Sağa doğru gitti diyorum size; ama siz gene de çabuk olun."

Kilercibaşı bir an duraksadı, sonra adamlarına işaret etti ve katırlarımız yeniden yokuşu tırmanmaya koyulurken sağdaki yol boyunca koştu. İçimi bir merak kemiriyordu; William'a soru sormak üzereydim, ama o beklememi işaret etti bana: Gerçeklen de birkaç dakika sonra sevinç çığlıkları işittik; rahipler ve hizmetçiler, atı yularından çekerek yolun dönemecinde belirdiler. Hepsi de biraz şaşkınlıkla bakarak yanımızdan geçip önümüz sıra manastıra doğru yürüdüler. Sanırım William, onların olanları anlatmalarına olanak vermek için, bineğinin adımlarını yavaşlattı. Her bakımdan çok yüce erdemleri olan üstadımın, kavrayışının çabukluğunu göstermek söz konusu olduğunda boş gurura kapıldığını anlamıştım; ince bir diplomat olarak yeteneklerini değerlendirdiğim için de, hedefine bilge bir adam olmanın sağlam ününün öncülüğünde varmak istediğini anladım.

"Şimdi söyleyin," dedim sonunda kendimi tutamayarak, "nasıl bildiniz?"

"Benim iyi Adso'm," dedi üstadım, "yolculuğumuz boyunca, dünyanın tıpkı kocaman bir kitap gibi bizimle konuşurken kullandığı belirtileri tanımayı öğretiyorum sana. Alanus de Insulis diyordu ki: 37

omnis mıındi creatııra

quasi liber et pittura

nobis est in speculum'

Tanrı'nın, yaratıkları aracılığıyla, ölümsüz yaşamdan bize söz ettiği sonsuz simgeler alayını düşünüyordu. Ama evren, Alanus'un sandığından daha konuşkandır; yalnızca en çok şeylerden değil (o zaman bunu hep üstü kapalı bir biçimde yapar), daha yakındaki şeylerden de söz eder; hem de çok açık seçik olarak. Sana bilmen gereken şeyleri yinelemekten neredeyse utanç duyuyorum. Kavşaklarda, daha yeni yağmış karda, solumuzdaki yola doğru yönelmiş bir atın toynak izleri çok açık seçik görülüyordu. Düzgün aralıklı olan bu izler, toynakların küçük ve yuvarlak olduğunu ve atın düzenli bir dörtnal gittiğini anlatıyordu -böylece, atın cinsini ve damarına basılmış bir hayvan gibi delice koşmadığını çıkardım. Çamların doğal bir dam oluşturdukları noktada, bir buçuk metre yüksekliğinde, taze kopmuş sürgünler vardı. Hayvanın, sağındaki yola sapmak için güzel kuyruğunu savurarak hışımla dönmüş olması gereken yerde, dikenli çalılar arasında hâlâ uzun atkılları duruyordu... Son olarak, o yolun saman yığına gittiğini bilmediğini söyleyemezsin; çünkü aşağı dönemeçten çıkarken, büyük güney kulesinin altında, artıkların yardan aşağı dökülerek kan lekelediğini gördük; üç yol ağzının durumundan anlaşıldığına göre, yol ancak bu yöne gidebilirdi."

"Doğru," dedim, "ama, küçük baş, ^ivri kulaklar, iri gözler..." "Bunların böyle olup olmadıklarını bilmiyorum, ama rahiplerin buna kesinlikle inandıklarına kuşku yok. Scvil'li İzidor, bir atın güzel olması için, 'ut sit exiguum caput et siecum propre pel-le ossibus adhaerente, aures breves et argutae, oculi magni, nares patulae, erecta nervix, coma densa et cauda, ungularum soliditate fixa rotunditas'2

olması gerektiğini söyler. Eğer oradan geçtiğini çıkardığım at, ahırdaki atlarının gerçekten en iyisi

olmasaydı, onu

1. (Lat.) Dünyadaki tüm yaratıklar kitap ve resim gibi

aynadaki gibidir bizim için (Çev.)

2. (Lat.) Başının küçük, derisinin kemiklere yapışık (gergin), kulaklarının kısa ve sivri, gözlerinin iri, burun kanatlarının geniş, boynunun dik, yelesinin ve kuyruğunun gür, toynaklarının sağlam ve yuvarlak'(Çev.)

38

aramak için yalnız seyislerin değil, kilercinin de seferber olmasını açıklayamazdım. Dahası, bir atı güzel bulan bir rahip, doğal biçimi ne olursa olsun, onu ancak yetkili kişilerin betimledikleri gibi görür -burada bana doğru bakıp kurnaz kurnaz gülümsedi- bu kişi bilgin bir Benedikten olursa..."

"Peki," dedim, "Brunellus nereden çıktı?" "Kutsal Ruh sana akıl ihsan etsin, oğul!" diye bağırdı üstadım.

"Başka ne olabilirdi ki? Şimdi Paris'te rektör olmak üzere olan büyük Buridan bile, güzel bir attan söz etmesi gerektiğinde, bundan daha doğal bir ad bulamadı."

Üstadım böyleydi işte. Yalnızca doğanın kitabını okumayı bilmekle kalmıyordu, rahiplerin kutsal kitapları nasıl okuduklarını ve o xitaplar aracılığıyla nasıl düşündüklerini de biliyordu. Göreceğimiz gibi, ilerideki günlerde ona yararlı olacak bir yetenek. Üstelik açıklaması o noktada bana öylesine açık seçik göründü ki, bunu kendi kendime keşfedemeyişimden doğan küçülmüşlüğümü, yalnızca bu buluşu paylaşmaktan duyduğum gurur yeniyor, kavrayışımdan ötürü neredeyse kendi kendimi kutluyordum.

Gerçeğin gücü öyledir; tıpkı iyilik gibi kendiliğinden yayılır. Bana bu güzel açıklama bağışlandığı için efendimiz İsa Mesih'in kutsal adına övgüler olsun.

Ama yolundan sapma, ey öyküm, çünkü yaşlanmakta olan bu rahip ayrıntılar üstünde gereğinden çok oyalanıyor. Manastırın büyük kapısına vardığımızı; Başrahip'in, yanında içi su dolu altın bir çanak tutan iki çömezle birlikte eşikte durduğunu anlat. Binek hayvanlarımızdan inince kilerci benimle ilgilenirken Başrahip'in nasıl William'in elerini yıkadığını, sonra onu kucaklayıp ağzından öperek kutsal bir karşılama yaptığını anlat.

"Teşekkür ederim, Abbone," dedi William, "Zatıâlilerinin ünlü dağlan aşan manastırına ayak basmak benim için büyük bir sevinçtir. Efendimiz İsa adına bir hacı olarak geliyorum; siz de beni böyle olduğum için onurlandırdınız. Ama şimdi size sunacağım mektubun açıklayacağı gibi, aynı zamanda yeryüzündeki efendimiz adına da geliyorum buraya; onun adına da, beni iyi karşıladığınız için size teşekkür ediyorum."

Başrahip imparatorluk damgasını taşıyan mektubu aldı ve William'in girişinden önce, r*hip kardeşlerinden başka mektuplar

39

aldığı yanıtını verdi (bir Benedikten rahibini hazırlıksız yakalamak kolay değil dedim kendi kendime övünçle); sonra, seyisler binek hayvanlarımızı alıp götürürken kilerciye bize odalarımızı göstermesini söyledi. Başrahip, bunun ardından, dinlendikten sonra bizi ziyaret etmeyi umduğunu söyledi; böylece manastır yapılarının yumuşak bir içbükey yüzey -ya da sivri tepenin- içinde, dağ doruğunu kesen az eğimli düzlüğün dört bir yanına yayıldıkları büyük avluya girdik.

Manastırın konumuna ilişkin olarak, ileride birkaç kez daha ayrıntılı bilgi verme olanağı bulacağım. Dış

duvarlardaki tek açıklık olan kapıdan sonra, iki yanına ağaçlar sıralanmış bir yol manastır kilisesine gidiyordu. Yolun solunda, sebze bahçeleriyle kaplı geniş bir alan ve daha sonra öğrendiğime göre, iki yapının, hamam ve hastaneyle kurutulmuş bitkilerin saklandığı yapının çevresinde, duvarların kıvrımını izleyen botanik bahçesi uzanıyordu. Geride, kilisenin solunda, mezarlarla kaplanmış alanla kiliseden ayrılan Aedificium yükseliyordu. Kilisenin kuzey kapısı Aedifîcium'un güney kulesine bakıyor, Aedificium'un batı kulesi önden, manastıra gelen ziyaretçilerin gözüne çarpıyordu; sonra, solda yapı

duvarlarla birleşiyor, kuleleriyle uçuruma doğru sarkıyordu; yandan görünen kuzey kulesiyse uçurumun üstünden dışarı fırlıyordu. Kilisenin sağında ve hemen arkasında bazı yapılar yer alıyordu; dehlizin çevresinde de yapılar vardı: yatakhane'kuşkusuz, Başrahibin evi ve bizim gitmekte olduğumuz hacılar konukevi. Güzel bir çiçek bahçesini geçtikten sonra oraya ulaştık. Sağda, geniş bir alanın ötesinde, güney duvarları boyunca ve kilisenin arkasından doğuya doğru uzanan bir dizi çiftlik, ahırlar, değirmenler, yağhaneler, ambarlar, mahzenler ve bana çömezlerin evi gibi görünen yapı. Belli belirsiz dalgalı arazinin düzgünlüğü, eski çağlarda bu kutsal yapıyı yapanlara, yönlendirme ilkelerine, Honorius Augustodunicnsis'in ya da Guillaume Durant'm isteyebileceklerinden daha iyi uyma-olanağı sağlamıştı.

Günün o saatinde güneşin durumuna bakarak ana kilise kapısının tam batıya açıldığının, böylece koro yeriyle sunağın doğuya baktıklarının ayrımına vardım; güneş, sabah doğarken yatakhanelerdeki rahiplerle ahırlardaki hayvanları doğrudan uyandırabiliyordu. Daha sonra, sırasıyla St. Gall'ü, Cluny'yi ve

40

I Fontenay'ı ve belki daha büyük ama daha az orantılı olan başka manastırları gördüm; ama bundan daha güzel ve daha iyi yönlendirilmiş başka bir manastır görmedim hiç. Ötekilerin tersine, bu Aedificium, olağandışı büyüklüğüyle dikkati çekiyordu. Ben usta bir duvarcının deneyimine sahip değilim, ama bu yapının, onu kuşatan yapılardan çok daha eski olduğunu hemen anladım. Belki de başlangıçta başka nedenlerle yapılmıştı da, daha sonra büyük yapının yönlendirilmesi kiliseninkine, kiliseninki de onunkine uyacak bir biçimde, manastırın yapılar bütünü onun çevresinde kurulmuştu.

Çünkü mimarlık, tüm sanatlar arasında, tüm organlarının kusursuzluğunun ve oranının üstünde ışıldadığı büyük bir hayvanı ^ıdırması bakımından, eskilerin kosmoz, yani şatafatlı dedikleri evrenin düzenini, sağladığı uyumda yaratmaya, çok cesurca yaratmaya çalışan sanattır. Augustinus'un dediği gibi, tüm nesnelerin sayı, ağırlık ve ölçülerini belirlemiş olan Yaratıcı'miza övgüler olsun.

41

Birinci Gün SABAH

Wil/iam, Başrahip'le öğretici bir konuşma yapıyor.

Kilerci tıknaz, görünüşte kaba saba ama neşeli, saçları ağarmış ama hâlâ güçlü, ufak tefek ama çevik bir adamdı. Hacılar ko-nukevindeki hücrelerimize götürdü bizi. Ya da daha doğrusu, üstadıma ayrılan hücreye; bir çömez olmakla birlikte, konukarı olduğum, bu nedenle de her türlü saygının gösterilmesi gerektiği için, ertesi güne dek benim için de bir hücre boşaltılacağına söz verdi. O gece, hücrenin duvarındaki, içine güzel taze saman doldurtarak hazırlattığı uzun ve geniş bir nişte uyuyabilecektim.

Sonra rahipler bize şarap, peynir, zeytin, ekmek ve iyi cins kuru üzüm getirdiler ve bizi birşeyler yiyelim diye bıraktılar. Büyük bir zevkle yiyip içtik. Üstadım Benediktcnler'in katı alışkanlıklarını paylaşmıyor, yemeğini sessizce yemekten hoşlanmıyordu. Hem her zaman öylesine güzel ve akıllıca şeylerden söz ederdi ki, sanki bir rahip bize ermişlerin yaşamlarını »kuyormuş gibi olurdu.

O gün ona at konusunda daha çok soru sormaktan kendimi alamadım.

"Ama," dedim, "kardaki izleri ve dalların tanıklığını yorumladığınız zaman Brunellus'u tanımıyordunuz.

Bir anlamda o izler tüm atlardan ya da en azından o cins atların tümünden söz ediyordu. Öyleyse, doğa kitabının, birçok seçkin lanrıbilimcinin bize öğrettiği gibi, yalnızca özlerden söz ettiğini söylememiz gerekmez mi?"

"Tümüyle değil, sevgili Adso," diye yanıtladı üstadım, "Bu tür bir iz, diyelim ki, bana 'at'ı verbum mentis1 olarak anlatıyordu ve o ize nerede rastlarsam rastlayayım, bana hep aynı şeyi anlatacak-la Lat.) Zihindeki sözcük. (Çev.) 42

ti. Ama o yerde ve günün o saatinde gördüğüm iz, tüm olası atlar içinden en az birisinin oradan geçmiş

olduğunu anlatıyordu bana. Böylece kendimi 'at' kavramının algılanmasıyla tekil bir atın bilgisi arasında buldum. Her ne olursa olsun, evrensel at üstüne bilgim bana bu izler tarafından verilmişti; bu izlerse tekildi. Bir şeyi uzaktan görüp de ne olduğunu anlamazsan, onu belli bir boyutu olan bir cisim olarak tanımlamakla yetinirsin. Daha yakına gelince, o zaman onu bir hayvan olarak betimlersin; henüz onun bir at mı, yoksa bir eşek mi olduğunu bilmesen de. En sonunda, daha da yakına gelince, onun Brunellus mu, yoksa Niger mi olduğunu henüz bilmesen bile, bir at olduğunu söyleyebilirsin. Ancak doğru uz&khktan onun Brunellus olduğunu (ya da adını ne koyarsan koy, onun başka bir at değil, o at olduğunu) görebilirsin. Bu da tam bilgidir; tekil olanın bilgisi. Böylece, bir saat önce, tüm atları beklemeye hazırdım; ama zekâmın enginliğinden değil, sezgimin kıtlığından. Zekâmın açlığı, ancak rahiplerin yularından çekip getirdikleri tek atı gördüğüm zaman giderildi. Ancak o zaman, daha önceki uslamlamanın beni gerçeğe yaklaştırmış olduğunu gerçekten anladım. Böylece, henüz görmediğim bir atı tasarlamak için kullandığım kavramlar salt imlerdi; tıpkı kardaki toynak izlerinin 'at' kavramının işaretleri oluşu gibi; imler ve imlerin imleri, yalnız nesnelerden yoksun olduğumuz zaman kullanılır."

Başka zamanlarda onun evrensel kavramlardan büyük bir kuşkuculukla, bireysel nesnelerdense büyük bir saygıyla söz ettiğini işitmiştim; sonradan bu eğilimin onun hem Britanyalı, hem de Fransisken oluşundan ileri geldiğini düşündüm. Ama o gün tanrı-bilimsel tartışmalara girecek gücüm yoktu; bu nedenle de bana ayrılan yere kıvrıldım; bir battaniyeye sarındım ve derin bir uykuya daldım.

İçeriye birisi girecek olsa, beni bir çıkın sanabilirdi. Üçüncü saate doğru, William'i ziyarete gelen Başrahip'in de öyle sandığı kesindi. Böylece, dikkati çekmeden, onların ilk konuşmalarını dinledim.

İçimde kötülük olmaksızın yaptım bunu; çünkü kendimi birdenbire ziyaretçiye göstermek, saklanmaktan daha büyük kabalık olacaktı; bunun için ben de alçakgönüllülükle saklandım.

Böylece, Abbone geldi. Rahatsız ettiği için özür diledi; yeni-

43

den hoşgeldiniz dedi ve çok önemli bir konuda William'la özel olarak konuşmak istediğini söyledi.

Sözlerine, konuğunu at olayında gösterdiği yetenekten ötürü kutlamakla başladı ve hiç görmediği bir hayvana ilişkin olarak böylesine kesin bilgileri nasıl verebildiğini sordu. William, kısaca ve uzak bir tavırla izlemiş olduğu yolu açıkladı. Başrahip kavrayışından ötürü onu övgülere boğdu. Bilgisiyle ün yapmış bir adamdan daha başka bir şey beklenemeyeceğini söyledi. Farfa Başrahip'in-den aldığı bir mektupta, yalnızca William'a İmparator tarafından verilen görevden (bunu ilerideki günlerde tartışacaklardı) söz edilmekle kalınmayıp, İngiltere ve İtalya'da, üstadımın sorgucu olarak görev aldığı bazı davalarda büyük bir insancıllıkla birleşen keskin zekâsıyla kendini gösterdiğinin eklendiğini de söyledi.

"Birçok davada sanığın suçsuz olduğuna karar verdiğinizi öğrenmek beni çok hoşnut kıldı," diye ekledi Başrahip. "Mel'un'un insanların işlerine sürekli olarak karıştığına özellikle bu acı günlerde her zamankinden çok inanıyorum," düşman sanki duvarların içinde pusuya yatmış gibi. sezdirmeden çevresine bakındı, "ama Mel'un'un çoğu kez ikinci nedenler aracılığıyla etkinlik gösterdiğine de inanıyorum. Onun kurbanlarını, suçun dürüst bir adamın üstüne yıkılacağı bir biçimde kötülük işlemeye zorlayabildigini.de biliyorum; dişi şeylanın yerine iyinin yakılmasından tat duyar o. Sor-gucular çoğu kez becerilerini kanıtlamak için, sanıktan neye mal olursa olsun bir itiraf koparırlar; ancak dtıruşmayı bir günah keçisi bularak sonuçlandıran bir sorgucunun iyi bir sorgucu olduğunu sanarak..."

"Bir sorgucu da Şeytan tarafından kışkırtılabilir," dedi William.

"Olabilir," diye kabul etti Başrahip, çok sakınımlı olarak, "çünkü Yüce Tann'nın tasarımları tartışılmaz; böyle değerli insanlara herhangi bir kuşku gölgesi düşürmek benden ırak olsun. Onlardan biri olarak size gereksinim duyuyorum bugün. Bu manastırda öyle bir şey oldu ki, sizin gibi zeki ve sakınımlı bir adamın dikkatini ve öğüdünü gerektiriyor. Olanı ortaya çıkarmakta zeki, (gerekirse) üstünü örtmekte sakınımlı birinin. Gerçekten de, üstün olmaları gereken insanların suçunu kanıtlamak sık sık kaçınılmaz oluyor, ama kötülüğün nedenini, suçluyu kamunun gözünde kü-44

I çük düşürmeyecek bir biçimde ortadan kaldırmak gerekir. Bir çoban yanılgıya düşerse, öteki çobanlardan ayrı tutulmalıdır; ama eğer koyunlar çobanlara güvensizlik duymaya başlarlarsa vay halimize."

"Anlıyorum," dedi William. Onun düşüncelerini böyle karşısındakinin gururunu okşayarak açığa vurduğu zaman, genellikle dürüst bir biçimde aynı görüşü paylaşmadığını ya da şaşkınlığını gizlediğini gözlemleme olanağı bulmuştum daha önce.

"Bu nedenle," diye sürdürdü Başrahip, "bir çobanın yanılgısını içeren her dava, kanımca ancak sizin gibi yalnızca iyiyi kötüden ayırabilen değil, aynı zamanda amaca uygun olanla olmayanı da Jtoirbirinden ayırabilen insanlara verilebilir. Sizin, suçlu yargısını ancak..."

"...sanıkların suç niteliğindeki eylemlerden, adam zehirlemekten, suçsuz gençleri kötü yola sürüklemekten ya da söylemeye dilimin varmadığı öteki iğrençliklerden suçlu oldukları zaman verdiğimi..." •

"... suçlu yargısını ancak," diye sürdürdü Başrahip, sözünün kesilmesine aldırmaksızın, "Seylan'ın varlığının tüm gözlere apa-' çık göründüğü, bu yüzden de başka türlü davranılırsa hoşgörünün, suçun kendisinden daha utanç verici olacağı zaman verdiğinizi düşünmek hoşuma gidiyor."

"Birini suçlu bulduğum zaman," diye açıkladı William, "gerçekten öylesine ağır suçlar işlemiştir ki, tam bir gönül rahatlığıyla onu laik güçlere devredebilirim,"

Başrahip bir an bocaladı. "Niçin," diye sordu, "Şeytani nedenlere değinmeksizin suç sayılan eylemlerden söz etmekte direniyorsunuz?"

"Çünkü nedenler ve sonuçlar konusunda yargı yürütmek çok güç bir şeydir; kanımca bunun tek yargıcı Tanrı olabilir; kömür olmuş bir ağaç gibi apaçık bir sonuçla onu yakan yıldırım arasında bir bağıntı kurmakta bile zorluk çekerken, kimi zaman sonu gelmez neden, sonuç zincirlerinin izini bulmak, gökyüzüne değer bir kule yapmaya çalışmak kadar aptalca görünüyor bana."

"Aquino'lu bilgin," diye öne sürdü Başrahip, "Yüce Tann'nın. varlığını yalnızca mantık gücüyle, nedenden nedene geçerek, sonunda nedeni olmayan ilk nedene ulaşarak göstermekten korkma-

: 45

mıştı."

"Ben kim oluyorum ki Aquino'lu bilgine karşı çıkayım?" dedi William alçakgönüllülükle. "Hem onun Tanrı'nın varlığını kanıtlamasını, onun önerdiği yolları doğrulayan birçok başka kanıt var. Tanrı, Augustinus'un bildiği gibi, ruhumuzun ta içinden konuşur bizimle; hem, sizin Abbone, Yüce Tanrı'nın övgüsünü ve onun varlığının kanıtlarını açıkça dile getirmeniz gerek. Aquino'lu Tom-maso böyle yapmasa bile..." Durdu, ekledi: "Sanırım."

. "Elbette," diye doğruladı Başrahip çabucak; böylece, üstadım pek hoşlanmadığı açıkça anlaşılan bir tartışmayı çok güzel bir biçimde kesti.

"Duruşmalara dönelim. Bakın, bir adam zehirlenerek öldürülüyor. Bu bir veridir. Belli, yadsınamaz belirtiler karşısında, zehirleyenin bir başka adam olduğunu tasarlayabilirim. Böyle basit nedenler zinciri konusunda zihnim, gücüne duyduğu belli bir güvenle yargı yürütebilir. Ama bu kötü eyleme yol açmak için başka bir şeyin, bu kez insanca değil, şeytanca bir şeyin araya girdiğini tasarlayarak zinciri nasıl karmaşık bir duruma getirebilirim? Bunun olanaksız olduğunu söylemiyorum: Şeytan, tıpkı atınız Bruncllus gibi bir yerden geçtiğini işaretlerle belli eder. Ama bu kanıtların ardına niçin düşeyim?

Suçlunun o adam olduğunu bilmek ve onu laik yargı organlarına teslim etmek yetmez mi? Nasıl olsa cezası ölüm olacak. Tanrı bağışlasın."

"Ama işittiğime göre, üç yıl önce Kilkenny'de, sanıkların iğrenç cinayetler işlemekle suçlandıklar bir duruşmada, suçluların kimlikleri saptandıktan sonra işin içinde şeytanın parmağı olduğunu yadsımamışsınız."

"Ama açık seçik sözcüklerle de doğrulamadım. Yadsımadığım doğru. Mel'un'un düzenleri üstüne yargı vermek için ben kim oluyorum, özellikle," diye ekledi, bu nedeni vurgulamak istiyormuş gibi görünüyordu, "engizisyonu başlatmış olanların, piskoposun, belediye meclisi üyelerinin, tüm halkın, belki sanıkların kendilerinin bile. Şeytan'ın varlığına gerçekten dikkat çekmek istedikleri davalarda. Bu durumda, Şeytan'ın varlığının tek gerçek kanıtı, belki o anda herkesin onun işbaşında olduğunu bilmek için duyduğu tutkunun yoğunluğudur..."

"Yani, siz," dedi Başrahip kaygılı bir sesle, "birçok duruşma-46

da, Şeytan'ın yalnızca sanığın değil, belki de ve en çok yargıçların içlerinde etkin olduğunu mu söylüyorsunuz?"

"Hiç böyle bir şey öne sürebilir miyim?" diye sordu William; sorunun, Bşarahip'in doğrulayamayacağı bir biçimde sorulduğunun ayrımına vardım; böylece William onun suskunluğundan yararlanarak konuşmanın yönünü değiştirdi. "Ama bunlar geçmişte kalan şeyler. Bu soylu görevi bıraktım; eğer bu işi yaptımsa, Tanrı istediği için yaptım..."

"Kuşkusuz," diye kabul etti Başrahip.

"... şimdi," diye sürdürdü William, "başka nazik sorunlarla uğraşıyorum. Bana anlatırsanız, sizi üzen sorunla da uğraşmak iste-im."

Başrahip'in o tartışmaya son verip kendi sorununa dönebil-mekten hoşnut olduğunu sezdim. Sonra, çok büyük bir özenle seçilmiş sözcükler ve uzun tümcelerle, birkaç gün önce meydana gelen ve rahipler arasında büyük bir üzüntü yaratan tuhaf bir olay anlatmaya başladı. Konuyu William'a açtığını, çünkü William'in gerek insan ruhu, gerekse Mel'un'un düzenleri hakkında çok geniş bilgisi olduğunu bildiğini, konuğunun değerli vaktinin bir bölümünü üzücü bir bilmeceye ışık tutmaya ayırabileceğini umduğunu söyledi. Olay şuydu: Büyük bir minyatür ustası olarak daha o zaman ün kazanmış olmasına karşın hâlâ genç bir rahip olan ve kitaplığın elyazmalarını çok güzel resimlerle süsleyen Otranto'lu Adelmo, bir sabah Aedifıcium'un doğu kulesinin altında, uçurumun dibinde bir keçi çobanı tarafından ölü bulunmuştu. Öteki rahipler tarafından akşam duası sırasında koroda görüldüğü, ancak geceyarısı duasında görünmediği için, belki de gecenin en karanlık saatlerinde düşmüştü oraya. O gece büyük bir kar fırtınası vardı; jilet gibi keskin, neredeyse doluyu andıran, kudurmuşçasma esen güney rüzgârının sürüklediği kar taneleri düşüyordu yere. Ceset uçurumun tam dibinde bulundu; önce erimiş, sonra kat kat donmuş kardan ıslanmış, düşerken kayalara çarparak parçalanmıştı, Zavallı, dayanaksız, ölümlü yaratık; Tanrı merhamet etsin ona. Seke seke düştüğü için tam olarak hangi noktadan düştüğünü saptamak kolay değildi; kulenin uçuruma bakan üç yanındaki üç kata sıralanmış pencerelerden birinden düştüğü kuşku götürmezdi. "Zavallı cesedi nereye gömdünüz?" diye sordu William.

47

"Doğal olarak, mezarlığa," diye yanıtladı Başrahip. "Belki de ayırdına varmışsınızdır; mezarlık, kilisenin kuzey yanıyla Aedifici-um ve sebze bahçesi arasırida."

"Anlıyorum," dedi William, "Sorununuzun ne olduğunu da anlıyorum. O talihsiz genç, Tanrı korusun, eğer canına kıymış olsaydı, (kazayla düştüğü düşünülemeyeceğine göre), ertesi gün o pencerelerden birini açık bulurdunuz; oysa hepsini kapalı buldunuz; üstelik hiçbirinin dibinde herhangi bir ıslaklık yoktu."

Başrahip, daha önce de söylediğim gibi, büyük ve diplomatça dinginliği olan bir adamdı; ama bu kez, kendisini Aristo'nun istediği gibi ağır ve yüce gönüllü bir kimseye yaraşır ölçülükten yoksun bırakan,

şaşkın bir davranışta bulundu: "Bunu size kim söyledi?"

"Siz söylediniz," dedi William. "Eğer pencere açık olsaydı, onun kendisini pencereden attığını düşünürdünüz hemen. Dışarıdan anlayabildiğim kadarıyla, bunlar donuk camdan büyük pencereler; bu tür pencereler genellikle bu büyüklükte binalara adam boyunda konmaz. Bu nedenle, pencerelerden biri açık kalmış olsaydı bile, adamcağızın dışarıya sarkıp dengesini yitirmesi olanaksız olduğuna göre, intihardan başka bir olasılık düşünülemezdi. Bu durumda, onun kutsal toprağa gömülmesine izin vermezdiniz. Ama onu Hıristiyan usulünce gömdüğünüze göre, pencerelerin kapalı olmaları gerekir.

Çünkü eğer pencereler kapalıysa -ben hiç, büyücülük duruşmalarında bile, Tanrı'run ya da Seylan'ın, bir ölünün yanlış davranışının kanıtlarını ortadan kaldırmak için uçurumun dibinden yukarıya tırmanmasına izin verdiğine rastlamadığıma göre- intihar olasılığının, ister bir insan eli, ister Seylan'ın gücü tarafından ortadan kaldırıldığı açık. Şimdi siz kendi kendinize, onu uçuruma iten demeyeyim, islemeyerek pencere pervazına kimin çıkarabileceğini soruyorsunuz; kaygılısınız; çünkü manastırda doğal ya da doğaüstü bir kötü güç dolaşıyor."

"Evet, doğru..." dedi Başrahip; William'in sözlerini mi doğruladığı, yoksa kendi kendine, William'in öylesine beğenilmeye değer ve mantıklı bir biçimde ortaya koyduğu nedenleri mi haklı bulduğu açık değildi. "Ama camların hiçbirinin ıslak olmadığını nasıl bilebilirsiniz?"

"Çünkü bana rüzgârın güneyden estiğini söylediniz; bu du-

48

rumda yağmurun doğuya bakan pencerelere doğru sürüklenmesi olanaksızdı."

"Bana sizin yeteneklerinizi yeterince anlatmamışlar," dedi Başrahip. "Haklısınız, pencereler ıslak değildi. Nedenini şimdi biliyorum. Söylediğiniz gibi oldu. Niçin kaygılandığımı şimdi anlıyorsunuz.

Rahiplerimden birinin, ruhunu iğrenç intihar günahıyla lekelemiş olması benim için yeterince ciddi bir sorun olurdu. Ama onlardan birinin, aynı ölçüde korkunç bir günahla kendini lekelediğini düşünmem için nedenler var. Keşke bu kadarla kalsaydı..."

"Her şeyden önce, niçin rahiplerden biri? Manastırda birçok insan var; seyisler, keçi çobanlan, hizmetçiler..." "|ı "Doğrusu, küçük, ama zengin bir manastır," diye kabul etti Başrahip ağırbaşlılıkla.

"Altmış rahibe yüz elli hizmetçi. Ama her şey Aedifıcium'da oldu. Orada, belki şimdiden biliyorsunuz, birinci katta mutfak ve yemekhane var; onun üstündeki iki katta da, yazı salonuyla kitaplık. Akşam yemeğinden sonra Aedificium kilitlenir ve çok katı bir kural, hiç kimsenin içeri girmesine izin vermez,"

William'in bundan sonraki sorusunu kestirdi ve hemen, ama açık bir isteksizlikle ekledi; "Doğal olarak, rahiplerin de, ama..."

"Ama?"

"Ama bir hizmetçinin geceleyin oraya girme yürekliliğini göstermiş olabileceğini kesinlikle - anlıyor musunuz, kesinlikle - yadsıyorum." Gözlerinden bir güvensizlik gülümseyişi gibi bir şey geçti; bir şimşek ya da kayan bir yıldız gibi, çabucak. "Diyelim korkarlardı, biliyor musunuz... basit insanlara verilen buyruklar bazan bir tehditle, buyruğa boyun eğmeyenlerin başına korkunç bir şeyin, hatta doğaüstü bir şeyin gelebileceğine ilişkin bir uyarıyla pe-kiştirilmelidir. Oysa bir rahip..."

"Anlıyorum."

"Üstelik bir rahibin yasaklanan bir yere girmeye kalkışması için başka nedenler de olabilirdi. Demek istiyorum ki... kurallara aykırı olsa bile, akla uygun nedenler..."

William, Başrahip'in tedirginliğinin ayırdına vardı, belki de konuyu değiştirme amacına yönelik bir soru sordu; ama bu soru onda daha da büyük bir tedirginlik yarattı.

"Bir cinayet olasılığından söz ederken, 'Keşke bu kadarla kal-Gülün Adı

49/4

saydı' dediniz. Ne demek istiyorsunuz?"

"Öyle mi dedim? Şey, kimse nedensiz cinayet işleyemez; nedeni ne denli aykırı olursa olsun. Bir rahibi, bir rahip kardeşini öldürmeye sürükleyebilecek nedenlerin aykırılığını düşününce titriyorum. İşte. Hepsi bu."

"Başka bir şey yok mu?"

"Size söyleyebileceğim başka bir şey yok."

"Söyleme yetkisine sahip olduğunuz başka bir şey yok mu demek istiyorsunuz?"

"Lütfen, Frate William, Fratello William," dedi Başrahip, Frate'yi de, Fratello'yu da vurgulayarak1.

William kıpkırmızı kesildi ve "Eriş sacerdos in aeternum2," dedi.

"Teşekkür ederim," dedi Başrahip.

Ey Tanrım, o anda ne korkunç bir gizeme dokunuyorlardı benim sakınmışız üstlerim, biri kaygı, öteki merak dürtüsüyle. Çünkü Tanrı'nm kutsal papazlığının gizemlerine yönelmiş bir çömez olan ben bile, alçakgönüllü bir delikanlı olmama karşın, Başra-hip'in bir şey bildiğini, ama onu günah çıkarma yeminiyle öğrendiğini anlamıştım. Birinin ağzından, Adelmo'nun acıklı sonuyla ilgili olabilecek günahkâr bir ayrıntı işitmiş olmalıydı. Belki de bunun için, kendisinin kuşkulandığı, ama hiç kimseye açıklayamadığı bir gizi ortaya çıkarması için William Birader'e yalvarıyor, iyicillik yasasından ötürü gölgede bırakmak zoruncla kaldığı bir gize, zekâsının gücüyle üstadımın ışık tutacağını umuyordu.

"Pekâlâ," dedi William o zaman, "rahipleri sorguya çekebilir miyim?"

"Çekebilirsiniz."

"Manastırın çevresinde serbestçe dolaşabilir miyim?"

"Size bu yetkiyi veriyorum."

"Bana bu yetkiyi coraın moııaclıis'venyor musunuz?"

"Hemen, bu akşam."

1. Aynı tarikata mensup olan rahipler birbirlerine Frate ya da Fr.ıtello (Birader) diyorlardı. Burada Başrahip, William'iri Fraticello (14. ve 15. yy. da, İtalya'da yayılan, Fransisken tarikatından kaynaklanan bir dinsel fırka olduğunu ima ediyor.) (Çev.)

2. (Lat.) Sonsuza dek papaz olarak kalacaksın. (Çev.)

3. (Lat.) Rahiplerin önünde. (Çev.)

"Ama ben bugün başlayacağım işe; rahipler beni neyle görevlendirdiğini öğrenmeden. Hem Hıristiyanlık dünyasının tüm manastırlarında öylesine hayranlıkla sözü edilen kitaplığınızı ziyaret etmeyi de çok istiyordum; buraya gelişimin nedenlerinden biri de bu."

Başrahip, alabildiğine gergin bir yüzle, neredeyse sıçrarcası-na ayağa kalktı. "Söylediğim gibi, tüm manastırın içinde serbestçe dolaşabilirsiniz. Ama kesinlikle Aedifıcium'un en üst katında, kitaplıkta dolaşamazsınız."

"Niçin?"

"Size daha önce açıklamalıydım, ama biliyorsunuz sandım, fun, bizim kitaplığımız başkalarına benzemez..."

"Burada, tüm öteki Hıristiyan kitaplıklarındakinden daha çok kitap olduğunu biliyorum. Sizin kitap dolaplarınızın yanında Bob-bio'nun ya da Pom posa'nınkiler, Cluny ya da Fleury'ninkiler, çarpım tablosuna daha yeni başlayan bir çocuğun odası gibi kalır. Yüz yıl, belki de yüz yılı aşkın bir süre önce Novalesa'nın övüncü olan altı bin elyazması, sizinkilerin yanında solda sıfır kalır; hem belki bunların çoğu da şimdi buradadır. Manastırınızın, Hıristiyanlığın, Bağdad'ın otuz altı kitaplığı ve vezir İbn el-Alkami'nin on bin cildiyle yarışabilecek tek ışık olduğunu, İncil'lerinizin sayısının, Kahire'nin övüncü olan iki bin dört yüz Kur'an'a eşit olduğunu ve kitap dolaplarınızın gerçek varlığının, yıllar önce (Yalan Prensi'yle içli dışlı olduklarından), içinde altı milyon cilt ve sekiz bin yorumcuyla iki yüz yazıcıyı barındırdığını öne sürerek Trablus kitaplığını isteyen kâfirlerin kendini beğenmiş söylencesine karşı apaçık bir kanıt olduğunu biliyorum."

"Doğru, Tanrı'ya övgüler olsun."

"Aranızda yaşayan rahiplerin çoğunun, dünyanın dört bir yanına dağılmış olan öteki manastırlardan geldiklerini biliyorum; kimileri, başka hiçbir yerde bulunmayan elyazmalarını kopya edip onları kendi manastırlarına götürmek için burada kısa bir süre kalıyorlar; buna karşılık, onlar da, kopya ederek dağarınıza katmanız için, başka bulunmaz elyazmaları getirmekten geri kalmıyorlar; kimileri burada çok uzun, hatta bazan ölünceye dek kalıyorlar; çünkü araştırmalarına ışık tutacak yapıtları yalnız burada bulabilirler. Böylece aranızda Almanlar, Daçyalılar, İspanyollar, Fran-50

51

sızlar, Yunanlılar var. İmparator Frederick'in yıllar önce, sizden Merlin'in öngörülerini bir kitapta derlemenizi, sonra da bunu Mısır Sultanı'na bir armağan olarak gönderilmek üzere Arapça'ya çevirmenizi istediğini biliyorum. Son olarak, Murbach gibi görkemli bir manastırın bu çok üzüntülü günlerde artık tek bir yazıcısı bile olmadığını, St. Gall'de, yazmayı bilen yalnızca birkaç rahibin kaldığını, şimdi kentlerde üniversiteler için çalışan laik kimselerden oluşmuş birlik ve loncaların bulunduğunu biliyorum; yalnızca sizin manastırınızın, tarikatınızın şanını günden güne yenilediğini ya da ne söylüyorum?- giderek artan yüceliklere ulaştırdığını biliyorum..."

"Monasterium sine libris," diye alıntıladı Başrahip, dalgın dalgın, "est sicut civitas sine opibus, castrum sine numeris, coquina sine suppellectili, mensa sine cibis, hortus sine herbis, pratum sine floribus, arbor sine follis1... Bizim, çalışma ve duanın çifte buyruğunda gelişen tarikatımız, bilinen dünyanın ışığı; bilgi hazinesi, yangınlar, yağmalar, depremler içinde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan eski öğretinin kurtuluşu; yeni yazının ocağı ve eskisinin artışı oldu... Ah, biliyorsunuz, çok karanlık zamanlarda yaşıyoruz şimdi; yüzüm kızararak söylüyorum, daha birkaç yıl önce, Viyana Genel Danışma Kurulu, papaz2 olmanın, her rahibin görevi olduğunu açıklamak zorunda kaldı. İki yüzyıl önce, görkem ve kutsallıkla pırıl pırıl parlayan kaç manastırımız şimdi miskinlerin sığınağı oldu. Tarikat hâlâ güçlü, ama kentlerin pis kokusu kutsal yerlerimize sokuluyor. Tanrı'nın kullan şimdi ticarete ve hizip savaşlarına eğilim gösteriyorlar; aşağıda, ermişlik ruhunun barına-mayacağı büyük yerleşmelerde, yalnızca kaba dilde konuşmakla kalmıyorlar (laik insanlardan başka ne beklenebilirdi), bu dilde yazıyorlar bile; ama bu ciltlerin hiçbiri duvarlarımızdan içeri giremez; önünde sonunda sapkınlıkları kışkırtır onlar. İnsanlığın günahları yüzünden, dünya, içine işleyip onu aşağı çeken uçurumun kıyısında asılı kalmış. Ve yarın, Honorius'un dediği gibi, insan-1. (Lat.) Kitapsız manastır, kentsiz devlet, insansız kale, araç gereçsiz aşçı, yiyeceksiz sofra, bitkisiz bahçe, çiçeksiz çayır, yapraksız ağaç gibidir. (Çev.)

2. Rahiplerin vaftiz etme, evlendirme vb. yetkileri yoktu. Bu ve benzeri yetkileri, ancak papazlık sıfatını kazanarak, belirli aşamalarda elde ediyorlardı. (Çev.)

52

ların gövdeleri bizimkinden daha küçük olacak; tıpkı bizimkilerin, eskilerin gövdelerinden daha küçük olması gibi. Mundus senes-cit1. Tanrı'nın şimdi bizim tarikatımıza verdiği görev, atalarımızın bize emanet ettikleri bilgi hazinesini koruyarak, yineleyerek, savunarak, bu uçuruma doğru gidişe karşı çıkmaktır. Yüce Tanrı, dünya kurulduğunda doğuda bulunan evrenin merkezinin, yavaş yavaş batıya doğru kaymasını buyurdu; dünyanın sonunun yaklaştığı konusunda bizi uyarmak için! Çünkü olayların gidişi daha şimdiden evrenin sınırına ulaştı bile. Bininci yıl tam anlamıyla sona erinceye, Deccal denen o iğrenç hayvan, kısa da olsa, yengi kazanmeaya değin, Hıristiyan dünyasının hazinesini, Tanrı'nın peygamberlere ve (havarilere söylediği, Ebi Mukaddes'in tek sözcüğünü bile değiş-tirmeksizin yineledikleri, okulların -bugün her ne kadar o okullarda kendini beğenmişlik, kıskançlık, çılgınlık yılanı yuvalanmaktay-sa da- yorumlamaya çalıştıkları Tanrı sözünü savunmak bize düşüyor. Bu günbatımında, biz hâlâ ufukta yükselen meşale ve ışığız. Bu duvarlar ayakta kaldıkça da, Kutsal Söz'ün bekçileri olacağız."

"Amin," dedi William, yürekten. "Ama bunun, kitaplığın ziyaret edilmesine izin verilmemesiyle ne ilgisi var?"

"Bakın William Birader," dedi Başrahip, "bu duvarları zenginleştiren büyük ve kutsal eserleri gerçekleştirebilmek için," böyle diyerek, hücrenin pencerelerinden seçilebilen, manastır kilisesinin üstünde bir taç gibi yükselen Aedificium yığınını gösterdi, "kendilerini adamış insanlar yüzyıllar boyu demir gibi katı kurallara uyarak çalıştılar. Kitaplık, yüzyıllar boyu herkes için gizli kalan ve hiçbir rahibin öğrenmesi nasip olmayan bir tasarıma göre kuruldu. Yalnızca kütüphaneci, kitaplığın gizini kendinden önce gelen kütüphaneciden öğrendi ve ölüm ansızın gelip de bu bilginin iletilmesini engellemesin diye daha hayattayken onu kütüphaneci yardımcısına öğretiyor. Her ikisinin dudakları da bu gizle mühürlenmiş. Yalnızca kütüphanecinin, bilmenin dışında, kitapların labirentinde dolaşmaya hakkı var; yalnızca o, kitapları nerede bulacağını ve onları nereye koyacağını bilir; onların korunmasından yalnız o sorumludur. Öteki rahipler yazı salonunda çalışırlar ve kitaplıktaki 1- (Lat.) Dünya yaşlanıyor. (Çev.)

53

kitapların rehberini bilebilirler. Ama bir başlıklar listesi çoğu kez oldukça az şey söyler; yalnızca kütüphaneci, ciltlerin bir araya getirilişinden, gizlilik derecesinden, bir kitabın ne tür gizler, gerçekler ya da yalanlar sakladığını anlar. Bir rahip bir kitabı almak isterse, onu nasıl, ne zaman vereceğine ya da verip vermeyeceğine, bazan bana danıştıktan sonra, yalnız o karar verir. Çünkü her gerçek her kulağa göre değildir; tüm yalanlar dindar bir ruh tarafından yalan olarak bilinemezler; son olarak, rahipler yazı salonunda, yalnızca belli ciltleri okumalarını gerektiren belirli bir görevi yerine getirmek için bulunurlar; ister zihnin güçsüzlüğünden, ister kendini beğenmişlikten, ister Şeytan'ın kışkırtmasıyla, kapıldıkları her saçma merakın ardına düşmek için değil."

"Demek kitaplıkta, içinde yalanlar olan kitaplar da var..."

"Canavarlar, kutsal tasarımın bir parçasını oluşturdukları için vardır; onların görünümünde, Yaratıcı'nın gücü kendini ortaya koyar. Büyü kitapları, Yahudiler'in kabalası, putatapan ozanların masalları, imansızların yalanlan da bunun için vardır. Bilge okur için, yalanlara yer veren kitaplarda da, kutsal bilinin soluk bir ışığının parlayabileccği, yüzyıllar boyu bu manastırı kurup ayakta tutanların sarsılmaz ve kutsal inancı olmuştur. Bu nedenle, kitaplık bu kitapların da kasasıdır. Ama anlıyorsunuz değil mi, işte bu yüzden de, her önüne gelen oraya giremez. Hem sonra," diye ekledi Başrahip, bu son savın yetersizliğinden ötürü özür dilemek istercesine, "kitap kolayca incinebilen bir yaratıktır; zamanın geçişi acı verir ona; kemirgenlerden, kötü havalardan, beceriksiz ellerden korkar. Yüzyıllar boyunca, her önüne gelen elyazmalarımıza canı istediği gibi dokunabilseydi, bugün onların büyük bir çoğunluğu var olmazdı. Böylece kütüphaneci onları yalnız insanlardan değil, doğadan da korur ve yaşamını, gerçeğin düşmanı olan unutuşun güçlerine karşı yürüttüğü bu savaşa adar."

"Demek iki kişiden başka hiç kimse, Aedifıcium'un en üst katına giremiyor..."

Başrahip gülümsedi: "Hiç kimse girmemelidir. Hiç kimse giremez. Hiç kimse istese bile başaramaz

bunu. İçinde barındırdığı gerçek gibi ölçülmez derinlikte, sakladığı yalanlar gibi yanıltıcı olan kitaplık kendi kendini korur. Tinsel bir labirent olduğu kadar, dünyasal bir labirenttir o. İçeri girebilirsiniz, ama dışarı çıka-54

mazsınız. Bunu söyledikten sonra, sizden manastırın kurallarına uymanızı diliyorum."

"Ama siz, Adelmo'nun kitaplığın pencerelerinden birinden düşmüş olabileceği olasılığını yadsımadınız.

Ölümünün öyküsünün başlamış olabileceği yeri görmeden, onun ölümü üstüne nasıl yargı yürütebilirim peki?"

"William Birader," dedi Başrahip uzlaşıcı bir tonla, "hiç görmeden atım Brunellus'u ve hakkında hemen hemen hiçbir şey bilmeden Adelmo'nun ölümünü betimleyen bir adam, içine girmediği yerler hakkında yargı vermekte güçlük çekmeyecektir."

William eğildi: "Ciddi olduğunuz zaman bile akıllısınız. Nasıl isterseniz."

"İı "Eğer akılhysam, ciddi olmayı bildiğimdendir," diye yanıtladı Başrahip.

"Son bir şey daha," dedi William. "Ubertino nerede?"

"Burada. Sizi bekliyor. Onu kilisede bulacaksınız."

"Ne zaman?"

"Hep oradadır," diye gülümsedi Başrahip. "Biliyorsunuz, çok bilgili olmasına karşın, kitaplığı değerlendirecek bir adam değildir o. Yüzyılın bir çekiciliği olarak görür kitaplığı. Vaktinin çoğunu kilisede, düşünerek, dua ederek geçirir..."

"Yaşlandı mı?" diye sordu William, duraksayarak.

"Onu ne zamandan beri görmüyorsunuz?"

"Yıllardır."

"Yorgun. Bu dünyanın işlerinden çok uzak. Altmış sekiz yaşında. Ama inanıyorum ki, ruhu hâlâ gençliğindeki gibi."

•"Onu hemen bulayım. Teşekkür ederim."

Başrahip öğle yemeği için topluluğa katılmak isteyip istemediğini sordu ona. William daha yeni, üstelik fazlasıyla yemek yediğini, hemen Ubertino'yu görmeyi yeğ tuttuğunu söyledi. Başrahip izin isteyip gitti.

Tam hücreden çıkarken, avludan yürek paralayan bir çığlık yükseldi; onu aynı ölçüde keskin çığlıklar izledi. "Ne oldu?" diye sordu William, şaşkın. "Hiçbir şey," diye yanıtladı Başrahip gülümseyerek. "Bu mevsimde domuzları öldürürler. Domuz çobanlarının işidir bu. Sizin uğraşmanız gereken kan bu kan değil."

Dışarı çıktı ve zeki bir adam olarak kazandığı üne yaraşma-

¦\i.. ' ¦ 55'

yan bir davranışta bulundu. Çünkü ertesi sabah... Ama, tut kendini, geveze dilim. Çünkü sözünü ettiğim gün, gece olmadan öyle çok şey oldu ki, bunlardan söz etmek iyi olacak.

56

Birinci Gün ÖĞLE

Adso kilisenin kapısına hayran oluyor, William ise Casale'li hbertino'yu buluyor.

Kilise, daha sonra Strasbourg'da, Chartres'ta, Bamberg'de v^Paris'te gördüğüm kiliseler gibi görkemli değildi. Daha çok İtalya'da gördüğüm, az eğimli, gökyüzüne doğru başdöndürücü bir biçimde yükselen, yere sağlamca oturmuş, çoğu kez genişliği yüksekliğinden fazla olan kiliselere benziyordu; ama bunun birinci katında bir kale gibi, bir dizi dört köşe mazgal vardı; bu katın üstünde de, bir kuleden çok, eğimli bir çatıyla örtülmüş, iç kapayıcı pencerelerle delinmiş, ikinci bir kiliseye benzeyen bir yapı daha yükseliyordu. Atalarımızın Provence ve Linguadoca'da yaptıkları kocaman manastır kiliselerinden, gösterişten ve çağdaş üslubun özelliği olan oyma taş süslerin aşırılığından uzak, sanırım ancak son zamanlarda, koro yerinin üstünde gökkubbeye doğru yüreklice yükselen sivri bir kuleyle zenginleştirilmiş ikinci bir kilise.

İki düz, süssüz dikme, ilk bakışta tek büyük bir kemer gibi görünen girişin önünde yer alıyordu; ama üstünde birçok başka kemerin bulunduğu iki eğimli pervaz, dikmelerden ayrılarak tıpkı bir uçurumun merkezinde olduğu gibi, bakışları gölgede belli belirsiz seçilen asıl kapıya yöneltiyordu; kapının üstünde, yanlarda, iki üzengitaşı üstüne oturmuş, ortadaysa girişi madenle sağlamlaştırılmış meşe kapıların örttüğü iki açıklığa bölen oymalı bir sütunun desteklediği büyük bir alınlık yükseliyordu. Günün o saatinde solgun güneş ışınları neredeyse dikey olarak çatıya vuruyor; ışık, alınlığı aydınlatmaksızın yapının önyüzüne eğik olarak düşüyordu; öyle ki, iki dikmeyi geçtikten sonra, kendimizi birden payandaları orantılı bir biçimde destekleyen ikincil sıra sütunlardan ayrılan kemerlerin oluşturduğu gümüşümsü tonozun altında bulduk. Gözle-

. 57

rimiz sonunda alacakaranlığa alışınca, insanın gözüne ve imgelemine hemen ulaşabilen (çünkü pictura est laicorum literatura1) oyulmuş taşın dilsiz söyleşisi birdenbire gözlerimi kamaştırdı ve beni bugün bile dilimin güçlükle betimleyebildiği bir görünümün içine attı.

Gökyüzünde kurulu bir taht ve üstünde oturan birini gördüm. Oturan'ın yüzü ciddi ve anlamına erişilmez, gözleri iri iri açılmış, öyküsünün sonuna varmış olan dünyasal bir insanlığa bakıyordu; görkemli saçları ve sakalı, hepsi de birbirine eşit, simetrik olarak ikiye ayrılmış derecikler halinde, bir ırmağın suları gibi yüzünün ve göğsünün üstüne akıyordu. Başındaki taç mine ve değerli taşlarla süslüydü; altın ve gümüş iplikten işleme ve dantellerle dokunmuş erguvan renginde imparatorluk tuniği dizlerinin üstünde geniş kıvrımlar oluşturuyordu. Dizlerinin üstünde sağlamca duran sol elinde mühürlü bir kitap tutuyordu; sağ eli, iyilikçi mi tehdit edici mi olduğunu bilmediğim bir duruşla yukarı kalkmıştı.

Yüzü haç biçiminde, olağanüstü güzellikte çiçekli bir aylayla aydınlanmıştı; tacın çevresinde ve Oturan'ın başının üstünde zümrüt bir gökkuşağının parladığını gördüm. Tahtın önünde, Oturan'ın ayaklarının altında bir billur denizi akıyordu; tahtın çevresinde ve üstünde dört korkunç hayvan göıdüm; kendimden geçmiş, onlara bakmakta olan benim için korkunç, ama kendisine aralıksız övgü türküleri söyledikleri Oturan için evcil ve alabildiğine yumuşakbaş-h.

Daha doğrusu, tümüne de korkunç denemezdi; çünkü benim solumda (Oluran'ın sağında), elinde bir kitap tutan adam bana güzel ve sevimli göründü. Ama sivri gagalı, zırh gibi düzenlenmiş tüyleri diken diken, pençeleri güçlü, kocaman kanalları açık olan kartal ürkütücü göründü bana. Oturan'ın ayakları dibinde de, iki yontunun altında, iki hayvan daha vardı: bir boğa, bir de aslan; iki canavar da, pençeleriyle toynakları arasında birer kitap tutuyordu; gövdeleri tahtın dışına, başlarıysa lahta dönüktü; omuzlarını ve boyunlarını yabanıl bir dürtüyle büküyorlarmış gibi sağrıları çırpınıyor, eklemleri can çekişen bir hayvanınkileri andırıyor, ağızlan gırtlağa dek açık, yılanı andıran kuyrukları halka halka kıvrılıyor,

1. (Lat.) Resim, laiklerin (kilise mensubu olmayan insanların) edebiyatıdır. (Çev.) 58

gittikçe yükselerek alevden dillerle doruğa ulaşıyordu. İkisi de kanatlı, ikisi de bir aylayla taçlanmıştı, korkunç görünüşlerine karşın cehennem değil, cennet yaratıklarıydı bunlar; kocaman görünmelerinin

nedeni, bir gün gelip yaşayanlarla ölüleri yargılayacak olana tapınmak için kükreyip böğürmeleriydi.

Tahtın çevresinde, dört hayvanın yanında, Oturan'ın ayaklarının dibinde, sanki görüş alanının tüm boşluğunu dolduran billur denizinin saydam suları arasından görünüyormuş gibi, alınlığın üçgen biçimindeki yapısına uygun olarak düzenlenmiş, yedi artı yedi, sonra üç artı üç, sonra da iki artı ikilik, bir tabandan yükselen yirmi dört küçük tahta kurulmuş, ak libaslı, altın taçlı yirmi dört İhtiyar vardı.

İhtiyarların kimi bir lavta tutuyordu elinde, kimi bir

'»koku kadehi. Ama içlerinde yalnızca biri çalgı çalıyordu; tüm ötekiler coşkuyla kendilerinden geçmişlerdi; yüzleri, kendisi için övgü türküleri söylemekte oldukları Oturan'a dönüktü; kollarıyla bacakları da, tıpkı dört hayvanınki gibi, ama yabanıl bir biçimde değil, estetik bir dansın devinimleriyle bükülmüştü -Davud da, içinde On Emir'in bulunduğu sandığın çevresinde böyle dans etmiş olmalıydı -

öyle ki, gözbebekleri, nerede olursa olsunlar, insan gövdesi-

- nin duruşunu yöneten kurallara ters düşecek biçimde hep aynı ışıklı noktada odaklaşıyordu. Ah, tensel maddenin ağırlığından bir

'mucizeyle kurtulmuş kol ve bacakların bu gizemli dilinde nasıl bir kendini bırakış ve atılım, doğal olmayan ama incelikli duruşların uyumu vardı -yeni bir kitlesel biçimle doldurulmuş belirlenmiş nicelik; sanki kutsal alay, şiddetli bir rüzgârın, hayat soluğunun, neşe coşkusunun şaşılacak bir biçimde sesten görüntüye dönüştürülmüş sevinçli övgü türküsünün etkisi altındaymış gibi.

Bedenleri, kol ve bacakları Kutsal Ruh'la dolu, açıklamayla aydınlanmış, yüzleri şaşkınlıkla altüst olmuş, gözleri istekle parlamış, yanakları sevgiyle kızarmış, gözbebekleri sevinçle büyümüş: Biri sevinçli bir hayretle donakalmış, bir başkası şaşkın bir sevinçle yaralanmış, kimi şaşkınlıkla biçim değiştirmiş, kimi mutlulukla gençleşmiş, tümü de orada, yüzlerinin anlatımı, tuniklerinin kıvrımları, eklemlerinin duruşu ve gerginliğiyle, dudakları sonsuz bir övgü gülümseyişiyle aralık, yepyeni bir şarkı söylüyorlardı. İhtiyarların ayakları dibinde, onların, tahtın ve beşgen biçimindeki grubun üzerinde bir kemer oluşturacak biçimde, simetrik şeritler ha-59

linde, hem göksel, hem dünyasal bir yasanın ayakta tuttuğu sevgiyle bağlanım eserleri vardı (barış, sevgi, erdem, yönetim, erk, düzen, köken, yaşam, ışık, görkem, tür ve varlıkların dengeli bağıntısı); bu yapıtlar birbirinden güçlükle ayırt edilebiliyorlardı; çünkü sanat yetisi onları öyle düzenlemişti ki, tümü de karşılıklı olarak orantılı, değişkenlikleri içinde birbirinin aynı, birlikleri içinde değişken, çeşitlilikleri içinde birleşik, birleşmişlikleri içinde çeşitli, bütünü oluşturan parçalar, renklerin neşeli yumuşaklığıyla olağanüstü bir uyum içinde; kendi aralarında benzeşmeyen sesler, olağanüstü bir uyum ve uygunluk içinde, birbirleriyle uyumlu ve dönüşümlü ikili-çalış içinde tek sesli olarak çalabilen, derin ve içsel güç aracılığıyla sürekli algılamayı sağlayan bir sitarın yayları gibi, olaylara indirgenemeyen, ama gene de olaylara indirgenmiş yaratıklar süslemesi ve bir araya getirilmesi, maddenin orantılı parçaları üstünde parlayan biçimin aracılığıyla ışıyan sayısız eşitlik - işle orada, yeryüzünün ve cennetin bahçelerini süsleyen tüm bitkilerin çiçek ve yaprakları, asmalar, salkımlar, menekşeler, sarısalkımlar, kekikler, zambaklar, kurlbağırları, nergisler, kulkaslar, kengerotla-rı, hatmiler, mürlcr, kınaçiçekleri içiçe geçiyorlardı.

Ama dünyasal güzelliklerin ve doğaüstü görkemli işaretlerin bu uyumuyla coşmuş ruhum, bir sevinç türküsüyle taşmak üzereyken, gözlerim ihtiyarların ayaklan dibindeki çiçekli pencerelerin uyumuna kapılarak, ortadaki, alınlığı tutan sütunla bütünleşen içiçe geçmiş varlıklara takıldı. Neydi bunlar, hangi mesajı iletiyorlardı, kemerler gibi yükselmiş, her birinin art ayakları yere sağlamca basan, pençeleri arkadaşının sırtına dayalı, yeleleri yılan gibi büklüm büklüm, ağızları yıldırıcı bir homurtuyla gergin, bir macun ya da asma ağıyla sütunun gövdesine bağlanmış bu çaprazlama üç çift aslan? Ruhumu yatıştırmak, belki de aslanın şeytanca yapısını evcilleştirmek ve onu daha yüce nesneleri anıştıran bir simgeye dönüştürmek için oraya konmuş gibi, sütunun iki yanında, tıpkı onun gibi olağandışı uzunluktaki meşe kapıların her birinin pervazlarının bulunduğu yerde, dış tarafları heykelciklerle süslü dayanaklar üstünde, yüzyüze bakan, karşılıklı, birbirinin eşi ikişer insan heykeli vardı. Bunlar, dört yaşlı adam heykeliydi; kişisel eşyalarından, Petro'su ve Pavlos'u, Yeremya'yı ve Yeşaya'yı tanıdım; bedenleri, bir dans adımı atıyormuşçasına bükük, uzun, kemikli elle-

60

ri kalkık, parmakları kanatlar gibi gergin, yalvaçsı bir esintiyle dağılmış sakallan ve saçları da kanatlar gibiydi; uzun bacaklarının dalgalandırdığı alabildiğine uzun giysilerinin kıvrımları dalgalar ve tomar biçiminde süsler yaratıyordu; aslanların karşısında yer alıyorlardı; onlarla aynı maddeden yapılmışlardı.

Büyülenmiş gözlerimi, o ermiş kollarla bacakların ve cehennemi kasların o bilmecem-si çoksesliliğinden çekerken, kapının yanında, derin kemerlerin altında, bazan onları hem destekleyen hem de süsleyen ince sütunların arasındaki boşlukta yer alan pervazların, bazan da her sütun başlığının sık yapraklarının üstünde yontulmuş, oradan da çok kemerli gümüşsü tonoza doğru dal budak salarak uzanan, bakması

«|Jcütücü ve orada bulunmaları ancak parabolik ve alegorik güçleri ya da ilettikleri ahlak dersiyle haklı çıkarabilen başka görüntüler gördüm: Çıplak, etleri iğrenç kurbağalarca kemirilen, tiksindirici bir gırtlakla kendi lânetlenişini uluyan, bacakları tıpkı bir grifi-ninki gibi sert kıllarla kaplı, şiş göbekli bir satirle çiftleşmiş kösnül bir kadın gördüm; cimri bir adam gördüm, görkemli sütunlarla çevrili döşeğinde ölüm katılığıyla kaskatı, artık bir cinler alayının ürkek avı olmuş; içlerinden biri can çekişen adamın ağzından bir bebek biçimindeki (yazık, hiçbir zaman ölümsüz yaşama yeniden doğamayacak) ruhunu koparıp alıyordu; onurlu bir adam gördüm: Bir şeytan omuzlarına abanmış, pençelerini adamın gözlerine balı-rıyordu; o sırada, iki kutup porsuğu, göğüs göğüse, iğrenç bir boğuşmayla birbirlerini parçalıyorlardı; daha başka yaratıklar da gördüm: keçi başlı, aslan postlu, panter pençeli, tümü de yakıcı soluğu neredeyse duyulabilen bir alevler ormanında tutsak. Çevrelerinde, aralarına karışmış, başlarının üstünde, ayaklarının dibinde, başka yüzler, başka kollar ve bacaklar; birbirlerini saçlarından yakalamış bir erkekle bir kadın, bir lânetlinin gözlerini emen iki engerek yılanı, çengel gibi kıvrılmış

elleriyle uzanıp bir suyılanının çenesini ayıran sırıtkan bir adam, bir kurul halinde toplanmış, karşılarındaki tahtın koruyucusu ve tacı olarak oraya konmuş, kendi yenilgileri içinde onu yücelten bir şarkı söyleyen, Şeytan'in hayvan masalları kitabındaki tüm hayvanlar: yarı keçi, yarı insan yaratıklar, çifteşeyliler, elleri altı parmaklı hayvanlar, denizkızları, hipo-kanturlar, gorgonlar, yarı insan, yarı kuş

yaratıklar, cinler, drakon-topoglar, vaşaklar, leoparlar, ejderhalar, köpek munzurlu, burun 61

\\

deliklerinden ateş saçan kenoperler, timsahlar, polikaudatlar, kıllı yılanlar, semenderler, boynuzlu engerek yılanları, kaplumbağalar, suyılanları, sırtları dişlerle silâhlanmış iki başlı yaratıklar, sırtlanlar, susamurları, kuzgunlar, testere boynuzlu idropiler, kurbağalar, yarı aslan, yarı kartal grifinler, maymunlar, köpekbaşlılar, lök-rotlar, mantikorlar, akbabalar, paranderler, sansarlar, canavarlar, ibibikler, baykuşlar, şahmaranlar, ipnaller, presterler, spectafi-cum'lar, akrepler, kertenkeleler, balinalar, scitalum'lar, amfisbe-na'lar, iaculum'lar, dipsaslar, yeşil kertenkeleler, maltapalamutla-rı, ahtapotlar, muranlar ve denizkaplumbağaları. Ölüler evreninin tüm sakinleri, alınlıkta Oturan'm ortaya çıktığında, onun söz veren ve tehdit eden yüzüne karşı, Armageddon'un1 yenik düşmüşleri, en sonunda dirileri ölülerden ayırmaya gelecek olana bakarak, kapalı geçidi, karanlık ormanı kimsenin içine girmediği boş alanı temsil etmek için bir araya gelmiş görünüyorlardı. Bu görünüm karşısında dilim tutulmuşçasına, artık dostça bir yerde mi, yoksa kıyamet günü vadisinde mi bulunduğuma karar veremeyerek, yılgınlığa kapılmış, gözyaşlarımı güç tutuyordum ve gençliğimin çömezlik yıllarına, kutsal yazıları ilk okuyuşuma ve Mclk korosunda derin düşüncelerle geçirdiğim gecelere eşlik etmiş olan o sesi işitmiş gibi oldum (gerçekten işittim mi yoksa?), o görüntüleri gördüm ve güçsüz düşmüş duyularımın sayıklaması arasında borazan gibi gümbür gümbür bir sesin, "Gördüklerini bir kitapta yaz" dediğini işittim (şimdi yaptığım da bu) ve yîdi altın şamdan gördüm; yedi altın şamdanın ortasında insanoğluna benzeyen Biri'ni gördüm; göğsü altın bir kuşakla sarılı, başı ve saçları en katıksız yün gibi ak, gözleri alev, ayakları fırınlanmış pirinç gibi, sesi birçok suların uğultusu, sağ elinde yedi yıldız tutuyor, ağzından iki yanı keskin bir kılıç çıkıyordu. Gökle bir kapının açıldığını gördüm ve Oturan bana bir yeşim taşı ve bir akik gibi göründü; tahtın çevresinde bir gökkuşağı vardı; tahttan yıldırımlar ve şimşekler çıkıyordu.

Ve Oturan eline keskin bir orak aldı ve "Orağını savur ve ekinleri biç; ekin biçme vakti geldi; çünkü ekinler olgunlaştı," dedi yüksek sesle ve bulutun üstünde Oturan, orağını yeryüzüne doğru savurdu 1. İncil'de sözü edilen, dünyanın sonunda, iyi ve kötü güçler arasındaki son savaş sahnesi. (Çev.) 62

ve ekinler biçildi.

O zaman, görüntünün, tam da manastırda olanlardan, Başra-hip'in az konuşan dudaklarından öğrendiğimiz şeylerden söz ettiğini anladım - daha sonraki günlerde, anlattığı olayların aynını yaşadığıma inanarak durup kapıyı inceledim. Buraya, büyük ve göksel bir kıyıma tanıklık etmek için gelmiş olduğumuzu anladım.

Buz gibi kış yağmuruyla ıslanmışçasına ürperdim. Bir başka ses daha duydum; ama bu kez arkamdan geliyordu ve değişik bir sesti; çünkü gördüğüm görüntünün gözkamaştıran yüreğimden değil, yeryüzünden geliyordu; gerçekten de görüntüyü paramparça etti; çünkü o an'a denk düşünceler içinde yitip gitmiş olan William da (onun Arlığının o anda yeniden bilincine vardım), benim gibi dönmüştü.

Arkamızdan gelenin, yırtık pırtık giysili bir serseri görünümü varsa da, bir rahip olduğu açıktı; yüzü de az önce sütun başlıklarının üstünde gördüğüm canavarlarınkini andırıyordu. Rahip kardeşlerimin çoğunun tersine, ömrüm boyunca hiç şeytanla karşılaşmamıştım; ama inanıyorum ki, eğer bir gün karşıma çıkacak olursa, bir insan kılığına girse de, kutsal buyruk onun kimliğini tümüyle gizlemesini önlediğinden, şu anda sözümüze karışan adamın yüz çizgilerinden farklı olamazdı. Başı, tövbekârlıktan değil, eskiden geçirdiği - bir egzamanın etkisinden ötürü kazınmış, alnı öylesine dardı ki, eğer başında saçları olsaydı (gür ve kabarık) kaşlarına karışırdı; gözleri yuvarlak, gözbebekleri küçük ve alabildiğine oynaktı; bakışı masum muydu, yoksa kötü müydü bilmiyorum, belki de arasıra ve değişik anlarda hem öyle hem böyleydi; burnuna pek burun denemezdi; çünkü gözlerinin arasından başlayan, ama daha yükselir yükselmez iki karanlık deliğe, sık kıllarla kaplı, kocaman iki burun deliğine dönüşen bir kemikten başka bir şey değildi. Bir yara iziyle burun delikleriyle birleşen ağzı, geniş ve çirkin, biraz sağa doğru yayıktı; yok denecek kadar ince olan üst dudağıyla sarkık ve etli alt dudağı arasından, düzensiz bir uyumla, bir köpeğin-kileri andıran kara ve sivri dişleri görünüyordu.

Adam gülümsedi (ya da en azından bana öyle geldi) ve tehdit edercesine konuştu:

"Penitenziagite1! Ruhunu kemirmek için venturus2 canavarı

1. Tövbe edin. (Çev.) 2. Gelecek.

63

kolla! Ölüm super nos1! Dua et. Ermiş papa gelip bizi todas2 günahların kötülüğünden korusun! Ah^

ah, Domini Nostri Iesu Ch-risti3 büyüsü hoşunuza gidiyor! Et anco jois m'es dols et plazer m'es dolors4... Şeytan'dan cave5 Semper6 üstüme atılmak için bir köşede pusu kurmuş. Ama Salvatore non est insipiens7! Bonum monasterium8. Burada yiyip için dua edilir dominum nostrum9. Gerisi incir çekirdeği doldurmaz. Amin. Değil mi?"

Öykü ilerledikçe, bu yaratıktan uzun uzun söz etmek ve söylediklerine başvurmak zorunda kalacağım.

İtiraf ederim, bunu yapmak benim için çok güç olacak; çünkü ne tür bir dil konuştuğunu o zaman da hiç anlamamıştım, şimdi de bilmiyorum. Manastırda okumuş yazmış kişiler arasında konuştuğumuz Latince değildi bu; bu bölgelerde halkın konuştuğu dillerden biri de değildi; ne de o güne değin işittiğim halk ağzıyla konuşulan dillerden birine benziyordu. Onun işittiğim ilk sözcüklerini (anımsadığım gibi) yukarıda aktararak konuşma biçimi hakkında belli belirsiz bir fikir verdiğime inanıyorum. Daha sonra, serüvenlerle dolu yaşamı ve hiçbirinde kök salmaksızın yaşadığı çeşitli yerlere ilişkin bilgi edinince, Salvatore'nin tüm dilleri konuştuğunu, ama hiçbir dili bilmediğini anladım. Ya da, işittiği dillerin parçacıklarından yararlanarak, baş-lıbaşına bir dil icat etmişti kendine - bir kez de, onun dilinin, dünyanın başlangıcından Babil Kulesi'nc değin tek bir dille birleşmiş mutlu bir insanlığın konuşmuş

olduğu Ademce ya da o uğursuz insanların bölünmesi olgusundan sonra ortaya çıkan dillerden biri değil, kutsal cezadan sonraki ilk günün Babilce'sinin ta kendisi, ilkel kargaşa dili olduğunu düşündüm. Öte yandan, Salvatore'nin diline dil de diyemiyordum; çünkü her insan dilinde kurallar vardır ve her terim, değişmez bir kurala göre, ad placitum10 bir anlam taşır; çünkü insan köpeğe bir kez köpek, bir başka kez kedi diyemez; insanların oybirliğiyle belirli bir anlam vermedikleri sesler de çıkaramaz; tıpkı "blitiri"

sözcüğünü söyleyen birinin başına geleceği gibi. Bütün bunlara karşın, iyi kötü, Salvatore'nin ne demek istediğini anlıyordum; başkaları da anlıyorlardı. Onun bir de-

1. Üstümüzde. 2. Bütün. 3. Efendimiz İsa Mesih'in. 4. Ve sevinç acı verir bana. 5. Sakın. 6. Her zaman.

7. Aptal değil. 8. İyi manastır. 9. Efendimize. 10. (Lat.) Üstünde anlaşmaya varılmış. (Çev.) 64

ğil, birçok dili konuştuğunun, hiçbirini de doğru konuşmayıp, sözcüklerini kimi zaman bir, kimi zaman bir başka dilden aldığının kanıtıydı bu. Sonradan, bir şeyi bazan Latince, bazan Provence lehçesiyle adlandırdığını da anladım ve onun kendi cümlelerini kendisi kurmaktan çok, duruma ve söylemek istediği şeye göre, geçmişte işitmiş olduğu kopuk cümle parçalarını kullandığının bilincine vardım; örneğin, bir yiyecekten, ancak o yiyeceği kendileriyle birlikte yemiş olduğu insanların sözcükleriyle anlatabilirmiş, sevincini ancak aynı sevinci paylaştığı insanların o gün söyledikleri cümlelerle dile getirebilirmiş gibi. Dili de, tıpkı başkalarının yüzlerinden alınan parçalardan oluşmuş yüzü ya da kimi zaman kutsal nesnelerin artıklarından doğmuş kalıntılar gibiydi. (Si licet magnis 'oomponere parva1, ya da şeytani şeylerden kutsal şeyler oluşturulmasına.) Onunla ilk kez karşılaştığım anda, Salvatore, gerek yüzü, gerekse konuşma biçimiyle, bana az önce, kapmın altında görmüş olduğum tüylü ve pençeli melez hayvanlardan farklı görünmedi. Daha sonra, adamın belki de iyi yürekli ve şakacı olduğunu düşündüm. Daha sonra... Ama sırayı bozmayalım. Hem çünkü, daha konuşur konuşmaz, üstadım büyük bir merakla onu sorguya çekti.

"Niçin penitenziagite dedin?" diye sordu.

"Domine frate magnifıcentisimo2,'' diye yanıtladı Salvatore, bîr tür reveransla, "Jesus venturus est et li homini debent facere penitential Değil mi?"

William gözlerini dikip ona baktı: "Buraya bir Minorit4 manastırından mı geldin?"

"No intendo5."

"Ermiş Francesco'nun biraderleri arasında mı yaşadın diye soruyorum, Sözde Havariler'i tanıdın mı diye soruyorum..."

Salvatore sarardı, daha doğrusu, bronzlaşmış, yabanıl yüzü külrengi oldu. Derin bir reverans yaptı; aralık dudaklarının ara-1. (Lat.) Büyük şeylerden küçük şeyler oluşturulmasına izin vardır. (Çev.) 2. Efendimiz, yüce birader. (Çev.)

3. İsa gelecek ve insanlar tövbe etmelidirler. (Çev.)

4. Minorities (ya da Ortaçağ Latincesindeki adıyla, Fratres Minores) Fransisken tarikatının kurucusu Ermiş Francesco tarafından, bir alçakgönüllülük lakabı olarak, Fransisken rahiplerine verilen ad. (Çev.) 5. Anlamıyorum. (Çev.)

Gülün Adı

65/5

sından bir "vade retro1" mırıldandı; tutkuyla haç çıkardı ve sık sık dönüp ardına bakarak kaçıp gitti.

"Ona ne sormuştunuz?" diye sordum William'a.

Bir süre daldı. "Önemi yok, sonra söylerim. Şimdi içeri girelim. Ubertino'yu görmek istiyorum."

Vakit öğleyi yeni geçmişti. Soluk güneş ışınları Batı'dan, birkaç dar pencereden, kilisenin içine sızıyordu. İnce bir ışık şeridi, alınlığı bana altın bir ışıltıyla parlıyormuş gibi görünen büyük sunağa

değiyordu hâlâ. Kilisenin sahınları alacakaranlıkta kocamandı.

Sunaktan önceki son mihrabın yanında, soldaki şahında ince bir sütun yükseliyordu; üstünde, modern üslupla yapılmış, yüzünde anlatılmaz bir gülümseyiş, karnı öne doğru çıkmış, bebeği kucağında, ince bedenli, zarif bir giysiye bürünmüş, taştan bir Bakire yontusu vardı. Bakire'nin ayakları dibinde, neredeyse yere kapanmış, yakaran, Cluny mezhebinin giysisine bürünmüş bir adam duruyordu.

Yaklaştık. Adam ayak seslerimizi duyunca yüzünü kaldırdı. Yaşlı, tüysüz yüzlü, kabak kalalı, iri gök mavisi gözlü, ince, kırmızı ağızlı, beyaz tenli, kafasının derisi tıpkı sütte saklanmış bir mumyanınki gibi kafatasına yapışmış bir adamdı. Elleri ak, ince uzun parmaklıydı. Zamansız bir ölümün kuruttuğu küçük bir kızı andırıyordu. Onu kendinden geçiren bir görüntünün ortasında rahatsız etmişiz gibi dalgın bir bakışla baktı bize önce; sonra yüzü sevinçle aydınlandı.

"William!" diye bağırdı. "Sevgili kardeşim!" Güçlükle ayağa kalktı, üstadımın yanına geldi, onu kucaklayıp ağzından öptü. "William!" diye yineledi ve gözleri nemlendi. "Ne çok zaman geçti! Ama seni hâlâ anımsıyorum! Ne çok zaman geçti, neler neler oldu! Ne çok sınadı Tanrı bizi!" Ağladı. William'in duygulandığı açıktı; onu kucakladı. Casale'li Ubertino'yla karşı karşıyaydık.

İtalya'ya gelmeden önce de, ondan hem de uzun uzun söz edildiğini duymuştum; İmparatorluk sarayında Fransiskenler'i ziyaret ettiğimde daha da çok işitmiştim adını. Hatta biri bana, birkaç yıl önce ölmüş olan, o günlerin en büyük ozanı, Floransah

1. (Lat.) Geri dön. (Çev.) .

66

Dante Alighieri'nin birçok dizesinin, Ubertino'nun, Arbor vitae cnicifixae'de1 yazdıklarının yorumundan başka bir şey olmayan bir şiir yazdığını söylemişti. (Toscana halk dilinde yazıldığı için bu şiiri okuyamadım.) Bu ünlü adamı değerli kılan yalnızca bu değildi. Okurlarımın bu karşılaşmanın önemini daha iyi anlamalarını sağlamak için, orta İtalya'da kaldığım kısa süre içinde, William'in söylediği birkaç sözcükten ve onun yolculuğumuz sırasında papaz ve rahiplerle yaptığı birçok konuşmadan anladığım gibi, o yılların olaylarını canlandırmaya çalışmalıyım.

İyi anlatabileceğimden emin olmasam da, bu sorunlardan ne anladığımı anlatmaya çalışacağım.

Melk'teki üstatlarım bana sık şijl, bir Kuzeyli'nin İtalya'daki dinsel ve siyasal yaşama ilişkin açık seçik bir fikir edinmesinin çok güç olduğunu söylemişlerdi.

Ruhban sınıfının gücünün tüm öteki ülkelerdekinden daha açıkça görüldüğü ve ruhban sınıfının tüm öteki ülkelerdekinden daha çok güç ve varlık gösterisinde bulunduğu yarımada2, en az iki yüzyıl boyunca, onlarca kutsanmayı bile yadsıdıkları yozlaşmış papalara karşı protesto olarak yoksul bir yaşam süren insanların oluşturdukları akımlar doğurmuştu. Bu insanlar bir araya gelerek, feodal beylerin, imparatorluğun ve kent yönetim kurullarının aynı ölçüde nefret ettikleri bağımsız topluluklar oluşturmuşlardı.

Sonunda, Ermiş Francesco geldi ve kilisenin ilkelerine ters düşmeyen bir yoksulluk sevgisi yaydı; onun çabasıyla, kilise bu eski akımların davranım ciddiliği çağrılarını kabul ederek, içlerinde yuvalanmış

düzensizlik öğelerini ayıkladı. Bunun ardından, bir alçakgönüllülük ve ermişlik döneminin gelmesi gerekirdi; ama Fran-sisken tarikatı büyüyüp en iyi insanları kendine çektikçe, çok fazla güçlü ve dünyasal işlere bağlı bir duruma geliyordu; bu nedenle birçok Fransisken, hareketi bir zamanlar sahip olduğu arılığa yeniden kavuşturmak istediler. Daha benim manastırda bulunduğum sıralarda, dünyanın dört bir yanma yayılmış üç bini aşkın üyesi olan bir tarikat için oldukça güç bir şey. Ama durum böyleydi ve Ermiş Francesco'nün birçok rahibi, tarikatın, daha şimdiden, düzeltmek için ortaya çıktığı kilise kurumlarının niteliğine burunla (Lat.) Çarmıha Gerilmiş Yaşam Ağacı. (Çev.) 2. İtalya yarımadası. (Çev.) düğünü söyleyerek, benimsediği kurallara karşı çıkıyorlardı. Ve bunun daha Francesco'nun sağlığında böyle olduğunu, onun sözlerine ve amaçlarına ihanet edildiğini söylüyorlardı. O sıralarda birçok rahip,

kendisinde peygamberlik ruhu olduğuna inanılan, Citea-ux'lu Joachim adında bir rahibin XII. yüzyıl başlarında yazmış olduğu kitabı keşfetmişti. Gerçekten de Joachim uzun zamandan beri Sözde Havariler'in davranışları yüzünden bozulmuş olan İsa'nın ruhunun yeryüzünde yeniden gerçekleştirileceği yeni bir çağın gelişini önceden görmüştü. Öyle olaylardan söz etmişti ki, onun, bilincine varmaksızın Fransisken tarikatından söz ettiği herkese açık görünmüştü. Bunun üzerine birçok Fransisken öyle büyük bir sevince kapılmıştı ki, yüzyılın ortalarında Sorbonne'lu din bilginleri, Joachim denen rahibin öğretilerini mahkûm etmişlerdi. Ama öyle görünüyor ki, bunu yapmalarının nedeni, Fransa Üniversitesi'nde-ki Fransiskenler'in (ve Dominikenler'in1) gereğinden çok bilgili olmaları dolayısıyla sapkın olarak bir yana atılmalarının istenrriesiy-di. Bu tasarı gerçekleşemedi; bu da, kesinlikle sapkın olmayan Aquino'lu Tommaso ve Bagnoregio'lu Bonaventura'nın yapıtlarının yayılmasına izin verdiğinden, kilise için çok iyi oldu. Bundan da, Paris'te de bir düşünce karmaşası olduğu, ya da birisinin, düşünceleri kendi amaçları için karıştırmak istediği açıkça anlaşılmaktadır.

Sapkınlığın Hıristiyanlar'a yaptığı kötülük de budur: kafaları karıştırmak ve herkesi, kendi kişisel çıkan için sorgucu olmaya kışkırtmak. Çünkü o sırada maflastırda gördüğüm (şimdi anlatacağım) şeyler, sapkınları yaratanların çoğu kez sorgucular olduğunu düşündürdü bana. Yalnızca sorgucuların, sapkınların bulunmadıkları yerde onların var olduğunu tasarlamaları anlamınd değil; sorgucular, sapkın kokuşmuşlukları öylesine şiddetle bastın| yorlardı ki, birçok kimseyi, sorguculara duydukları nefret yüzünü den sapkınlara katılmaya itiyorlardı. Gerçekten Şeytan'in tasarla; dığı bir döngü. Tanrı bizi korusun.

Ama ben Joachim yanlılarının sapkınlığından (eğer böyleyse; söz ediyordum. San Donninoİu Gerardo adında bir Fransis-ken'in, Joachim'in görüşlerini dile getirdiği ve Minorit çevresini 1. Vaizler ya da Kara Rahipler de denen, Ermiş Dominic tarafından 1215'te kurulmuş olaı bir tarikat.

(Çev.)

68

derinden etkilediği görüldü. Böylece bunların arasında sonradan tarikatın başkanı olan Bonaventura'nın tarikatı yeniden örgütleme girişimine karşı, eski Kural'ı destekleyen bir grup ortaya çıktı. Geçen yüzyılın son otuz yılında, Lyons Genel Danışma Kurulu'nun, Fransisken tarikatını, onu ortadan kaldırmak isteyenlerden kurtararak, daha eski tarikatların yasası uyarınca, kullanımındaki tüm malların mülkiyetini tarikata vermesi üzerine Marche'da bazı rahipler başkaldırdılar; çünkü bir Fransisken'in ne kişisel, ne manastır ne de tarikat olarak hiçbir mala sahip olmaması gerektiğinden, Kural'in ruhuna kesinlikle ihanet edildiğine inanıyorlardı. Bu rahipler ömür boyu hapse atıldılar. Bana hiç de İncil'e aykırı şeyler öj$0 sürüyormuş gibi görünmüyorlar, ama işin içine dünyasal nesnelerin mülkiyeti girince, insanların adalete uygun olarak akıl yürütmeleri güçtür. Yıllar sonra, tarikatın yeni başkanı Raimondo Gaufredi'nin bu tutukluları Ancona'da bulduğunu ve onları salıvererek, "Tanrı keşke hepimize ve tüm tarikata böyle bir suçla lekelenmeyi nasip etseydi" dediğini anlattılar. Bu, sapkınların söylediklerinin doğru olmadığının ve kilisede hâlâ büyük erdem sahibi kişilerin bulunduğunun bir belirtisidir.

Serbest bırakılan bu tutuklular arasında bulunan, Angelus Clarenus adında biri, sonradan Joachim'in görüşlerini yayan Pro-vence'lı bir papaza, Pierre Olieu'ye, daha sonra da Casale'li Uber-tino'ya rastladı ve böylece Tinciler'in hareketi doğdu. O yıllarda, Morroneli Pietro adında çok ermiş bir keşiş, V.

Celestinus adıyla papalık tahtına çıktı ve Tinciler'in içi rahatladı. "Bir ermiş gelecek," denmişti, "ve İsa'nın öğretilerini izleyecek, bir melek yaşamı sürecek; titreyin, ey yozlaşmış rahipler." Celestinus belki de gereğinden çok bir melek yaşamı sürdürdü, ya da çevresindeki piskoposlar gereğinden çok yozdular, ya da daha şimdiden İmparator ve öteki Avrupa krallarıyla bitmez tükenmez bir savaşın gerginliğine katlanamıyordu; gerçek şu ki, Celestinus tahttan feragat etti ve inzivaya çekildi. Ama onun bir yıldan daha kısa süren saltanat döneminde Tinciler'in tüm düşleri gerçekleşti; Celestinus'a başvurdular; Celestinus onlarla, fratres et pauperes heremitae domini Celestini1 denen topluluğu kurdu. Öte yandan, Papa'nın Roma'

1. Münzevi Celestinus'un rahip ve yoksulları. (Çev.)

69

nın en güçlü kardinalleri arasında arabulucu rolü oynaması gerekirken, bu kardinaller arasında örneğin bir Colonna ya da Orsini gibi, gizli gizli yeni yoksulluk eğilimlerini destekleyenler vardı: Aşırı bir zenginlik ve debdebe içinde yaşayan çok güçlü insanlar için gerçekten tuhaf bir seçimdi bu; onların, Tinciler'i yalnızca siyasal amaçları için mi kullandıklarını, yoksa Tinci eğilimleri destekleyerek dünyasal yaşamlarını bir tür haklı mı çıkardıklarını hiçbir zaman anlayamadım; İtalyanlar'ın işlerine aklım erdiği kadar, belki bunların her ikisi de doğruydu. Ama bir örnek vermek gerekirse, Ubertino, Kardinal Orsini tarafından papazlığa getirilip Tinci-ler in en sözü dinlenir kişisi durumuna gelince, sapkınlıkla suçlanma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyordu. Oysa aynı kardinal, Avig-non'da Ubertino'yu korumuştu.

Ama bu tür işlerde olduğu gibi, bir yandan Angelo ve Ubertino öğretiye uygun olarak vaaz verirken, öte yandan basit insanlardan oluşan büyük yığınlar onların vaazlarını benimsiyorlar ve her türlü denetimin ötesinde ülkenin dört bir yanına yayılıyorlardı. Böylece İtalya, bu Yoksul Yaşam Fraticelli ya da Rahiplerince istila edildi. Daha o zaman, Tinci üstatlarla, onların tarikatın dışında yaşayan, dilenerek ve hiçbir mala sahip olmaksızın ellerinin emeğiyle günü gününe yaşayan basil izleyicilerini birbirinden ayırmak güçlü. Bunlar, halkın şimdi Fraticelli dediği, Pierre Olieu'den esinlenmiş, Fransız Beghardlar'a1

benzeyen rahiplerdi.

V. Celestinus'un yerine VIII. Bonifacio geçti; bu papa, Tinci-lere ve genel olarak Fralicelli'ye çok az hoşgörü gösterdi; ömrünü dolduran yüzyılın son yıllarında, Firma caulela denen bir buyruk imzaladı; Fransisken tarikatının sınırındaki, Bizochi denen serseri gezgin dilencileri, Tinciler'in kendilerini ya da tarikat yaşamını yadsıyarak inzivaya çekilenleri bir kalemde suçluyordu.

VIII. Bonifacio'nun ölümünden sonra, Tinciler onun ardıllarından, bu arada V. Clemens'ten, tarikattan barışçıl bir biçimde ayrılmak için izin almaya çalıştılar. Kanımca bunu başaracaklardı, ama XXII.

Ioannes'in gelişi, onların bütün umutlarını kırdı. Ioan-nes, 13.16'da, seçilir seçilmez, Sicilya kralına bu rahipleri ülkesin-1. Beghardlar, 12. yy. da erdenlik ve feragati öngören Liege'li Begne'i izleyenler; sonradan Fransisken ve Dominikenler le birleşmişlerdir. (Çev.)

70

den kovması için mektup yazdı; çünkü birçoğu oraya sığınmıştı; Io-annes de, Angelus Clarenus ile Provenceİı Tinciler'i zincire vurdurdu.

Bu kolay bir girişim olmasa gerekti; Ruhani Meclis'te birçok kimse karşı çıktı. Gerçek şu ki, Ubertino ve Clarenus, tarikattan ayrılma iznini sağlamayı başardılar ve biri Benedikten'ler, öteki Celestinus yanlılarınca kabul edildi. Ama yaşamlarını serbestçe sürdürenlere loannes acımasız davrandı; onları Engizisyon'ca ko-vuşturttu ve çoğu yakıldılar.

Ancak loannes, kilise otoritesinin temellerini tehdit eden Fra-ticello'ların zararlı otlarını yok etmek için, onların inançlarını dadandırdıkları ilkeleri mahkûm etmek gerektiğini anlamıştı. Bunlar, İsa'nın ve havarilerinin ne kişisel ne de ortaklaşa hiçbir malla-" rı olmadığını öne sürüyorlardı. Papa ise bu düşünceyi sapkın bir düşünce olarak mahkûm etli. Şaşırtıcı bir şeydi bu; çünkü bir papanın, İsa'nın yoksul olduğu düşüncesini niçin sapık bulduğunu anlamak olanaksızdı; ama daha bir yıl önce, bu görüşü öne süren Pe-rugia'daki Fransisken Genel Kurulu'nun başkanının görevine son verilmişti; böylece Papa birini mahkûm ederken, ötekini de mah-'* kûm etmiş oluyordu. Daha önce de söylediğim gibi bu Kurul, İm-parator'a karşı Papa'nın yürüttüğü savaşıma büyük zarar veriyordu; işin gerçeği buydu. Böylece, bundan sonra ne İmparator, ne de Perugia hakkında hiçbir şey bilmeyen birçok Fraticelli yakılarak öldürüldü.

Ubertino gibi söylence olmuş bir kişiye bakarken bunları düşünüyordum. Üstadım beni onunla tanıştırmış; yaşlı adam, sıcak, neredeyse ateşli eliyle yanağımı okşamıştı. Bu elin dokunuşuyla, bu ermiş insan hakkında işittiklerimi ve Arbor Vıtae'rim sayfalarında okumuş olduğum şeylerin çoğunu anlamıştım; Paris'le okumasına karşın, tanrıbilimsel kuramlardan çekilerek, kendisinin, tövbekar Magdalena'nın kimliğine girdiğini kurduğu sıralarda, daha gençliğinden başlayarak, onu yakıp tüketmiş

olan gizemsel ateşi anlıyordum; sonra onun, kendisine gizemsel yaşamın zenginliklerini ve haça

tapmayı öğreten Foligno'lu Ermiş Angela ile kurduğu .. yoğun ilişkileri ve üstlerinin vaazlarının ateşliliğinden kaygıya kapılarak onu Verna'ya çekilmeye zorlamalarının nedenini anlıyor-71

dum.

Çizgileri kardeşçe, derin tinsel duygu alışverişinde bulunduğu ermiş kadmlarınki gibi yumuşak olan o yüzü inceliyordum. Onun 1311'de, Viyana Genel Danışma Kurulu, Exivide paradiso buyruğuyla Tinciler'e düşman olan üst düzeydeki Fransiskenler'i görevlerinden uzaklaştırdığı zaman daha sert bir yüz takınmış olması gerektiğini sezinledim; bu başkaldırı şampiyonu, bu kurnazca uzlaşmayı kabul etmemiş, alabildiğine katı ilkelere dayanan ayrı bir tarikatın kurulması için savaşmıştı. O zaman bu büyük savaşçı savaşı yitirdi; çünkü o yıllarda XXII. Ioannes, (aralarında Ubertino'-nun kendisinin de bulunduğu) Pierre Olieu'nün izleyicilerine karşı bir haçlı seferi açmış, Narbona ve Beziers rahiplerini mahkûm etmişti. Ama Ubertino, Papa'nın yüzüne karşı da arkadaşının anısını savunmakla duraksayamamış, Papa ise (daha sonra ötekileri mahkûm etmiş olsa da), ermişliğine boyun eğerek onu mahkûm etme yürekliliğini gösterememişti. Tersine, bu vesileyle, ona Cluny' tarikatına girmeyi önce öğütleyerek, sonra buyurarak bir kurtuluş yolu önermişti. Görünürde öylesine savunmasız ve kolay incinebilir olan Ubertino, Papalık sarayında kendisine koruyucular ve bağlaşıklar bulmakta da aynı ölçüde yetenekli olsa gerek; gerçekten de, Flandr'daki Gemblach manastırına girmeye razı oldu; ama oraya hiç gitmediğine ve Avignon'da kalıp Kardinal Orsi-ni'nin sancağı altında Fransiskenler'in davasını savunduğuna inanıyorum.

Ancak son zamanlarda (işitilenler kesin değildi), sarayda yıldızı sönmüştü; Papa, bu yabanıl adamı pek mundum discurrit va-gabundus2, sapkın biri olarak kovuştururken, Avignon'dan uzaklaşmak zorunda kaldı. Bundan sonra William ile Başrahip arasındaki konuşmadan, onun şimdi bu manastırda saklandığını öğrenmiştim. Şimdi de onu karşımda görüyordum.

"William," diyordu, "az kalsın öldürüyorlardı beni, biliyor musun, geceyarısı kaçmak zorunda kaldım."

"Senin ölümünü isteyen kimdi? Ioannes mi?"

"Hayır. Ioannes beni hiçbir zaman sevmedi, ama bana hep

1. 11. yüzyılda, orta Fransa'nın doğusunda, Cluny kasabasında bir grup Benedikten tarafından kurulmuş olan tarikat. (Çev.)

2. (Lat.) Bir serseri gibi dünyayı dolaşan. (Çev.)

72

saygı duydu. Gerçekten, on yıl önce Benedikten tarikatına girmemi öğütleyerek yargılanmaktan kurtulmam için bir yol gösteren odur; böylece düşmanlarımı susturuyordu. Uzun uzun dedikodu yaptılar; bir yoksulluk öncüsünün böylesine zengin bir tarikata girmesiyle ve Kardinal Orsini'nin sarayında yaşamasıyla alay ediyorlardı... William, bu dünyanın nimetlerine karşı tutumumu bilirsin!

Ama Avignon'da kalıp rahip kardeşlerimi savunmanın başka yolu yoktu. Papa, Orsini'den korkar, benim kılıma bile dokunamazdı. Daha üç yıl önce, elçi olarak Aragon kralına gönderdi beni."

"Peki, sana kötülük etmek isteyen kimdi?"

"Herkes. Piskoposluk. İki kez öldürmek istediler beni. Susturmak istediler. Beş yıl önce ne oldu, biliyor musun? Narbona' lı Beghardlar iki yıl önce hüküm giymişlerdi; Berengario Talloni, yargıçlardan biri olmasına karşın, Papa'yâ başvurmuştu. Güç anlardı o anlar, Ioannes daha o zaman Tinciler'e karşı iki buyruk çıkarmıştı; Cesena'lı Michele bile boyun eğmişti - Michele dedim de, o ne zaman geliyor?"

"İki güne kadar burada olacak."

"Michele... Onu görmeyeli çok oldu. Şimdi farkına vardı; ne istediğimizi anlıyor; Perugia Ruhani Meclisi

bize hak verdi. Ama

0 zaman, daha 1318'de Papa'ya boyun eğdi ve ona karşı direnen Provence'lı beş Tinci'yi onun eline teslim etli. Yakıldılar, William... Ah, korkunç bir şey!" Başını elleri arasında sakladı.

"Peki, Talloni'nin başvurusundan sonra ne oldu?" diye sordu William.

"Ioannes davaya yeniden bakılmasını istemek zorundaydı, anlıyor musun? Bunu yapmak zorundaydı, çünkü Ruhani Meclis'le de kuşkuya düşmüş kimseler vardı, Ruhani Meclis'teki Fransisken-lcr arasında da - ikiyüzlüler, riyakârlar1, kiliseden alacakları bir tahsisat karşılığında kendilerini satmaya hazır adamlar; ama kuşkuya kapılmışlardı. O zaman Ioannes benden yoksulluk üstüne bir yazı kaleme almamı istedi. Güzel bir şey oldu William, Tanrı gurur duyduğum için beni bağışlasın..."

"Okudum; Michele gösterdi bana."

"Bocalayanlar oldu; kendi aramızda da; Aquitania eyalet pa-

1 İtalyanca, sepolehri imbiancati (ağartılmış mezarlar), İncil'de riyakârlara verilen ad. (Çev.) X 73

>\

pazı, San Vitale Kardinali, Caffa Piskoposu..."

"Budalanın biri," dedi William.

"Ruhu şadolsun, iki yıl önce Tanrı'ya kavuştu."

"Tanrı hiç böylesine merhametli olmamıştır. Konstantinopo-lis'ten gelen yanlış bir haberdi bu. Hâlâ aramızda; heyet üyesi olduğunu söylüyorlar. Tanrı bizi korusun!"

"Perugia Ruhani Meclisi'nin gözdesi, ama," dedi Ubertino.

"Doğru. Her zaman düşmanlarının en iyi savunucuları olan insanlar soyundandır o."

"Doğrusunu söylemek gerekirse," dedi Ubertino, "o zaman bile davaya pek yararı olmuyordu. Sonunda hiçbir şey çıkmadı, ama hiç değilse sapkın düşünceli olarak ilan edilmemişti; bu da önemliydi. Bu yüzden ötekiler beni hiç bağışlamadılar. Bana zarar vermek için her yolu denediler; üç yıl önce Ludwig Ioannes'i sapkın ilan ettiği zaman benim Sachsenhauscn'de olduğumu söylediler. Oysa hepsi de o Haziran'da benim Avignon'da, Orsini'nin yanında olduğumu biliyorlardı... İmparatorun bildirisinin bazı bölümlerinin benim düşüncelerimi yansıttığını öne sürdüler, ne çılgınlık."

"Pek de çılgınlık değil," dedi William. "O fikirleri ben vermiştim ona. Senin Avignon'daki bildirinden çıkarmıştım onları; bir de, Olieu'nün birkaç sayfasından."

"Sen mi?" diye bağırdı Ubertino, şaşkınlıkla, neşe arası. "Öyleyse bana hak veriyorsun!"

William tedirgin görünüyordu: "O »sırada İmparator için iyi düşüncelerdi bunlar," dedi kaçamaklı.

Ubertino ona kuşkuyla baktı, "Ha, ama onlara gerçekten inanmıyorsun, değil mi?"

"Anlat," dedi William, "o köpeklerden nasıl kurtulduğunu anlat."

"Ah, evet, köpekler, William. Kuduz köpekler. Biliyor musun, Bonagrazia'yla bile savaşmak zorunda kaldım."

"Ama, Bergamo'lu Bonagrazia bizden yana!"

"Şimdi öyle, onunla uzun uzun konuştuktan sonra. Ancak o zaman ikna oldu ve Ad conditorem canoıutm'a karşı çıktı. Papa da onu bir yıl tutuklattı."

"Şimdi Ruhani Meclis üyesi bir arkadaşıma yakın olduğunu işittim, Ockham'lı William'a."

74

"Onu pek tanımam. Hoşuma gitmiyor. Heyecansız bir adam. Yalnız kafa, hiç yürek yok."

"Ama güzel bir kafa."

"Belki; ama onu cehenneme götürecek."

"O zaman onu gene göreceğim orada; mantık üstüne tartışacağız."

"Sus, William," dedi Ubertino, büyük bir sevgiyle gülümseyerek. "Sen o filozofların hepsinden daha iyisin. İsteseydin..."

"Neyi?"

"Son kez Umbria'da karşılaştığımızda? Anımsıyor musun? Ben, o olağanüstü kadının yardımıyla daha yeni iyileşmiştim... fc^ontefalco'lu Chiara'nın..." Aydınlanmış bir yüzle mırıldandı, "Ç-fı'iara... Kadının, doğuştan öylesine ters olan yapısı, ermişliğe yüce-lince sevecenliğin en soylu aracı olabilir. Yaşamımın nasıl en arı bir erdenlikten esinlendiğini bilirsin, William," (Üstadımın bir kolunu sımsıkı tuttu), "bilirsin, nasıl... yabanılca - evet, yabanıl sözcüğü doğru - nasıl yabanıl bir tövbe susuzluğuyla içimde etin çağrısını köreltmeye, kendimi yalnız Çarmıha Gerilmiş İsa'nın sevgisine açık bir duruma getirmeye çalıştım... Ama, yaşamıma giren üç kadın benim için üç göksel haberci oldu. Foligno'lu Angela, Citlâ di Castello'lu Margherita (daha üçte birini yazmadan, kitabımın sonunu açıkladı), son olarak da Montefalco'lu Chiara. Onun yarattığı mucizeleri incelemenin ve ermişliğini halka açıklamanın (daha Kutsal Ana Kilise parmağını kıpırdatmadan) bana nasip olması, Tanrı'nın bir ödülü oldu benim için. Sen de oradaydın, William, bu kutsal girişimde bana yardım edebilirdin, ama istemedin..."

"Ama benden istediğin kutsal girişim, Bentivenga'yı, Giaco-mo'yu ve Giovanuccio'yu yakılmaya göndermekti," dedi alçak sesle William.

"Sapkınlıklarıyla onun anısını lekeliyorlardı. Sen de sorgucuydun!"

"İşte tam o sırada bu görevden bağışlanmamı istedim. Olay hoşuma gitmiyordu. Açık söylemek gerekirse, Bentivcnga'ya yanılgılarını itiraf ettirmek için başvurduğun yöntem de hoşuma gitmedi. Onun mezhebine, eğer bu bir mezhepse, girmek istiyormuş gibi yaptın; gizlerini koparıp aldın, sonra da tutuklattın onu."

"Ama İsa'nın düşmanlarına karşı savaş böyle kazanılır! Onlar 75

\ sapkındılar; Sözde Havariler'diler, Fra Dolcino'nun pis kükürt kokusunu yayıyorlardı!"

"Chiara'mn dostlarıydılar."

"Hayır William, Chiara'mn anısına en küçük bir gölge bile düşürme!"

"Ama onun grubunda dolaşıyorlardı..."

"Onlar Minoritler'di; Tinciler deniyordu; oysa toplumun papazlarıydılar! Biliyorsun, soruşturma

sırasında, Gubbio'lu Bentivenga'nın kendini havari ilan ettiği, sonra da Bevagna'lı Giovanuc-cio ile bir olup cehennemin var olmadığını, insanın Tanrı'yı incitmeden tensel isteklerini doyurabileceğini, bir rahibeyle yattıktan sonra (Tanrı beni bağışlasın) İsa'nın bedenine sahip olunabileceğini, Efendimiz için Magdelana'nın, Bakire Agnese'den daha makbul olduğunu, halkın Şeytan dediği şeyin Tanrı'nın kendisi olduğunu, çünkü Şeytan'ın, tanıma göre bilgi, Tanrı'nın ise bilginin ta kendisi olduğunu söyleyerek rahibeleri kışkıttıkları açıkça ortaya çıktı. Bunları işitince ermiş Chiara, Tanrı'nın kendisine, onların Spiritus Libertatis'in1 kötü izleyicileri olduğunu söylediği o görüntüyü gördü."

"Zihinleri Chiara'nınkiyle aynı görüntülerle yanan Minoritler'di onlar; insanları kendinden geçiren görüntüyle günahkâr sayıklama arasında çoğu kez tek bir adım vardır," dedi William.

Ubertino ellerini ovuşturdu, gözleri yeniden yaşlarla buğulandı: "Böyle söyleme, William. İnsanın bağrını tütsü kokusuyla yakan kendinden geçirici sevgi anını, kükürt kokan duygu karmaşıklı-ğıyla nasıl karşılaştırırsın? Bentivenga başkalarını bir bedenin çıplak organlarına dokunmaya itiyordu; duyuların egemenliğinden kurtulmanın tek yolunun bu olduğunu öne sürüyordu; homo nu-dus cum nuda iacebat2..."

"Et nom commiscebantur ad invicem3..."

"Yalan! Aradıkları zevkti. Tensel dürtüyü duyunca, onu doyurmak için erkekle kadının birlikte yatmalarını, birbirlerine dokunmalarını, birbirlerinin her yanını öpmelerini, erkeğin çıplak karnını kadının çıplak karnıyla birleştirmesini günah saymıyorlar-1. (Lat.) Kurtulmuş Ruh. (Çev.) 2. (Lat.) Çıplak erkek çıplak kadınla yatryordu. (Çev.) 3. (Lat.) Ama birbirleriyle bileşmiyorlardı. (Çev.)

76

di!" ;

İtiraf ederim, Ubertino'nun başkalarının kusurlarını damgalama biçimi bende erdemli düşünceler uyandırmıyordu. Üstadım benim tedirgin olduğumu anlamış olmalı; ermiş adamın sözünü kesti.

"Sen ateşli bir ruha sahipsin Ubertino, Tanrı sevgisinde olduğu kadar, kötülüğe duyduğum nefrette de.

Benim söylemek istediğim şu: Meleklerin coşkusuyla Şeytan'ın coşkusu arasında az fark vardır; çünkü her zaman aşın isteğin tutuşmasından doğarlar."

"Ama arada bir fark var, biliyorum!" dedi esinlenmiş Ubertino. "Demek istiyorsun ki, iyiyi istemekle kötüyü istemek arasında ^ küçük bir adım vardır; çünkü söz konusu olan hep aynı isteği yön-'«'

lendirmektir. Bu doğru. Fark nesnenin kendinde; nesne de açık seçik biçimde tanınabilir. Bu tarafta Tanrı, o tarafta Şeytan."

"Ben artık ayrım yapmayı bilmemekten korkuyorum, Ubertino. Senin Angela'n değil miydi anlatan, bir gün ruhunun kendinden geçtiği coşku içinde, İsa'nın mezarında kaldığını? Önce nasıl onun göğsünü öptüğünü, onu gözleri kapalı uzanmış gördüğünü, sonra onu dudaklarından öptüğünü ve o dudaklardan anlatılmaz tatlı bir kokunun yükseldiğini, kısa bir duraklamadan sonra yanağını İsa'nın yanağına dayadığını ve İsa'nın elini onun yanağına uzattığım, onu kendine çektiğini ve mutluluğunun -aynen böyle demişti- yüce bir mutluluk olduğunu söylememiş miydi?"

"Bunun duyguların dürtüsüyle ne ilgisi var?" diye sordu Ubertino. "Gizemli bir yaşantı bu; beden de Efendimizin bedeniydi."

"Belki de ben Oxford'a alışkınım," dedi William, "orada gizemsel yaşantı da başka tür bir yaşantıdır..."

"Her şey kafanın içinde," diye gülümsedi Ubertino.

"Ya da gözlerde. Işık olarak, güneş ışınlarında, aynalardaki imgelerde, düzenlenmiş maddeyi oluşturan parçalar üstünde renklerin dağılımında, günün ıslak yapraklar üstündeki yansımalarında duyulan

Tanrı... Tanrı'yı, O'nun yaratıklarında, çiçeklerinde, bitkilerinde, suyunda, havasında öven Francesco'nun sevgisine daha yakın değil mi bu sevgi? Böyle bir sevgiden bir kötülük doğabileceğine inanmıyorum. Ama tensel dokunumda duyulan ürpertileri en Yüce Varlık'la yapılan konuşmaya aktaran sevgi türüden hoşlanmıyorum..."

¦ -

77

\ "Günaha giriyorsun, William! Aynı şey değil bu. Çarmıha Gerilmiş İsa'nın seven yüreğiyle Montcfalco'lu Sözde Havariler'in kendinden geçişleri arasında derin bir uçurum var..."

"Onlar Sözde Havariler değildiler, onlar Kurtulmuş Ruh'un kardeşleriydiler; bunu sen kendin söyledin."

"Peki, ne farkeder? O duruşmayla ilgili her şeyi duymadın sen; ben kendim bile bazı itirafları yazma yürekliliğini bulamadım; Chiara'nın orada yaratmış olduğu kutsal havaya bir an için bile olsa Seylan'ın gölgesini düşürmekten korktuğum için. Ama öyle şeyler öğrendim ki William! Geceyarısı bir mahzende toplanı-yorlarmış; yeni doğmuş bir bebek alıp birbirlerine atıp tutuyorlar-mış onu; ta ki ölünceye dek, örselenmekten... ya da başka bir şeyden... Kim onu son kez canlı olarak tutar da bebek ellerinde ölürse, mezhebin başı o oluyormuş. Bebeğin ölüsü parçalanıyor, una bulanıyor, kutsal ekmek yapılıyormuş - küfredilmiş kutsal ekmek!"

"Ubertino," dedi William, kararlı bir sesle, "bunları yüzyıllarca önce Ermeni papazlar. Paulus yanlılarının mezhebi hakkında söylemişlerdi. Bogomillc-r1 hakkında da."

"Ne önemi var? Şeytan inatçıdır, tuzaklarında ve ayartmalarında bir örnek izler; binlerce yıldır kendi törelerini yineler; hep aynıdır, bu yüzden de düşman olarak bilinir. Yemin ederim: Paskalya gecesi kandilleri yakıyorlar ve mahzene kız çocukları taşıyorlardı. Sonra kandillerini söndürüyorlar ve onların üstüne atıyorlardı: kendi kanlarından olsalar bile... Eğer bu birleşmeden çocuk olursa, cehennemi bir tören başlıyordu; hepsi birden varil dedikleri şarapla dolu bir fıçının çevresinde toplanıp sarhoş

oluyorlar, bebeği parçalayıp kanını bir maşrapaya dolduruyorlar; diri diri ateşe altıkları bebeklerin küllerini bu kanlarla karıştırıp içiyorlardı!"

"Ama Şeytan'ın işleri hakkında kitabında Michael Psellus bunları üç yüz yıl önce yazdı! Kim anlattı sana bunları?"

"Onlar; Bentivenga ve ötekiler; işkence altında!"

"Hayvanları zevkten daha çok heyecanlandıran bir tek şey

1. 10. yy. ortalarında, Bulgaristan'da, Bogomil adında bir papaz tarafından kurulmuş, 10-15. yy.'Iar arasında Balkanlar'da gelişmiş bir mezhep. Görünen dünyanın Şeytan tarafından yaratıldığını öne sürerek her türlü madde ve etle teması, özellikle evliliği, et yemeyi ve şarap içmeyi yasaklıyordu.

(Çev.)

19. '

vardır: Acı. İşkence altında, düş gördüren otların etkisindeymiş gibi olursun tıpkı. Anlatıldığını işittiğin, okuduğun ne varsa gelir aklına; kendinden geçmişçesine kayıp gidersin, ama gökyüzüne doğru değil, cehenneme doğru. İşkence sırasında yalnızca sorgucunun istediğini değil, onun hoşuna gideceğini sandığın şeyleri de söylersin; çünkü onunla aranızda bir bağ kurulur (bu gerçekten şeytanca bir şeydir)... Bunları biliyorum Ubertino; akkor halindeki demirle gerçeği ortaya çıkaracaklarına inananlardan biriydim ben de. Oysa, şunu bil ki, akkor haline gelmiş gerçek, başka bir ateşten kaynaklanır. Bentivenga, işkence altında olmayacak yalanlar söylemiş olabilir; çünkü konuşan o değildi artık, onun kösnüsüy-j,dü, ruhundaki ifritlerdi." *"¦' "Kösnü mü?"

"Evet, acının da bir kösnüsü vardır; tıpkı tapınmanın, hatta aşağılanmanın kösnüsü gibi. Başkaldıran meleklerin tapınma ve alçakgönüllülük tutkularını, kendini beğenmişlik ve başkaldırı tutkusuna dönüştürmeleri için bunca az şey yettiğine göre, insan denen varlıktan ne bekleyebiliriz? Evet, şimdi anlıyorum, yürüttüğüm sorgular sırasında aklıma gelen düşünce buydu. Bu görevden çekil-- memin nedeni de buydu. Kötülerin güçsüzlüklerini soruşturma yürekliliği yoktu bende; çünkü bunların, ermişlerin güçsüzlüğünün aynısı olduğunu anladım."

Ubertino, William'in son sözcüklerini, sanki söylediklerinden hiçbir şey anlamıyormuş gibi dinlemişti.

Gittikçe daha sevecen bir acımayla dolan yüzünün anlatımından, onun William'i suç sayılacak duyguların tuzağına düşebilecek gibi gördüğünü, ama onu çok sevdiği için bağışladığını anladım.

William'in sözünü kesti ve oldukça buruk bir sesle, "Önemi yok," dedi. "Böyle hissettinse vazgeçtiğine iyi eltin. Kışkırtmalarla savaşmak gerekir. Gene de, desteğinden yoksundum; yoksa o kötüler takımını darmadağın edebilirdik. Oysa ne oldu, biliyor musun, onlara karşı gereğinden güçsüz davrandığım için suçlanan ben oldum; sapkınlığımdan kuşkulanıldı. Sen de kötülükle savaşmakta gereğinden çok güçsüz davran-dın. Kötülük, William, kutsal kaynağa ulaşmamızı engelleyen bu lanet, bu gölge, bu pislik hiç bitmeyecek mi?" Birinin duymasından çekiniyormuş gibi William'a daha da sokuldu: "Burada bile, duaya adanmış bu duvarlar arasında bile, biliyor musun?"

» 79

"Biliyorum, Başrahip anlattı; olayları aydınlatmakta ona yardım etmemi istedi benden."

"Öyleyse araştırmanı iki doğrultuda derinleştir; gözlerini dört aç; kösnü ve kendini beğenmişlik..."

"Kösnü mü?"

"Evet, kösnü. Ölen o gençte... kadınsı, yani şeytanca bir şey vardı. Bir hortlakla ilişki kurmak isteyen bir kız çocuğunun gözleri vardı onda. Ama aynı zamanda 'kendini beğenmişlik'dedim; sözün onuruna, bilimin yanıltıcılığına adanmış olan bu manastırda, zekânın kendini beğenmişliği..."

"Bir şey biliyorsan bana yardım et."

"Hiçbir şey bilmiyorum. Benim bileceğim hiçbir şey yok. Ama bazı şeyler yürekle sezilir. Bırak yüreğin konuşsun; yüzleri sorguya çek, dilleri dinleme... Neyse, bırakalım bunları; bu acıklı şeylerden konuşup da genç arkadaşımızı niçin ürkütelim?" Gök mavisi gözleriyle bana baktı, uzun ve beyaz parmaklarıyla yanağımı okşuyordu; içgüdüsüyle geri çekilmek istedim; kendimi tuttum, iyi de ettim; çünkü onu incitmiş olurdum, niyeti iyiydi. "Bana kendinden söz et," dedi yeniden William'a dönerek. "O zamandan beri ne yaptın? Kaç yıl geçti..."

"On sekiz yıl. Ülkeme döndüm. Oxford'da yeniden öğrenime başladım. Doğa bilimleri öğrendim."

"Doğa iyidir, çünkü Tanrı'nın kızıdır o," dedi Ubertino.

"Doğayı yarattığına göre, Tanrı iyi olmalı," diye gülümsedi William. "Çalıştım; çok bilgili arkadaşlara rastladım. Sonra Marsi-lio'yu tanıdım; imparatorluk, halk, yeryüzü krallıkları için yeni bir yasa üslüne görüşleri etkiledi beni; böylece sonunda, İmparator'a; danışmanlık eden rahip kardeşlerimin grubunda yer aldım. Ama i bunları biliyorsun, yazmıştım sana. Bobbio'da bana senin burada! olduğunu söyledikleri zaman sevindim. Senin yitik olduğuna inanı-; yorduk. Ama mademki buradasın, birkaç gün içinde, Michele de gelince, bize büyük yardımın dokunabilir."

"Beş yıl önce Avignon'da söylediklerime ekleyecek çok şeyim yok benim. Michele ile başka kim geliyor?"

"Perugia Ruhani Meclisi'nde bulunmuş birkaç kişi; Aquita-nia'lı Arnaldo ile Newcastle'h Hugh..."

"Kim?" diye sordu Ubertino.

80

"Novocastrotu Ugo. Uzür dilerim, Latince konuşurken bile kendi dilimi kullanıyorum. Sonra, Alnwick'li William; Avignon'lu Fransiskenler'den de, Caffa delisi Jerome'a güvenebiliriz; belki Berengario Talloni'yle Bergamo'lu Bonagrazia da gelecekler."

"Umarım," dedi Ubertino, "bu sonuncular Papa'ya çok düşman değildirler. Ruhani Meclisi üyeliklerini kimler işgal edecekler peki, hangi yüreğipekler demek istiyorum?"

"Bana gelen mektuplardan anladığıma göre Lorenzo Decoal-cone..."

"Kötü bir adam."

"Jean d'Anneaux..."

"Bu tanrıbilimden çok iyi anlar; dikkat et." ¦ "Dikkat ederiz. Son olarak, Jean de Baune."

"Berengario Talloni'yle çok zorlu bir çatışma olacak."

"Evet, sanırım eğleneceğiz," dedi üstadım, büyük bir neşeyle. Ubertino ona belirsiz bir gülümseyişle baktı.

"Siz İngilizler'in ne zaman ciddi konuştuklarını hiç anlamıyorum. Böylesine ciddi bir konuda eğlenecek bir şey göremiyorum ben. Tarikatın varlığı tehlikede, senin tarikatının; yüreğimin derinliklerinde, hâlâ benim de tarikatımın. Ama Avignon'a gitmemesi için Michele'ye yalvaracağım. Ioannes onu istiyor, onu arıyor, ıs- rarja çağrıyor onu. Bu yaşlı Fransız'a güvenme. Ah, Efendimiz, kilisen kimlerin elinde kaldı!"

Başını sunağa doğru çevirdi. "Orospu- ya dönmüş, sıcakta gevşeyen bir yılan gibi kösnü içinde kıvranıyor! Haçın lignum vitae'si1 nasıl odunsa, öyle odundan yapılmış olan, Beytlehem'deki ahırın çıplak arılığından, altın ve taş şenliğine! Bak, şuraya bak; kapıyı gördün! İmgelerin kendini beğenmişliğinden kurtuluş yoktur! DeccaPın günleri yakındır; korkuyorum, William!" Çevresine bakındı; iri iri açılmış gözlerini, sanki Dcccal her an ortaya çıkabilirmiş gibi karanlık sahınların içine dikti; bense gerçekten onu göreceğimi sanıyordum. "Vekilleri geldiler bile; İsa'nın havarilerini dünyanın dört bir yanına göndermesi gibi gönderdiler yeryüzüne! Tanrı Kenti'ni ayaklan altında çiğniyorlar; yalanla, ikiyüzlülükle, şiddetle baştan çıkarıyorlar. İşte o zaman Tanrı, günün birinde DeccaHa savaşsınlar diye dünya cennetinde can-1- (Lat.) Yaşam odunu. (Çev.) Gülün Adı

81/6

lı sakladığı hizmetkârları İlyas ve Enoch'u1 gönderecek; çuvallara bürünmüş olarak gelip kehanette bulunacaklar; sözle ve örnek göstererek insanların tövbe etmelerini isteyecekler..."

"Geldiler bile, Ubertino," dedi William, Fransisken cüppesini göstererek.

"Ama yengi kazanmadı daha; şimdi Deccal'ın öfkeden kudurmuş, Enoch'un ve İlyas'ın öldürülmelerini ve cesetlerinin açıkta bırakılmasını buyuracağı an geldi; herkes görebilsin ve onlara öykün-mekten korksun diye. Tıpkı beni öldürmek istedikleri gibi..."

O anda, ürküntüyle, Ubertino'nun bir tür kutsal deliliğe kapıldığını düşündüm; aklını yitirmesinden korktum. Şimdi, aradan zaman geçince, bildiklerimi öğrendikten sonra, yani onun birkaç yıl sonra bir Alman kentinde gizemli bir biçimde öldürüldüğünü ve onu kimin öldürdüğünün hiçbir zaman anlaşılamadığını öğrendikten sonra, daha da çok ürküyorum; çünkü o gece Ubertino'-nun kehanette bulunduğu açıktı.

"Biliyor musun, Başrahip Joachim gerçeği söylemişti. İki Deccal'ın ortaya çıkacağı, insanlık tarihinin altıncı dönemine ulaştık biz; gizemli Deccal ve gerçek Deccal. Bu şimdi, altıncı dönemde oluyor.

Francesco, çarmıha gerilmiş İsa'nın yaralarını kendi bedeninde simgeleştirmek için ortaya çıktıktan sonra. Bonifacio gizemli Dcccal'dı ve Celestinus'un tahttan feragat etmesi geçerli değildi; denizden

gelen hayvandı Bonifacio; yedibaşlı ejderdi; başları ölümcül suçlan, on boynuzu. On Emir'in çiğnenmesini temsil ediyordu; çevresindeki kardinaller çekirgeler, gövdesiyle Zebani'ydi. Ama hayvanın numarası Yunan harfleriyle okunduğunda, Bencdic-//'ydi!" Anlayıp anlamadığımı görmek için dikkatle bana baktı; bir parmağını kaldırarak beni uyardı: "XV. Benedict, Deccal'ın ta kendisiydi, topraktan çıkan hayvan! Ardılı olan kimsenin erdemi pırıl pırıl parlasın diye, Tanrı onun gibi bir kötülük ve eşitsizlik canavarının kilisesini yönetmesine izin verdi!"

"Ama, kutsal peder," diye karşı çıktım, cesaretimi toplayarak, cılız bir sesle, "onun ardılı Ioannes!"

Ubertino, kendisini tedirgin eden bir düşü dağıtmak istercesine bir elini alnına koydu. Güçlükle soluk alıyordu, yorgundu.

1. Kabil'in en büyük oğlu. (Çev.)

82

"Tastamam. Hesaplar yanlıştı; hâlâ Melek Papa'yı bekliyoruz biz... Ama bu arada, Francesco ve Domenico ortaya çıktılar." Gözlerini gökyüzüne kaldırdı ve dua edercesine (oysa, yaşam ağacıyla ilgili büyük kitabından bir sayfa okuduğundan emindim), şöyle dedi: "Quorum primus seraphico calculo purgatus et ardore ce-lico infiammatus totum incendere videbatur. Secundus verbo pre-dicationis fecundus super mundi tenebras clarius radiavit1...

Evet, verilen sözler bunlardı; Melek Papa gelecektir."

"Öyle olsun, Ubertino," dedi William. "Bu arada, İmpara-tor'un tahttan indirilmesini önlemek için burada bulunuyorum ben. Senin Melek Papa'ndan Fra Dolcino da söz ediyordu..." ^ "O yılanın adını bir daha ağzına alma!" diye bağırdı Uberti-nb; ilk kez acısının öfkeye dönüştüğünü görüyordum. "Calabria'lı Joachim'in sözlerini lekeledi o; ölüm ve pislik getiren sözcüklere dönüştürdü. Deccal'ın habercisiydi, eğer böyle biri varsa. Ama sen böyle konuşuyorsun William, çünkü gerçekte Deccal'ın geleceğine inanmıyorsun; Oxford'daki hocaların sana, yüreğinin geleceği kestirme yetilerini kurutarak mantığı putlaştırmayı öğrettiler!"

"Yanılıyorsun, Ubertino," diye karşılık verdi William, büyük bir ciddilikle, "hocalarım arasında en çok Roger Bacon'a saygı duyduğumu bilirsin..."

"Hani şu uçan makineler konusunda saçmasapan şeyler söyleyen," diye homurdandı Ubertino, acı acı.

"Açık seçik bir biçimde Deccal'dan söz eden, dünyanın yozlaşmasında ve bilimin gerilemesinde onun belirlilerini sezen. Ama, Bacon, kendimizi onun gelişine hazırlamamızın bir tek yolu olduğunu öğretti: doğanın gizlerini öğrenmek, bilimden insan türünün gelişmesi için yararlanmak. Otların iyileştirici erdemini, taşların yapısını inceleyerek, hatta senin güldüğün o uçan makineleri tasarlayarak Dcccal'la savaşmaya hazırlanabilirsin."

"Senin Bacon'unun Deccal'ı, zekânın gururunu beslemek için bahaneydi."

"Kutsal bir bahane."

"Bahane olan hiçbir şey kutsal değildir. William, bilirsin seni 1. (Lat.) Bunlardan. Seraphicus'un onayıyla, ilk arınanın, göksel ateşle tutuşup her şeyi yaktığı görülüyordu. Verimli olan ikincisi övgü sözcükleriyle dünyanın karanlıklarını aydınlattı. (Çev.) 83

I severim. Sana çok güvendiğimi de bilirsin. Zekânı yen. Efendimizin yaralan için ağlamayı öğren, kitaplarını at."

"Yalnızca seninkini alıkoyacağım," diye gülümsedi William. Ubertino da gülümsedi ve parmağıyla onu tehdit etti: "Deli İngiliz. Meslektaşlarına çok gülme. Tersine, sevmediklerinden kork. Manastırda tetikte ol. Burası hoşuma gitmiyor."

"Ben de burayı daha iyi tanımak istiyorum," dedi William, izin isteyerek. "Gidelim, Adso."

"Ben sana burası iyi bir yer değil diyorum, sen tutmuş burayı tanımak istediğini söylüyorsun. Hıh!" dedi Ubertino başını sallayarak.

"Bu arada," dedi gene, şahının yarısına çoktan varmış olan William, "bir hayvana benzeyen ve Babil dili konuşan o rahip kim?"

"Salvatore mi?" diye döndü, çoktan diz çökmüş olan Ubertino. "Sanırım onu bu manastıra ben armağan ettim... kilerciyle birlikte. Sırtımdan Fransisken binişini çıkardıktan sonra, bir süre için Casale'deki eski manastırıma döndüm; orada başka rahipler gördüm; halk onları, benim tarikatımdan Tinciler olmakla suçladığı için üzgündüler... Onlardan yana davranarak, benim örneğimi izleyebileceklerini söyledim. İçlerinden ikisini, Salvatore'yle Remi-gio'yu, geçen yıl geldiğimde burada buldum. Salvatore... Gerçekten de tıpkı bir hayvana benziyor. Ama işe yarar."

William bir an duraksadı. "Onun penitenziagite dediğini işittim."

Ubertino sustu. Üzücü bir düşünceyi kovmak istercesine bir elini salladı. "Hayır, sanmam. Bu laik papazları bilirsin. Köylüdürler, belki bir gezici vaizi dinlemişlerdir, ne söylendiğini bilmezler.

Salvatore'nin bence başka bir kusuru var; obur ve kösnü düşkünü bir hayvan o. Ama Ortodoksluğa karşı hiçbir şeyi, ama hiçbir şeyi yoktur. Hayır, manastırın kötülüğü başka bir şey; onu çok bilende ara, hiç bilmeyende değil. Bir sözcüğün üstüne bir kuşku kalesi kurma."

"Bunu hiçbir zaman yapmayacağım," diye yanıtladı William. "Sorguculuğu bunu yapmamak için bıraktım. Ama sözcükleri dinlemeyi, sonra da onlar üstüne düşünmeyi seviyorum."

"Çok düşünüyorsun. Oğlum," dedi bana dönerek, "ustan kötü 84

örnek olmasın sana. Düşünülmesi gereken biricik şey, yaşamımın sonunda bilincine vardım bunun, ölümdür. Mors est quies viatoris - finis est omnis laboris1. Şimdi bırakın, dua edeyim."

1- (Lat.) Yolcunun dinlenmesidir ölüm - her işin sonudur. (Çev.) 85

Birinci Gün İKİNDİ

William şifalı bitkiler uzmanı Severinus'ltı

bilgince bir konuşma yapıyor. ,

Orta şahından geri döndük ve içeri girmiş olduğumuz kapıdan çıktık. Ubcrtino'nun sözleri hâlâ kafamda uğulduyordu.

"Ubertino... tuhaf bir adam," demek gözüpekliğini gösterdim William'a.

"Birçok bakımdan büyük bir adamdır ya da büyük bir adamdı. Ama bu yüzden de tuhaftır. Yalnızca küçük adamlar normal görünürler. Ubertino yakılmasına yardımcı olduğu sapkınlardan biri de olabilirdi, kutsal Roma kilisesinin kardinallerinden biri de. İki sapkınlığın da yanıbaşına kadar gitti. Ubcrtino'yla konuştuğum raman cehennem, cennetin öteki yüzü gibi gelir bana..."

Ne demek istediğini anlamadım: "Hangi yüzü?" diye sordum.

"Doğru," diye kabul elti William. "Cennetin başka yüzü var mı, yoksa bir bütün mü, bilmek gerek. Ama sen bana kulak verme. Hem o kapıya da bakma artık," dedi enseme hafifçe vurarak; o sırada içeri girerken görmüş olduğum yontuların çekiciliğine kapılmış arkama dönüyordum. "Bugün yeterince şaşırttı seni. Her şey."

Dışarı çıkmak üzereyken, önümde bir başka rahip daha gördüm. VVilliam'la aynı yaşta olmalıydı. Bize gülümsedi ve uygarca selam verdi. Adının Sankt WendeFH Severinus olduğunu, bitki uzmanı olup hamamı, hastaneyi ve botanik bahçesini yönettiğini ve manastırda yolumuzu daha kolay bulmak istiyorsak, hizmetimizde olduğunu söyledi.

William ona teşekkür etti; içeri girerken güzel bahçenin farkına vardığını, ona bahçede yalnızca sebze değil, karların arasından görebildiği kadar şifalı bitkiler de varmış gibi geldiğini söyledi.

86

"Yazın ya da ilkbaharda, her biri kendi çiçekleriyle bezenmiş çeşit çeşit bitkileriyle bu bahçe Yaratıcı'ya daha güzel övgüler söyler," dedi Severinus, özür dilercesine. "Ama bu mevsimde de bu bitki uzmanının gözleri kuru dallar arasından sürgün verecek bitkileri görür ve bu bahçenin hiçbir botanik bahçesinin olamayacağı kadar zengin, renkli, kitaplardaki minyatürler kadar güzel olduğunu söylebilir sana. Hem sonra iyi otlar kışın da büyür; ötekileri de toplayıp kavanozlara koyarak laboratuvarda hazır bulunduruyorum. Böylece, kuzukulağı kökleriyle katarakt iyileştirilir; hatmi köklerinin özüyle deri hastalıkları için bant yapılır, dulavratotuyla egzamaların kabuk bağlaması sağlanır; lohusaotunun kök-gövdele--*fa dövülüp öğütülerek sürgün ve bazı kadın hastalıklarının iyileştirilmesinde kullanılır; karabiber sindirimi kolaylaştırır; öksürükolu öksürüğe iyi gelir; sonra sindirim için iyi yılanotumuz var; glisiriza . ve ardıçtan çok iyi şırınga elde edilir; mürvcrağacı kabuğundan karaciğere iyi gelen bir öz yapılır; çöven soğuk suda yumuşatılarak kataraktın sağaltımında kullanılır; kediolunun erdemlerini kuşkusuz biliyorsunuz."

"Çeşitli iklimlerde yetişen değişek bitkileriniz var; hem de iyi cins. Bunu nasıl sağlıyorsunuz?"

"Bir yandan, Tann'nın lütfuna borçluyum bunu; yüksek yaylamızın, güneyde denize bakan ve ılık deniz rüzgârlarını alan bir sıradağla, kuzeyde, ormanlarının ö/sularını aldığı daha yüksek bir dağ arasındaki konumuna. Öte yandan, üstatlarımın isteği üzerine, layık olmaksızın öğrendiğim sanatıma borçluyum.

Bazı bitkiler, çevrelerindeki toprak koşullarına, beslenmelerine ve büyümelerine özen gösterirseniz en elverişsiz koşullar altında bile yetişirler."

"Ama yalnızca yenebilen bitkileriniz de var, değil mi?" diye sordum.

"Seni gidi aç kurt; doğru miktarlarda alınırsa, beslenmeye yarayıp da bedenin sağaltilmasına iyi gelmeyen hiçbir besin yoktur. Ancak aşırılık, onların hastalıklara yol açmasına neden olur. Kabağı düşün. Yapısı bakımından serin ve nemlidir; susuzluğu giderir; ama çürük kabak yersen sürgün olursun; barsaklarını hardal ve tuzlu su yakısıyla sıkıştırmak zorunda kalırsın sonra. Soğanı ele alalım; ılık ve nemlidir; az miktarda yenirse cinsel gücü artırır (bi-87

zim gibi yeminli olmayanlar için elbette); ama fazlası başa bir ağırlık verir ki, süt ve sirkeyle iyileştirilmesi gerekir. Genç bir rahibin," diye ekledi kurnazca, "soğanı az yemesi için iyi bir neden.

Soğan yerine sarmısak yemek daha iyi. Sıcak ve kuru olan sarmısak, zehirlere karşı iyidir. Ama çok da yememeli; çünkü beyinden birçok salgıların çıkmasına yol açar. Öte yandan, fasulye idrar üretir ve şışmanlatıcıdır; iki iyi şey. Ama kötü düşlere yol açar. Bununla birlikte, bazı başka bitkilere oranla çok daha az yapar bunu. Öyle bitkiler vardır ki, gerçekten karabasan gördürür insana."

"Hangileri?" diye sordum.

"Ooo, çömezimiz çok şey bilmek istiyor. Bunlar yalnızca bir bitki uzmanının bilmesi gereken şeyler;

yoksa düşüncesizin biri ortalıkta dolaşarak görüntüler dağıtabilir; başka bir deyişle, bitkiler aracılığıyla yalan söyleyebilir."

"Ama," dedi William o zaman, "bu tür görüntülerden koruna-bilmek için biraz ısırgan, roydra ya da olieribus yeter. Umarım bu yararlı otlardan vardır sizde."

Severinus üstadıma gözucuyla baktı. "Şifalı otlarla ilgileniyor musunuz?"

"Çok az," dedi William, alçakgönüllülükle, "Balda'h Ebu Kâ-zım'ın Tlıeatrum Sanitatis'i1 geçmişti elime..."

"Ebul Hasan el-Muhtar ibn Butlan."

"Ya da el Kasım el-Mittar, nasıl dilersen. Acaba burada bir kopyası var mıdır?"

"En güzellerinden biri. Birçok değerli resim var içinde."

"Tanrı'ya şükür. Peki, Platearius'un De virtııtibus herba-nım'\ı2T'

"O da var. SareshePli Alfred'in çevirdiği, Aristo'nun De Plan-lis'i3 de var."

"İşittiğime göre, bu kitabı aslında Aristo yazmamış," dedi William. "De Caıısis'i4 yazanın da o olmadığı anlaşıldı."

"Ne olursa olsun, büyük bir kitap," dedi Severinus; üstadım, bitki uzmanının, benim bilmediğim, ama konuşmalarından çok önemli olduklarını çıkardığım iki kitabın hangisinden, De Plantis'

1. (Lat.) Sağlık Dünyası. (Çev.) 2. (Lat.) Bitkilerin Erdemlerine Dair. (Çev.) i Lat.) Bitkilere Dair.

(Çev.) 4. (Lat.) Nedenlere Dair. (Çev.)

88

ten mi, yoksa De Caıısis'ten mi söz ettiğini sormaksızın, büyük bir heyecanla onun görüşüne katıldı.

Severinus, "Bitkiler üstüne seninle açıkyürekli bir konuşma yapmaktan sevinç duyarım," diye sözünü bağladı.

"Ben, senden çok isterim bunu," dedi William, "ama tarikatımızın kabul ettiği suskunluk ilkesini çiğnemez olmaz mıyız?"

"Bu ilke," dedi Severinus, "yüzyıllar boyu, çeşitli toplulukların günlük gereksinimlerine uydurulmuştur.

Başlangıçta bu ilke, lectio divina'yı1 öngörüyordu, araştırmayı değil; tarikatımızın kutsal ve insancıl şeylerle ilgili araştırmalarını ne denli geliştirdiğini biliyorsun. Kural, ortak bir yatakhaneyi de öngörüyor; ama bizde ol-<J"«duğu gibi rahiplerin gece boyunca düşünme olanağına sahip olabilmeleri için, her birinin ayrı bir hücresi olması yerindedir; Kural susku konusunda çok katıdır; bizde de, yalnız elleriyle çalışan rahiplerin değil, yazıp çizenlerin de öteki rahiplerle konuşmamaları gerekir. Ama manastır her şeye karşın bir araştırmacılar topluluğu olduğundan, rahiplerin çoğu kez topladıkları bilgi hazinelerini aralarında değiştokuş etmeleri yararlıdır. Çalışmalarımızla ilgili her konuşma, yemekhanede ya da âyin saatleri sırasında açılmamak koşuluyla yasal ve yararlı sayılır."

"Otrantoİu Adelmo ile çok konuşma olanağı buldun mu?" diye sordu William birden.

Severinus şaşmış görünmedi: "Görüyorum ki Başrahip seninle konuşmuş bile," dedi. "Hayır. Ona çok sık rastlamazdım. Zamanını elyazmalarını resimlemekle geçirirdi. İşiyle ilgili olarak, onun bazan başka rahiplerle, örneğin Salvamcc'li Venantius ya da Bur-gos'lu Jorge'yle konuştuğunu işittim. Hem ben günümü yazı salonunda değil, laboratuvarımda geçiririm." Başıyla hastane binasını gösterdi.

"Anlıyorum," dedi William. "Öyleyse Adelmo'nun görüntüler görüp görmediğini bilmiyorsun."

"Görüntüler mi?"

"Senin otlarının yol açtığı görüntüler gibi örneğNİ."

Severinus dikleşti: "Tehlikeli otları büyük bir özenle sakladığımı söylemiştim."

1. (Lat.) Kutsal okuma. (Çev.)

89

"Demek istediğim bu değil," diye çabuk çabuk açıkladı William. "Genel olarak görüntülerden söz ediyorum ben."

"Anlamıyorum," diye direndi Severinus.

"Düşünüyorum da, geceyarısı bir rahibin, Başrahip'in izniyle... yasak saatte oraya girenlerin başına...

korkunç şeyler gelebilirdi - şey, diyordum ki, onu uçuruma iten şeytanca görüntüler görmüş olabilirdi diye düşünüyordum."

"Bir kitaba gerek duyduğum zamanlar dışında, yazı salonuna hiç gitmediğimi söyledim; ama genellikle hastanede sakladığım ot koleksiyonum vardır. Dediğim gibi, Adelmo, Jorge'yle, Venanti-us'la ve... doğal olarak Berengar'la çok içli dışlıydı."

Severinus'un sesindeki belli belirsiz heyecanı ben bile sezdim. Üstadımın gözünden de kaçmadı bu:

"Berengar'la mı? Peki niçin doğal olarak?"

"Arundel'li Berengar kütüphane yardımcısıdır. Meslektaştılar, ikisi de aynı zamanda çömez olmuşlardı; konuşacak şeyleri olması doğaldır. Bunu demek istemiştim."

"Demek bunu demek istemiştin," dedi William. Bu nokta üstünde durmaması beni şaşırttı. Gerçekten de, hemen konuyu değiştirdi. "Ama belki de Aedificium'a girmenin vakti geldi. Bize yol gösterir misin?"

"Seve seve," dedi Severinus, rahatladığı apaçıktı. Bizi botanik bahçesinin yanından geçirip Aedificium'un Batı'ya bakan yüzüne götürdü.

"Bahçeye bakan kapı mutfağa açılır," dedi, "ama mutfak zemin katının yalnızca batı yarısını işgal eder; öteki yarısında hastane vardır. Kilisenin, koronun arkasından dolaşılarak ulaşılan güney girişindeyse, mutfakla hastaneye açılan iki kapı daha vardır. Ama biz buradan girelim; çünkü mutfaktan doğruca hastaneye geçebiliriz."

Kocaman mutfağa girince, Aedificium'un içinde, yapının yüksekliğinde, sekizgen bir avlu bulunduğunu farkettim. Daha sonra bunun, hiçbir girişi olmayan bir tür kuyu olduğunu anladım; her katta, yapının dış yüzünde olduğu gibi bu avluya bakan geniş pencereler vardı. Mutfak duman içinde, birçok hizmetçinin daha şimdiden akşam yemeğini hazırlamak için koşuşturduğu uçsuz bucaksız bir giriş

salonunu andırıyordu. Büyük bir masanın üstünde iki

90

hizmetçi sebze, arpa, yulaf ve çavdardan, içine turp, suteresi, şalgam ve havuç doğrayarak bir hamur karıyorlardı. Az ötede bir aşçı balıkları şarap ve su karışımında pişirmiş, adaçayı, maydanoz, kekik, sarmısak, karabiber ve tuzdan yapılmış bir karışım döküyordu üstlerine.

Batı kulesinin allında, kocaman bir ekmek fırını, ağzı açık, daha şimdiden kıpkırmızı alevlerle parlıyordu. Güney kulesindey-se, üstünde koca koca tencerelerin kaynadığı ve ızgaraların döndüğü kocaman bir ocak vardı. Tam o sırada, kilisenin arkasındaki ambarın yanındaki avluya açılan kapıdan, domuz çobanlan, kesilmiş domuzların etleriyle birlikte içeri giriyorlardı. Bu kapıdan çıkınca kendimizi duvarların arkasında, birçok yapının yükseldiği alanın doğu ucundaki bir harman yerinde bulduk.

Severinus bana bu yapıların birincisinin ambar olduğunu söyledi; sonra at ahırları, sonra öküz ahırları, sonra kümesler ve koyun ağıllan geliyordu. Domuz ağıllarının dışında, domuz çobanlan, kocaman bir küpte yeni kesilmiş domuzların kanını, pıhtılaşmasını önlemek için ka-rişlırıyorlardı. Hemen ve gerektiği gibi karıştırılırsa, soğuk iklim sayesinde birkaç gün dayanıyor, sonra bundan puding yapıyorlardı.'

Yeniden Aedificium'a girdik; içinden geçtiğimiz hastaneye şöyle bir göz atıp doğu kulesine doğru yöneldik. Hastanenin kapladığı iki kuleden ku/eydekinde bir ocak, ötekinde, üst kattaki yazı salonuna çıkan bir döner merdiven vardı. Rahipler her gün bu merdivenden ya da buradaki ocağın ve mutfaktaki fırının arkasındaki çok daha az rahal, ama ısıtılmış iki sarmal merdivenden çıkarak işlerine gidiyorlardı.

William, pazar olmasına karşın, yazı salonunda birini bulabilir miyiz diye sordu. Severinus gülümsedi ve iyi bir Benedikten'in işinin dua etmek olduğunu söyledi. Pazarları âyinler daha uzun sürüyor, ama kendilerini kitaplara adamış rahipler yazı salonunda birkaç saat daha kalıp her zamanki gibi kutsal yazılar üstünde verimli gözlem, öğüt ve görüş alışverişinde bulunuyorlardı.

91

Birinci Gün İKİNDİDEN SONRA

William ve Adso yazı salonunu ziyaret ediyoıiar ve

birçok araştırmacı, kopyacı ve baslık yazıcısı, bu arada,

Dcccal'ı bekleyen yaşlı bir körle tanışıyorlar.

Yukarı çıkarken, üstadımın merdiveni aydınlatan pencereleri incelediğini gördüm. Belki ben de onun gibi yetenekli olmaya başlamıştım; çünkü pencerelerin konumunun, onlara ulaşmaya pek de elverişli olmadığını farkettim. Öte yandan, hastaneye bakan pencereler de (birinci katta, uçuruma bakan tek pencereler), altlarında herhangi bir eşya olmadığına göre, kolayca ulaşılabilir gibi görünmüyordu.

Merdivenin başına vardıktan sonra, doğu kulesinden kitaplığa girdik. Bir hayranlık çığlığını tutamadım.

İkinci kat, birinci kat gibi bölünmemişti ve olanca geriişliğiyle gözlerimin önünde uzanıyordu. Kıvrık ve çok yüksek olmayan tonozlar, güzel bir ışığın yayıldığı bir boşluğu çevreliyordu; çünkü salonun büyük duvarlarının her birinde üçer tane kocaman pencere vardı; her kulenin beş dış yüzünde de daha küçük birer pencere açılmıştı; son olarak, sekiz yüksek, dar pencere, ışığın ortada, sekizgen biçimindeki kuyudan içeri girmesini sağlıyordu.

Pencerelerin bolluğu, büyük salonun bir kış öğle sonunda bile sürekli ve yaygın bir ışıkla şenlenmesini sağlıyordu. Camlar kili-seninkiler gibi renkli değildi; kurşun çerçeveli, renksiz cam kareleri, ışığın insan sanatınca bir değişime uğramaksızın, olabildiğince arı bir biçimde içeri girmesine ve okuma yazma çalışmalarını aydınlatma amacını gerçekleştirmesine izin veriyordu. Başka zamanlarda, başka yerlerde, birçok yazı salonu gördüm; ama hiçbirinde, çevreyi aydınlatan fiziksel ışığın dökülüşünde, odanın orantısının ayrılmaz bir niteliği olan, ışığın somutlaştırdığı tinsel ilke, tüm gü-92

zelliklerin ve bilginin kaynağı olan claritas', böylesine ışıl ışıl parla-mıyordu. Çünkü güzelliği yaratan, üç şeyin uyumudur: her şeyden önce, bütünlük ya da yetkinlik; bu yüzden yetkin olmayan şeylere çirkin deriz: sonra gerekli orantı ya da uyum; son olarak da aydınlık ve ışık; gerçekten de rengi açık seçik olan nesnelere güzel deriz. Ve güzelin görünümü erinç sağladığı ve susuzluğumuzu erinç içinde iyi ya da güzel şeylerle gidermek aynı şey olduğu için de, içimin büyük bir avuntuyla dolduğunu hissettim ve böyle bir yerde çalışmanın ne denli hoş olacağını düşündüm.

O öğle saatinde gözlerimin önünde beliren şey, bana neşeli bir bilim işliği gibi göründü. Daha sonra, San Gallo'da, benzer Oranlarda kitaplıktan ayrılmış (başka manastırlarda rahipler kitapların durduğu yerde çalışıyorlardı) bir yazı salonu gördüm; ama konumu bununki gibi güzel değildi. Her pencerenin altına bir masa konmuştu; antik metinlerle uğraşanlar, başlık yazıcıları ve araştırmacıların her biri kendi masasında oturuyordu. Salonda kırk pencere olduğu için de (gerçekten de kusursuz bir sayı; dörtgenin

on katı; sanki On Emir, dört asal erdemle çarpılmış gibi), aynı anda kırk rahip çalışabilirdi orada; ama şu anda ancak otuz rahip ' vardı. Severinus, rahiplerin, sabah, öğle ve ikindi dualarından bağışık tutulduklarını, böylece günışığında çalışmalarını kesmek zorunda kalmadıklarını ve işlerini ancak güneş

batarken, günbatımı duasına katılmak için bıraktıklarını açıkladı bize.

En aydınlık yerler antik metinlerle uğraşanlara, en usta ressamlara, bölüm başlığı yazarlarına ve elyazması kopyacılarına ayrılmıştı. Her masada, resim çizmek ve kopya etmek için gerekli her şey vardı: mürekkep boynuzları, bazı rahiplerin ince bir bıçakla sivriltmekle oldukları ince tüy kalemler, parşömeni düzgünlcş-tirmek için süngertaşı, üstüne yazılacak yazıların izleyeceği çizgileri çizmek için cetveller. Her yazıcının yanında ya da eğimli masanın üst kısmında, sayfanın üstü, o sırada kopya edilmekte olan satırı çevreleyen bir maskeyle örtülü, kopya edilecek elyazmasının durduğu bir kürsü vardı. Kimi rahiplerin altın renkli ya da başka renkte mürekkepleri vardı. Kimileri de yalnızca kitap okuyorlar,

1. (Lat.) Aydınlık, berraklık, parlaklık. (Çev.)

93

özel defterlerine ya da levhalara not alıyorlardı.

Çalışmalarını incelemeye vakit bulamadım; çünkü adının Hil-desheim'h Malachi olduğunu öğrenmiş

bulunduğumuz kütüphaneci yanımıza geldi. Yüzü bir hoşgeldiniz anlatımına bürünmeye çalışıyordu, ama böylesine kendine özgü bir yüz karşısında ürpermek-ten kendimi alamadım. Gövdesi uzun, aşırı derecede sıska olmasına karşın, kol ve bacakları iri ve hantaldı. Tarikatın binişine bürünmüş, uzun adımlarla ilerlerken, görünüşünde insanı tedirgin eden bir şey vardı. Dışarıdan geldiği için hâlâ başında olan kukuletası yüzünün solgunluğuna gölge düşürüyor, iri, hüzünlü gözlerine ne olduğunu bilemediğim bir anlam veriyordu. Yüzünde, iradenin denetim altına aldığı, birçok tutkunun, artık canlandırmaz oldukları izleri kalmış gibiydi. Yüz çizgilerine hüzün ve ciddilik egemendi; gözleri öylesine yoğundu ki, bir bakışla konuştuğu kimsenin yüreğinin derinliklerine inebilir, onun gizli düşüncelerini okuyabilirdi; öyle ki, insan o gözlerin sorgulamasına güçlükle katlanabilir, ikinci bir kez onlarla karşılaşmamak isteği duyardı.

Kütüphaneci bizi o sırada orada çalışmakta olan rahiplerin birçoğuyla tanıştırdı. Malachi bize her birinin o sırada yapmakta olduğu iş hakkında bilgi verdi; ben hepsinin de bilime ve kutsal sözün incelenmesine duydukları derin bağlılığı takdir ettim. Böylece, kuşkusuz gelmiş geçmiş tüm insanların en bilgesi olan Aristo'ya kendini adamış, Yunanca-Arapça çevirmeni, Salvamec'li Ve-nantius'u tanıdım. Retorikle uğraşan genç bir İskandinav rahibi olan Upsala'lı Benno. Kütüphaneci yardımcısı ArundcPli Beren-gar.

Kitaplıkta yalnızca birkaç ay ödünç olarak kalacak yapıtları kopya etmekle olan Allessandria'lı Aymaro, sonra çeşitli ülkelerden bir grup başlık yazarı, Clonmacnois'lı Patrick, Toledo'lu Ra-bano, lona'lı Magnus, Hereford'lu Waldo.

Liste daha da uzayabilirdi; gerçekten hiçbir şey, şaşılası bir canlı anlatımlar aracı olan bir listeden daha olağanüstü değildir. Ama şimdi, rahipler arasındaki belli belirsiz tedirginliği ve tüm konuşmalarında ağırlığını duyuran ne olduğunu bilmediğim şeyi anlamaya yarayan birçok belirtinin ortaya çıktığı tartışma konumuza dönmeliyim.

Üstadım, Malachi ile konuşmaya başlayarak, kitaplığın güzelliğini ve etkinliğini övdü ve orada yürütülen çalışmaların yöntemi-94

ne ilişkin bilgi istedi; çünkü her yerde bu kitaplıktan söz edildiğini işittiğini ve kitapların çoğunu incelemek istediğini büyük bir kesinlikle söyledi. Malachi ona, Başrahip'in daha önce söylemiş olduğu şeyi açıkladı; Rahip, danışmak islediği kitabı kütüphaneciden isti-vor, o da eğer istek yerinde ve ciddiyse, üst kattaki kitaplıktan alıp getiriyordu. William ona, üst kattaki dolaplarda saklanan kitapların adlarını nasıl bilebildiğini sordu; Malachi, küçük bir altın zincirle masasına tutturulmuş, sık yazılmış

listelerden oluşmuş kalın bir kitap gösterdi.

William ellerini binişinin, göğsünün üstünde bir torba oluşturacak biçimde açıldığı yere soktu ve oradan, daha önce, yolculuğumuz boyunca bazan elinde bazan yüzünde görmüş olduğum bir şey çıkardı. Bir çataldı bu; tıpkı bir binicinin at üstünde bacakları ayrık duruşu ya da bir kuşun tüneğine tutunması gibi, insanın burnunun üstünde (onun öylesine çıkık ve gaga burnunun üstünde daha da iyi) durabilecek bir biçimde yapılmıştı. Çatalın iki yanında, gözlerin tam önüne gelen yerde, bir bardağın dibi gibi kalın, badem biçiminde iki camı tutan iki oval halka vardı. William gözünde bununla okumayı yeğliyor, doğanın ona bağışladığından, özellikle günışığı azalmaya başlarken ilerlemiş yaşının elverdiğinden daha iyi okuduğunu söylüyordu. Uzağı görmesine yaramıyordu bu; çünkü gözleri çok keskindi, yakını görmesine yarıyordu. Bu camlarla, benim bile sökmekte zorluk çektiğim çok ince harflerle yazılmış elyazmalarını okuyabiliyordu. Bana, insanın ömrünün yarısını geçince, görüşü kusursuz olsa bile, gözün sertleştiğini, gözbebeğinin uyum sağlayamadığını, birkaç bilginin ellinci baharlarından sonra okuma yazma bakımından ölmüş gibi olduklarını açıklamıştı. Daha uzun yıllar zekâlarının en iyi ürünlerini verebilecek insanlar için ne büyük şanssızlık. Biri bu aracı keşfedip yaptığı için Tanrı'ya şükretmeliydi. Bunu bana, bilimin bir amacının da insan ömrünü uzatmak olduğunu söyleyen o hayran olduğu Roger Ba-con'un görüşlerini desteklemek için söylüyordu..

Öteki rahipler William'a büyük bir merakla bakıyorlar, ama soru sorma yürekliliğini gösteremiyorlardı.

Böylesine kıskançlık ve gururla okumaya ve yazmaya adanmış bir yere bile bu hayranlık verici aracın daha girmemiş olduğunu anladım. Ve bilgileriyle dünyaya ün salmış insanları şaşkına döndürecek bir şeye sahip

95

olan bir adamın çömezi olduğum için övünç duydum.

William gözlerinde o şeylerle elyazması listelerin üstüne doğru eğildi. Ben de baktım; kitaplıkta bulunan, adı hiç duyulmamış kitaplarla başka ünlü kitapların başlıklarını öğrendik.

"De pentagono Salomonis, Ars loquendi et intelligendi inhebra-ica', De rebus metallicisr, El-Harezmi'nin Cebir'ı, Robertus Angli-cus'un Latince'ye çevirdiği, Silius Italicus'un Pııniche'sV, Rabanus Maurus'un Gesta francorum, De laudibus sanctae cnıcis'i4 ve Fla-vii Claudii Giordani de aetate imindi et hoıninis reseıvatis singulis litteris per singulos libros ab A usque ad Z,"5 diye okudu üstadım.

"Olağanüstü yapıtlar. Ama nasıl bir sıraya göre kaydedilmiş bu kitaplar?" Benim bilmediğim, ama kuşkusuz Malachi'nin bildiği bir kitaptan okudu: "'Habeat Librarius et registrum omnium lib-rorum ordinatum secundum facultates et auctores, reponeatque eos separatim et ordinate cum signaturis per scripturam applica-tis.'6 Nasıl oluyor da her kitabın yerini biliyorsunuz?"

Malachi ona her başlığın yanında yer alan notları gösterdi. Okudum: iii, IV gradus, V in prima graecorum; ii, V gradus, VII in tertia anglorum, böyle gidiyordu. İlk sayının, her kitabın raftaki ya da gradus'taki yerini; ikinci sayının gradus'u, üçüncü sayının dolabı gösterdiğini anladım; öteki anlatımların, kitaplıktaki bir odayı ya da koridoru belirttiğini de anladım ve bu son işaretler üstüne daha çok bilgi isteme yürekliliğini gösterdim. Malachi ciddi ciddi bana baktı: "Kitaplığa yalnızca kütüphanecinin girmesine izin verildiğini belki de bilmiyorsunuz ya da unuttunuz. Bunları yalnızca onun bilmesi doğru ve yeterlidir."

"Ama bu listede kitaplar hangi sıraya göre kaydedilmiş?" diye sordu William. "Konulara göre değil gibi geliyor bana." Alfabe sırasıyla yazar adlarına göre, bir düzenden söz etmedi; çünkü bu 1. (Lat.) Süleyman'ın Sarayına Dair, İbrani Dilinde Konuşma ve Anlama Sanatı. (Çev.) 2. (Lal.) Melal Şeylere Dair. (Çev.)

3. Pön Savaşları. (Çev.)

4. Frankların etkinlikleri. Kutsal Haça Övgülere Dair. (Çev.)

.*>. Flavius Claudius Giordanus'un dünya tarihi ve A'dah Z'ye, insan adlarına göre. her harfe bir kitap

ayrılarak. (Çev.)

6. (Lat.) Her kütüphaneci, tüm kitapların konulara ve yazarlara göre düzenlenmiş bir kataloguna sahip olmalıdır ve onlan ayrı ve yazılı işaretlere göre düzenlenmiş olarak saklamalıdır. (Çev.) 96

ancak son yıllarda uygulandığını gördüğüm bir dizge; o zaman çok seyrek olarak kullanılıyordu.

"Kitaplık çok eski zamanlarda kuruldu," dedi Malachi. "Kitaplar da alınış, bağış, duvarlarımız arasına giriş sırasına göre kaydedilir."

"Bulması zor," dedi William.

"Kütüphanecinin onları ve her kitabın ne zaman geldiğini ezbere bilmesi yeter. Öteki rahiplere gelince, kütüphanecinin belleğine güvenebilirler." Kendisinden değil de, bir başkasından söz edermiş gibi konuşuyordu; şu sırada kendisinin layık olmayarak üstlendiği, ama daha önce bilgilerini birbirlerine aktaran yüz insa-•İttın üstlenmiş oldukları görevden söz etmekte olduğunun farkına vardım.

"Anladım," dedi William, "Demek ben, Süleyman'ın sarayı konusunda, ne olduğunu bilmeksizin bir şey arıyorsam, az önce başlığını okuduğum kitabın kitaplıkta bulunduğunu bana söyleyebilecek ve onun üst kattaki yerini belirleyebileceksiniz."

"Eğer Süleyman'ın sarayı konusunda gerçekten bir şey öğren-. mek istiyorsanız," dedi Malachi. "Ama bu, size vermeden önce Başrahip'in görüşünü almayı uygun bulacağım bir kitap."

"En değerli ressamlarınızdan birinin kısa bir süre önce yok olduğunu öğrendim. Başrahip onun sanalından uzun uzun söz etti bana. Resimlediği elyazmalarını görebilir miyim?"

"Otranto'lu Adelmo," dedi Malachi, William'a ilgisizce bakarak, "yaşı genç olduğu için yalnızca kenar süsleri yapardı. Çok canlı bir imgelemi vardı; bilinen şeylerden bilinmeyen şaşırtıcı şeyler yapmayı bilirdi; bir insan gövdesini bir al başıyla birleştiren biri gibi. Kitapları işte orada. Masasına henüz kimse dokunmadı."

Adelmo'nun çalışma masasına yaklaştık; zengin bir biçimde süslenmiş bir mezmurlar kitabının sayfalan hâlâ üstünde duruyordu; parşömenlerin kraliçesi olan vellum yapraklarıydı bunlar; sonuncusu hâlâ masaya tutturulmuş duruyordu. Daha yeni süngerta-şıyla kazınıp tebeşirle yumuşatılmış, rendeyle düzeltilmişti; ince bir uçla yanlarında açılmış minicik deliklerden, ressamın eline yol gösterecek tüm çizgiler çizilmişti. Sayfanın yarısı yazıyla doldurulmuş, rahip kenarlardaki desenlerin taslaklarını çizmeye başlamıştı. Öteki sayfalar bitmişti; William'la onlara bakarken bir hayran-Gülün Adı

97/7

u.

lık çığlığını tutamadık. Bu, kenarlarında, duyularımızın bizi alıştırdığının tam tersi bir dünyanın betimlendiği bir mezmurdu. Gerçeğin dile getirilmesi diye tanımlanan bir konuşmanın yanıbaşmda, olağanüstü bilmecemsi imgeleriyle, ona derinden bağlı, köpeklerin tavşanlardan kaçtığı, geyiklerin aslanları avladığı tepetaklak bir evren üstüne yalanlarla dolu bir konuşma yer alıyordu; küçük kuş

ayaklı başlar, sırtlarında insan eli olan hayvanlar, içinden ayakların fışkırdığı kıllı başlar, zebra gibi çizgili canavarlar, binlerce çözülmez düğümle kıvrım kıvrım yılansı boyunları olan dörtayaklı-lar, geyik boynuzlu maymunlar, kol ve bacakları andıran alıcı kuş biçimde dcnizkızları, başka insan gövdelerinin kamburlar gibi sırtlarından çıktığı kolsuz adamlar, karınlarında diş dolu ağızlar bulunan yaratıklar, at başlı insanlar ve insan bacaklı atlar, kuş kanatlı balıklar ve balık kuyruklu kuşlar, tek gövdeli çift başlı ya da tek başlı çift gövdeli canavarlar, horoz kuyruklu ve kelebek kanatlı inekler, başları balık sırtı gibi pul pul kadınlar, kertenkele burunlu yusufçuklarla, içice geçmiş iki başlı ejderhalar, kentorlar, filler,

ağaç dallarına uzanmış mantikorlar, kuyrukları savaş düzeninde bir yaya dönüşmüş grifonlar, boyunları sonsuz uzunlukta şeytansı yaratıklar, insan biçimli dizi dizi hayvanlar, ve hayvan biçimli cüceler bazan aynı sayfa üstünde yansılandığını gördüğüm kırsal yaşam görünümlerinde bir araya gelmişlerdi; tüm kırsal yaşam, toprağı belleyenler, meyve toplayanlar, harman kaldıranlar, yün eği-ren kadınlar, tilkilerin yanı sıra tohum saçanlar ve maymunların koruduğu kaleli bir kentin duvarlarına tırmanan ok ve yayla donatılmış kurtlar ve sansarlar öylesine etkileyici bir canlılıkla çizilmişti ki, resimleri canlı sanırdınız.

Şurada bir baş harfi bir L oluşturacak biçimde kıvrılarak sayfanın alt kısmında bir ejderha oluşturuyor, burada "söz"' sözcüğünü başlatan bir büyük V, gövdesinden doğal bir sürgün gibi bin kıvrımlı bir yılan çıkarıyordu; o yılandan da, yaprak ve salkım gibi başka yılanlar fışkırıyordu.

Mezmurlar kitabının yanında, kısa bir süre önce bitirildiği açıkça anlaşılan, inanılmaz derecede, avuç içine sığabilecek denli küçük boyutlu olağanüstü bir kitap vardı. Yazı inceydi; kenar süsleri ilk bakışta güçlükle görülebiliyor, tüm güzellikleri içinde gö-1. Vebum. (Çev.)

98

rülebilmeleri için gözün onları yakından incelemesi gerekiyordu (insan, minyatürcünün böylesine sıkışık bir yerde böylesine bir canlılık etkisi yaratabilmek için onları hangi insanüstü araçla çizdiğini soruyordu kendi kendine). Kitabın tüm sayfa kenarları, olağanüstü güzellikle çizilmiş harflerin kıvrımlı betimlerinden, sanki onların doğal bir uzantısıymış gibi doğan minicik resimlerle kaplıydı: denizkızları, kaçan geyikler, ağızlarından ateş püsküren canavarlar, dizelerden soluncalar gibi fışkıran kolsuz insan gövdeleri. Bir noktada, üç değişik dizede yinelenen üç "Sanctus, Sanctus, Sanc-tus"u, sürdürmek istercesine, insan başlı üç güzel yabanıl hayvan resmi görülüyordu; bunların ikisi, bir öpüşle birleşmek için, biri k aşağı, biri yukarı doğru eğilmişti; burada mutlaka resmi açıklayacak, açık seçik olmasa bile derin bir tinsel anlam olduğuna inanmasam, hiç duraksamadan bu öpüşü utanç verici diye nitelerdim.

O sayfalan sessiz bir hayranlık ve gülme arasında izliyordum; çünkü resimler kutsal sayfaları yorumlasalar da kaçınılmaz olarak neşe eğilimi taşıyorlardı. Rahip William da gülümseyerek izliyordu onları. "Benim ülkemde bunlara Babewyn derler," dedi.

"Galya'da da Babouin denir," dedi Malachi. "Gerçekten de, Adelmo sanatını sizin ülkenizde öğrendi, ama daha önce Fransa'da öğrenim görmüştü. Habeş maymunları, yani Afrika'dan gelen maymunlar.

Evlerin bir yamacın ucunda durduğu, toprağınsa gökyüzünde olduğu, tersine dönmüş bir dünyanın yaratıkları."

Ülkemin yerli dilinde işitmiş olduğum bazı dizeleri anımsadım; onları yinelemekten kendimi alamadım: Aller wwider si geswigen, das herde lıinıel hat überstigen, daz suit ir mir ein Wunder wigen.

Malachi, aynı metinden sürdürdü:

Erd ob un himel unter

das suit ir hân besunder

Vür aller Wunder ein Wunder1.

1. (Ortaçağ Almancası) Anılmasın tüm öteki mucizeler, susulsun, gökyüzüne egemen oldu yeryüzü, biricik mucizedir bu.

Yeryüzü yukarıda, aşağıda gökyüzü, önemsenmelidir bu, biricik mucize, tüm ötekiler üstünde. (Çev.

Prof. Wilfned Buch)

99

"Aferin Adso," dedi kütüphaneci. "Gerçekten de bu resimler, mavi bir kazın üstüne binilip gidilen bir

derede balık avlayan doğanların, gökyüzündeki atmacaların ardına düşen ayıların, güvercinlerle birlikte uçan istiridyelerin ve üç devin tuzağa düşürülüp bir horoz tarafından yendiği o ülkeden söz ediyor."

Dudakları solgun bir gülümseyişle aydınlandı. O zaman, konuşmayı belli bir çekingenlikle izlemiş olan öteki rahipler, kütüphanecinin onayını bekliyorlarmış gibi zavallı Adelmo'nun yeteneğini övüp onun gerçek dışı resimlerini birbirlerine göstererek yürekten gülmeye koyuldular. Herkes daha gülerken, omuzbaşımda ciddi ve sert bir ses duyduk.

"Verba vana aut risui apta non loqui."1

Döndük. Bizimle konuşan, yılların ağırlığı altında ezilmiş, yalnız derisi değil, yüzü ve gözbebekleri de kar gibi beyaz bir rahipti. Kör olduğunu farkettim. Gövdesi yaşlılığın ağırlığıyla küçülmüş, ama sesi hâlâ görkemli, kolları bacakları güçlüydü. Bizi görüyormuş gibi bakıyordu; daha sonraları da onun hep sanki hâlâ görüyormuş gibi davranıp konuştuğunu gördüm. Ama sesinin tınısı, yalnızca, peygamberlik lütfuna ermiş birinin sesi gibiydi.

"Gördüğünüz, bu yaşı ve bilgisiyle saygıdeğer insan," dedi Malachi William'a, yeni geleni göstererek,

"Burgos'lu Jorge'dir. Grottaferrata'lı Alinardo'dan sonra manastırdakilerin tümünden daha yaşlı olduğundan, rahiplerin çoğu günah çıkarma gizliliği içinde günahlarını ona açarlar." Sonra, yaşlı adama dönerek, "Karşınızdaki, konuğumuz, Baskerville'li William Birader'dir," dedi.

"Umarım sözlerimden alınmamışsınızdır," dedi yaşlı adam ters bir tonla. "İnsanların gülünç şeylere güldüklerini işittim ve onlara yasamızın ilkelerinden birini anımsattım. Mezmur yazarının dediği gibi, bir rahip suskunluk andı içtiği için güzel konuşmalardan kaçınıyorsa, bu, onun kötü sözlerden kaçınması gereğinin daha güçlü bir nedenidir. Ve eğer kötü sözler varsa, kötü imgeler de vardır. Bunlar, dünyanın nasıl yaratıldığı konusunda yalan söyleyen ve dünyayı yüzyıllar boyunca olageldiği ve sonsuza dek olacağının tam tersi olarak gösteren imgelerdir. Ama siz başka bir tarikattan geliyorsunuz; bana söylediklerine göre, o tarikatta en yersiz neşe bile hoşgörüyle karşılamyormuş." Benediktenler arasında, Assisi'li Ermiş Francesco'nun tarikatının en son ve en şaşırtıcı dölleri olan Fratelli ve Tinciler'e yorulan tuhaflıkları ima ediyordu. Ama William Birader bu imayı anlamazlıktan geldi.

"Kenar resimleri çoğu kez güldürür insanı; ama eğiticidir," diye yanıtladı. "Nasıl vaazlarda, dindar kalabalıkların düş gücünü etkilemek için çoğu kez eğlenceli örnekler vermek gerekirse, resimlerin dili de bu saçmalıklara dalmahdır. Her erdem ve her günah için hayvanlardan alınacak bir ders vardır; hayvanlar, insancıl dünyayı örneklerler."

"A, evet," dedi yaşlı adam, şakacı ama gülümsemeksizin, "er-Jfcjemli olma isteği uyandırmak için her resim iyidir; yaradılış başyapıtının başaşağı çevrildiğinde gülme konusu olması koşuluyla. Böylece, Tanrı Sözü, lir çalan, kalkanla toprağı süren baykuş, kendilerini sabana koşan öküzler, yukarı doğru akan ırmak, tutuşan deniz, terk-i dünya eden kurt aracılığıyla kendini gösterir! Öküzlerle tavşan avına çıkılsın, baykuşlardan dilbilgisi öğrenilsin, köpekler pireleri ısırsın, tek gözlüler dilsizleri korusun, dilsizler ekmek istesin, karınca buzağı doğursun, kızarmış piliçler havada uçsun, evlerin damlarında pastalar bitsin, papağanlar güzel konuşma dersi .,:. versinler, tavuklar horozları döllesin, araba öküzlerin önüne koşulsun, köpek yatağa yatırılsın ve bunların tümü başlarının üstünde yürüsünler!

Bütün bu saçmalıkların amacı nedir? Kutsal ilkeleri öğretmek bahanesiyle, Tanrı'nın yarattığı dünyanın tam tersi olan bir dünya!"

V "Ama, Areopagita,"1 dedi William alçakgönüllülükle, "Tan-rı'nın ancak en çarpuk çurpuk şeylerle gösterilebileceğini öğretir. San Vittore'li Ugo da, benzetme ne denli az benzerse, gerçek ne denli iğrenç ve çirkin yaratıkların perdesi arkasında açıklanırsa, insanın hayal gücünün, tensel doyumlara kendini o denli az kaptırdığını ve resimlerin çarpıtılmışlığının ardındaki gizemleri kavramaya zorlandığını anımsatıyordu bize..."

"Bu mantık yürütme biçimini bilirim! Cluny rahipleri - Ci-

1. Boş ya da gülünecek sözlerin söylenmesi uygun değildir. (Çev.)

100

1. Areopagita: Diyonisos'a atfedilen mistik kitapların yazan. (Çev.) 101

teaux'lularla1 savaşırken, bunun, bizim tarikatımızın başlıca ilkesi olduğunu utanarak itiraf ederim.

Ama Ermiş Bernardo haklıydı: Tanrı'nın yarattığı nesneleri per speculum et in aenigmate2 açıklamak için, canavarlar ve hilkat garibeleri betimleyen insanoğlu yavaş yavaş kendi yarattığı hilkat garibelerinden hoşlanmaya ve zevk almaya başlar; bu nedenle de, artık yalnız onlar aracılığıyla görür.

Siz, gözleri hâlâ görenler, avlunun sütun başlıklarına bir bakmanız yeter." Eliyle pencereden dışarıyı, kiliseyi gösterdi: "Derin düşünceye dalmış rahiplerin gözleri önündeki o gülünç, o biçimsiz biçimlerin ve biçimli biçimsizliklerin anlamı nedir? O pis maymunların, o aslanların, o kentorların, ağızları karınlarında, tek ayaklı, yelken kulaklı, o yarı insan yaratıkların? O benekli kaplanların, o savaşan savaşçıların, borularını çalan o avcıların ve o tek başlı çok gövdelilerle tek gövdeli çok* başlıların? Yılan kuyruklu dörtayaklı-lar, yüzleri dörtayaklıların yüzleri gibi olan balıklar, şurada, önden bakınca ata, arkadan koça benzeyen bir hayvan, burada boynuzlu bir at, böylece sürer gider; artık bir rahip için elyazmasın-dan çok mermerleri okumak, Tanrı'nın buyruğunu düşünmekten-se insanoğlunun yapıtlarını değerlendirmek daha zevkli. Gözleri-nizdeki istekten ve gülüşlerinizden utanın."

Yaşlı adam soluk soluğa sustu. Belki de yıllardır kör olmasına karşın, kötülüklerini kınadığı resimleri hâlâ anımsayan belleğinin canlılığına hayranlık duydum. Onları böylesine tutkuyla hâlâ betimleyebildiğine göre, onları gördüğü zaman o resimlerin onu kışkırtmış olmasından kuşkulandım.

Ama günahın en baştan çıkarıcı betimlemelerine, onun büyüsünü ve etkilerini kınayan, sarsılmaz erdem sahibi kişilerin sayfalarında rastlamışımdır çoğu kez. Bu da gösteriyor ki, bu insanlar, gerçeğe tanıklık etmek için öylesine bir tutkuyla itilirler ki, Tanrı sevgisi uğruna, Mel'un'un onları büyülemek için başvurduğu yolları insanlara daha iyi öğretebilmek amacıyla büründüğü tüm ayartmaları kötülüğe yormakta duraksa-1. 11. yy.'da, bir grup Benedikten rahibi tarafından, Fransa'da, Citeaux (Ortaçağ Latince'-sindeki adıyla Cistercium) kasabasında kurulmuş olan ve daha sonra Beyaz Rahipler ya da Bernardinler adını alan bu tarikat kısa zamanda İsveç'ten Portekiz'e, İskoçya'dan Levant'a dek yayılmış; 12. yy.'da Citeaux'lular ya da Cistercian'lar, Roma Ruhani Meclisi'nde daha önce Clunyler'in işgal ettikleri yerleri ele geçirmişlerdir. (Çev.)

2. (Lat.) Aynadan ve bilmece gibi. (Çev.)

102

mazlar; böylece yazarlar, Mel'un'un onları hangi yollarla büyüle-diğini insanlara daha iyi anlatırlar.

Gerçekten de, Jorge'nin sözleri, dehlizdeki, henüz görmediğim aslanlarla maymunları görmek için büyük bir istekle doldurdu içimi. Ama Jorge düşüncelerimin akışını kesti; çünkü daha az heyecanlı bir sesle yeniden konuşmaya başladı:

"Efendimizin bize doğru yolu göstermek için böyle saçma şeylere başvurmaya ihtiyacı yoktu. Onun mesellerinde gülmeye ya da korkuya yol açan hiçbir şey yoktur. Oysa şimdi ölümünün yasını tuttuğumuz Adelmo, çizdiği canavarlardan öylesine zevk alıyordu ki, onların simgeledikleri asıl şeyleri gözden kaçırdı. Ve tüm K-tüm diyorum," sesi ciddileşti ve tehdit edici oldu, "acayiplik yollarını izledi.

Bundan ötürü onu nasıl cezalandıracağını Tanrı bilir."

Ortalığa ağır bir sessizlik çöktü. Salvamec'li Venantius bu sessizliği bozma yürekliliğini gösterdi.

"Saygıdeğer Jorge," dedi, "erdeminiz haksız kılıyor sizi. Adel-

¦ mo ölmeden "iki gün önce burada, yazı salonunda bilimsel bir tartışmada hazır bulundunuz. Adelmo, tuhaf ve fantastik imgelere " yer verse de, sanatının, göksel varlıkları bilme aracı olarak Tanrı'nın yüceliğine yönelik olmasına özen gösteriyordu. Az önce William Birader, çarpıtarak öğrenmekten söz

eden Areopagita'yı andı. Adelmo da o gün, kutsal nesnelerin, soylu bedenlerden çok aşağılık bedenler aracılığıyla ortaya konması gerektiğini söyleyen bir başka yüce yetkenin, Aquinas'h bilginin sözlerini aktarmıştı. Çünkü, önce, insan ruhu böylece yanılgıdan daha kolay kurtulur; gerçekten de, bazı özelliklerin kutsal nesnelere yakıştırılamayaca-ğı ve soylu bedensel varlıklarla betimlenecek olurlarsa kuşkuya yol açacakları açıktır. İkincisi, yeryüzünde Tanrı'ya ilişkin bilgimize bu temsili betimleme daha uygun düşer; gerçekten de Tanrı yeryüzünde kendini var olandan çok var olmayanda gösterir; bu nedenle de bu benzetimler Tanrı'dan ne denli uzaklaşırsa, bize onun hakkında o denli kesin bir fikir verirler; çünkü böylece onun söylediğimiz ve düşündüğümüz her şeyin üstünde olduğunu biliriz.

. Üçüncüsü de, böylece bunlar değersiz kimselerden daha iyi gizlenir. Özetle, o gün biz gerçeğin hem kurnazca, hem de bilmece gibi şaşırtıcı anlatımlarla nasıl açıklanabileceğini anlamaya çalışıyor-103

duk. Adelmo'ya büyük Aristo'nun yapıtlarında bu konuda çok açık seçik sözcükler bulduğumu anımsattım..."

"Anımsamıyorum," diye onun sözünü kesti Jorge, kuru bir sesle, "çok yaşlıyım. Anımsamıyorum. Belki de ciddiliğin ölçüsünü kaçırdım ben. Artık geç oldu, gitmeliyim."

"Anımsamayısınız tuhaf," diye üsteledi Venantius, "çok bilgece ve güzel bir tartışmaydı; Benno'yla Berengar da katılmışlardı. Gerçekte, sorun, ozanların da salt zevk için tasarladıkları görülen, üstü kapalı benzetimlerin, sözcük oyunlarının ve bilmecelerin bizi nesneler üstüne yeni ve şaşırtıcı bir biçimde düşünmeye götürüp götürmeyeceğiydi; ben bunun da akıllı kişilerden beklenen bir erdem olduğunu söylemiştim... Hatta Malachi de oradaydı..."

"Saygıdeğer Jorge anımsamıyorsa, yaşına ve zihninin yorgunluğuna saygı göster... Yoksa her zaman canlıdır belleği," diye söze karıştı tartışmayı izleyen rahiplerden biri. Tümce tedirgin bir ses tınısıyla söylenmişti - en azından başında; çünkü konuşan, yaşlı adam için saygı isterken, gerçekte bir güçsüzlüğe dikkat çektiğinin bilincine varınca yavaşlamış, cümleyi neredeyse bir özür dileme fı-sıllısıyla bitirmişti. Kütüphaneci yardımcısı ArundcTli Berengar'dı konuşan. Soluk yüzlü bir genç adamdı; onu incelerken, Uberli-no'nun Adelmo'yu nasıl betimlediğini anımsadım: Gözleri kösniil bir kadının gözlerini andırıyordu. Şimdi herkesin kendisine yönelen bakışlarından ürkmüş, ellerini, bir iç gerilimi yatıştırmak isteyen biri gibi kavuşturmuştu." ,

Venantius'un tepkisi olağandışıydı. Berengar'a öyle bir bakışla baktı ki, Berengar gözlerini önüne indirdi. "Pekâla, Birader," dedi, "bellek bir Tanrı vergisiyse, unulma yeteneği de iyi bir şey olabilir ve saygı duyulmalıdır. Kendisiyle konuşmakta olduğum yaşlı rahip kardeşimizin bu özelliğine saygı duyuyorum ben. Ama senden, burada, sevgili arkadaşlarından biriyle birlikte bulunduğumuz sırada olanları daha kesin anımsamanı beklerdim..."

Venantius'un, ses tonuyla "sevgili" sözcüğünü vurgulayıp vur-gulamadığını anlayamadım. Gerçek şu ki, hazır bulunanlar arasında bir tedirginlik sezinledim. Her biri ayrı bir yöne bakıyordu ve hiç kimse kıpkırmızı kesilen Berengar'a bakmadı. Malachi hemen yetkili bir sesle araya girdi: "Gelin, William Birader," dedi, "size başka ilginç kitaplar göstereceğim."

104

4i

"O

Grup dağıldı. Berengar'ın Venantius'a kin dolu bir bakışla baktığını, Venantius'un da ona sessiz bir güvensizlik içinde, aynı bakışla karşılık verdiğini farkettim. Yaşlı Jorge'nin uzaklaşmakta olduğunu görünce, bir saygı duygusunun etkisiyle elini öpmek için diz çöktüm. Yaşlı adam elini öptürdü, başıma koydu ve kim olduğumu sordu. Adımı söyleyince yüzü aydınlandı.

"Büyük ve güzel bir ad taşıyorsun," dedi. "Montier-en-Derli Adso'nun kim olduğunu biliyor musun?"

diye sordu. İtiraf ederim, bilmiyordum. Bunun üzerine, Jorge ekledi: "Libellus de An-tichristo1 adında büyük ve olağanüstü bir kitabın yazarıydı; olacakları gördü o kitapta; ama yeterince kulak verilmedi ona."

"Kitap onuncu yüzyıldan önce yazıldı," dedi William, "ama sözünü ettiği şeyler gerçekleşmedi..."

"Görecek gözü olmayanlar için," dedi kör adam. "Deccal'ın yollan ağır ve çetindir. Onu beklemediğimiz zaman gelir; havarinin öne sürdüğü hesabın yanlış olduğundan değil, onun ustalığını anlamadığımızdan." Sonra alabildiğine yüksek bir sesle, yüzü salona dönük, yazı salonunun tonozlarını sarsarak bağırdı: "Geliyor! Son günlerinizi benekli derili, kıvrık kuyruklu küçük canavarlara gülerek boşa harcamayın! Son yedi günü boşa harcamayın!"

1. (Lat.) Deccal hakkında kitapçık. (Çev.)

105

Birinci Gün GÜNBATIMI

William 'la Adso manastırın geri kalan bölümlerini

ziyaret ediyorlar. William, Adelmo'nun ölümüne ilişkin bazı

sonuçlar çıkarıyor; cama rahiple okuma camları ve gereğinden

çok okumak isteyenlerin gördükleri hortlaklar üstünde konuşuluyor.

O sırada günbatımı duası çanları çaldı; rahipler masalarından kalkmaya hazırlandılar. Malachi, bizim de gitmemiz gerektiğini açıkladı. O, yardımcısı Berengarİa birlikte kalıp ortalığı düzenleyecek, gece için hazırlayacaktı (bu sözcükleri kullandı). William, ona, sonra kapıları kilitleyip kilitlemeyeceğini sordu.

"Yazı salonuna mutfak ve hastaneden girişi engelleyen kapı yok... kitaplıkla yazı salonu arasında da.

Başrahip'in yasağı tüm kitaplardan daha güçlü. Hem sonra rahipler akşam duasına değin mutfaktan da, hastaneden de yararlanmak zorundalar. O zaman yasağın kendileri için konmadığı yabancılarla hayvanların Acdifici-um'a girmelerini önlemek için, ben keıtdim, mutfağa ve hastaneye açılan aşağıdaki kapıları kilitlerim; o saatten sora da Acdifici-um'da kimse kalmaz."

Aşağı indik. Rahipler koroya yönelirken, üstadım kutsal göreve katılmadığımız için Tanrı'nın bizi bağışlayacağına karar vererek (daha sonraki günlerde Tanrı'nın bizi birçok şey için bağışlaması gerekecekti!) çevreyi yakından tanıyabilmcmiz için kendisiyle birlikte dışarıda dolaşmamı önerdi.

Mutfaktan çıktık, gömütlüğün yanından geçtik; yeni dikilmiş mezartaşları vardı; zamanın izlerini taşıyan, geçmiş yüzyıllarda yaşamış rahiplerin yaşamlarını anlatan taşlar da.

Hava bozuyordu. Soğuk bir rüzgâr çıkmıştı; gökyüzü bulutlanıyordu. Güneşin botanik bahçelerinin ardında battığı seziliyordu; doğuya yönelerek koro yerinin yanından geçip alanın arka bölü-106

müne vardığımızda hava daha şimdiden kararmaya başlamıştı. Orada, dış duvarın Aedificium'un doğu kulesiyle birleştiği yerde, hemen hemen duvarın tam yanında ahırlar vardı; domuz çobanları domuz kanıyla dolu küpün üstünü yeniden örtüyorlardı. Ahırların arkasında dış duvarın daha alçak olduğunu, üstünden bakılınca arkasının görülebileceğini farkettik. Duvarların dimdik inişinin ötesinde, aşağı doğru başdöndürücü bir hızla inen arazi, karın tam anlamıyla gizleyemediği gevşek bir dolma toprakla örtülüydü. Bunun, tam oradan atılmış ve kaçak Brunellus'un izlediği yolun başladığı dönemece dek uzanan samanların oluşturduğu yığın olduğunu anladım. Saman diyorum, çünkü pis kokulu bir madde q aşağı doğru kaymıştı orada; kokusu, önünde durduğum korkuluk duvarına dek ulaşıyordu; köylülerin oraya gelip aşağıdan uzanarak çiftlikleri için saman aldıkları açıktı. Ama hayvan ve insan dışkılarına başka katı artıklar da karışıyordu; manastırın, dağ ve gökyüzüyle ilişkilerini pırıl pırıl, arı olarak

sürdürebilmek için gövdesinden dışarı attığı tüm ölü maddelerin geri çekilişi.

Yakındaki ahırlarda, seyisler hayvanları yemliğe götürüyorlardı. Kıyısında, duvar tarafında birkaç ahırın, sağda, koro yerinin yakınında, rahiplerin yatakhane ve helalarının bulunduğu patika bo-.,. yunca yürüdük. Doğu duvarının kuzeye doğru döndüğü köşede demirci ocağı vardı. Son demirciler de duaya gitmek için araç gereçlerini bırakıp ocakları söndürüyorlardı. William, bir işliğin geri kalan bölümünden hemen hemen tümüyle ayrılmış, bir rahibin öteberisini kaldırmakta olduğu bölümüne doğru merakla yürüdü. Tezgâhının üstünde çok küçük boyutlu renk renk cam parçacıklarından oluşan çok güzel bir koleksiyon vardı; daha büyük camlar duvara dayalıydı. Rahibin önünde yalnızca gümüş iskeleti kalmış, üstüne araç gereçleriyle mücevher boyutlarına indirgediği cam ve taş parçacıkları yerleştirmekte olduğu, daha bitmemiş bir mahfaza duruyordu.

Manastırın başcamcısı Morimondö'lu Nicola'yı böyle tanıdık. Bize işliğin arka bölümünde cam üflendiğini, bu ön bölümdeyse demircilerin çalıştıklarını, pencere camı yapmak için camlara kurşun pervazlar takıldığını açıkladı. Ama kiliseyi ve Aedificium'u süsleyen büyük renkli cam işlerinin en az iki yüzyıl önce yapılmış olduğunu ekledi. Şimdi burada yalnızca küçük işler ve zamanın 107

aşındırdıklarının onarımı yapılıyordu.

"Çok güç oluyor bu," diye ekledi. "Çünkü eski renkler bulunmuyor şimdi; özellikle koro yerinde hâlâ görülebilen olağanüstü mavi; öylesine aydınlık bir mavi ki, güneş yükseldiğinde, nefe bir cennet ışığı yansıtıyor. Nefın batısındaki, kısa süre önce onarılmış olan camlar aynı nitelikte değil; yaz günlerinde belli oluyor. Çaresiz," diye sürdürdü konuşmasını, "eskilerin bilgisine sahip değiliz biz; devlerin çağı geçti."

"Bizler cüceleriz," diye onayladı William, "ama bu devlerin omuzlarına çıkmış cüceler. Küçüğüz, ama kimi zaman ufukta onlardan daha uzağı görebiliyoruz."

"Onların yapabildiklerinden daha iyi yapabildiğimiz ne var, söyle!" diye bağırdı Nicola. "Manastır hazinesinin saklandığı mahzene inersen orada öyle ince işçilikle yapılmış şeyler görürsün ki, benim şimdi beceriksizce çatmakta olduğum şu eciş bücüş şeyler," başıyla tezgâhın üstündeki işini gösterdi,

"onların bir taklidi gibi kalır!"

. "Geçmişteki ustalar yüzyıllar boyu kalacak böyle güzel şeyler ürettiler diye, camcı ustalarının andaç kutuları yapmayı sürdürmeleri alınlarına yazılmamış ki! Yoksa andaçları saklanacak ermişlerin öylesine seyrek olduğu bir zamanda dünya mahfazalarla dolardı!" diye takıldı William. "Pencerelerin de sürgit lehimlenmesi ge- i rekmeyecek. Çeşitli ülkelerde camdan yapılmış yeni şeyler gör- ] düm; bunlar camın yalnızca kutsal amaçlara değil, insanoğlunun i\ güçsüzlüklerine de yarayacağı yeni bir dünyanın geleceğini gösteri- j yor. Sana, çok yararlı bir örneğine sahip olma onuruna erdiğim, \\ günümüzün bir buluşunu göstermek istiyorum." Elini binişinin altına daldırıp kendisiyle konuştuğu kişiyi dili tutulmuşa döndüren merceklerini çıkardı.

Nicola büyük bir merakla William'm kendisine uzattığı çatallı aleti aldı. "Oculi de vitro cum capsula!"1

diye bağırdı. "Pisa'da rastladığım Giordano adında bir rahibin bunlardan söz ettiğini işit-miştim. Onların, yirmi yıldan az bir zaman önce icat edildiğini söylemişti. Ama onunla konusalı yirmi yıldan çok oluyor."

"Sanırım çok daha önce icat edildi bunlar," dedi William, 1. (Lat.) Çerçeveli cam gözler. (Çev.) 108

"ama yapması zor; çok usta camcılar gerek. Zaman ve emek istiyor. On yıl önce bu ab oculis ad legendum1 camların çifti altı Bo-logna kronuna satılıyordu. On yıldan çok oldu, Armati'li Salvino adında büyük bir usta bu camlardan bir çift vermişti bana; onları bütün bu süre boyunca kıskançlıkla sakladım, sanki benim - şimdi olduğu gibi- varlığımın bir parçasıymışlar gibi."

"Umarım bir gün onları incelememe izin verirsin. Benzerlerini üretmekten sevinç duyarım," dedi Nicola

heyecanla.

"Elbette," diye kabul etti William, "ama unutma, camın kalınlığı göze göre değişmeli. Uygun kalınlığı buluncaya dek bu camlardan birçoğunu, kullanacak insanın gözünde denemelisin."

"Harika bir şey bu!" diye sürdürdü Nicola. "Ama birçokları unun büyücü ve şeytan işi olduğunu söyleyecekler..."

"Bunlarda kuşkusuz büyüden söz edebilirsin," diye onayladı William. "Ama iki türlü büyü vardır. Biri şeytanın işidir ve caiz olmayan hünerlerle insanoğlunu yıkmayı amaçlar. Bir büyü daha vardır ki kutsaldır; orada Tanrı'nın bilimi insan bilimi aracılığıyla kendini gösterir; doğayı değiştirmeye yarar; bir amacı da insan ömrünü uzatmaktır. Bilginlerin kendilerini gittikçe daha çok adamaları gereken kutsal büyüdür bu; yalnızca yeni şeyler bulmak için değil, kutsal bilginin, İbranlar'a, Yunanlılar'a ve eski çağların öteki insanlarına, hatta bugün bile imansızlara ayan kıldığı, doğanın birçok gizini yeniden ortaya çıkarmak için (imansızların kitaplarında, ışıkbilim ve görme bilimine ilişkin öyle olağanüstü şeyler var ki, anlatamam sana!) Hıristiyan bilimi, bütün bu bilgileri, tam-quam ab iniustis possessoribus2, putatapanların ve imansızların elinden alarak onlara yeniden sahip çıkmalıdır."

"Peki ama, bu bilgiye sahip olanlar onu niçin Tanrı'nın tüm kullarının yararına kullanmıyorlar?"

"Çünkü Tanrı'nın tüm kulları böylesine çok sayıda gizi kabul etmeye hazır değil; bu bilgiye sahip olanlar, sık sık Şeytan'la anlaşmış büyücülerle karıştırılmışlar, bilgi dağarlarına başkalarını da ortak etmek için duydukları isteği canlarıyla ödemişlerdir. Ben bile birinin Şeytan'la alışverişi olduğundan kuşkulanıldığı davalar sırasında bu camları kullanmaktan kaçınarak gereksindiğim yazıları 1. (Lat.) Okurken göze takılan. (Çev.)

2. (Lat.) Haksız olarak sahip olanların elinden (haksız zilyetlerden) alır gibi. (Çev.) 109

okumaları için gönüllü yazmanlara başvurmak zorunda kaldım; yoksa Şeytan'ın varlığının her yeri kapladığı ve herkesin, sözgelimi, kükürt kokusu soluduğu bir anda ben de sorguya çekilenlerden yana sanılırdım. Hem sonra, büyük Roger Bacon, bilimin gizlerinin her zaman herkesin eline geçmemesi gerektiği, çünkü bunları kötü amaçlarla kullanabilecekleri konusunda bizi uyarıyordu. Çoğu kez, bilim adamı, büyü değil, salt bilim içeren kitapları saygısız gözlerden korumak için onları büyü gibi göstermelidir."

"Basit insanların bu gizleri kötüye kullanabileceklerinden mi korkuyorsun?" diye sordu Nicola.

"Basit insanların bunları vaizlerin sözünü edip durdukları Şeytan'ın işleriyle karıştırarak yılgınlığa kapılmalarından korkuyorum yalnızca. Bak, bir hastalığı kökünden iyileştirecek ilaçlan yapan çok yetenekli hekimler tanıdım. Bunlar, merhem ya da ilaçlarını basit insanlara kutsal sözler söyleyerek ve duayı andıran cümleler okuyarak veriyorlardı. Bu duaların iyileştirme gücü olduğundan , değil, saf kimselerin, iyiliğin dualardan geldiğine inanarak ilaçları 5 içip merhemleri sürmeleri, böylece ilacın etkin gücüne pek de al- ¦¦¦ dırmaksızın iyileştikleri için. Hem sonra, kutsal sözlere duyulan ) güvenin uyandırdığı ruh, ilacın bedensel etkinliğine daha hazır î olurdu. Ama çoğu kez bilgi hazinelerinin saf kimselere karşı de- ' ! ğil, tersine başka bilgili kimselere karşı korunması gerekir. Bugün > gerçekten de doğaya yön verebilecek birçok makineler yapılıyor, ¦; bir gün sana bunları anlatırım. Ama bu makineler, onları dünya- : sal güçlerini artırmak ve mal açlıklarını doyurmak için kullanacak ; insanların eline geçerse vay halimize. Duyduğuma göre Cathay'da ; bir bilgin ateşe değince büyük bir patlama ve yangına yol açarak çevresinde, kilometrelerce uzaklıktaki her şeyi yakıp yıkan bir toz bulmuş. İrmakların yatağını değiştirmek ya da tarım alanları açılması gereken yerlerde kayalıkları parçalamak için kullanılacak olursa olağanüstü bir buluş. Ama ya birisi çıkar da onu düşmanlarına zarar vermek için kullanırsa?"

"Eğer bunlar Tanrı'nın kullarının düşmanlarıysa belki de iyi olur," dedi Nicola dindarca.

"Belki de," diye onayladı William. "Ama bugün Tanrı'nın kullarının düşmanları kim? İmparator Ludwig mi, yoksa Papa Ioan-nes mi?"

110

"Aman Tanrım!" dedi Nicola şaşkınlık içinde. "Böyle üzücü bir şeye tek başıma karar vermeyi hiç istemem!"

"Görüyor musun?" dedi William. "Bazan, bazı gizlerin hâlâ gizli kapaklı sözcüklerle saklanması iyidir.

Doğanın gizleri keçilerin ya da koyunların derileri altında iletilmez. Aristo, gizler kitabında, doğanın ve zanaatların gizlerinin gereğinden çok iletilmesi göksel bir mührü kırar, bunun ardından da birçok kötülük gelebilir, diyor. Bu, gizlerin açıklanmaması anlamına değil, onların nasıl ve ne zaman açıklanacağının bilge kişilere düştüğü anlamına gelir."

"Bu nedenle, burası gibi yerlerde, tüm kitapların herkesin k elinde dolaşmaması iyidir," dedi Nicola.

"Bu başka bir konu," dedi William. "İnsan gereğinden çok konuşarak da, gereğinden çok susarak da günah işleyebilir. Bilimin kaynaklarını gizlemek gerekir demek istemiyorum. Tersine, bu bana büyük bir kötülük gibi görünüyor. Söylemek istediğim, iyilik de, kötülük de doğurabilecek doğa gizlerine ilişkin olarak, yalnızca kendi benzerlerince anlaşılabilen bir dil kullanmanın bilginin hem hakkı, hem de görevi olduğu. Bilim yolu çetindir; bu yolda iyiyi kötüden ayırmak da çetindir. Günümüzde bilginler, çoğu kez cücelerin omuzlarına çıkmış cücelerden başka bir şey değildir."

Üstadımın bu içten konuşması Nicola'ya güven vermiş olmalıydı. Çünkü (seninle birbirimizi anlıyoruz, çünkü aynı şeylerden söz ediyoruz, dercesine) William'a göz kırptı ve "Ama orada," dedi, başıyla Aedifıcium'u göstererek, "bilimin gizleri büyü kitaplarıyla iyi korunmuş..."

"Öyle mi?" dedi William, ilgisiz görünerek. "Sürgülü kapılar, kesin yasaklar, tehditlerle, sanırım." "Yo, hayır. Dahası var..." "Ne örneğin?"

"Şey, kesinlikle bilmiyorum, ben camlarla uğraşırım, kitaplarla değil; ama manastırda söylentiler dolaşıyor... garip söylenti- , ler... Örneğin, bir rahibin geceyarısı, Malachi'nin kendine vermek istemediği bir kitabı bulmak için gizlice kitaplığa girmeye kalkıştığı ve yılanlar, başsız ve iki başlı insanlar gördüğüne dair söylentiler. Labirentten çıktığı zaman çıldırmış gibiydi..."

"Niçin büyüden söz ediyorsun da şeytanca görüntülerden söz

111

etmiyorsun?"

"Çünkü ben zavallı bir camcı ustası olabilirim, ama o kadar da cahil değilim. Şeytan (Tanrı şerrinden korusun!) bir rahibi yılanlarla ve iki başlı insanlarla korkutmaz. Öyle bir şey yapacak olsa, kösnül görüntülerle kışkırtır onları, çöldeki pederlere yaptığı gibi. Hem sonra mademki bazı kitaplara el sürmek kötüdür, Şeytan niçin bir rahibin kötülük işlemesine engel olsun?"

"İyi bir kısaltılmış tasım1 gibi görünüyor bu bana," diye itiraf etti üstadım.

"Son olarak, hastanenin camlarını onarırken, Severinus'un kitaplarından bazılarının sayfalarını karıştırarak eğlendim. Sanırım Albertus Magnus tarafından yazılmış bir gizler kitabı vardı; birkaç tuhaf minyatür dikkatimi çekti; kitapta, bir lambanın fitilini yağa batırınca dumanın görüntüler oluşturduğunu okudum. Belki de farkına varmışsındır, ama daha varmamışsmdır, çünkü manastırda hiç gece geçirmedin, hava karardıktan sonra, Aedificium'un üst katında ışık yanar. Camlardan donuk bir ışık sızar. Birçokları bunun ne olduğunu sormuşlardır kendi kendilerine. Yakamozdan ya da göçmüş

kütüphanecilerin ruhlarının geri döndüğünden söz edildi. Burada birçok kimse inanıyor buna. Bana kalırsa, bunlar görüntü yaratmak için özel olarak hazırlanmış lambalar. Biliyor musun, eğer bir köpeğin kulağından yağ alıp bir fitile sürersen, o lambanın dumanını kim solursa, başının köpek başı olduğunu sanır; yanında biri varsa, o da köpek başlı cflarak görür onu. Başka bir yağ daha var, fitili ona

bulayınca, lambanın çevresinde dolaşanlar kendilerini fil gibi kocaman hissederler. Bir yarasanın ve adını anımsamadığım iki balığın gözleri ve bir kurdun safrasıyla bir fitil yaparsan, yanında yağını aldığın hayvanları görürsün. Kertenkele kuyruğuyla çevredeki her şeyi gümüşten yapılmış gibi görebilirsin; bir karayılanın yağı ve bir kefen parçasıyla oda yılanlarla doluşmuş gibi görünür. Biliyorum bunu. Kitaplıkta çok zeki biri var..."

"Ama, bu büyüleri yapan, göçmüş kütüphanecilerin ruhları olamaz mı?"

Nicola şaşkın ve tedirgin kalakaldı: "Bunu hiç düşünmemiştim. Belki de öyledir. Tanrı korusun. Geç oldu, günbatımı duası

1. Öncülü eksik tasım. (Çev.) 112

başlamıştır. Hoşçakalın." Ve kiliseye doğru yöneldi.

Güney yönünü izledik: sağda hacılar konukevi, toplantı salonu ve bahçesi, solda zeytin ağaçlan, değirmen, ambarlar, yemekhane, çömezlerin kaldıkları yapı. Herkes çabuk çabuk kiliseye doğru yürüyordu.

"Nicola'nın söyledikleri hakkında ne düşünüyorsunuz?" diye sordum.

"Bilmiyorum. Kitaplıkta birşeyler oluyor, ama bunun göçmüş kütüphanecilerin ruhları olduğunu sanmıyorum..."

"Niçin?"

"Çünkü kanımca onlar öylesine erdemli kişiler ki, şimdi cen- net ülkesinde kutsal yüzü seyrediyorlar, eğer bu yanıt seni doyurursa. Lambalara gelince, varsa göreceğiz bakalım. Camcının sözünü ettiği yağlara gelince, görüntü yaratmanın çok daha kolay yolları var; bugün farkına vardığın gibi, Severinus çok iyi biliyor bunları. Kesin olan bir şey varsa, manastırda gece vakti kimsenin kitaplığa girmesinin istenmediği; buna karşın birçok kimsenin bunu denemiş ya da denemekte olduğu."

"Peki bunun cinayetle ne ilgisi var?"

"Cinayet mi? Düşündükçe, Adelmo'nun kendini öldürdüğüne daha çok inanıyorum."

"Peki ama, niçin?"

"Anımsıyor musun, bu sabah bir saman yığını dikkatimi çekmişti? Doğu kulesinin altındaki dönemeci tırmanırken, o noktada bir toprak kaymasının bıraktığı izlerin ayırdına varmıştım; daha doğrusu, aşağı yukarı samanların yığıldığı yerde toprağın bir bölümü çökmüş, kulenin altına dek kaymıştı. Bu akşam yukarıdan baktığımızda, saman yığınının üstünü örten karın çok az olduğunu görmüştük; yalnızca dün, son yağan karla örtülüydü; geçmiş günlerde yağan karla değil. Adelmo'nun ölüsüne gelince, Başrahip bize onun kayalarda parçalanmış olduğunu söyledi; oysa doğu kulesinin altında, yapının dikey olarak bittiği yerde çam ağaçlan var. Kayalar, duvarın sona erdiği noktanın tam altında bir tür basamak oluşturuyor; sonra da saman yığını başlıyor."

"Yani?"

"Yani, bir düşün, Adelmo'nun, henüz açıklığa kavuşmamış nedenlerle, kendi istemiyle kendini korkuluk duvarının üstünden

Gülün Adı

113/8

attığını, kayalara çarptığını, sonra da ölü ya da yaralı, samanlara gömüldüğünü düşünmek daha... nasıl söylesem... daha akla yakın gelmiyor mu? Sonra, o geceki fırtınanın yol açtığı toprak kayması, samanla

toprağın bir bölümünü ve zavallı genç adamın gövdesini doğu kulesinin altına doğru sürükledi."

"Bunun daha aklı yakın olduğunu niçin söylüyorsunuz?" "Sevgili Adso, kesin bir zorunluluk olmadıkça, açıklamaları ve nedenleri çoğaltmaman. Eğer Adelmo doğu kulesinden düşmüşse, birinin kitaplığa girmiş olması, karşı koymasına olanak vermeden ona vurması, sırtında cansız bir gövdeyle pencereye dek tırmanmanın bir yolunu bulmuş olması, sonra da pencereyi açıp zavallıyı uçuruma yuvarlamış

olması gerekir. Oysa benim varsayımıma göre, Adelmo, Adelmo'nun istemi ve bir toprak kayması yeter.

Böylece, az sayıda nedenle her şey açıklanıyor." "Ama Adelmo kendini niçin öldürmüş olabilir?" "Ama onu niçin biri öldürmüş olabilir? Her iki durumda da nedenleri bulmak gerekir. Nedenler olduğu da kuşkusuz görünüyor bana. Aedifıcium'da bir çekimserlik havası var, herkes bir şey saklıyor. Şimdiye kadar Adclmo'yla Berengar arasında garip bir ilişki olduğu konusunda gerçekte oldukça belirsiz bazı ipuçları elde ettik. Bu demektir ki, kütüphaneci yardımcısından ayırmayacağız gözümüzü."

Biz böyle konuşurken günbatımı duası sona ermişti. Hizmetçiler akşam yemeği için çekilmeden önce işlerine dönüyorlardı. Rahipler yemekhaneye doğru gidiyorlardı. Hava şimdiden kararmış, kar yağmaya başlamıştı. Hafif, küçük lapalar halinde bir kar; sanırım hemen hemen bütün gece sürecekti; çünkü ertesi sabah tüm ova, daha sonra anlatacağım gibi apak bir örtüyle örtülecekti. Karnım acıkmıştı; bu yüzden yemeğe gitme önerisini sevinçle karşıladım.

: 114

'.'.' Birinci Gün

AKŞAM

William ile Adso Başrahibin içtenlikti konukseveriiğinin ve Jorge'nin öfkeli konuşmasının tadını çıkanyoıiar.

Yemekhane büyük meşalelerle aydınlatılmıştı. Rahipler, Baş-rahip'in büyük bir yükselti üstüne, onlarınkine dikey olarak konmuş masasının başta yer aldığı bir dizi masada oturuyorlardı. Karşıda, yemek boyunca vaaz verecek olan rahibin şimdiden yerini aldığı bir kürsü. Başrahip Ermiş Pacomius'un çok eski öğütlerine uyarak, ellerimizi yıkadıktan sonra kurulamamız için elinde bir havluyla bir musluğun başında bizi bekliyordu.

Başrahip William'i masasına buyur etti ve bir Benedikten çömezi olmama karşın, konuk olduğum için benim de o gecelik bu ayrıcalıktan yararlanabileceğimi söyledi. Daha sonraki günlerde, rahiplerle birlikte masaya oturabileceğimi, ya da üstadım bana bir görev vermişse yemekten önce ya da sonra mutfağa uğrayabileceğimi, aşçıların benimle ilgileneceklerini söyledi babacan bir tonla.

Rahipler, şimdi kukuletaları yüzlerine inik, elleri tuniklerinin altında, hiç kımıldamadan masanın başında ayakta duruyorlardı. Başrahip masasına yaklaştı ve Benedicite'a'm1 söyleneceğini bildirdi. Kürsüdeki rahip Edent paııperes2 için ses verdi. Başrahip onları kutsadı ve herkes yerine oturdu.

Kurucumuzun koyduğu Kural oldukça az yemeyi öngörür, ama rahiplerin ne kadar besine gerek duyduklarını saptamayı baş-rahibe bırakır. Öte yandan, artık manastırlarımızda yemek zevkine daha çok önem veriliyor. Ne yazık ki oburlar evine dönüşmüş manastırlarımızdan söz etmiyorum. Tövbe ve erdem ölçütlerine uyanlar da, hemen hemen her zaman, ciddi düşünsel işlerle uğ-1. (Lat.) Kutsama duası. (Çev.)

2. (Lat.) Yoksullar yemek yiyorlar. (Çev.)

115

raşan rahiplere ılımlı değil, alabildiğine bol besin sağlıyorlar. Öte yandan, Başrahip'in sofrasına her zaman ayrıcalık tanınır; çünkü sık sık saygın konuklar oturur orada; manastırlar, topraklarının ürünleri,

ambarlarının zenginliği ve aşçılarının ustalığıyla gurur duyarlar.

Rahiplerin yemeği her zamanki gibi sessizlik içinde geçiyordu; birbirleriyle alışılmış parmak alfabesiyle anlaşıyorlardı. Önce Başrahip'in masasına, onun hemen ardından çömezlere ve en genç rahiplere servis yapılıyordu.

Başrahip'in masasında bizimle birlikte Malachi, kilerci ve en yaşlı iki rahip, daha önce yazı salonunda tanıdığım kör ihtiyar, Burgos'lu Jorge ile Grottaferrata'lı Alinardo oturuyorlardı: yaşlı mı yaşlı, neredeyse yüz başında, topal, kırılıverecekmiş -bana cansızmış- gibi görünen bir rahip. Başrahip, bize, onun çömezliğini bu manastırda geçirdiğini, hep burada yaşadığını ve manastırda en az seksen yıl boyunca olup bitenleri anımsadığını söyledi. Başrahip bunları bize en başında fısıltıyla söyledi; çünkü daha sonra, tarikatımızın töresine uyarak, okumayı sessizlik içinde izledi. Ama söylediğim gibi, Başrahip'in sofrasına bazı ayrıcalıklar tanınıyordu; biz sunulan yemekleri överken, Başrahip de zeytinyağıyla şarabının kalitesini övüyordu. Gerçekten, bir kez bize şarap koyarken, Kural'in bir yerinde, kutsal Kurucu'nun, kuşkusuz rahiplerin şarap içmelerinin doğru olmadığını, ancak günümüzde rahiplerin, şarap içmemeye ikna edilemeyeceklerine göre, hiç olmazsa doyasıya içmemeleri gerektiğini, çünkü şarabın Eski Ahit'in belirttiği gibi, en akıllıları bile inançlarından caymaya itebileceğini anımsattı. Ermiş Benedict, "bizim zamanımızda" derken, daha şimdiden çok uzaklarda kalan kendi zamanından söz ediyorud: törelerin böylesine yozlaşmasından sonra, manastırda akşam yemeği yediğimiz zaman düşünün bir de; (ben, şimdi içinde yazmakta olduğum kendi zamanımdan söz etmiyorum; yalnızca, burada, Melk'te, rahiplerin biraya daha düşkün olduklarını söylemekle yetineceğim) kısaca, aşırılığa kaçmaksızın, ama tadına vararak içtik.

Şişte pişirilmiş, yeni kesilmiş domuz eti yedik; öteki yemeklerde hayvansal yağlar ya da kolza yağı değil, dağın denize bakan eteğinde manastırın sahip olduğu topraklardan elde edilen saf zeytinyağı kullandıklarının ayrımına vardım. Başrahip, mutfakta hazırla-116

nırken görmüş olduğum (onun sofrasına özgü) tavuktan da tattırdı bize. Biçimi bana üstadımın göz camlarının çatalını anımsatan, az rastlanır, madenden bir çatal kullandığını farkettim. Soylu bir aileden gelen Başrahip ellerini yiyeceklerle kirletmek istemiyordu; hiç olmazsa büyük tabaktan çanaklarımıza et almak için gerecini bize de sundu. Ben reddettim, ama William'in, belki de Başrahip'e bütün Fransiskenler'in az eğitilmiş ve alçakgönüllü ailelerden gelmediklerini kanıtlamak için, aracı sevinerek kabul ettiğini ve soylulara özgü gereci büyük bir rahatlıkla kullandığını gördüm.

Bütün bu güzel yiyeceklere (ne bulabildiysek onu yediğimiz birkaç günlük geziden sonra) duyduğum istekten ötürü, sürmekte J^olan okumaya dikkatimi veremedim; Jorge'nin onaylama homurtu-suyla toparlandım; KuraPın her zaman okunan bölümüne gelindiğinin ayırdına vardım. Öğleden sonra söylediklerini dinleyince Jorge'nin böylesine hoşnut olmasının nedenini anladım. Okuyucu, gerçekten de şöyle diyordu: "Peygamberimizden örnek alalım; o diyor ki, karar verdim dilimle günah işlememek için yolumdan ayrılmayacağım, ağzıma gem vurdum, dilsiz oldum, kendimi alçaktım, dürüst şeylerden söz etmekten bile kaçındım. Eğer peygamberimiz bu bölümde bize, suskunluk sevgisiyle bazan caiz olan şeylerden söz etmekten bile kaçınmamız gerektiğini öğretiyorsa, bu günahın cezasından kaçınmak için caiz olmayan şeylerden konuşmaktan çok daha fazla sakınmalıyız!" Sonra sürdürdü: "Ama biz, bayağılıkları, saçmalıkları ve şakaları, nerede olursa olsun, sonsuza dek mahkûm ederiz ve çömezimizin bu tür konuşmalar için ağzını açmasına izin vermeyiz."

"Bu, bugün sözü edilen kenar süsleri için de geçerlidir," demekten kendini alamadı Jorge, alçak sesle.

"Giovanni Boccadero, İsa'nın hiç gülmediğini söyler."

"İnsanın doğasında olan hiçbir şeyi yasaklamıyordu o," dedi William, "çünkü gülmek, tanrıbilimcilerin öğrettikleri gibi, insana özgüdür."

"Forte potuit sed non legitur eo usus fuisse1," dedi sertçe Jorge, Petrus Cantor'un sözlerini aktararak.

"Manduca, iam coctum est2," diye fısıldadı William.

1- (Lat.) Çok iyi biliyordu (gülmeyi), ama bunu yaptığı hiçbir yerde yazılı değil. (Çev.) 2. (Lat.) Ye, çoktan pişti. (Çev.)

117

"Efendim?" diye sordu Jorge, onun, kendisine sunulmakta olan bir yemekten söz ettiğini sanarak.

"Bunlar, Ambrose'a göre, Ermiş Lawrence'nin, ızgaranın üstünde, cellatların kendisini çevirmelerini isterken kullandığı sözler, Prudentius da, Peristephanon'da anımsatıyor bunu," dedi William bir ermiş

tavrıyla; "Ermiş Lawrence gülmeyi ve gülünç şeyler söylemeyi biliyordu; düşmanlarını aşağılamak için de olsa."

"Bu da gülmenin ölüme ve bedenin çürümesine oldukça yakın olduğunu gösteriyor," diye karşılık verdi Jorge, homurdanarak. İtiraf etmeliyim ki, iyi bir mantıkçı gibi davrandı.

Bu noktada Başrahip iyilikle bizi sessizliğe davet etti. Bu arada yemek sona ermek üzereydi. Başrahip ayağa kalktı ve Willi-am'ı rahiplere tanıştırdı. Onun bilgeliğini övdü, ününü açıkladı ve kendisinden, Adelmo'nun ölümüyle ilgili soruşturmayı yürütmesinin istendiğini söyleyerek, rahipleri, onun yönelteceği sorulan yanıtlamaları ve manastırda buyrukları altındaki herkese de aynı şeyi yapmalarını buyurmaları için uyardı. Aynı zamanda, onun araş- >?i tırmaldrını kolaylaştırmalarını söyledi; isteklerinin manastırın ku- 1 rallarıyla çelişmemesi koşuluyla, diye de ekledi. Böyle bir durum- '| da, kendisine başvurmaları gerekecekti. |

Yemek bitince rahipler akşam duası için koro yerine yöneldi- J ler. Kukuletalarını yeniden yüzlerine indirdiler; kapının önünde dimdik dizildiler. Sonra uzun bir sıra halinde gömütlüğü geçerek kuzey kapısından koro yerine girdiler. *

Biz Başrahip'le birlikte gittik. "Bu saatte Aedificium'un kapıları kapanır mı?" diye sordu William. ,'j

"Hizmetçiler mutfağı ve yemekhaneyi temizler temizlemez kütüphaneci kendi eliyle tüm kapıları kilitler, içeriden sürgüler."

"İçeriden mi? Peki, kendisi nasıl dışarı çıkar?"

Başrahip bir an William'a baktı; yüzü ciddileşti: "Mutfakta yatmıyor elbette," dedi ters ters. Sonra da adımlarını sıklaştırdı.

"İyi, iyi," diye fısıldadı bana William, "demek bir girişi daha var, ama bizim bunu bilmememiz gerekiyor. Çıkardığı sonuçtan ötürü gülümsedim; beni azarladı: "Gülmesene. Gördün, bu duvarlar arasında gülmek iyi bir ün kazandırmıyor insana."

Koro yerine girdik. İki insan boyunda, kocaman bir bronz üçayak üstünde tek bir lamba yanıyordu.

Rahipler sessizce yerleri-

118

ni aldılar; bu sırada okuyucu, Ermiş Gregor'un bir vaazından bir bölüm okuyordu.

Sonra Başrahip işaret verdi ve koro yöneticisi, Tu aııteın Do-ınine miserere ııobis'i1 söyledi. Başrahip, Adjutoriıım nostrum in nomine Domini2 diye yanıtladı ve tüm koro qui fecit caelum et terrain'ı3

söylediler. Sonra ilahiler başladı: Sana seslendiğim zaman, bana haklılığımdan söz et, ey Tanrım; Efendimizi kııtsayın, Efendimizin tüm hizmetkârları. Biz sıralara oturmamıştık; baş taraftaki nefe çekilmiştik. Oradan ansızın, Malachi'nin karanlıkta, yandaki apsisten çıktığını farkettik.

"Oraya bir göz at," dedi William bana, "belki de Aedifici-^ um'a bir geçit vardır."

*%'¦ "Gömütlüğün altından mı?"

"Niçin olmasın? Hem düşünelim, bir yerde bir kemik gömütlüğü olmalı; yüzyıllardır tüm rahipleri bu bir avuç toprak parçasına gömmüş olamazlar."

"Siz gerçekten gece kitaplığa mı girmek istiyorsunuz?" diye sordum korkuyla.

"Ölmüş rahiplerin, yılanların, gizemli ışıkların bulunduğu yere girmek mi, sevgili Adso? Hayır, oğlum.

Bugün düşünüyordum bunu, ama meraktan değil, çünkü Adelmo'nun nasıl öldüğü sorunu takılmıştı aklıma. Şimdi, sana söylediğim gibi, daha mantıklı bir açıklamaya varmak üzereyim; ne olursa olsun buranın alışkanlıklarına saygı göstermek istiyorum."

"Öyleyse neden öğrenmek istiyorsunuz?" "Çünkü bilim, yalnızca insanın yapması gerekeni ya da yapabileceğini bilmesinden ibaret değildir; yapabileceğini, ama belki de yapmaması gerekenin bilinmesini de içerir. Bugün cam ustasına, bir bilginin ortaya çıkardığı gizleri şu ya da bu biçimde başkalarının onları kötüye kullanmamaları için saklaması gerekliğini, ama onları mutlaka ortaya çıkarmak gerektiğini söylememin nedeni buydu; bana öyle geliyor ki, bu kitaplık da gizlerin örtülü kaldığı bir yer."

Bu sözleri söyledikten sonra kiliseden dışarı çıktı; çünkü âyin

1. (Lat.) Bize acı Tanrım. (Çev.)

2. Yardımımız Tanrı adına. (Çev.)

3. Gökyüzünü ve yeryüzünü yaratan. (Çev.)

119

sona ermişti, ikimiz de çok yorgun olduğumuzdan hücremize çekildik. William'in şaka olsun diye

"gömüt" dediği yere girdim, girer girmez de uykuya daldım.

UUİN

120

İkinci Gün GECEYARISI

Birkaç saatlik gizemsel bir mutluluk, alabildiğine kanlı bir olayla kesiliyor.

Kimi zaman Şeytan'ın, kimi zaman Dirilen İsa'nın simgesi olan horozdan daha güvenilmez değildir hiçbir hayvan. Tarikatımız, günışığında ötmeyen bazı tembel horozlar görmüştür. Öte yandan özellikle kış günleri geceyarısı duası, gecenin koyu karanlığında, tüm doğa uykudayken yapılır; çünkü rahip karanlıkta kalkıp gece boyunca gündoğuşunu bekleyerek ve alacakaranlığı dindarlıkla ısıtarak yakarmak zorundadır. Bu nedenle töre, yerinde olarak, uyandırıcıların geceyi, kardeşleri gibi döşeklerine yatma-yıp geçen zamanı ölçmelerine izin verecek sayıda mezmurları uyumlu bir biçimde söyleyerek geçirmelerini öngörür. Böylece ötekilerin uyumalarına ayrılan saatler dolunca, onlara uyanmaları için işaret verirler.

O gece biz de yatakhanede ve hacılar konukevinde çan çalarak dolaşanlarca uyandırıldık; içlerinden biri hücre hücre dolaşıp Benedicamus Domino1, diye bağırıyor, içerdekilerin her biri Deo gratias2 diye yanıtlıyordu onu.

William'la ben Benedikten usulüne uyduk: Yarım saatten az bir süre içinde yeni günü karşılamaya hazırlandık; sonra rahiplerin yere uzanmış, ilk on beş ilahiyi söyleyerek çömezlerin üstatlarının arkasından içeri girmelerini bekledikleri koro yerine indik. Sonra herkes kendi yerine olurdu ve koro Domiıie labia mea aperies et os maun annunliabit laudem tııam'ı3 söyledi. Sesleri bir çocuğun yakarışı gibi kilisenin tonozlarına doğru yükseldi. İki rahip

1. Efendimizi övelim. (Çev.)

2. (Lat.) Tanrı'ya şükür olsun. (Çev.)

3. Ulu Tann, dudaklarımı aç ki, ağzım senin için övgüler dile getirsin. (Çev.) 123

kürsüye çıkıp doksan dördüncü ilahi, Venite exultemus' için ses verdi; bunu öteki ilahiler izledi.

Tazelenmiş bir inanç duydum içimde.

Rahipler koro yerinin sıralarında oturuyorlardı: binişleri ve kukuletalanyla birörnekleşmiş altmış kişi, büyük üçayaktan yayılan ışıkla belli belirsiz aydınlatılmış altmış gölge, En Yüce'nin övgüsünde işitilen altmış ses. Bu dokunaklı uyumu, cennetin nazlarına geçişi dinlerken, bu manastır gerçekten saklanan gizler, bunları ortaya çıkarmak için yasak girişimler, karanlık tehditlerle dolu bir yer olabilir mi diye sordum kendi kendime. Çünkü tam tersine şimdi manastır bana ermişlerin barınağı, erdem ortamı, öğrenme aracı, bilgelik takı, us kulesi, alçakgönüllülük beldesi, güç kalesi, kutsallık buhurdanı gibi görünüyordu.

Altı mezmurun ardından Kutsal Betik'in okunması başladı. Birkaç rahip uykudan sallanıyordu; gece nöbetçilerinden biri uyu-yakalanları uyandırmak için küçük bir lambayla bölmeler arasında dolaşıyordu.

Biri uykuya yenik düşecek olsa, ceza olarak lambayı alıp denetim dolaşmasını o sürdürüyordu. Sonra altı ilahi daha söylendi. Sonra da Başrahip herkesi kutsadı; o hafta âyini yöneten rahip duayı okudu; herkes o gizemli tutku ve alabildiğine yoğun iç erinci saatlerini yaşamamış olan hiç kimsenin tadını anlayamayacağı, bir derin düşünce anı içinde sunağa doğru eğildi. Sonunda, kukuletalar gene yüze inik, herkes oturdu ve ağırbaşlılıkla Te De-uın'tt2 söyledi. Beni kuşkularımdan kurtardığı, manastırdaki ilk günün içime doldurduğu tedirginlik duygusundan arındırdığı için ben de Tanrı'ya şükrettim. Bizler çabuk incinebilen varlıklarız, dedim kendi kendime; bu bilgili ve kendilerini Tanrı'ya adamış rahipler arasında bile; Mel'un, küçük kıskançlıklar, ince düşmanlık tohumları saçabiliyor, ama herkes Tanrı Baba'nın adında birleşip İsa gökten inerek yeniden aralarına karışır karışmaz, bunların tümü de güçlü inanç rüzgârının dağıttığı dumanlar gibi yok olur gider.

Geceyarısı âyiniyle alacakaranlık arasında, daha gün ağarma-mış bile olsa, Başrahip hücresine dönmez. Çömezler mezmurları

1. Gelin coşalım. (Çev.)

2. Hıristiyanlar'da eski bir şükran ilahisi. (Çev.)

124

incelemek üzere üstatlarının ardından toplantı salonuna girdiler; rahiplerin birkaçı kutsal giysilerle ilginmek için kilisede kaldı; ama çoğunluk, sessizlik içinde derin düşünceye dalmış, avluda dolaştı; William'la ben de öyle yaptık. Gökyüzü daha ışımamışken, alacakaranlık âyini için koro yerine döndüğümüzde hizmetçiler uyanıyorlardı daha.

Mezmurların söylenmesine başlandı; özellikle pazartesi için öngörülmüş olanların biri yeniden ilkel korkulara saldı beni: "Kötüye günah egemendir, yüreğinin derinlerine işlemiş - gözlerinde Tanrı korkusu yok - hileyle davranır yanında - öyle ki iğrenç olur dili." Kural'ın, o gün için böylesine korkunç bir öğüt öngör-Â mesi kötü bir önbelirti gibi göründü bana. Övgü mezmurlarının ardından Yeni Ahit'in son bölümünün alışıldık okunuşu da tedirginlikle çarpan yüreğimi yatıştırmadı; bir gün önce yüreğimi ve gözlerimi öylesine büyüleyen kapının üstündeki figürler aklıma geldi. Ama koronun yanıtı, ilahi ve ayetin ardından, İncil-i Şerifin okunmasına başlanırken, koro yerinin pencereleri ardında, sunağın tam üstünde, camları o zamana değin alacakaranlığın yuttuğu çeşitli renkleriyle ısıtmaya başlayan soluk bir aydınlığın ayrımına vardım. Tansökümü duası sırasında, tam Deus qui esi sanctorum splendor mirabilis'

ve lam lucis orto sidere'y'ı2 söyleyeceğimiz sırada karanlığı bastıracak olan tan daha sökmemişti. Kış

şafağının ilk soluk muştusuydu bu; ama şimdi nefin içinde gece karanlığının yerini almakta olan belli

belirsiz alaca ışık yüreğimi yatıştırmaya yetiyordu.

Kutsal Betik'in sözlerini söylüyorduk ve tüm insanları aydınlatmak için gönderilmiş Söz'c tanıklık ederken sabah yıldızı tüm görkemiyle tapınağa yayılıyormuş gibi geldi bana. Hâlâ görünmeyen ışık, ilahinin sözcükleri arasında parıldıyormuş gibiydi; tonozların kemerleri arasında açan mis kokulu, gizemli bir leylak gibi. "Bu anlatılmaz sevinç anı için şükür sana Tanrım," diye yakardım sessizce; sonra, yüreğime, "Korkacak ne var, aptal?" dedim.

Birden kuzey kapısı yönünden çığlıklar yükseldi. İşe başlamaya hazırlanmakta olan hizmetçilerin, kutsal törenin düzenini nasıl

1. (Lat.) Ermişlerin mucizevi ışığı olan Tanrı. (Çev.)

2. (Lat.) Günün pırıl pırıl ışığı doğdu işte. (Çev.)

125

böyle bozabildiklerini sordum kendi kendime. Tam o sırada, üç domuz çobanı içeri girip korkulu yüzlerle Başrahip'e yaklaştılar, bir şey fısıldadılar. Başrahip önce töreni aksatmak istemiyormuş gibi elinin bir devinimiyle yatıştırdı onları; ama başka hizmetçiler de geldiler, çığlıklar daha güçlü yükseldi:

"Bir adam, ölmüş bir adam!" diyordu biri; ötekiler, "Bir rahip o, sandaletlerini görmedin mi?" diye yanıtlıyordu.

Yakaranlar sustular; Başrahip kilerciye kendisini izlemesini işaret ederek çabuk çabuk dışarı çıktı; William da arkalarından gitti; daha şimdiden öteki rahipler de yerlerinden kalkarak çabuk çabuk dışarı çıkıyorlardı.

Gökyüzü aydınlıktı şimdi; yerdeki kar ovayı daha da aydınlık kılıyordu. Koro yerinin ardında, kümeslerin önünde, bir gün önce gördüğümüz domuz kanıyla dolu büyük küpte, kabın kenarından hemen hemen haç biçiminde garip bir cisim sarkıyordu: yere iki direk çakılmış da kuşları korkutmak için üstlerine paçavralar örtü-lecekmiş gibi.

Bunlar insan bacaklarıydı; kanla dolu küpün içine başaşağı batırılmış bir adamın bacakları.

Başrahip cesedin (çünkü hiçbir canlı insan bu iğrenç konumda kalamazdı) tiksindirici sıvının içinden çıkarılmasını buyurdu. Domuz çobanlan çekine çekine kabın «kıyısına yaklaştılar; üstlerine başlarına kan sıçratarak zavallı kanlı şeyi dışarı çıkardılar. Bana söylediklerine göre, kaba boşaltıldıktan sonra gereğince karıştırılıp sonra da soğukta bırakıldığından kan pıhtılaşmamıştı; ama cesedi kaplayan tabaka şimdi katılaşmaya başlıyordu; giysilere bulaşıyor, yüzü tanınmaz hale getiriyordu. Bir hizmetçi bir kova su getirip zavallı cesedin yüzüne döktü. Bir başkası elinde bir bezle diz çöküp yüzü temizledi.

Gözlerimizin önünde, öğleden sonra Adel-mo'nun elyazmalarının yanında kendisiyle konuştuğumuz Yunanca bilgini Salvamec'li Venantius'un beyaz yüzü belirdi.

"Belki de Adelmo kendini öldürmüştür," dedi William, gözlerini o yüze dikerek, "ama kuşkusuz bu öyle değil; kazayla kabın kenarından sarkıp yanlışlıkla içine düşmüş olabileceği de düşünülemez."

126

Başrahip onun yanına yaklaştı. "William Birader, gördüğünüz gibi manastırda birşeyler oluyor; tüm bilginizi gerektiren bir şey. Size yalvarırım, hemen harekete geçin."

"Ayin sırasında koroda mıydı?" diye sordu William, parmağıyla cesedi göstererek.

"Hayır," dedi Başrahip. "Yerinin boş olduğunu farketmiş-tim."

"Başka olmayan var mıydı?"

"Sanmam. Hiçbir şey farketmedim."

William bundan sonra soruyu biçimlendirmeden önce durak-sadı; sonra başkalarının işitmemesine özen göstererek fısıltıyla sor->-*j(du: "Berengar yerinde miydi?"

Başrahip, üstadımın da, kendisinin daha anlaşılabilir nedenlerle duymuş olduğu kuşkuyu duyduğunu görmekle şaşkınlığa düştüğünü belirtircesine, tedirgin bir hayranlıkla ona baktı. Sonra çabuk çabuk,

"Yerindeydi; birinci sırada durur, benim hemen sağımda," dedi.

"Doğal olarak," dedi William, "bütün bunlar hiçbir anlam taşımaz. Hiç kimsenin koro yerine gilmck için apsisin arkasından geçmiş olabileceğini sanmıyorum; oysa ceset birkaç saatten beri burada; kalmış

olabilir; en azından herkesin yatmasından bu yana."

"Elbette, ilk hizmetçiler şafakla kalkarlar, bu nedenle de onu ancak şimdi buldular."

William, cesetlerle uğraşmaya alışikmış gibi cesedin üstüne eğildi. Yanda duran bezi kovadaki suya batırıp Venantius'un yüzünü iyice temizledi. Bu arada öteki rahipler korku içinde çevrede toplaşıyor, yaygaracı bir kuyruk oluşturuyorlardı; Başrahip, onları susturmaya çalışıyordu. İçlerinden biri, manastırdakilerin sağlık sorunlarıyla görevli Scverinus yaklaştı; üstadıma doğru eğildi. Ben ne konuştuklarını işitmek ve suya batırılmış yeni bir beze gereksinim duyan üstadıma yardım etmek için, korkumu ve tiksintimi yenerek yanlarına gittim.

"Hiç boğulmuş bir adam gördün mü?" diye sordu William.

"Birçok kez," dedi Severinus. "Ne demek istediğini anlıyorsam, yüzleri böyle olmaz onların, şişer."

"Öyleyse, biri onu küpün içine attığı zaman adam zaten öl-

127

muştu."

"Bunu niçin yapmış olabilir?"

"Onu niçin mi öldürmüş olabilir? Çarpık bir zihnin ürünü olan bir işle karşı karşıyayız. Ama şimdi, cesette yara bere olup olmadığına bakmak gerek. Bence onu hamama taşısınlar, soyup yıkadıktan sonra incelesinler. Ben hemen geliyorum oraya."

Severinus Başrahip'ten izin aldıktan sonra cesedi domuz çobanlarına taşıtırken, üstadım rahiplere geldikleri yoldan koro yerine dönmelerinin söylenmesini, hizmetçilerin de aynı şekilde çekilmelerini, alanın boş bırakılmasını istedi. Başrahip nedenini sormaksızın isteğini yerine getirdi. Böylece, cesedin çıkarılması için girişilen kanlı işlem sırasında çevresine kan sıçramış olan kabın yanında yalnız kaldık.

Çevredeki kıpkırmızı karlar, su sıçramış yerlerde eriyerek gölcükler oluşturmuştu; cesedin uzatılmış

olduğu yerdeyse kocaman kara bir leke vardı.

"Amma karışık," dedi William, rahiplerle hizmetçilerin çevrede bıraktıkları içice geçmiş ayak izlerine bakarak. "Kar öyle olağanüstü bir parşömendir ki sevgili Adso, insanların bedenleri onun üstünde çok açık seçik okunabilen yazılar bırakırlar. Ama bu, üstünde silinti olan, çok kötü kazınmış bir parşömen; belki de üstünde hiç ilginç bir şey okuyamayacağız. Burasıyla kilise arasında rahipler koşuşturmuşlar; burasıyla ambar ve ahırlar arasındaysa hizmetçiler topluca gidip gelmişler. Ayak değmemiş tek alan, ahırlardan Aedificium'a giden yol. Bakalım' ilginç bir şey bulabilir miyiz?"

"Peki ama, ne bulmak istiyorsunuz?" diye sordum.

"Eğer kendini küpün içine atmamışsa, biri onu oraya taşımış olmalı; ölü olarak sanırım. Birinin cesedini taşıyan bir kimse de karda'derin izler bırakır. Sen şimdi bak bakalım, çevrede parşömenimizi berbat eden şu yaygaracı rahiplerin bıraktıklarından değişik görünen izler var mı?"

Öyle yaptık. Hemen söyleyeyim ki, Tanrı beni boş gururdan korusun, küple-Aedificium arasında bir şey keşfeden ben oldum. Henüz hiç kimsenin geçmediği bir bölgede, bir insanın ayak izleriydi bunlar; oldukça derin ve üstadımın hemen ayrımına vardığı gibi de, rahiplerle hizmetçilerin ayak izlerinden daha hafifti; üstlerine sonra kar yağdığının, bu nedenle de bu izlerin daha önce bıra-128

kılmış olduğunun belirtisi. Ama bize daha da ilginç görünen, bu ayak izlerinin arasına daha sürekli başka bir izin karışmasıydı -ayak izlerini bırakan kimsenin sürüklediği bir şeyin izi gibi. Kısaca, küpten, Aedificium'un kuzey kulesiyle doğu kulesi arasındaki yüzünde yer alan yemekhanenin kapısına dek uzanan bir iz.

"Yemekhane, yazı salonu, kitaplık," dedi William. "Bir kez daha kitaplık çıkıyor karşımıza. Venanlius Aedificium'da öldü, büyük bir olasılıkla da kitaplıkta."

"Peki ama niçin bir başka yerde değil de kitaplıkta?"

"Kendimi katilin yerine koymaya çalışıyorum. Venantius yemekhanede, mutfakta ya da yazı salonunda ölmüşse, öldürülmüş-se, niçin orada bırakılmadı? Ama eğer kitaplıkta ölmüşse, ister orada hiçbir zaman ortaya çıkarılamayacağı için (belki de katil özellikle onun ortaya çıkarılmasını istiyordu), ister katil belki de dikkatlerin kitaplık üstünde toplanmasını istemediği için, onu başka bir yere taşıması gerekiyordu."

"Peki, katil cesedin bulunmasını niçin istemiş olabilir?"

"Bilmiyorum, varsayım yapıyorum. Katilin Venantius'u ondan nefret ettiği için öldürdüğünü kim söylüyor? Belki de bir başkasının yerine onu, bir işaret bırakmak, bir başka şey anlatmak için öldürmüştür."

"Ümnis mundi creature, quasi liber et seriplura'..." diye mırıldandım. "Peki, bu işaret ne olabilir?"

"Benim bilmediğim de bu. Ama unutmayalım, bazı işaretler vardır ki, görünüşte işarete benzeseler de hiç anlamlan yoktur; bli-tiri ya da bu-ba-baf gibi..."

"Bir insanı sırf bu-ba-baf demek için öldürmek korkunç bir şey olurdu!"

"Bir insanı, Credo in unum Deıtnv demek için öldürmek de korkunç bir şey olurdu..." dedi William.

Tam o anda Severinus yanımıza geldi. Ceset yıkanmış ve özenle incelenmişti. Başta hiçbir yara bere yoktu, sanki büyüyle öldürülmüş gibi.

"Tanrısal bir ceza gibi mi?"

"Belki," dedi Severinu.s.

1. (Lat.) Dünyanın tüm yaratıkları, kilap ve yazı gibi. (Çev.)

2. (Lat.) Bir Tann'ya inanıyorum. (Çev.)

Gülün Adı

129/9

"Ya da zehir?"

Severinus duraksadı. "Belki de."

Hastaneye yaklaşırken, "Laboratuvarda hiç zehir var mı?" diye sordu William.

"Zehir de var. Ama, zehirden ne kastettiğine bağlı. Öyle maddeler vardır ki, az miktarda alınırsa hastayı iyileştirir, aşırı mikta-rıysa ölüme yol açar. Her iyi bitki uzmanı gibi onları saklarım ve sakınımlı kullanırım. Örneğin bahçemde kediotu yetiştiriyorum. Başka otlara karıştırılacak birkaç damla kediotu düzensiz atan kalbi yatıştırır. Aşırı miktarda kullanılırsa uyuşukluk ve ölüme yol açar."

"Peki, cesedin üstünde özel bir zehirin izlerine rastlamadın mı?"

"Hayır, hiç. Ama birçok zehir iz bırakmaz."

Hastaneye varmıştık. Venantius'un cesedi hamamda yıkanmış, buraya taşınmış, Severinus'un laboratuvarındaki büyük masanın üstüne uzatılmıştı; imbikler, camdan ve topraktan yapılmış araçlar (ama bunları yalnızca adlarından biliyordum), bir simyacı dükkânını düşündürdü bana. Kapının yanında, duvara dayalı uzun rafların üstüne değişik renkte maddelerle dolu kocaman bir dizi şişe, testi, kavanoz sıralanmıştı.

"Güzel bir ot koleksiyonu," dedi William. "Hepsi de bahçenin-\ ürünü mü?"

"Hayır," dedi Severinus, "az bulunur ve bu bölgede yetişmeyen birçok bitki, yıllar boyunca dünyanın dört bir yanından gelen rahiplerce getirildi bana. Bu bölgede yetişen bitkilerden kolayca elde edilen maddelerden başka, değerli ve bulunmaz şeylerim de var. Bak... agalingo pesto, Çin'den geldi; onu bir Arap bilginden aldım. Ödağacı Hindistan'dan geliyor; yaraların kabuk bağlamasında birebirdir. Canlı ariento ölüleri diriltir, daha doğrusu bayılanları uyandırır. Sıçanotu çok tehlikelidir, yutanı öldürür.

Hodan ciğerleri iyileştirmeye yarar. Bettonica kafa çatlaklarına iyidir. Sakızağacı akciğer akıntılarını ve nezleyi dindirir. Mürrüsafi..."

"Büyücülerin kullandıkları mı?"

"Büyücülerin kullandıkları, ama burada düşükleri önlemekte kullanılıyor. Balsamodendron mirra denilen bir ağaçtan elde edilir, mucize gibi birçok ilacın hazırlanmasında kullanılır. Mandra-130

gola officialis uykusuzluğa iyi gelir..."

"Tensel isteği dindirmeye de," dedi üstadım.

"Öyle söylüyorlar, ama tahmin edebileceğiniz gibi burada bu anlamda kullanılmıyor," diye gülümsedi Severinus. "Şuna bakın," dedi bir şişe alarak, "çinko oksit, gözlere son derece iyi gelir."

"Ya bu nedir?" diye sordu William keyifle, bir rafın üstünde duran bir taşa dokunarak.

"O mu? Çok eskiden armağan etmişlerdi bana. Lopris amati-ti sanıyorum, ya da lapis ematitis. Çeşitli iyileştirici özellikleri olsa gerek, ama henüz bilmiyorum. Sen biliyor musun?"

"Evet," dedi William, "ama ilaç olarak değil." Tuniğinden küçük bir bıçak çıkarıp yavaş yavaş taşa yaklaştırdı. Elinin olağanüstü incelikle hareket ettirdiği bıçak taşa yaklaşınca, ağzı, sanki William bileğini kaldırmış gibi ani bir devinim yaptı; oysa hiç kımıldatmıyordu bileğini. Sonra bıçağın ağzı belli belirsiz metalik bir ses çıkararak taşa yapıştı.

"Görüyorsun, değil mi?" dedi William bana. "Bir mıknatıs bu."

"Neye yarar peki?" diye sordum.

"Çeşitli şeylere. Sonra anlatırım sana. Şimdilik bilmek istediğim Severinus, burada insan öldürmeye yarayacak bir şey olup olmadığı."

Severinus bir an düşündü, hatta verdiği yanıtın açık seçikliği-ne bakılırsa, gereğinden çok düşündü:

"Birçok şey. Söylemiştim, zehirle ilaç arasındaki sınır oldukça incedir; Yunanlılar ikisine de phatmacon derlerdi."

"Peki, son zamanlarda gizlice alınan hiçbir şey olmadı mı?"

Severinus gene düşündü, sonra neredeyse sözcükleri tartar gibi konuştu: "Son zamanlarda gizlice alınan hiçbir şey olmadı."

"Peki, daha önce?"

"Kimbilir. Anımsamıyorum. Otuz yıldır bu manastırdayım, yirmi beş yıldır da hastanede."

"İnsan belleği için çok uzun bir süre," diye kabul etti William. Sonra birden, "Dün insana görüntüler gördürebilen bitkilerden söz ediyorduk. Hangileri bunlar?" diye sordu.

Severinus hem davranışlarıyla, hem de yüz anlatımıyla, bu konudan kaçınmak için güçlü bir istek duyduğunu belirtti: "Düşün-131

mem gerek; biliyor musun, burada öyle çok mucize madde var ki. Ama biz Venantius'tan söz edelim.

Sen ne diyorsun buna?" "Düşünmem gerek," diye yanıtladı William.

132

İkinci Gün TANSÖKÜMÜ

Upsala'lı Beımo bazı gizler açıklıyor Antndet'H Bereııgar da. Adso ise gerçek tövbenin ne olduğunu öğreniyor.

Üzücü olay, topluluğun yaşamını altüst etmişti. Cesedin bulunmasının yarattığı kargaşa âyini aksatmıştı. Başrahip, rahipleri hemen kardeşlerinin ruhu için dua etmek üzere koroya geri göndermişti.

Rahiplerin sesleri kırıktı. Biz, âyinler kitabına göre kukuletaların inik olmadığı sırada onların yüz anlatımlarını inceleyebileceğimiz bir yerde durduk. Hemen Berengar'ın yüzünü gördük. Solgun, kasılmış, terden parlamış. Önceki gün, onun Adelmo'yla özel bir ilişkisi olduğuna ilişkin fısıltılar işitmiştik; önemli olan, birbirleriyle yaşıt iki kişinin dostluğu değil, bu dostluğu anıştıran kişilerin kaçamaklı ses tonlarıydı.

Onun yanında, Malachi'yi ayırdettik. Yüzü kapalı, çatıkkaşlı, yüz anlatımı anlaşılmaz. Malachi'nin yanında, kör Jorge'nin aynı ölçüde anlaşılmaz yüzü. Öte yandan, önceki gün yazı salonunda tanıdığımız retorik öğrencisi Upsala'lı Benno'nun sinirli davranışlarının ayrımına vardık; onu Malachi'den yana çabucak bir göz atarken yakaladık. "Benno sinirli, Berengar korkmuş," dedi William. "Onları hemen sorguya çekmeli."

"Niçin?" diye sordum saf saf.

"Bizimki çetin bir meslek," dedi William. "Sorguculuk mesleği çetin bir meslek; en güçsüzlere vurmak zorunda, hem de en güçsüz anlarında."

Gerçekten de âyin biter bitmez kitaplığa doğru yönelmekte olan Benno'ya yetiştik. William'm kendisini çağırdığını işitince tedirgin göründü, yapılacak işi olduğu konusunda belirsiz bir özür geveledi. Yazı salonuna çabucak gitmek zorundaymış gibi görünü-133

yordu. Ama üstadım ona Başrahip'in buyruğuyla bir soruşturma yapmakta olduğunu anımsattı ve onu avluya doğru yöneltti. Korkuluk duvarının iç kısmının üstüne, iki sütun arasına oturduk. Ben-no, ara ara

Aedifıcium'a doğru bakarak, söze William'in başlamasını bekliyordu.

"Evet," diye sordu William, "o gün, Berengar, Venantius, Ma-lachi ve Jorge'yle, Adelmo'nun kenar süsleri hakkında konuşulurken ne söylendi?"

"Dün siz de işittiniz bunu. Jorge, gerçeği içinde barındıran kitapları gülünç resimlerle süslemenin caiz olmadığını söylüyordu. Venantius ise, Aristo'nun kendisinin esprilerden ve sözcük oyunlarından, gerçeği daha iyi ortaya koyma araçları olarak söz ettiğini, bu nedenle de gülmenin gerçeğin bir aracı olabilirse kötü bir şey olmaması gerektiğini öne sürdü. Jorge, anımsadığı kadarıyla, Aristo'nun bunlardan Poetica adlı kitabında ve benzetimlerle ilgili olarak söz ettiğini söyledi. Burada tedirgin edici iki şey söz konusuydu; çünkü önce, belki de bir takdiri ilahiyle, öylesine uzun zaman Hıristiyanlarca bilinmeyen Poetica kitabı bize imansız Araplar ara-, cılığıyla ulaşmıştı..."

"Ama Aquinas'h melek bilginin bir arkadaşı tarafından Latince'ye çevrildi," dedi William.

"Bunu ben de söyledim ona," diye yanıtladı Benno, birden canlanarak. "Yunanca'yı pek iyi okuyamam.

Bunun için, bu büyük kitabı ancak Moerbeke'li William'in Çevirisinden inceleyebildim. İşte bunu söyledim ona. Ama Jorge, ikinci tedirginlik konusunun, kitapta Stagira'lınınJ şiirden söz etmesi olduğunu söyledi; şiirinse infıma doctrina2 ve uydurmalarla var olduğunu ekledi. Venantius, ilahilerin de şiir olduklarını ve benzetimlerden yararlandıklarını söyledi; bunun üzerine Jorge öfkelendi; çünkü ilahilerin kutsal esin yapıtları olduklarını ve benzetimlere gerçeği iletmek için başvurduklarını, oysa putatapan şairlerin benzetimleri yanlış şeyleri ve salt zevk amacıyla yaymak için kullandıklarını söyledi; bu söz beni çok incitti..."

"Niçin?"

"Çünkü ben retorikle uğraşırım ve Hıristiyan olmayan birçok 1. Aristo'nun doğduğu kent. (Çev.)

2. (Lat.) En aşağı öğreti. (Çev.)

134

şairi okurum; onların sözcükleri aracılığıyla naturaliter cristiane1 gerçeklerin de iletilebileceğini biliyorum... daha doğrusu buna inanıyorum... Özetle, o noktada, eğer doğru anımsıyorsam, Venantius başka kitaplardan söz etti, Jorge de çok öfkelendi."

"Hangi kitaplardan?"

Benno duraksadı: "Anımsamıyorum. Hangi kitaplardan söz edilmiş olmasının ne önemi var?"

"Çok önemi var, çünkü biz burada, kitaplar arasında, kitaplarla birlikte, kitaplara göre yaşayan insanlar arasında ne olduğunu anlamaya çalışıyoruz; bu nedenle onların kitaplar üstüne söylendikleri sözler de önemlidir."

* * "Doğru," dedi Benno, ilk kez gülümsedi, yüzü neredeyse aydınlandı. "Bizler kitaplar için yaşıyoruz.

Kargaşa ve yozlaşmanın egemen olduğu bir dünyada hoş bir görev bu. Belki de o zaman o gün ne olduğunu anlarsınız. Venantius -ki Yunanca'yı çok iyi bilir... bilirdi- Aristo'nun, Poetica'nın ikinci kitabını özellikle gülmeye ayırdığını ve böylesine büyük bir filozof bütün bir kitabı gülmeye ayırmışsa, gülmenin önemli bir şey olduğunu söyledi. Jorge de birçok yazarın birçok kitabı günaha ayırdıklarını, günahın da önemli bir şey, ama kötü bir şey olduğunu söyledi; bunun üzerine Venantius, bildiğince Aristo'nun gülmekten iyi bir şey, gerçeğin bir aracı diye söz etmiş olduğunu söyledi; o zaman Jorge ona, rastlantı sonucu Aristo'nun o kitabını okuyup okumadığını sordu küçümseyerek; Venantius da o kitabı henüz hiç kimsenin okumuş olamayacağını, çünkü kitabın bulunmadığını, belki de yitip gittiğini söyledi. Gerçekten de hiç kimse Poetica'nın ikinci kitabını okumuş olamazdı; Moerbeke'li William onu elde edememişti. O

zaman Jorge, onu elde edemediğine göre, bunun nedeninin kitabın hiç yazılmamış olması olduğunu, çünkü yüce Tanrı'nın boş şeylerin yüceltilmesini istemediğini söyledi. Ben onların içini yatıştırmak

istiyordum; çünkü Jorge çabuk öfkeye kapılırdı; Venantius ise onu kışkırtacak bir biçimde konuşuyordu; Poetica'nın bildiğimiz bölümünde ve Retorica'da zekice bilmecelerle ilgili birçok gözleme rastlandığım söyledim; Venantius da benimle aynı görüş-1. (Lat.) Doğal Hıristiyan (gerçekleri). (Çev.)

135

teydi. Yanımızda, Hıristiyan olmayan şairleri oldukça iyi bilen Ti-voli'li Pacifico da vardı; sıra zekice bilmecelere gelirse, hiç kimsenin Afrikalıları geçemeyeceğini söyledi o da. Hatta Sinfosius'un balık bilmecesini de söyledi:

Est domus in tenis, dara quae voce resultat Ipsa domus resonat, tacitus sed non sonat hospes. Ambo tamen cıımınt, hospes sinnıl et domus una.'

"Bu noktada Jorge, İsa'nın, konuşmamızın evet ve hayırdan ibaret olmasını öğütlediğini, çünkü bundan çoğunun Mel'un'un işi olduğunu; balığı anlatmak için, kavramı yalancı seslerin ardına giz-lemeksizin balık demenin yeterli olduğunu söyledi. Afrikalıları örnek almanın ona akıllıca görünmediğini de ekledi...

O zaman..."

"O zaman?"

"O zaman anlamadığım bir şey oldu. Berengar gülmeye koyuldu; Jorge onu azarladı; o da Afrikalılar arasında iyi araştırılırsa daha birçok başka bilmecenin bulunacağını, hem bunların balık bilmecesi kadar kolay olmadığı aklına geldiği için güldüğünü söyledi. Malachi, o da oradaydı, öfkeden deliye döndü, onu kukuletasından yakalayıp işine gönderdi... Biliyorsunuz Berengar onun yar-dımcısıdır..."

"Peki sonra?"

"Sonra Jorge oradan uzaklaşarak Sartışmaya son verdi. Hepimiz işimizin başına döndük; ama ben çalışırken baklım, önce Ve-nantius, sonra da Adelmo, Berengar'ın yanına yaklaşıp bir şey sordular.

Uzaktan onun, onları baştan savdığını gördüm; ama o gün ikisi de gene yanına gittiler. Sonra o akşam Berengar'la Adelmo'-nun yemekhaneye gitmeden önce avluda başbaşa verip konuştuklarını gördüm..

İşte, bütün bildiğim bu."

"Öyleyse, kısa bir süre önce esrarengiz bir biçimde öldürülen iki kişinin Berengar'a bir şey sormuş

olduklarını biliyorsun," dedi William.

1. (Lat.)

Evi toprakındır, tizdir sesi

Ses veren evdir, konuk susar, ses çıkarmaz.

Gene de yansırlar, ev ve konuk birliket

(Çev.)

Benno, tedirgin, yanıtladı: "Böyle bir şey söylemedim! Ben o gün olanları anlattım; sorduğunuz için..."

Biraz düşündü, sonra çabuk çabuk ekledi: "Ama fikrimi sorarsanız, Berengar onlara kitaplıktaki bir şeyden söz etti; asıl orada araştırma yapmalısınız."

"Niçin kitaplığı düşünüyorsun? Berengar, Afrikalılar arasında, araştırılacak olursa sözleriyle ne demek istiyordu? Afrikalı şairleri daha çok okumak gerektiğini söylemek istemiyor muydu?"

"Belki de; öyle görünüyordu, ama o zaman Malachi niçin öfkelenmiş olsun? Önünde sonunda, okumak için Afrikalı şairlerin bir kitabını ödünç verip vermeme konusunda karar verecek olan kendisi. Bildiğim bir şey varsa o da şu: Kitap katalogunun yaprak-qlanni karıştıran biri, yalnızca kütüphanecinin bildiği

işaretler arasında, sık sık 'Afrika' diye bir işaret görür; halta ben, 'finis Afri-cae'1 diye bir işarete bile rastladım. Bir kez bu işareti taşıyan bir kitap istedim, hangisi olduğunu anımsamıyorum, başlığı ilgimi çekmişti; Malachi bana, bu işareti taşıyan kitapların kaybolduklarını söyledi. Bildiğim bu kadar. Bu nedenle size diyorum ki: Haklısı-nız, Bcrengar'ı gözetleyin, kitaplığa çıktığı zaman gözleyin onu. Hiç belli olmuyor."

"Hiç belli olmuyor," diye yineledi William, onu göndererek. Sonra benimle birlikte avluda dolaşmaya koyuldu. Berengar'ın bir kez daha rahipler arasında dedikodu konusu olduğunu, Bcnno'-nun bizi kitaplığa yöneltme kaygısı içinde göründüğünü söyledi. Belki orada, kendisinin de bilmek istediği şeyleri ortaya çıkarmamızı istediğini söyledim. William belki de böyle olduğunu, ama bizi kitaplığa doğru iterek, başka bir yerdeki bir şeyden uzaklaştırmak istemiş olabileceğini de söyledi. Neden, diye sordum.

William bilmediğini söyledi; belki mutfaktan, belki yatakhaneden, belki de hastaneden dedi. Ben, bir gün önce kitaplığın onu, William'ı büyülediğini söyledim; o da başkalarının öğütlediği şeylerin değil, kendi hoşuna giden şeylerin büyüsüne kapılmak istediği yanıtını verdi. Ama kitaplığın gözaltında bulundurulması gerektiğini, nasıl olursa olsun oraya girebilmenin yollarını aramanın hiç de fena bir fikir olmayacağını söyledi. Koşullar şimdi nezaket ve manastırın töreleriyle yasalarına saygı sınırlan içinde, meraklı olma yetkisini

1. (Lat.) 'Afrika'nın sonu' (Çev.)

136

137

tanıyordu ona.

Avludan uzaklaşıyorduk. Ayinin ardından, hizmetçilerle çömezler kiliseden çıkıyorlardı. Kilisenin batı duvarı boyunca yürürken, Berengar'ın yan kapıdan çıkıp mezarlığın içinden geçerek Aedifıcium'a yöneldiğini farkettik. William ona seslendi, Beren-gar durdu; yetiştik ona. Koroda onu gördüğümüzden daha da allak bullaktı; William'in Benno'ya yaptığı gibi, onun bu ruh durumundan yararlanmaya karar verdiği açıkça anlaşılıyordu.

"Öyle görünüyor ki, Adelmo'yu en son gören sensin," dedi ona dönüp.

Berengar bayılacakmış gibi sendeledi: "Ben mi?" diye sordu bitkin bir sesle. William bu soruyu neredeyse rastgele sormuştu; belki de Benno, onları günbatımı duasından sonra avluda başbaşa vermiş

konuşurken gördüğünü William'a söylemiş olduğu için. Ama soru hedefini bulmuş olmalıydı; Berengar'ın bir başka ve gerçek anlamda son bir buluşmayı düşündüğü açıktı; çünkü kırık bir sesle konuşmaya başladı:

"Bunu nasıl söyleyebilirsiniz, herkes gibi ben de onu yatmadan önce gördüm!"

O zaman William, ona soluk aldırmamanın çabaya değdiğine karar verdi: "Hayır, onu daha sonra da gördün ve başkalarının sanmalarını istediğinden daha çok şey biliyorsun. Ama burada iki ölüm söz konusu ve artık susamazsın. Bir insanı konuşturmanın birçok yolu olduğunu çok iyi bilirsin!"

William bana birçok kez, sorgucuyken de, işkenceden her zaman kaçındığını söylemişti, ama Berengar onu yanlış anladı (ya da William yanlış anlaşılmak istedi). Ne olursa olsun oyun etkili oldu.

"Evet, evet," dedi Berengar, gözyaşlarına boğuldu: "Adelmo'yu o akşam gördüm; ama gördüğümde çoktan ölmüştü."

"Nasıl?" diye sordu William, "Tepenin eteğinde mi?"

"Hayır, hayır, onu burada, mezarlıkta gördüm; mezarlar arasında dolaşıyordu, hortlaklar arasında bir hortlak gibi. Ona rastladım ve karşımdakinin canlı olmadığını hemen anladım: Yüzü ölü yüzü gibiydi; gözleri daha şimdiden sonsuz cezayı görüyordu. Doğal olarak, ancak ertesi gün, öldüğünü öğrenince anladım onun hortlağıyla karşılaşmış olduğumu; ama o anda bile, bir hayal gör-

138

mekte olduğumun bilincine vardım; karşımda lanetlenmiş bir ruh vardı. Tanrım, benimle konuşurken sesi nasıl da mezardan geliyormuş gibiydi."

"Peki, ne dedi?"

"Ben lanetlendim!" Bana böyle dedi. 'Karşında cehennemden gelen birini görüyorsun; dönüp gideceğim yer de cehennem!' Böyle dedi bana. Bağırdım: 'Adelmo, gerçekten cehennemden mi geliyorsun?

Cehennem azabı nasıl bir şey?' Bir yandan da titriyordum; çünkü az önce akşam âyininde, Tanrı'nın gazabına ilişkin o korkunç sayfaların okunduğunu dinlemiştim. 'Cehennem azabı dilimizin söyleyebileceğinden kat kat büyük' dedi bana. 'Bugüne de-s*j[ ğin büründüğüm bu safsatalar pelerinini görüyor musun? Paris'in en büyük kulesini ya da dünyanın en yüksek dağını sırtımda taşı-yormuşum gibi ağır geliyor, eziyor beni; onu hiç çıkaramayacağım. Bu ceza, boş gururum yüzünden, bedenimin bir zevk barınağı olduğuna inandığım için, başkalarından daha çok şey bildiğimi sandığım için, imgelemimde dolaşarak ruhumda çok daha canavarca şeyler yaratan canavarca şeylerden zevk aldığım için tanrısal adalet tarafından verildi bana - şimdi sonsuza dek onlarla birlikte yaşamak zorundayım. Şu pelerinin astarını görüyor musun? Baştanbaşa köz ve ateş sanki; bu ateş bedenimi yakıyor; bu ceza etin alçaltıcı günahından ötürü verildi bana; etin kötülüğünü tanıdım ve besledim ben; şimdi bu ateş hiç durmadan yanıyor ve beni yakıyor! Elini ver bana, güzel üstadım,' dedi bir kez daha, 'ver ki seninle buluşmamız yararlı bir ders olsun sana; bana verdiğin birçok derse karşılık. Elini ver bana, güzel üstadım!' Ve alev alev yanan elinin parmağını salladı; bir ter damlacığı düştü elimin üstüne; elim delinmiş gibi geldi bana; günlerce geçmedi izi, ama herkesten sakladım. Sonra, mezarların arasında gözden silindi; ertesi sabah, beni öylesine korkutmuş olan o gövdenin uçurumun dibinde çoktan ölmüş

olduğunu öğrendim."

Berengar soluk soluğa kalmıştı, ağlıyordu. William ona sordu: "Peki, sana niçin benim üstadım diyordu?" Aynı yaştaydınız. Ona bir şey mi öğretmiştin?"

Berengar kukuletasını yüzüne doğru çekerek başını salladı; diz çökerek William'in dizlerine kapandı:

"Bilmiyorum, beni niçin böyle çağırdığını bilmiyorum; ona

139

hiçbir şey öğretmedim ben!" Sonra hıçkırıklara boğuldu. "Korkuyorum, peder, size günah çıkartmak istiyorum; acıyın bana, içimi bir ifrit kemiriyor!"

William onu itti; ayağa kaldırmak için elini uzattı. "Hayır Be-rengar," dedi, "günahını çıkarmamı isteme benden. Dudaklarını açarak benimkileri sımsıkı yummamı isteme benden. Senden öğrenmek istediğimi başka türlü söyleyeceksin bana. Eğer söylemez-sen, ben kendim ortaya çıkaracağım onu. Dilersen merhamet dile benden, suskunluk dileme ama. Bu manastırda gereğinden çok insan susuyor. Şimdi söyle bana, gecenin koyu karanlığında onun solgun yüzünü nasıl.gördün yağmurlu, fırtınalı, karlı bir gecede elini nasıl yakabildi, mezarlıkla ne yapıyordun? Hadi," omuzlarından tutup sertçe sarstı onu, "hiç olmazsa bunu söyle bana!"

Berengar'ın her yanı titriyordu: "Mezarlıkta ne yaptığımı bilmiyorum, anımsamıyorum. Yüzünü nasıl gördüğümü bilmiyorum; belki de elimde ışık vardı... hayır, onun elinde ışık vardı; bir mum tutuyordu elinde, belki de alevin ışığında gördüm yüzünü..."

"Yağmur ve kar yağıyorsa elinde nasıl ışık olabilirdi?"

"Akşam yemeğinden sonraydı, hemen sonra, henüz kar yağmıyordu, daha sonra başladı kar...

Anımsıyorum, ben yatakhaneye doğru koşarken ilk kar tanecikleri düşmeye başlamıştı. Yatakhaneye doğru koşuyordum, hortlağın gittiği yönün tersine... Başka hiçbir şey bilmiyorum, lütfen, eğer günahımı çıkarmak istemiyorsanız, artık sorguya çekmeyin beni." *

"Pekâlâ," dedi William, "şimdi git; koroya git, Efendimiz'lc konuş, insanlarla konuşmak istemediğine göre; ya da git günah çıkaracak bir rahip bul kendine: çünkü o zamandan beri günah çı-karmadınsa, kutsal şeylere bir günahkâr gibi yaklaşmış olmalısın. Git. Gene görüşürüz."

Berengar koşarak gözden silindi. William ellerini ovuşturdu; bir şeyden hoşnut kaldığı zaman böyle yaptığını birçok kez görmüştüm.

"İyi," dedi, "birçok şey şimdi açıklığa kavuşuyor."

"Açıklığa kavuşmak mı, üstadım?" diye sordum ona, "Adelmo'nun hortlağı da işin içine karıştı şimdi; nasıl açıklığa kavuşmuş olabilir?"

"Sevgili Adso," dedi William, "bu hortlak pek de hortlak gibi 140

-ti

görünmüyor bana. Ne olursa olsun, daha önce vaizlerin yararlandıkları bir kitapta okuduğum bir sayfayı yineliyordu. Bu rahipler belki de gereğinden çok okuyorlar; heyecanlandıkları zaman da kitaplardaki görüntüleri yeniden yaşıyorlar. Adelmo'nun bu sözleri gerçeklen mi söylediğini, yoksa Berengar'ın bu sözleri işitme gereksinimi duyduğu için mi onları işittiğini bilmiyorum. Şu bir gerçek ki, bu olay benim bir dizi varsayımımı doğruluyor. Örneğin: Adelmo kendini öldürdü; Berengar'ın öyküsü, bize onun ölmeden önce büyük bir tedirginlik ve yapmış olduğu bir eylemden ötürü duyduğu pişmanlıkla kıvranarak dolaştığını anlatıyor. İşlediği günahtan ötürü heyecanlı ve korkmuştu; çünkü birisi onu korkutmuş, Berengar'a öylesine düşgörüsel ustalıkla anlattığı cehennemi görüntüler öyküsünü anlatmıştı. Mezarlıktan geçiyordu, çünkü korodan geliyordu; orada birisine bir giz vermişti (ya da itirafta bulunmuştu); o birisi de içini korku ve pişmanlıkla doldurmuştu. Mezarlıktan, Berengar'ın bize anlattığı gibi, yatakhanenin ters yönüne doğrulmuştu. Demek ki, Aedifıcium'a doğru; ama aynı zamanda (olabilir ki) ahırların arkasındaki dış duvara doğru gidiyordu; buradan da kendini uçuruma atmış olması gerektiği sonucuna vardım. Kendini fırtına çıkmadan önce aşağı atlı, duvarın dibine düşüp öldü ve ancak sonradan toprak kayması ölüsünü kuzey kulesinden doğu kulesine sürükledi."

"Peki, yakıcı ter damlası ne oluyor?"

"Bu, dinlediği ve yinelediği öykünün bir parçası ya da Berengar'ın telâş ve pişmanlığı arasında kurduğu bir şeydi. Çünkü Adelmo'nun pişmanlığının bir anti-strofu olarak Berengar'ın da bir pişmanlığı var; sen de işittin. Eğer Adelmo korodan gelmişse, belki de elinde bir mum vardı; arkadaşının elindeki damla da bir mum damlasından başka bir şey değildi. Ama Berengar onun yakışını çok daha derinden duydu, çünkü Adelmo'nun ona üstadım diye seslendiği kesin. Bu da, Adelmo'nun Berengar'a, ona, şimdi kendisini ölesiye umutsuzluğa düşüren bir şey öğretmiş olduğu için serzenişte bulunduğunun belirtisi.

Bunu Berengar da biliyor. Ona yapmaması gereken bir şey yaptırarak Adelmo'yu ölüme sürüklediği için acı çekiyor. Kütüphaneci yardımcısı hakkında işittiklerimizden sonra, bunun ne olduğunu tasarlamak zor değil."

"İkisinin arasında ne olduğunu anladığımı sanıyorum," dedim 141

bilgimden utanç duyarak, "ama hepimiz bağışlayıcı bir Tanrı'ya inanmıyor muyuz? Adelmo belki de günah çıkarmıştır diyorsunuz; öyleyse, ilk günahından arınmak için neden daha büyük ya da en azından eşit ağırlıkta bir günah işledi?"

"Çünkü biri ona umutsuzca sözler söyledi. Dediğim gibi, çağdaş bir vaiz, birine Adelmo'yu korkutan sözleri esinlemiş olmalı; o da bu sözlerle Berengar'ı korkutmuş. Son yıllarda vaizler halk arasında dine bağlılık, yılgınlık (aynı zamanda tutku ve insansal ve tanrısal yasalara boyuneğiş) uyandırmak için hiçbir zaman olmadığı kadar korkunç, insanı allak bullak eden ölümcül sözcükler kullanır oldular. Hiçbir zaman günümüzdeki kadar, Flagellanteler'in1 âyinleri sırasında, İsa'nın ve Bakire Meryem'in acılarının

esinlediği övgüler işitilmedi; basit insanların inancını, cehennem azabını çağrıştırmada günümüzde olduğu kadar direnilmedi."

"Belki de tövbe gereksinimi," dedim.

"Adso, günümüzdeki kadar tövbe çağrısında bulunulduğunu işitmedim hiç; ne vaizler, ne piskoposlar, ne de benim Tinci kardeşlerim artık gerçek bir tövbe esinleyecek durumda değil..."

"Ama üçüncü dönem, Melek Papa, Perugia Ruhani Meclisi..." dedim şaşkın.

"Özlem bunlar. Büyük tövbe dönemi sona erdi; tarikatın ruhani meclisi bile bunun için söz edebiliyor tövbeden. Yüz, iki yüz yıl önce, büyük bir yenilenme kasırgası esti. İster ermiş, ister sapkın olsun, kim bundan söz ederse yakılıyordu. Şimdi herkes bundan söz ediyor. Bir anlamda Papa bile tartışıyor bu konuyu. İnsan soyunun yenilenmesinden ruhani meclisler ve saraylar söz ediyorsa eğer, buna inanma."

"Ama Fra Dolcino," deme yürekliliğini gösterdim, bir gün önce birkaç kez işittiğim bu ada ilişkin olarak daha çok şey öğrenmek isteğiyle.

"O öldü, hem de yaşadığı gibi kötü bir biçimde; çünkü o da çok geç geldi. Hem sen ne biliyorsun onun hakkında?"

"Hiçbir şey, onun için size soruyorum..."

1. Kendi kendilerini kırbaçladıkları için adlarını İtalyanca flagello (kırbaç) sözcüğünden alan Flagellante'ler, 13. yy. da, İtalya'da, Umbria'da ortaya çıkmış, daha sonra tüm İtalya'ya yayılmıştır.

(Çev.)

"Bundan hiç söz etmemeyi yeğlerim. Sözde Havariler'in kimilerini tanıdım ben; yakından gözledim onları. Acıklı bir öyküdür bu. İçine dokunur. En azından benim içime dokundu; benim yargı yürütme yeteneksizliğim daha da çok içine dokunur. Birçok ermişin vazettiklerini uyguladığı için, çılgınca şeyler yapan bir adamın öyküsüdür bu. Bir an geldi ki, suçun kimde olduğunu anlamaz oldum; sanki, sanki tövbe etmeyi vazeden ermişlerle, bunu çoğu zaman başkalarının zararına uygulayan günahkârların oluşturdukları iki karşıt cephe üzerinde esen bir akrabalık rüzgârryla sersemle-miştim... Ama ben başka bir şeyden söz ediyordum; belki de hep aynı şeyden; tövbe çağı sona erince, tövbekarlar için tövbe gereksinimi bir ölüm gereksinimine dönüştü. Ölümü ölümle ödeyerek, ölüm getiren gerçek tövbekârlığı yenilgiye uğratmak için çılgına dönmüş tövbekarları öldürenler, ruhun tövbesi yerine imgelemin tövbesini, doğaüstü acı ve kan görüntülerini koydular; bu görüntülere gerçek tövbenin 'aynası'adını verdiler. Basit insanların, hatta bazan okumuşların imgeleminde cehennem işkencelerini canlandıran bir ayna. Böylece -deniyor- hiç günah işlenmeyecek. Korku aracılığıyla ruhu günahtan uzak tutup başkaldırının yerine korkuyu koymayı umuyorlar."

"Gerçekten de artık günah işlemeyecekler mi?" diye sordum heyecanla.

"Günah işlemekten ne anladığına bağlı, Adso," dedi üstadım. "Birkaç yıldır yaşamakta olduğum bu ülkenin insanlarına haksızlık etmek istemiyorum, ama ermiş diye çağırsalar da, bir put korkusuyla günah işlememek, İtalyan halkının pek de erdemli olmayışının tipik bir belirtisi gibi görünüyor bana.

İsa'dan çok Ermiş Se-bastiano'dan, ya da Ermiş Antonio'dan korkuyorlar. Bir yeri temiz tutmak istedikleri zaman oraya kimse işemesin diye bir tahta parçasının ucuyla Ermiş Antonio'nun bir resmini çizerler; çünkü İtalyanlar köpekler gibi duvara işerler; bu resim oraya işemek isteyenleri kaçırır.

Böylece İtalyanlar, üstelik vaizlerinin davranışlarından ötürü, eski boş inançlara dönme tehlikesiyle karşı karşıyalar; bedenin dirileceğine artık inanmıyorlar, yalnızca bedensel acılardan ve aşağılanmalardan büyük bir korku duyuyorlar; bu yüzden de İsa'dan çok Ermiş Antonio'dan korkuyorlar."

"Ama Berengar İtalyan değil ki," dedim.

142

143

"Bunun hiç önemi yok, ben kilisenin ve vaizlerin tarikatlarının bu yarımadaya yaydıkları, buradan da bu manastır gibi bilgili rahiplerin bulunduğu saygıdeğer manastırlara bile ulaşan havadan söz ediyorum."

"Ama hiç olmazsa günah işlemeyecekler," diye direndim; çünkü yalnızca bununla bile yetinmeye hazırdım.

"Bu manastır bir speculum mundi1 olsaydı, yanıtını almış olurdun."

"Ama öyle değil mi?" diye sordum.

"Dünyanın aynası olabilmesi için, dünyanın bir biçimi olması gerekir," diye bağladı sözünü, benim yeniyetme kafamın alamayacağı denli filozof olan William.

1. (Lat.) Dünyanın aynası. (Çev.)

144

İkinci Gün SABAH

Konuklar halktan kişiler arasında bir kavgaya tanık oluyorlar. Alessand-ria'lı Aymam bazı şeyler ima ediyor; Adso ennişlik ve Şeytan'm tersi üstüne düşünüyor. Somu William'la Adso yazı salonuna dönüyorlar; William ', orada ilginç bir şey görüyor; gülmenin mubahlığı üstüne üçüncü bir konuşma yapıyor, ama sonunda istediği yere bakamıyor.

Yazı salonuna çıkmadan önce birşeyler atıştırmak için mutfağa uğradık; çünkü kalktığımızdan beri ağzımıza hiçbir şey koymamıştık. Bir çanak sıcak süt içer içmez dirildim. Güney yönündeki büyük ocak tıpkı bir demirci ocağı gibi gürül gürül yanıyor, fırında günün ekmeği pişiyordu. İki çoban, yeni kesilmiş

bir koyunu yere bırakıyorlardı. Aşçılar arasında Salvatore'yi gördüm; kurdu andıran ağzıyla bana gülümsedi. Bir önceki geceden kalma bir tavuk artığını bir masadan alıp gizlice çobanlara verdiğini, onların da hoşnut hoşnut sırıtarak yiyecekleri, koyun derisinden abalarının altına sakladıklarını gördüm.

Ama aşçı bunu gördü, Salvatore'yi azarladı: "Kilerci, kilerci," dedi, "senin işin manastırın mallarını yönetmek, onları sağa sola dağıtmak değil!"

"Filii dei1, onlar," dedi Salvatore, "İsa, bu çocuklardan birine ne yaparsan, benim için yapmış olursun!"

dedi.

"Pis fraticello, osurukçu Minorit!" diye bağırdı aşçı ona. "O dilenci rahip kardeşlerinin arasında değilsin artık! Tanrı'nın çocuklarına yiyecek vermek Başrahip'in merhametine kalmış bir şey!"

Salvatore'nin yüzü karardı, öfkeyle döndü: "Minorit fraticello'su değilim ben! Kutsal Benedikten rahibiyim! Merdre â toy,

1. (Lat.) Tanrı'nın çocukları. (Çev.) Gülün Adı

145/10

Bogomilo de merdre!"1

"Bogomil, senin geceleri sapkın kamışınla düzdüğün orospudur!" diye bağırdı aşçı.

Salvatore çobanları ite kaka dışarı çıkardı; sonra yanımızdan geçerken kaygıyla bize baktı: "Birader,"

dedi William'a, "benim değil, senin tarikatın o; onu sen kendin koru; Francesco'nun oğullarının sapkın olmadıklarını söyle ona!" Sonra, kulağına, "ille men-teur2, tuh," diye fısıldadı ve yere tükürdü.

Aşçı onu tartaklayarak dışarı itti, kapıyı arkasından kapattı. "Birader," dedi William'a, saygıyla, "sizin tarikatınızın ve onun ermiş insanlarının aleyhinde konuşmuyordum ben. Şu yalancı Mino-rit'le

konuşuyordum; ne deves ne kuş olan."

"Onun nereden geldiğini biliyorum," dedi William, uzlaştırıcı. "Ama şimdi senin gibi bir rahip o da; kardeş saygısı borçlusun ona."

"Ama burnunu olur olmaz her şeye sokuyor; çünkü kilerci ko- | ruyor onu; o da kendini kilerci sanıyor.

Manastırı sanki kendi malıymış gibi kullanıyor; gece gündüz hep böyle bu!"

"Gece mi?" diye sordu William. Aşçı, erdemli olmayan şeylerden söz etmek istemiyormuş gibi bir el devinimi yaptı. William ona başka soru sormaksızın sütünü içip bilirdi. Merakım gittikçe ;1 artıyordu.

Ubertino'yla karşılaşma, kilercinin geçmişine ilişkin fi- I sıklaşmalar, Fraticclli'ye ve Minorit sapkınlara o günlerde gittikçe i daha sık imada bulunulduğunu işitmem, üstadımın bana fra Dolci- |

¦'ı!H

no'dan söz etme konusundaki isteksizliği... Kafamda bir dizi imge | yeniden biçimlenmeye başladı.

Örneğin, yolculuğumuz sırasında en az iki kez, kendi kendini kırbaçlayan bir dizi insana rastlamıştık. Bir ke/.inde yerli halk onlara birer ermiş gibi bakıyor, bir ke-zinde de, onların sapkın olduklarına ilişkin fısıltılar dolaşmaya başlıyordu kentin sokaklarında; ikişer sıra olmuş, yalnızca edep yerleri örtük, her türlü utanç duygusunu bir yana bırakmış, kentin sokaklarından geçiyorlardı. Her birinin elinde bir deri kırbaç, kana- | tıncaya dek omuzlarını kırbaçlıyor, Kurtarıcı'nın acısını gözleriyle 1. Bok! Bok Bogomil! (Çev.)

2. Yalancı o. (Çev.)

görmüş gibi bol bol gözyaşı döküp ağıtlar söyleyerek Efendimiz'in merhametini ve Meryem Ana'nın yardımını diliyorlardı. Yalnız gündüzleri değil, geceleri de kış ayazında, mumlar ve bayraklar taşıyan rahiplerin ardında, y'ğmlar halinde kilise kilise dolaşıyorlar, sunakların önünde alçakgönüllülükle yere kapanıyorlardı; hem yalnız halktan erkeklerle kadınlar değil, soylu bayanlarla tüccarlar da... Sonra büyük tövbe davranışları görülüyordu; hırsızlık yapmış olanlar çaldıklarını geri veriyorlar, suç işlemiş

olanlar suçlarını iti1 raf ediyorlardı...

Ama William onları ilgisizce seyrediyordu; bana bunun gerçek tövbe olmadığını söylemişti. Az önce, daha bu sabah söylediği $ gibi, büyük tövbe dönemi sona ermişti; bunlar doğrudan doğruya vaizlerin kendilerinin, yığınların dine bağlılığını örgütleme biçimleriydi; gerçekten sapkın olan ve herkesi korkutan bir başka tövbe isteğine kapılmasınlar diye. Ama ben aradaki farkı goremiyor-dum; eğer gerçekten böyle bir fark varsa. Bana öyle geliyordu ki, fark birinin ya da ötekinin davranışlarından değil, kilesinin şu ya da bu davranışı yargılarken takındığı tavırdan kaynaklanıyordu.

Ubertino'yla tartışmamızı anımsıyordum. Hiç kuşkusuz William üstü kapalı bir biçimde ona kendi gizemli (ve ortodoks) inancıyla sapkınların çarpıtılmış inançları arasında çok az bir fark olduğunu anlatmaya çalışıyordu. Ubertino farkı çok iyi gören biri gibi alınmıştı. Edindiğim izlenim, onun farklı olduğuydu; çünkü farkı görebilen oydu. William bu ayrımı artık göremez olduğu için sor-guculuk görevinden ayrılmıştı. Bu nedenle de, o gizemli fra Dolci-no'dan bana söz edemiyordu. Ama öyleyse (diyordum kendi kendime), William'm, yalnızca bu farkı görme yetisi bağışlayan Efendimiz'in yardımından yoksun kaldığı açıktı. Ubertino ve Montcfal-co'lu Chiara (çevrelerini günahkârlar sarsa da), ayırdetmeyi bildikleri için ermiş olarak kalmışlardı. Ermişlik budur, başka bir şey değil.

Peki ama, William niçin ayırdetmeyi bilmiyordu? Üstelik öylesine zeki bir adamdı; doğa olayları bakımından, nesneler arasındaki en küçük bir ayrımı, en küçük bir benzerliği ayırdetmeyi biliyordu.

Ben bu düşüncelere dalmış, William da sütünü içip bitirirken, birinin bizi selamladığını işittik. Az önce yazı salonunda tanı-146

147

dığımız Alessandria'lı Aymaro'ydu bu; tüm insanların budalalığıy-la uzlaşmayı hiçbir zaman başaramıyormuş, bu kozmik trajediye büyük bir önem de vermiyormuş gibi sürekli bir küçümseyişi yansıtan yüz anlatımı dikkatimi çekmişti. "Söyleyin bakalım, William Birader, bu deliler evine alışabildiniz mi bari?" f

"Burası bana ermişlik ve bilgi bakımından değerli insanların | bulundukları bir yer gibi görünüyor,"

dedi William, sakımmlı. i

"Bir zamanlar öyleydi. Rahipler rahipliklerini, kütüphaneciler kütüphaneciliklerini bildikleri sürece.

Şimdiyse, yukarıda gördünüz," başıyla üst katı işaret ediyordu, "şu gözleri bir körün gözlerini andıran yarı ölü Alman, gözleri ölü gözünü andıran o kör İspanyol'un saçmalarını sofuca dinliyor; sanki Deccal her sabah çı-kagelecekmiş gibi. Parşömenleri kazıyorlar; ama çok az yeni kitap giriyor içeri... Biz burada, yukarıdayız, oysa aşağıda, kentte insanlar eylemdeler.. Bir zamanlar dünya manastırlarımızdan yönetilirdi. Bugün görüyorsunuz, imparator, düşmanlarıyla karşılaşsınlar diye postlarını buraya göndermek için bizi kullanıyor (görevinize : ilişkin bazı şeyler biliyorum; rahipler konuşup duruyorlar, başka yapacak işleri yok), ama imparator bu ülkede olup bitenleri denetlemek isteyince kentte kalıyor: Biz ekinleri kaldırmak ve kümes hayvanları yetiştirmekle uğraşırken, onlar ipekli kumaşları pamuklularla, pamukluları baharat çuvallarıyla değiştokuş ediyorlar, sonra da bunların tümünü iyi parayla değiştiriyorlar. Biz servetimizi koruyoruz, onlarsa servet üstüne servet yığıyorlar. Sonra kitapları. Onlar da bizimkilerden daha güzel."

"Dünyada kuşkusuz yeni yeni birçok şey oluyor. Ama niçin bunun Başrahip'in suçu olduğunu düşünüyorsunuz?"

"Çünkü kitaplığı yabancıların eline bıraktı; manastırı da kitaplığı korumak için dikilmiş bir kale gibi yönetiyor. İtalya'nın bu kıyısında, bir Benedikten manastırı, İtalyanların kendi sorunlarını ken- ; dilerinin çözdükleri bir yer olmalıdır. Bugün artık bir papaları bi- ¦ le olmayan İtalyanlar ne yapıyorlar? Alım satımla uğraşıyorlar, | üretiyorlar. İtalya kralından bile daha varlıklılar. Öyleyse, biz de i öyle yapalım; madem güzel kitaplar yapmayı biliyoruz, üniversite- ( ler için kitap yapmalıyız ve vadide olup bitenlerle ilgilenmeliyiz. İmparator'la ilgilenelim demiyorum, görevinize duyduğum tüm saygıya karşı, William Birader; ama Bologna'lıların ve Floransa'lı-148

ların yaptıklarıyla ilgilenmeliyiz. Buradan, İtalya'dan, Provence'a gidip gelen hacılarla tüccarların yolunu denetimimiz altında tutabiliriz. Kitaplığı günlük dilde yazılan metinlere de açalım. O zaman artık Latince yazmayanlar da buraya geleceklerdir. Oysa kitaplığı, Cluny'de hâlâ iyi Odillone Başrahip'miş gibi yöneten bir avuç yabancının denetimindeyiz..."

"Ama Başrahip İtalyan," dedi William.

"Başrahip'in hiçbir önemi yoktur," dedi Aymaro, bıyık altından gülmeyi sürdürerek, "kafa yerine bir kitap dolabı taşıyor başında. Kurtların kemirdiği bir kitap dolabı. Papa'ya nispet olsun diye, manastırın Fraticello'larla dolmasına izin veriyor... sapkın A olanları kastediyorum, kutsal tarikatınızdan ayrılanları... İmpara-tor'a yaranmak için de, kuzey ülkelerindeki tüm manastırlardan rahipler çağırıyor buraya; sanki bizim iyi kopyacılarımız, Yunanca ve Latince bilen adamlarımız, Floransa'da ya da Pisa'da varlıklı ve gönlü bol tüccar çocukları yokmuş gibi; kendilerine babalarının saygınlığını ve gücünü artırma olanağı verilse seve seve tarikata girecek olan. Burada, yüzyılın olaylarına hoşgörü gösterilmesi, yalnızca Almanlara izin vermek söz konusu olunca... hey Tanrım, dilim kopsun, hiç de uygun olmayan şeyler söyleyeceğim şimdi!"

"Manastırda pek de hoş olmayan şeyler mi oluyor?" diye sordu William, dalgın, kendine biraz daha süt koyarak.

"Ne de olsa rahip de insandır," dedi Aymaro, üstüne basa basa. Sonra ekledi: "Ama buradakiler başka yerlerdekilerden daha az insandır. Ama unutmayın, bunu söylememiş olayını."

"Çok ilginç," dedi William. "Bu söyledikleriniz sizin görüşleriniz mi, yoksa sizin gibi düşünen birçok kimsenin görüşleri mi?"

"Birçoklarının, birçoklarının. Zavallı Adelmo'nun göçmesine acınan birçoklarının görüşü; ama uçuruma kitaplıkta gereğinden çok dolaşan başka biri düşseydi, üzülmezlerdi."

"Ne demek istiyorsunuz?"

"Çok konuştum ben. Burada hepimiz çok konuşuyoruz, siz de farkına varmışsmızdır. Bir bakıma, burada hiç kimse suskunluğa saygı duymuyor artık. Bir bakıma da gereğinden çok saygı duyuluyor.

Konuşmak ya da susmak yerine eyleme geçmek gerek burada. Tarikatımızın altın çağında, bir rahip Başrahiplik niteliğine sahip değilse, bir kupa dolusu zehirli şarap ardılına yer açardı. Bi-149

lin ki, bunları size, kuşkusuz Başrahip'in ya da öteki rahiplerin dedikodusunu yapmak için anlatmadım, William Birader. Tanrı korusun, dedikodu yapmak gibi kötü bir huyum yoktur. Ama Başra-hip benimle ya da Tivoli'li Pacifico ya da Sant'Albano'lu Pietro gibi başkaları hakkında soruşturma yapmanızı istemiş

olsaydı hiç hoşuma gitmezdi. Kitaplık işlerinde hiç söz hakkımız yok bizim. Ama birazcık daha söz hakkımız olsun isterdik. Bu yılan yuvasını ortaya çıkarın; siz ki bunca sapkını yakmış birisiniz."

"Ben hiç kimseyi yakmadım," diye yanıtladı William, kuru bir sesle.

"Sözgelimi söylüyordum," diye kabul etti Aymaro geniş bir gülümsemeyle. "İyi bir av bu, William Birader; ama geceleri dikkatli olun."

"Niçin gündüzleri değil?"

"Çünkü burada gündüzleri bedenler yararlı otlarla iyileştiri-lir; geceleriyse kafalar zehirli otlarla hasta edilir. Adelmo'nun uçuruma bir başkasının elleriyle itildiğine ya da Venantius'u kanla dolu küpe bir başkasının ellerinin attığına inanmayınız. Burada rahiplerin nereye gideceklerine, ne yapacaklarına ve ne okuyacaklarına kendi başlarına karar vermelerini islemeyen biri var. Meraklıların zihinlerini allak bullak etmek için cehennemin güçleri ya da cehennemin dostları olan büyücülerin güçleri kullanılıyor..."

"Bitki uzmanı olan pederden mi söz ediyorsunuz?"

"Sankt WcndeFli Severinus iyi bir insandır. Doğal olarak, o da Almandır, Malachi de..." Ve dedikodudan hoşlanmadığını bir kez daha gösterdikten sonra, Aymaro bizi selamlayıp çalışmak için yukarı çıktı.

"Bize ne demek istemiş olabilir?" diye sordum.

"Birçok şey ya da hiçbir şey. Bir manastırda rahipler, topluluklarının yönetimini ele geçirmek için her zaman birbirleriyle savaşım içindedirler. Melk'te de böyledir; belki sen daha çömez olduğun için farkına varmamışsındır. Ama senin ülkende, bir manastırın yönetimini ele geçirmek, İmparator'la doğrudan doğruya ilişki kurabilecek bir makamı ele geçirmek demektir. Oysa bu ülkede durum değişiktir; İmparator, Roma'ya dek indiği zaman bile uzaktadır. Saray yoktur burada; şimdi artık papalık sarayı da yok.

150

Burada kentler vardır, sen de göreceksin."

"Elbette, buradaki kentler beni şaşırttı. İtalya'daki kentler bizim oradaki kentlere benzemiyor... Kent yalnızca yaşanılan yer değil; bir karar yeri aynı zamanda; herkes her an alanlarda; belediye başkanlarının İmparator'dan ya da Papa'dan daha çok sözü geçiyor. Burada kentlerin her biri bir krallık gibi..."

"Tüccarlar da krallar. Silahlarıysa para. İtalya'da paranın, senin ya da benim ülkemdekinden değişik bir

işlevi vardır. Her yerde para dolaşıyor, ama başka yerlerde yaşamın büyük bir bölümüne hâlâ mal değişimi egemen; tavuk, buğday demetleri, bir orak ya da araba; para yalnızca bu malları sağlamaya yarar. Oysa İtal- yan kentlerinde, sen de farkına varmışsındır, mallar para sağlamaya yarar. Papazlar, piskoposlar, hatta tarikatlar bile parayı hesaba katmak zorundadırlar. Bu nedenle, doğal olarak, erke karşı başkaldırı, yoksulluğa çağrı biçimine bürünür. Erke karşı başkaldıran-lar, parayla ilişki kurmanın kendilerine yadsındığı kimselerdir; yoksulluğa her çağrı, büyük bir gerilim ve tartışma yaratır; tüm kent, piskopostan belediye başkanına dek, yoksulluğu gereğinden çok öğütleyen kimseleri kişisel düşmanları sayar. Nerede birisi Seylan'ın dışkısının kokusuna tepki gösterse, orada sorgucular Şeytan'in kokusunu alırlar. Aymaro'nun ne düşündüğünü de anlayabilirsin şimdi. Tarikatın altın çağında bir Benediktcn manastırı, çobanların imanlılar sürüsünü yönettikleri bir yerdi. Aymaro geleneğe dönülmesini istiyor. Değişen yalnızca sürünün yaşamı; manastır sürünün yeni kılığını benimser, kendisi de değişirse geleneğe (eski ününe ve gücüne) yeniden kavuşabilir. Bugün sürü silahla ya da âyinlerin görkemiyle değil, paraya egemen olmakla yönetildiği için de, Aymaro tüm manastırın yapısının, hatta kitaplığın bile bir işliğe, bir para fabrikasına dönüştürülmesini istiyor."

"Peki, bunun cinayetlerle ya da cinayetle ne ilgisi var?"

"Henüz bilmiyorum. Şimdi yukarı çıkmak istiyorum. Gel benimle."

Rahipler çalışmaya başlamışlardı bile. Yazı salonuna sessizlik egemendi; ama tüm gönüllerin çalışma erincinden doğan bir sessizlik değildi bu. Bizden az önce gelmiş olan Berengar şaşkınlıkla karşıladı bizi.

Öteki rahipler başlarını kaldırıp baktılar. Bizim Ve-

nantius'la ilgili bir şey keşfetmek için orada bulunduğumuzu biliyorlardı; bakışların yönü, manastırın ortasındaki sekizgene açılan bir pencerenin altındaki boş bir yere çekti dikkatimizi.

Havanın çok soğuk olmasına karşın yazı salonu oldukça ılıktı. Yazı salonunun, yeterli ısının geldiği mutfağın üstünde bulunması bir rastlantı değildi; özellikle de aşağıdaki iki fırının bacaları, batı ve güney kulelerinin içindeki iki sarmal merdiveni destekleyen sütunun içinden geçtiği için. Büyük salonun karşı yanındaki kuzey kulesine gelince; onun içinde merdiven değil, yanmakta olan ve ortalığa mutlu bir sıcaklık yayan büyük bir ocak vardı. Bundan başka, yer ayak seslerimizi boğan samanlarla kaplanmıştı.

Özetle, en az ısınan köşe, doğu kulesinin bulunduğu yerdi; gerçekten de, yer sayısı, yazı salonunda çalışan rahiplerin sayısından çok olduğu için, rahiplerin tümünün de, o yöne konmuş masalarda oturmaktan kaçındıklarının farkına vardım. Daha sonra, doğu kulesinin sarmal merdiveninin aşağıda, mutfağa inmenin yanı sıra yukarıdaki kitaplığa açılan tek merdiven olduğunun farkına varınca, salonun ısıtılmasının, rahipleri o bölümü merak etmekten caydırmak ve kütüphanecinin kitaplığın girişini daha kolay gözetlemesini sağlayacak biçimde akıllıca bir hesapla düzenlenip düzenlenmediğini sordum kendi kendime. Ama belki de tıpkı bir maymun gibi üstadıma öykünüp kuşkularımı biraz abartıyordum; çünkü hemen ardından, bu hesabın yazın pek de işe yaramayacağını düşündüm; en azından (dedim kendi kendime) yaaın burası en güneşli, bu yüzden de gene en kaçınılacak yer olmayacak mıydı?

Zavallı Venantius'un masasının sırtı büyük bacaya dayalıydı ve belki de masaların en çok göz konanlarından biriydi. Ben o zaman daha yaşamımın ancak küçük bir bölümünü bir yazı salonunda geçirmiştim, ama sonra ömrümün büyük bir bölümü orada geçti; bu yüzden uzun kış saatlerini, parmaklar kalem ucunu tutmaktan uyuşmuş, masa başında geçirmenin (normal bir ısıda bile, altı saat yazı yazdıktan sonra, rahibin parmaklarına korkunç bir rahip krampının girdiği, başparmağı ezilmiş gibi sızladığı zaman) yazmanlara, bölüm başlığı yazıcılarına ve araştırmacılara ne denli acı verdiğini bilirim.

Bu, elyazmalarının kenarlarında niçin sık sık, kopyacı tarafından, acının (ve sabırsızlığın) kanıtı gibi yazılmış yazılara rastlandığım açıklar: "Tanrı'ya şükür, az sonra hava karara-152

4

cak," ya da, "Ah, bir bardak şarap olsa!", ya da, "Bugün hava soğuk, ışık az, bu deri pütürlü; yolunda gitmeyen bir şey var." Eski bir atasözünün dediği gibi, tüy kalemi üç parmak tutar, ama tüm beden çalışır. Ve ağrır.

Ama ben Venantius'un masasından söz ediyordum. Sekizgen biçimindeki avlunun çevresine sıralanmış, araştırmacılara ayrılan öteki masalar gibi oldukça küçüktü bu masa da; minyatürcülere ve kopyacılara ayrılmış olan, dışarıya bakan duvarlardaki pencereler altındaki masalar ise daha küçüktü. Venantius çalışırken bir kitap rahlesi kullanıyordu; çünkü ödünç verilmiş olan, kopyasını çıkardığı elyazmalarına başvuruyor olmalıydı. Masanın altına konmuş bir dizi alçak rafın üstüne çözük yapraklar yığılmıştı; hepsi de Latince olduğundan, bunların onun en son çevirileri olduğu sonucunu çıkardım. Alelacele yazılmışlardı ve bir kitabın sayfalarını oluşturmuyorlardı; tümü de sonra bir kopyacıya ve bir minyatürcü-ye verilecekti. Bu nedenle zar zor okunabiliyorlardı. Sayfalar arasında birkaç Yunanca kitap da vardı. Kitap rahlesinin üstünde bir başka Yunanca kitap açık duruyordu; son günlerde Venantius'un çevirisini bitirmekte olduğu bir yapıt. O zamanlar ben daha Yunanca bilmiyordum, ama üstadım onun Lucianus adında birinin kitabı olduğunu ve eşeğe dönüştürülen bir adamın öyküsünü anlattığını söyledi.

Apuleius'un genellikle çömezlerin okumaları öğütlenen buna benzer bir masalını anımsadım o zaman.

"Nasıl oluyor da bu kitabı çeviriyordu?" diye sordu William, yanımızda duran Berengar'a.

"Çeviriyi manastırdan Milano Beyi istedi; buna karşılık manastır doğudaki bazı bağların şarap üretiminde öncelik hakkı elde edecek." Berengar eliyle uzakları gösterdi. Ama hemen ekledi: "Manastır laikler için alışveriş işleri yaptığından değil. Ama bize bunu ısmarlayan, bu değerli elyazmasının Venedik Dukası tarafından bize ödünç verilmesi için çok uğraştı; o da yazmayı Bizans İmparatoru'ndan almış; Venantius çeviriyi bitirince iki kopyasını çıkaracaktı; biri Milano Beyi, öteki de kitaplığımız için."

"Kitaplığınız koleksiyonuna putatapan masalları da almaya gönül indiriyor demek," dedi William.

"Kitaplık hem gerçeğin, hem de yanılgının kanıtıdır," dedi o zaman omuz başımda bir ses. Jorge'ydi bu.

Yaşlı adamın ansızın,

153

sanki biz onu görmüyormuşuz da o bizi görüyormuş gibi beliriver-mesine bir kez daha şaştım; daha sonraki günlerde buna sık sık şaşacaktım. Kör bir adamın yazı salonunda ne aradığına da şaştım, ama sonra, Jorge'nin manastırın her yerinde hazır ve nazır olduğunu anladım. Sık sık yazı salonunda, ocağın yanında bir iskemleye oturmuş, salonda olup biten her şeyi izliyormuş gibi görünüyordu. Bir kez, bulunduğu yerden yüksek sesle, "Yukarı çıkan kim?" diye sorduğunu işittim; sonra ayak sesleri samanın içinde boğulmuş kitaplığa doğru giden Malachi'ye döndü. Bütün rahipler ona büyük saygı duyuyorlar, sık sık ona başvurarak anlaşılması güç parçalar okuyorlar, bir açımlamayı danışıyorlar ya da bir hayvan ya da ermişin nasıl betimlenmesi gerektiğini aydınlatmasını isliyorlardı. O, ışığı sönmüş gözleriyle boşluğa bakıyor, belleğinde canlı kalan sayfalara bakıyormuş gibi, uydurma yalvaçların piskoposlar gibi giyindikleri, ağızlarından kurbağaların fışkırdığı yanıtını veriyor ya da göksel Yeruşalem'in duvarlarını süslemesi gereken taşların hangileri olduğunu, ya da Arimaspi'nin haritada Papaz Gianni'nin ülkesinin yakınlarında gösterilmesi gerektiği yanıtını veriyordu -ucubeliklerin aşırı derecede ayartıcı bir biçimde gösterilmemesi gerektiğini, onların bilmeceler gibi tanınabilir, ama istek uyandırmayan ya da insanı güldürecek denli itici bir biçimde betimlenmesinin yeterli olduğunu öğütliiyordu. Bir kez, bir şerh yazıcısına, Donatist1 sapkınlıktan kaçınmak için, Ermiş Auguslus'un düşüncesine göre Tyconius'un metinlerinin özetlerinin nasıl yorumlanması gerektiği üstüne öğüt verdiğini işittim. Bir başka kez, onun yorum yaparken, sapkınların ayrılıkçılardan nasıl ayırdedilcccği konusunda öğüt verdiğini duydum.

Başka bir kez de, kararsız bir araştırmacıya kitaplık katalogunda hangi kitabı araması gerektiğini, aşağı yukarı hangi sayfada yer aldığını söyleyerek, kütüphanecinin kitabı ona kesinlikle vereceği, çünkü o kitabın Tanrı tarafından esinlenmiş bir yapıt olduğu konusunda güvence verdiğini işittim. Son olarak, bir başka kez de, filan kitabın aranmaması gerektiğini, çünkü katalogda bulunmakla birlikte, elli yıl önce fareler tarafından kemirildiğini ve şimdi dokunanın parmakları arasında unûfak 1. İ.S. 4. yy.'da, Kuzey Afrika'da. Donatus'un önderliğinde ortaya çıkan Hıristiyan ayrılıkçılar. Donatist Kilise, birbiri ardısıra gelen Roma, Vandal ve Bizans baskılarına karşın, ortaçağın ilk yıllarına değin varlığını sürdürmüştür. (Çev.)

154

dağıldığını söylediğini işittim. Kısaca, kitaplığın belleği, yazı, salonunun ruhuydu o. Kimi zaman

aralarında gevezelik ettiklerini işittiği rahipleri uyarırdı: "Çabuk olun, kanıtlamayı zamana bırakın, çünkü az kaldı!" Deccal'ın gelişine imada bulunuyordu.

"Kitaplık, gerçeğe ve yanılgıya tanıklık eder," dedi Jorge o zaman.

"Kuşkusuz, Apuleius ve Lucianus birçok yanılgıya düşmekten suçluydular," dedi William. "Ama bu masal kurguların örtüsü altında iyi bir ders de içeriyor; çünkü yanılgılarımızı nasıl ödediğimizi öğretiyor bize; bundan başka, eşeğe dönüşen insanın öyküsü günah işleyen ruhun beden değiştirmesini anıştmyor bence." J» "Olabilir," dedi Jorge.

"Ama dün bana da anlatılan o konuşma sırasında, Venanti-us'un güldürü sorunlarıyla da ilgilendiğini şimdi anlıyorum; gerçekten, bu tür masallar eskilerin güldürülerine benzetilebilir. İkisi de, tragedyalar gibi, gerçekten yaşamış insanlardan söz etmezler; tersine, Isidorus'un dediği gibi, bunlar kurgudur,

'fabulae poetae afando nominaverunt quia non sunt res factae sed tantum loqucn-dofictae"..."

William'in, üstelik böyle konuları sevmez görünen bir adamla, bu bilgince tartışmaya niçin girdiğini önce anlayamadım; ama Jorge'nin yanıtı, üstadımın ne denli ince olduğunu gösterdi bana.

"O gün güldürüler değil, gülmenin caiz olup olmadığı tartışılıyordu," dedi Jorge, alnını kırıştırarak. Daha bir gün önce, Venan-tius bu tartışmaya değindiğinde, Jorge'nin böyle bir tartışmayı anımsamamakta direndiğini çok iyi anımsadım.

"Ha," dedi William, pek aldırmadan, "ozanların yalanlarından ve esprili bilmecelerinden söz ettiğinizi sanıyordum ben..."

"Gülme üstüne konuşuluyordu," dedi Jorge, tersçe. "Güldürüler, kâfirler tarafından seyircileri güldürmek için yazıldı; iyi de olmadı. Efendimiz İsa, hiç güldürü ya da masal anlatmadı; yalnızca cenneti nasıl elde edeceğimizi bize öğreten açık seçik meseller anlattı o."

"Sorabilir miyim," dedi William, "İsa'nın gülmüş olabileceği düşüncesine niçin bu kadar karşısınız?

Gülmenin tıpkı banyo gibi

1. (Lat.) Ozanların masalları olgulardan değil, kurgulardan söz ederler. (Çev.) 155

bedendeki sıvıları ya da bedenin öteki sayrılıklarını, özellikle nedensiz cansıkıntısını sağaltmaya yarayan iyi bir ilaç olduğuna inanıyorum ben."

"Banyolar iyidir," dedi Jorge, "Aquinas'lı da üzüncü dağıtmak için banyoları salık verir; gözüpeklikle ortadan kaldırılabilecek bir sayrılığa dönüştürülemediği zaman kötü bir duygu olabilir üzünç. Banyolar bedendeki sıvıların dengesini yeniden kurar. Oysa gülme bedeni sarsar, yüz çizgilerini bozar, insanı maymuna benzetir."

"Maymunlar gülmezler; gülmek insana özgüdür; insan ussallığının belirtisidir."

"Söz de insan usunun belirtisidir, ama sözle Tann'ya küfredi-lebilir. İnsana özgü olan her şey ille de iyi değildir. Gülmek delilik belirtisidir. İnsan güldüğü şeye inanmaz, ama ondan nefret de etmez. Bu yüzden kötü bir şeye gülmek, onunla savaşma isteği duymamak anlamına gelir; iyi bir şeye gülmekse, iyiliğin kendiliğinden yayılmasını sağlayan gücü yadsımak demektir. Bunun için, Kural der ki: 'Decimus humilitatis gradus est: si non sit facilis ac prompt us in risu, qua scriptum est: stultus in risu exaltat voccm şuam.'"1

"Quintilianus da der ki," diye onun sözünü kesti üstadım, "gülmek, ağırbaşlı olmak için, övgü söz konusu olduğunda bastırıl-malı, ama birçok durumda da yüreklendirilmeli. Tacitus, Calpurni-us Pisonus'un alaycılığını över; Genç Plinius da şöyle yazmıştır, 'Aliquando praeteria rideo, jocor, ludo, homo sum.'2"

"Onlar kâfirdiler," diye yanıtladı Jorge. "Kural der ki: 'Scurri-litates vero vel verba otiosa et risum moventia aeterna clausura in omnibus locis damnamus, et ad talia eloquia discipulum aperire os non permittimus'3'."

"Ama İsa'nın sözü yeryüzünde egemen olunca, Cirenehe'li Si-nesius, Tanrı'nm gülünç olanla trajik olanı uyumlu bir biçimde birleştirmeyi bildiğini söylüyor."

1. (Lat.) Alçakgönüllülüğün onuncu derecesi gülmeye yalkın olmamaktır; çünkü şöyle yazılmıştır: Yüksek sesle gülen delidir. (Çev.)

2. (Lat.) Bazan güler, neşelenir, oynarım da: ben insanım. (Çev.) 3. (Lat.) Gülmeceler ister saçmasapan sözcükler, ister gülme olsun, sonsuza dek set çekelim; her yerde kınayalım ve öğrencinin böyle konuşmalar için ağzını açmasına izin vermeyelim. (Çev.) 156

"Aelius Spartianus da, davranışları ince, doğuştan Hıristiyan ruhlu bir insan olan Hadrianus'tan, ciddi anlarla neşeli anları birleştirmeyi bilen bir insan olarak söz eder. Son olarak, Ausonius da, ciddilikte ve neşede ılımlı olmayı salık verir."

"Ama Nola'lı Paulinus ve Alessandria'h Clemens bize çılgınlıklara karşı uyanık olmamızı söylüyorlar; Sulpicius Severus ise, Ermiş Martin'in, öfkenin ya da neşenin tuzağına düştüğünün hiç görülmediğini söylüyor."

"Ama Ermiş'in bazı spiritualiter salsa1 yanıtlarını da anımsatıyor," dedi William.

"Yerinde ve bilgece yanıtlardı onlar, gülünç değil. Ermiş Ef-A raim rahiplerin gülmesine karşı bir tez yazdı; De habitu et conver-satione monachonım'da2, açık saçıklıktan ve esprilerden, zehirli yılanlardan kaçar gibi kaçınmayı öğütlüyor."

"Ama Hildebertus demiş ki: 'Admittenda tibi joca sunt post seria quaedam, sed tamen et dignis ipsa gerenda modis.'3 Salis-bury'li John ise, alçakgönüllü bir neşeye izin vermişti. Son olarak, Kural'ımızın atıfta bulunduğu, İncil'in sözünü ettiğiniz bölümü, en azından dingin bir ruhun sessiz gülüşüne izin verir."

"Ruh yalnız gerçeği düşünürken dingindir; iyi işlerden sevinç duyar; gerçeğe ve iyi şeylereyse gülünmez. İsa'nın gülmeyişinin nedeni buydu işte. Gülme kuşkunun kışkırtıcısıdır." "Ama kimi zaman kuşkulanmak doğrudur." "Bunun nedenini anlamıyorum. Kuşku duyunca bir yetkeye başvurmak gerekir, bir pedere ya da bilgine. O zaman tüm kuşku nedenleri sona erer. Görüyorum ki Paris'li mantıkçılarınki gibi tartışma götürür kuramlar içinize işlemiş sizin. Ama Ermiş Bernardo, tüm sorunları, bu böyledir, ya da bu böyle değildir'ini öne sürerek, usu, İncil'in aydınlatmadığı soğuk, yaşamdan yoksun bir mantığın buyruğuna vermek isteyen İğdiş Edilmiş Abclard'a4 karşı çıkmayı çok iyi bildi.

Kuşkusuz, bu çok tehlikeli düşünceleri ka-

1. (Lat.) Espri tadı olan. (Çev.)

2. Rahiplerin alışkanlık re konuşmalarına dair. (Çev.)

3. (Lat.) Ciddi şeylerin ardından şaka yapmana izin verildi; ancak bunu belli bir ağırbaşlılıkla yapmana.

(Çev.)

4. Pierre Abelard; 11. yy.'ın ilk yarısı ve 12. yy,'m ikinci yansında yaşamış Fransız tanrıbi-limci ve filozof. Notre Dame kilise meclisi üyesi Fulbert'in yeğeni fteloise'e âşık olup onunla gizlice evlendiği için Fulbert onu iğdiş ettirerek cezalandırdı. (Çev.)

157

bul eden, bir kez ve sonsuza dek söylenmiş olan biricik gerçeğe gülen cahil adamın alayını da değerlendirebilir. Böylece, aptal gülerken, içinden 'Deus non est'1 demektedir."

"Saygıdeğer Jorge, Abelard'a iğdiş edilmiş demekle haksızlık ediyorsunuz gibi geliyor bana; çünkü o üzücü duruma başkalarının kötülüğü yüzünden uğradığını biliyorsunuz..."

"Günahları yüzünden. İnsan aklına bunca güvendiğinden. Böylece basit insanların inancıyla alay edildi.

Tanrı'nın gizemleri deşildi (ya da en azından buna kalkışıldı; buna kalkışanlar deliydiler); en yüce şeylere ilişkin sorunlar pervasızca ele alındı; bu gibi sorunların örtbas edilmesi gerektiği görüşünde oldukları için saygıdeğer pederler de alaya alındılar."

"Size katılmıyorum, saygıdeğer Jorge. Tanrı bizden, Kutsal Kitabın bizi karar vermekte özgür bıraktığı birçok karanlık şeye aklımızı uygulamamızı istiyor. Birisi sizden bir görüşe inanmanızı isterse, önce bunun kabul edilebilir olup olmadığını incelemelisiniz, çünkü aklımızı Tanrı yaratmıştır; bu nedenle de, bizim aklımıza hoş gelen, tanrısal akla da hoş gelir; öte yandan, tanrısal aklı ancak benzetim yoluyla, çoğu kez de yadsıma yoluyla, aklımızın süreçlerinden çıkamadıklarımızla bilebiliriz. Böylece, görüyorsunuz ki, bazan gülme, akla aykırı saçma bir görüşün yapay yetkesini ortadan kaldırmak için uygun bir araç olabiliyor. Gülme, kötüleri şaşırtmaya, onların aptallıklarını açığa çıkarmaya da yarar.

Ermiş Maurus'un, kâfirler kendisini kaynar.suya attıkları zaman, suyun çok soğuk olduğundan yakındığı söylenir; kâfir vali de suyun ısısına bakmak için aptal aptal elini suya batırıp yakmış. Ermiş şehidin iman düşmanlarını gülünç duruma düşüren güzel bir davranışı."

Jorge dudak büktü. "Vaizlerin anlattıkları olaylarda da birçok kocakarı masalı vardır. Kaynar suya atılan bir ermiş İsa için acı çeker,' çığlıklarını bastırır; kâfirlere çocukça oyunlar oyna-maz!

"Görüyorsunuz ya?" dedi William. "Bu öykü size akla aykırı görünüyor; bu yüzden de onu gülünç olmakla suçluyorsunuz! Susarak, dudaklarınıza egemen olsanız da, bir şeye sessizce gülüyor-1. (Lat) 'Tann yoktur' (Çev.)

158

sunuz; benim onu ciddiye almamı istemiyorsunuz. Siz gülmeye gülüyorsunuz, ama gene de gülüyorsunuz."

Jorge sıkıldığını gösteren bir el devinimi yaptı. "Gülme konusunda şaka yaparken beni boş tartışmalara sürüklüyorsunuz. Ama İsa'nın gülmediğini siz de biliyorsunuz."

"Emin değilim. İlk taşı atmak için Ferisileri çağırıp, haraç olarak ödenecek sikkenin üstünde kimin resmi olduğunu sorarken, sözcükler üstünde oynayarak, 'Tu es petrus" derken, günahkârları şaşırtmak, havarilerinin gönülgücünü yükseltmek amacıyla esprili sözler söylediğine inanıyorum. Caiaphas'a, 'Sen de söyledin,' derken de esprili konuşuyordu. Tanrı'nın, 'nudavi femora contra jiaciem tuam'2 dediği Yeremya'yı yorumlarken Gerolamo, şöyle

^açıklıyor: şive nudabo et realevabo femora et posleriora tua'3. Tanrı bile cezalandırmak istediklerini şaşırtmak için nüktelerle dile getiriyor söyleyeceklerini. Cluny ve Cistercian'lar arasındaki çatışmanın en ateşli anında Cluny yanlıları, Cistercianlar'ı gülünç duruma düşürmek için pantolon giymemekle suçlamışlardı. Speculum stultomm'da,4 eşek Brunellus'un, geceleyin rüzgâr battaniyelerini uçurup da rahipler kendi edep yerlerini görürlerse ne olur di-. ye merak ettiği anlatılır..."

Çevrede toplanmış olan rahipler güldüler; Jorge öfkeden kudurdu: "Kardeşlerimi bir çılgınlar cümbüşüne sürüklüyorsunuz. Fransiskenler arasında kalabalığın ilgisini çekmek için bu tür saçmalıklara başvurmanın alışkanlık olduğunu biliyorum; ama bu tür şakalar hakkında size, vaizlerinizden birinden işittiğim bir manzumenin sözlerini söyleyeceğim: turn podex carmen extulit horridu-lum."5

Kınama biraz fazla ağırdı; William küstahlık etmişti, ama şimdi de Jorge ağzıyla yellenmekle

suçluyordu onu. Bu ağır yanıtın,

, yaşlı rahibin yazı salonundan çıkma çağrısı anlamına gelip gelmediğini sordum kendi kendime. Ama az önce öylesine kavgacı olan

1- (Lal.) 'Sen taşsın' ya da Sen Petrus'sun.' Latince taş sözcüğünden gelen petrus sözcüğü. özel ad da olduğundan burada bir sözcük oyunu söz konusudur. (Çev.)

2. (Lat.) Yüzüne karşı kalçamı açtım. (Çev.)

3. (Lat.) Yani, kalçanı ve kıçını açacağım. (Çev.)

4. (Lat.) Aptallar aynası. (Çev.)

5. (Lat.) Anüs şiiri kabalığı över. (Çev.)

159

William'in alabildiğine uysallaştığını gördüm.

"Sizden özür dilerim, saygıdeğer Jorge," dedi. "Ağzım düşün çelerime ihanet etti; size saygısızlık etmek istemiyordum. Belki de söylediğiniz doğrudur; ben yanılıyordum."

Jorge, bu incelikli alçakgönüllülük karşısında, bağışlama anlamına da gelebilen bir hoşnutluk homurtusu koyverdi ve yerine dönmekten başka bir şey yapamadı; tartışma sırasında yavaş yavaş

çevremizde toplanmış olan rahipler masalarının başına dönüyorlardı. William, Venantius'un masasının önünde diz çöktü, yeniden kâğıtları karıştırmaya koyuldu. Alçakgönüllü yanıtıyla, William birkaç dinginlik an'ı kazanmıştı. O birkaç anda gördükleri, o gece yürüteceği araştırmalara yön verdi.

Ama gerçekten de birkaç an sürdü bu dinginlik. Benno, William'in Jorge ile yaptığı konuşmayı dinlemek için yanımıza yaklaştığı zaman, kalemini masanın üstünde unutmuş gibi yaparak hemen William'in yanına yaklaştı ve kulağına onunla acele görüşmesi gerektiğini fısıldayarak hamamın arkasında buluşmalarını söyledi. William önce onun gitmesini, kendisinin az sonra ona katılacağını William bir an duraksadı; sonra katalogun yanındaki masasından bütün olup bilenleri izlemiş olan Malachi'yi çağırdı ve Başra-hip'ten aldığı yetkiye dayanarak (bu yetkinin üstüne basa basa), ondan, Venantius'un masasına birisini gözcü koymasını rica etti; çünkü bütün gün, kendisi dönünceye dek o masaya hiç kimsenin yaklaşmamasını araştırması bakımından önemli sayıyordu. Bunu yüksek sesle söyledi; böylece yalnızca Malachi'yi rahipleri gözlemekle yükümlü kılmakla kalmayıp, rahipleri de Malachi'yi gözlemekle yükümlü kılıyordu. Kütüphanecinin elinden boyun eğmekten başka bir şey gelmedi. William'la oradan uzaklaştık.

Hastane binasının bitişiğindeki bahçeden geçip hamama yaklaşırken, William, "Çoğu, Venantius'un masasının üstünde ya da altında bir şey bulmamdan korkuyor gibi," dedi.

"Ne olabilir?"

"Bana öyle geliyor ki, bundan korkanlar bile bilmiyorlar ne olduğunu."

"Yani Benno'nun bize söyleyeceği hiçbir şey yok da, yalnızca bizi yazı salonundan uzaklaştırmak mı istiyor?"

160

"Bunu şimdi anlayacağız," dedi William. Gerçekten de az sonra* Benno yanımıza geldi.

Gülün Adı

161/11

İkinci Gün ÖĞLE

Benno, manastır yaşamı üstüne hiç de iyi sayılmayacak şeyler açıklayan tuhaf bir öykü anlatıyor.

Benno'nun anlattıkları oldukça karışıktı. Gerçekten, öyle görünüyordu ki, bizi yalnızca yazı salonundan uzaklaştırmak için getirmişti buraya; ama inanılır bir bahane uyduramayınca, bildiğinden daha büyük boyutları olan bir gerçeğin parçalarını anlatıyordu bize.

O sabah ketum davrandığına, ama şimdi soğukkanlılıkla düşününce, William'in tüm gerçeği bilmesi gerektiğine inanıyordu. Gülme üstüne o ünlü konuşma sırasında Berengar, 'finis Afri-cac'ya değinmişti.

Neydi bu? Kitaplık gizlerle, özellikle, rahiplere hiçbir zaman okumaları için verilmemiş kitaplarla doluydu. Benno, William'in, önermelerin aklın süzgecinden geçirilmesine ilişkin sözlerinden etkilenmişti.

Araştırma yapan bir rahibin kitaplıktaki her şeyi bilme hakkına sahip olduğuna inanıyordu; Abelard'ı mahkûm eden Soissons Genel Danışma Kurulu'na ateş püskürü-yordu; o konuştukça, biz güzel söz söyleme sanatından hoşlanan bu henüz genç rahibin içinin bağımsızlık özlemiyle kıpır kıpır olduğunu ve manastır sıkidüzeninin bilimsel kuşkusuna vurduğu zincirleri kabul etmekte çok güçlük çektiğini farkettik. Ben hep böylesi bir meraka güvenmemeyi öğrenmiştim, ama bu tutumun üstadımın hoşuna gitmemekten uzak olduğunu iyi biliyorum. Gerçekten de, Benno'nun görüşlerini paylaştığını, ona güven duyduğunu gördüm. Kısaca, Benno bize, Adelmo'nun, Venantius'un ve Beren-gar'ın hangi gizlerden söz etmiş olduklarını bilmediğini, ama bu acıklı öykü kitaplığın nasıl yönetildiğine biraz daha ışık tutacak olursa, hiç de üzülmeyeceğini, soruşturma yumağı nasıl çözülürse çözülsün, üstadımın bundan, Başrahip'i, rahipleri baskı altında tu-162

tan düşünsel sıkıdüzeni yumuşatmaya özendirmek için veriler çıkaracağını umduğunu söyledi; rahiplerin kimilerinin, kendisi gibi kafalarını kitaplığın kocaman bağrında saklı olağanüstü bilgilerle beslemek için çok uzaklardan geldiklerini ekledi.

Benno'nun soruşturmadan, söylediği şeyi içtenlikle beklediğine inanıyorum. Ama belki de aynı zamanda, William'in öngörmüş olduğu gibi, kendisini yiyip bitiren bir merakla Venantius'un masasını karıştırma hakkını önce kendisine saklamak istiyordu; bizi uzaklaştırmak için karşılığında bazı bilgiler vermeye hazırdı. İşte ' verdiği bilgiler şunlardı:

Berengar, artık birçok rahibin bildiği gibi, Adelmo'ya duydu-Kğu çılgınca bir tutkuyla yanıp tutuşuyordu; tanrısal öfkenin, So-dom ve Gomore'de kötülüklerini cezalandırdığı tutkunun aynıydı bu tutku. Benno belki de benim genç olduğumu düşünerek böyle söyledi. Ama yeniyetmeliğini bir manastırda geçiren herkes, erdenliğini korumuş olsa da, bu tür tutkulardan söz edildiğini sık sık işitmiştir; hatta bazan bu tutkuların tutsağı olanların tuzaklarına karşı kendini korumak zorunda kalmıştır. Daha yeniyetme bir rahip olmama karşın, ben de şimdiden Melk'te yaşlı bir rahipten, ge-" .

nellikle kilise mensubu olmayan bir erkeğin bir kadına sunduğu, üstüne şiir yazılı kâğıtlar almamış

mıydım? Rahiplik andı bizi kadın bedeni denen o kötülük batağından uzak tutar, ama sık sık başka yalnızlıkların kıyısına yaklaştırır. Bugün bile, şu yaşlı halimle, gözlerim kilise korosunda sakalı bitmemiş

bir çömezin bir genç kızınki gibi duru ve körpe yüzüne takılınca, gündüz ifritinin hâlâ içimi ürperttiğini kendi kendimden saklayabilir miyim?

Bunları, kendimi manastır yaşamına adamayı seçişime kuşku düşürmek için değil, bu kutsal yükün kendilerine ağır geldiği birçok kimsenin düştüğü yanılgıları haklı çıkarmak için söylüyorum. Belki de Berengar'in korkunç cinayetini haklı çıkarmak için. Ama öyle görünüyor ki, Benno'ya göre bu rahip kötülüğünü daha da aşağılık bir biçimde işlemiş; başkalarından, erdem ve onurun vermemelerini öğütlediği şeyi elde etmek için şantaja başvurmuştu.

Böylece, rahipler ne zamandır Berengar'ın çok yakışıklı olduğu anlaşılan Adelmo'ya yönelttiği sevgi dolu bakışlarıyla alay ediyorlardı. Oysa işine tutkun olan Adelmo, Berengar'ın tutkusuna aldırmıyordu.

Ama kimbilir, belki de ruhunun derinliklerinde ken-

163

dişinin de aynı utanca eğilimli olduğunu bilmiyordu. Gerçek şu ki, dedi Benno, Adelmo'yla Berengar arasında kulağına çalınan bir konuşmada Berengar, Adelmo'nun kendisine açıklanmasını istediği bir gize değinerek, en masum bir okurumun bile tasarlayabileceği çirkin bir pazarlık önermişti. Öyle görünüyor ki, Benno, Adelmo'nun dudaklarından neredeyse bir iç rahatlığıyla dile getirilen kabul sözcüklerinin çıktığını işitmişti. Sanki diye atıldı Benno, Adelmo içinden bundan başka bir şey dilemiyormuş ve Berengar'ın önerisini kabul etmek için tensel istekten başka bir neden bulması kendisine yetiyormuş gibi.

Berengar'ın gizinin bilimsel gizlere ilişkin olduğunun bir belirtisi, diye öne sürdü Benno; böylece Adelmo, zihnin isteğini yerine getirmek için bedenin günahına boyun eğdiği kuruntusunu besleyebilecekti. Ve, diye ekledi Benno, gülümseyerek, kendisi de kaç kez zihnin öylesine şiddetli istekleriyle yerinde duramaz olmuştu ki, onları doyurmak için kendi teninin isteğine ters düşse de, başkalarının tensel isteklerine boyun eğcbilirdi.

"Yıllardır aramış olduğunuz bir kitabı ele geçirmek için sizin de ayıplanacak şeyler yapabileceğiniz anlar yok mudur?" diye sordu William'a.

"Bilge ve erdemli II. Silvester, yüzyıllarca önce, sanırım Stati-us ya da Lucan'ın bir elyazması karşılığında çok değerli bir zırhlı küre bağışlamıştı," dedi William. Sonra, sakınımla ekledi: "Ama söz konusu olan bir zırhlı küreydi, erdem değil."

Benno, heyecanının kendisini başka yerlere sürüklediğini itiraf etli ve anlatmayı sürdürdü. Adelmo'nun ölümünden bir gece önce, meraka kapılarak onların ikisini izlemişti. Onların akşam duasından sonra birlikte yatakhaneye yöneldiklerini görmüştü. Onla-rınkinden çok uzak olmayan hücresinin kapısını aralayarak uzun süre beklemiş, sonunda, rahiplerin uykularının üstüne sessizlik çöktüğü zaman, Adelmo'nun Berengar'ın hücresine süzüldüğünü açık seçik görmüştü. Uyku tutmadığı için, Berengar'ın kapısının açıldığını, Adelmo'nun neredeyse koşarak dışarı çıktığını, arkadaşının onu durdurmaya çalıştığını işitinceye dek uyanık kalmıştı. Adelmo alt kata inerken Berengar ardısıra gitmişti. Benno sakı* nimlı davranarak onları izlemiş, alt kat koridorunun ağzında Berengar' ı görmüştü; neredeyse titreyerek bir köşeye büzülmüş, Jor-

!64

ge'nin hücresinin kapısına gözlerini dikmişti. Benno, Adelmo'nun, saygıdeğer rahibin ayaklarına kapanarak günahını itiraf ettiğini sezinlemişti. Berengar ise gizinin, kutsal mühürle mühürlenerek de olsa, açığa çıkmakta olduğunu bildiğinden tir tir titriyordu.

Sonra Adelmo, yüzü alabildiğine soluk, dışarı çıkmış, kendisiyle konuşmaya çalışan Berengar'ı uzaklaştırmış, çabuk çabuk yatakhaneden çıkarak kilisenin apsisinin çevresinden dolaşıp (geceleri hep açık duran) kuzey kapısından koro yerine girmişti. Belki de dua etmek istiyordu. Berengar da onu izlemiş, ama kiliseye girmemişti; mezarlıkta, mezarlar arasında ellerini ovuşturarak dolaşmıştı.

Benno, yakınlarda bir dördüncü kişinin dolaşmakta olduğunu farkedince ne yapacağını düşünmeye başlamıştı. Bu kişi de çifti izlemiş, ama kuşkusuz, mezarlığın kıyısındaki bir meşe ağacının gövdesine yaslanmış olan Benno'nun varlığının farkına varmamıştı. Dördüncü adam Venantius'tu. Onu görünce Berengar mezarların arasına sinmiş, Venantius da koro yerine gitmişti. Tam o anda görülmekten korkan Benno yatakhaneye dönmüştü. Ertesi sabah Adelmo'nun ölüsü uçurumun dibinde bulunmuştu. Benno başka bir şey bilmiyordu.

,.... .Yemek saati yaklaşıyordu. Benno yanımızdan ayrıldı; üstadım da ona başka bir şey sormadı.

Hamamın arkasında bir süre durduk; sonra bu olağanüstü açıklamalar üstünde düşüne düşüne birkaç dakika bahçede dolaştık.

"Frangula," dedi William birden, o kış günü, gövdesinden la-nıdığı bir bitkinin üstüne doğru eğilerek.

"Kabuklan kaynatılırsa basura iyi gelir. Bu aretium lap'pa; taze köklerinden yapılan iyi bir yakı mayasılları kurutur."

"Siz Severinus'tan daha bilgilisiniz," dedim ona, "ama şimdi söyleyin bana, işittiklerinize ne

diyorsunuz?"

"Sevgili Adso, kendi kafanla düşünmeyi öğrenmelisin. Benno belki de gerçeği söyledi bize. Anlattıkları, bu sabah erken Berengar'ın sanrılarla karışık anlattıklarına uyuyor. Birleştirmeye çalış. Berengar ve Adelmo birlikte çok çirkin bir şey yapmışlar; bunun ne olduğunu sezinlemiş bulunuyoruz. Berengar ne yazık ki hâlâ bir giz olarak kalan o gizi Adelmo'ya açıklamış olmalı. Adelmo da erdenlik andını ve doğa kurallarını çiğneyerek suç işledikten

165

sonra, günahını bağışlatmak için birine günah çıkartmaktan başka bir şey düşünmüyor ve Jorge'ye koşuyor. Onun da, kanıtlarını gördük, çok sert bir kişiliği olduğundan, üzücü kınamalarla Adel-mo'ya yüklendiğine kuşku yok. Belki günahını bağışlamıyor; belki de günahını bağışlasa bile olmayacak bir şey yapmasını istiyor ondan; bunu bilmiyoruz. Jorge de hiçbir zaman söylemez. Gerçek şu ki, Adelmo kiliseye koşup sunağın önünde yere kapanıyor, ama pişmanlığını gideremiyor. Tam o sırada Venantius yanına yaklaşıyor. Adelmo belki de Venantius'a Berengar'ın kendisine bağışladığı (ya da bir şey karşılığında ödediği), artık onun için hiçbir önemi kalmayan gizi açıklıyor; çünkü şimdi çok daha korkunç ve yakıcı bir gizi vardır. Venantius'a ne oluyor? Belki de bugün bizim Ben-no'muzu eyleme geçiren, bedelini bildiği, aynı yakıcı meraka kapılıyor; Adelmo'yu pişmanlığıyla başbaşa bırakıyor. Adelmo yalnız bırakıldığını görüyor, kendini öldürmeyi kuruyor, umutsuzluk içinde mezarlığa giriyor ve orada Berengar'a rastlıyor. Ona korkunç sözler söylüyor, sorumluluklarını yüzüne fırlatıyor, onu ahlak düşkünlüğü üstadı diye çağırıyor. Gerçekten de Berengar'ın öyküsünün, sanrılarından sıyrıldığında, doğru olduğuna inanıyorum. Adelmo, Jorge'dcn duyduğu umutsuz sözleri yineliyor ona. Böylece Berengar allak bullak bir yöne, Adelmo ise kendini öldürmek için bir başka yöne gidiyor. Sonra, bizim de neredeyse tanık olduğumuz şeyler oluyor. Herkes Adelmo'nun öldürüldüğüne inanıyor, böylece Venantius kitaplığın gizinig sandığından önemli olduğu izlenimini ediniyor ve araştırmayı kendi adına sürdürüyor. İstediğini bulup ortaya çıkarmadan önce ya da sonra, biri onu durdu-runcaya dek."

"Peki onu kim öldürüyor? Berengar mı?"

"Belki. Ya da Aedificium'u koruması gereken Malachi. Ya da bir başkası. Berengar'dan kuşkulanılabilir, çünkü korkuyordu; gizini arlık Venantius'un da bildiğini de biliyordu. Malachi de olabilir; kitaplığın dokunulmazlığının koruyucusu olarak, birinin kuralı çiğneyip içeri girdiğini anlıyor ve onu öldürüyor; Jorge herkesle ilgili her şeyi biliyor; Adelmo'nun gizini biliyor, Venantius'un keşfetmiş olabileceği şeyi benim de keşfetmemi istemiyor... Birçok olgu kuşkuları onun üstünde topluyor. Ama söyler misin, kör bir adam tüm yetilerinin doruğunda birini nasıl öldürebilir? Sonra, yaşlı bir adam, güçlü kuvvetli de olsa bir ölüyü küpün yanına dek nasıl taşıyabilir? Son olarak, katil niçin Benno'nun kendisi olmasın? Açıklanamayan nedenlerin dürtüsüyle bize yalan söylemiş olabilir.

Hem kuşkularımızı niçin gülme konusundaki tartışmaya katılanlarla sınırlandıralım? Belki de cinayetin kitaplıkla hiç ilgisi olmayan başka nedenleri vardır. Ne olursa olsun, iki şey gerekli; kitaplığa gece nasıl girildiğini öğrenmek, bir de lamba. Lambayı sen bul. Yemek saati mutfakta oyalanıp bir lamba al..."

"Hırsızlık mı?"

"Ödünç alma, Tanrı şefaat etsin."

"Öyleyse bana güvenebilirsiniz."

İh "İyi. Aedificium'a girmeye gelince, dün gece Malachi'nin nereden çıktığını gördük. Bugün kiliseye, özellikle de şapele gideceğim. Bir saat sonra yemeğe gideceğiz. Sonra da Başrahip'le buluşacağız.

Senin de bulunmana izin verildi. Çünkü söylediklerimizi not etmesi için bir yazman istedim."

166

167

İkinci Gün İKİNDİ

Başrahip manastırının zengin teriyle övündüğünü, sapkınlardan çekindiğini gösteriyor; sonunda Adso dünyayı dolaşmakla

kötü bir şey mi yaptığından kuşku duyuyor.

Başrahip'i kilisede, büyük sunağın önünde bulduk. Gizli bir yerden birkaç kutsal kap, vaftiz çanağı, kutsal tabaklar, kutsal ekmek ve sabah âyini sırasında görmediğim bir haç çıkarmış olan çö- fi mezlerin çalışmasını izliyordu. Bu kutsal nesnelerin göz kamaştırıcı güzelliği karşısında bir hayranlık çığlığını tutamadım. Vakit tam öğleydi; koro yerinin pencerelerinden bol ışık giriyordu içeri; özel- |j likle ön pencerelerden giren daha da bol ışık, gizemli kutsal öz derecikleri gibi, kilisenin çeşitli yerlerinde birbiriyle kesişen ve suna-1 ğı içine alan ak köpüklü çağlayanlar oluşturuyordu.

Kaplar, vaftiz çanakları, her şey yapıldıkları değerli maddeyi gösteriyordu; altın sarısı, duru fildişi beyazlığı ve billur saydamlığı arasında her renk ve boyutta pırıl pırıl parlayan değerli taşlar gördüm; yementaşi, topaz, rubi, safir, zümrüt, krizolit, oniks, lal taşı, akik ve agatı tanıdım. Aynı zamanda o sabah, önce duanın etkisiyle kendimden geçmiş, sonra korkudan allak bullak olduğum için farkına varamadığım bir şeyin bilincine vardım: Sunağın alınlığı ve onu çevreleyen öteki üç pano altındandı; sunağın tümü de, hangi yönden bakılırsa bakılsın, altından yapılmış gibi görünüyordu.

Başrahip şaşkınığımı görünce gülümsedi: "Bu gördüğünüz zenginlikler," dedi, bana ve üstadıma dönerek, "ve daha sonra görecekleriniz, yüzlerce yıllık dindarlığın ve Tanrı'ya bağlılığın kalıtımı, bu manastırın gücünün ve kutsallığının tanığıdır. Prensler ve yeryüzü hükümdarları mühürlerini, büyüklerinin simgesi olan altın ve değerli taşlan, bu sunağa ve ona sunulmuş nesnelere özveriyle bağışladılar, Tanrı'yı ve onun yeri olan bu manastın yüceltmek için onların eritilmesini istediler. Bugün manastır bir başka üzücü olaydan ötürü kederlenmiş olsa da, güçsüzlüğümüzün karşısında, O Her Şeye Gücü Yeten'in gücünü ve erkini unutamayız. Noel şenlikleri yaklaşıyor; Kurtarıçı'nm doğum gününü hakcttiği olanca zenginlik ve görkemle kutlayabilmek için kutsal kapları parlatmaya başlıyoruz. Her şey bütün görkemiyle göze çarpmalı," diye ekledi, William'a dikkatle bakarak; bu davranışını haklı çıkarmakta niçin o denli böbürlenerek direndiğini sonra anladım, "çünkü kutsal cömertliği gizlemenin değil, tersine ortaya koymanın yararlı ve uygun olduğuna inanıyoruz."

"Elbette," dedi William incelikle, "Zatıâlileri Efendimiz'in bu .-•rbiçimde yüceltilmesi gerektiğine inanıyorlarsa, manastırınız, bu övgü katkısında en büyük üstünlüğü sağlamış bulunmaktadır."

"Böyle olması da gerekir," dedi Başrahip. "Süleyman'ın tapınağında, Tanrı'nın istemi ya da yalvaçların buyruğuyla keçilerin, koyunların ya da danaların kanını toplamak için altından küpler ve ufak şişelerle allın havanlar kullanılıyorsa, İsa'nın kanını koymak için çok daha fazla altından ve değerli taşlardan yapılmış vazolar, bugüne değin yapılmış en değerli ne varsa, eksilmeyen bir saygı ve tam bir bağlılıkla kullanılmalıdır! Eğer ikinci kez yaratıldığımızda, özümüz melekler ve scrafenlerle aynı olacaksa, böylesine anlatılmaz bir kurban için ne yapılsa azdır..."

"Amin," dedim.

"Birçokları, dindarlıkla esinlenmiş bir ruhun, temiz bir yüreğin, inancın yönettiği bir istemin, bu kutsal işlev için yeterli olabileceğine karşı çıkıyorlar. Bunların temel şeyler olduğunu açık ve kesin bir biçimde ilk ortaya koyan bizleriz; ama bu kutsal kapların dış süslemesine de saygı göstermek gerektiğine inanıyoruz; çünkü bize her şeyi sağlayan Kurtarıcı'miza, bütünüyle ve hiçbir kayıt koymaksızın hizmet etmemiz çok doğru ve yerindedir."

"Tarikatınızın büyük adamlarının görüşü bu olmuştur her zaman," diye katıldı ona William. "Büyük ve saygıdeğer rahip Suger tarafından kilise süsleri üstüne yazılmış güzel yazılar anımsıyorum."

"Öyle," dedi Başrahip. "Bu haçı görüyor musunuz, daha bitmedi..." Sonsuz bir sevgiyle onu eline aldı, yüzü mutlulukla ışıl ışıl, baktı ona. "Şurada birkaç inci eksik; çünkü aynı büyüklükte in-

168

169

ci bulamadım. Bir kez Ermiş Andreas, Golgota haçına dönerek, onun tıpkı inciler gibi İsa'nın kol ve bacaklarıyla süslenmiş olduğunu söylemiş. O büyük harikanın bu alçakgönüllü benzeri de incilerle süslenmeli. Şuraya, Kurtarıcı'nın başının tam üstüne, bugüne değin gördüğünüz en güzel elması kakmayı uygun buldum." Saygılı elleri, uzun beyaz parmaklarıyla, kutsal tahtanın en değerli bölümlerini okşadı - kutsal fildişinin demek daha doğru, çünkü haçın kolları için bu soylu malzeme kullanılmıştı.

"Tanrı'nın evindeki tüm güzelliklerin tadına vardığım, bu renk renk taşların büyüsü beni dışsal kaygılardan çekip aldığı ve derin düşünce, özdeksel olanı tinsel olana dönüştürerek beni kutsal erdemlerin çeşitliliği üstüne düşünmeye ittiği zaman, kendimi, deyim yerindeyse, evrenin tuhaf bir bölgesinde bulurum sanki; artık ne tümüyle yeryüzünün çamuru içinde ne de gökyüzünün arılığından tam anlamıyla bağımsız olan bir bölgede. Bana öyle gelir ki, Tanrı'nın lütfuyla, içsel açımlama yoluyla, bu aşağı dünyadan o yüce dünyaya geçerim..."

Konuşurken yüzünü nefe çevirmişti. Yukarıdan gelen bir ışık demeti, çoban yıldızının iyicilliğiyle, kendi coşkusuyla kendinden geçerek bir haç biçiminde açtığı ellerini ve yüzünü aydınlatıyordu. "Her yaratık,"

dedi, "ister gözle görülür, ister görülmez olsun, ışıkların yaratıcısının varlığa dönüştürdüğü bir ışıktır. Bu fildişi, bu oniks, hatta çevremizi kuşatan şu taş da bir ışıktır; çünkü onların iyi ve güzel olduklarını, kendi orantı kuraHarına göre var olduklarını, cins ve tür bakımından tüm öteki cins ve türlerden ayrıldıklarını, kendi nicelikleriyle tanımladıklarını, kendi düzenlerine bağlı kaldıklarını, ağırlıklarına uygun düşecek özel yerlerini aradıklarını biliyorum. Baktığım maddeler, doğaları gereği ne denli değerliy-se, bunlar bana o denli açık olur ve yaratılışın kutsal gücü ne denli iyi aydınlanırsa -neden'in bütünlüğü içinde erişilmez yüceliğine, sonucun yüceliğiyle erişmem gerektiğine göre- tanrısal nedensellikten gübre ya da bir böcek bile bana söz edebiliyorsa, altın ve elmas gibi olağanüstü bir sonuç bu nedenselliği o denli iyi açıklar bana! Sonra, bu taşlarda öylesine üstün şeyler algılayınca, sevince boğulan ruhum ağlar, dünyasal boş gururdan ya da zenginlik sevgisinden değil, nedeni olmayan ilk nedenin katıksız sevgisinden ötürü."

170

. "Gerçekten, bu tanrıbilimlerin en güzeli," dedi William, kusursuz bir alçakgönüllülükle; retorikçilerin ince alay dedikleri ya-' nıltıcı söz sanatını kullanmakta olduğunu düşündüm; bu söz sanatının, anlamını ve gerekçesini oluşturduğu önermenin ardından gelmesi gerekir. William'in hiç yapmadığı bir şeydi bu.

Bu nedenle, söz sanatlarını kullanmaya daha yatkın olan Başrahip, William'in söylediklerini sözcük anlamında aldı ve hâlâ gizemsel coşkusunun etkisi altında, "Her Şeye Gücü Yeten'le iletişim kurmamızı sağlayan yolların en kestirmesidir bu: Tanrı'nın tecelli ettiği madde," dedi.

William terbiyeli terbiyeli öksürdü. "Eee... hımmm..." dedi. iitYeni bir konu açmak istediği zaman böyle yapardı. Bunu incelikle yapmayı başarırdı; çünkü, sanki tamamlanmış bir düşünceyi açıklamak ona büyük bir zihinsel çabaya maloluyormuş gibi, hep uzun, ağlamaklı seslerle söze girmek alışkanlığıydı onun - sanırım ülkesinin insanlarının tipik bir özelliğiydi bu. Oysa, şimdi anlıyorum, görüşünü açıklamadan önce ne denli çok ağlamaklı sesler çıkarırsa, dile getirdiği görüşün doğruluğundan o denli emindi. ' "Eee... tıırnnm..." dedi William. "Toplantıdan ve yoksullukla * ilgili tartışmadan söz etmeliyiz."

"Yoksulluk..." dedi Başrahip, hâfâ düşüncelere dalmış; değerli taşlarının onu alıp götürdüğü o güzel evrenden aşağı inmekte güçlük çekiyormuş gibi. "Doğru, toplantı..."

Sonra, benim bir bölümünü daha önceden bildiğim, bir bölümünü de onların konuşmasını dinlerken kavrayabildiğim şeyler üstüne yoğun bir tartışmaya başladılar. Olayları olduğu gibi yansıtan öykümün başında da söylediğim gibi, konuşmaları bir yanda İmpa-rator'u Papa'yla, öte yanda Papa'yı, Perugia Ruhani Meclisi'ndc, uzun yıllar sonra da olsa, Tinciler'in, İsa'nın yoksulluğuna ilişkin tezlerini benimseyen Fransisken'lcrle karşı karşıya getiren ikili çekişmeyle; aynı zamanda Fransisken'lcri imparatorlukla birleşti- ren, Ermiş Benedikten tarikatına bağlı rahiplerin bana hâlâ karanlık görünen

araya girişiyle -bir karşı çıkışlar ve bağlaşıklar üçgeninden- artık bir dörtgene dönüşmüş olan olaylar dolantısıyla ilgiliydi.

Benedikten rahiplerinin, kendi tarikatları daha onların görüşlerini bir ölçüde paylaşmadan önce de, Tinci Fransiskenleri neden

171

koruduklarını ve onlara neden kabul gösterdiklerini hiçbir zaman açık seçik olarak anlayamamışımda.

Çünkü eğer Tinciler tüm dünya mallarının yadsınmasını öngörüyorduysalar, benim tarikatımın rahipleri de -daha o gün açıkça doğrulandığını görmüştüm bunun- daha az erdemli olmayan, ama tam anlamıyla karşıt bir yol izliyorlardı. Ama kanımca rahipler, Papa'nın aşırı erke sahip oluşunun, piskoposlar ve kentler için de aşırı erk anlamına geldiğine inanmışlardı. Oysa benim tarikatım, laik din adamları ve kent tüc-carlarıyla savaşarak dünyayla gökyüzü arasında doğrudan aracı ve hükümdarların danışmanı gibi davranarak yüzyıllar boyunca erkinin dokunulmazlığını korumuştur.

Tanrı'nın kullarının, çobanlar (yani kilise mensupları), köpekler (yani savaşçılar) ve sürü, halk, diye ayrıldıklarını birçok kez işitmiştim. Ama bu tümcenin birkaç biçimde söylenebileceğini daha sonra öğrendim. Benediktenler sık sık üç değil, iki büyük bö- , lümden söz etmişlerdi; biri dünyasal şeylerin yönetimi, ötekiyse t göksel şeylerin yönetimiyle ilgiliydi. Dünyasal şeyler bakımından din adamları, derebeyleri ve halk olmak üzere geçerli bir bölümleme vardı, ama bu üçlü bölümlemenin üstünde Tanrı'nın kullan ile gökyüzü arasında doğrudan bir bağ olan ordo monachorum'un1 varlığı egemendi; rahiplerinse, bilgisiz ve yoz, sürünün artık iyi ve sadık köylülerden değil, tüccar ve zanaatçılardan oluştuğu kentlerin çıkarlarını düşünen papaz ve piskoposlardan oluşan laik din adamlarıyla hiçbir ilişkileri yoktu. Basit İnsanların yönetiminin laik din adamlarına bırakılması, bu yönetimin kesin kuralının saptanması rahiplere ait olduğu sürece, Benedikten tarikatının hoşuna gitmiyor değildi; rahipler, tüm göksel erkin kaynağıyla doğrudan iletişim içinde oldukları gibi, tüm dünyasal erkin kaynağıyla, yani imparatorlukla da doğrudan iletişim içindeydiler. Kanımca, birçok Benedikten rahibinin (piskoposlar ve tüccarların bir arada oluşturdukları) kent yönetimine karşı, imparatorluğa yeniden saygınlık kazandırmak için, düşüncelerini paylaşmadıkları, ama Papa'nın aşkın gücüne karşı imparatorluğa iyi tasımlar sağladığı için, varlıkları kendilerine yararlı olan Tinselci Fransiskenİeri korumayı kabul etmelerinin nedeni budur.

1. (Lat.) Rahipler sınıfı. (Çev.) 172

Abbone'nin, İmparator tarafından Fransisken tarikatıyla Pa-pa'hk tahtı arasında arabuluculuk etmek için gönderilmiş olan WilHam'la işbirliği yapmaya hazır olmasının nedenleri bunlar diye düşündüm.

Gerçekten, kilisenin birliğini öylesine tehlikeye düşüren şiddetin ortasında bile, Papa Ioannes tarafından birkaç kez Avignon'a çağrılan Cesena'lı Michele sonunda çağrıyı kabul etti; çünkü tarikatının Papa'yla kesin bir çatışmaya girmesini istemiyordu. Papa'nın rızası olmadıkça tarikatın başında uzun süre kalamayacağını sezinlediği için de, Fransisken'lerin başkanı, mevzilerinin . yengi kazanmasını ve papalık onayını almak istiyordu.

Ama birçokları, Papa'nın, onu tuzağa düşürmek için Frenim sa'da beklediğine, sapkınlıkla suçlayarak yargılatacağına inandır-' * mışlardı onu. Bu nedenle de, Michele'nin Avignon'a gitmesinden önce, bazı görüşmeler yapılmasını öğütlediler. Marsilio'nun daha iyi bir fikri vardı: Michele'yle birlikte, İmparator'u destekleyenlerin görüş açısını Papa'ya sunacak bir İmparatorluk elçisinin gönderilmesi. Yaşlı Cahors'u ikna etmekten çok, Michele'nin durumunu güçlendirmek için; çünkü imparatorluk heyetinin bir üyesi olarak, Papa'nın öcü öyle kolay kolay tuzağa düşüremeyecekti onu.

Ancak bu görüşün de sayısız sakıncaları vardı ve hemen uygulanamadı. İmparatorluk heyeti üyeleriyle Papa'nın bazı temsilcileri arasında bir ön toplantı düşüncesi buradan doğdu; bu toplantıda iki taraf da kendi durumunu ortaya koyacak, İtalyan ziyaretçilerin güvenliğinin garanti altına alınacağı daha sonraki bir toplantı için görüş birliğine varıldığı kaleme alınacaktı. Bu ilk buluşmayı düzenlemekle doğrudan doğruya Baskerville'li William görevlendirilmişti. William yolculuğun tehlikesiz olduğu kanısına varırsa, daha sonra Avignon'da, imparatorluk tanrıbilimcilerinin görüş açısını yansıtacaktı. Kolay bir girişim değildi bu; çünkü ona daha kolay boyun eğdircbilmek için Michele'nin Avignon'a yalnız gitmesini isteyen Papa, İmparator'un temsilcilerinin sarayına yapacakları yolculuğu elden geldiğince güçleştirmek için

kendilerine buyruk verdiği bir heyet gönderecekti İtalya'ya. William o zamana değin büyük bir ustalıkla davranmıştı. Çeşitli Benedikten rahipleriyle uzun uzun görüştükten sonra (yolculuğumuz boyunca sık sık duraklamamızın nedeni buydu), şimdi bulunduğumuz manastırı seçmişti; çünkü Başrahip'in imparatorluğa çok bağlı olduğu biliniyordu,

173

ama gene de, büyük diplomatik yeteneğinden ötürü, papalık sarayı için de sevilmeyen biri değildi. Bu nedenle, tarafsız bir yer olarak iki grup bu manastırda buluşacaklardı.

Ama Papa'nın direnişi sona ermemişti. Elçilerinin manastır toprağına ayak basar basmaz Başrahip'in yargı yetkisine gireceklerini biliyordu; elçileri aynı zamanda laik din adamları olduklarından bu koşulu kabul etmiyor, İmparator yanlılarının tuzağından korkuyorlardı. Bu nedenle, onların güvenliğinin, Papa'nın güvenini kazanmış bir kişinin komutasında, Fransız Kralı'nın bir okçu bölüğünce sağlanmasını şart koşmuştu. William, Bobbio'da bu konuyu Papa'nın bir elçisiyle tartışırken kulağıma çalınmıştı. Bu bölüğün görevlerini, daha doğrusu papalık elçilerinin güvenliğinin güvence altına alınmasıyla ne anlatılmak istendiğini belirleyecek formülün saptanması konusu ele alınmıştı. Sonunda Avignon'lularca önerilen bir formül kabul edildi; çünkü akla yakın görünüyordu: Silahlı askerler ve komutanlar, "papalık üyelerinden herhangi birinin canına kastedecek bir girişimde bulunacak ya da şiddet eylemleriyle onların davranış ya da düşüncelerini etkilemeye çalışacak herkes" üstünde yargı yetkisine sahip olacaklardı. O zaman, anlaşma salt biçimsel kaygılardan esinlenmiş görünüyordu. Oysa şimdi, manastırdaki son olaylardan sonra Başrahip tedirgindi; kuşkularını William'a açıkladı. Papalık elçileri iki cinayetin faili hâlâ ortaya çıkarılmadan manastıra varacak olurlarsa (ertesi gün Başrahip'in kaygıları daha da artacaktı; çünkü cinayetlerin sayısı üçe çıkacaktı), bu duvarlar arasında, şiddet eylemleriyle Papa'nın elçilerinin düşünce ve davranışlarını etkileyebilecek birisinin* dolaşmakta olduğunu kabul etmek gerekecekti.

İşlenen cinayetleri gizlemeye çalışmak hiçbir şeye yaramazdı; çünkü bir cinayet daha işlenecek olursa, papalık elçileri kendilerine karşı kurulmuş bir komplodan kuşkulanacaklardı. Bu durumda yalnızca iki çözüm vardı: Ya William heyet gelmeden katili ortaya çıkaracak (burada Başrahip, sanki sorunu hâlâ çözemediği için onu sessizce kınıyormuş gibi dik dik William'a baktı), ya da Papa'nın temsilcisine durum açıkça anlatılarak görüşmeler sırasında manastırı sıkı bir gözetim altında tutmak için onunla işbirliği sağlanmaya çalışılacaktı. Bu ikinci çözüm Başrahip'in hoşuna gitmiyordu; çünkü bu, egemenliğinden bir ölçüde vazgeçmek ve rahiple-174

rini Fransızların denetimine bırakmak anlamına geliyordu. Ama hiçbir tehlikeyi göze alamazdı. William ve Başrahip'in her ikisi de olayların bu biçimde gelişmesinden kaygı duyuyorlardı; ama seçenekleri azdı.

Gene de kesin karara varmayı ertesi güne bıraktılar. Bu arada, Tanrı'nın merhametine ve William'm bilgeliğine sığınacaklardı.

"Elimden gelen her şeyi yapacağım, Yüce Efendimiz," dedi William. "Ama öte yandan, bu sorunun görüşmeyi nasıl tehlikeye düşürebileceğini hiç anlamıyorum. Bir delinin ya da kana susamışın ya da yalnızca yitik bir ruhun davranışıyla dürüst insanların bir araya gelip tartışacakları ciddi sorunların ayrı ayrı şeyler olduğunu wapahk temsilcisi de anlayacaktır."

¦it "Öyle mi düşünüyorsunuz?" diye sordu Başrahip, dik dik William'a bakarak. "Unutmayın ki Avignon'lular Minoritİerle, yani Fraticello'lara tehlikeli biçimde yakın ve onlardan daha da çılgın olan başkalarıyla, elleri kana bulanmış tehlikeli sapkınlarla buluşacaklarını çok iyi biliyorlar"; burada Başrahip sesini alçaktı, "bunların yanında, burada olup bitenler ne denli korkunç olursa olsun, güneş karşısında dağılan sis gibi silik kalır."

"Aynı şey değil!" diye bağırdı William tiz bir sesle. "Perugia Ruhani Meclisi'ndeki Minoritİeri, İncil'in mesajını yanlış anlamış, servete karşı savaşımı bir dizi kişisel kan davasına ya da kanlı çılgınlığa dönüştüren sapkınlar takımıyla bir tutamazsınız..."

"Daha birkaç yıl önce, sizin sapkınlar takımı dediğiniz kimselerin bir bölüğü, buradan birkaç kilometre

uzaklıktaki Vercelli Piskoposu'nun topraklarını ve Novara dağlarını kana ve ateşe boğdular," dedi Başrahip kuru bir sesle.

"Fra Dolcino'yla Havarilerinden söz ediyorsunuz..."

"Sözde Havariler," diye düzeltti Başrahip. Ve bir kez daha, Fra Dolcino'yla Havarilerinden, sakınımlı bir sesle, neredeyse bir yılgınlık anıştırmasıyla söz edildiğini işittim.

"Sözde Havariler," diye kabul elti William hemen. "Ama onların Minoritİerle hiçbir ilişiği yoktu..."

"... onların Calabriaiı Gioacchino'ya duydukları saygıyı paylaşıyorlardı," diye direndi Başrahip,

"dilerseniz, sizinle aynı tarikattan olan Ubertino'ya sorabilirsiniz."

"Zatıâlilerine, onun şimdi sizinle aynı tarikattan olduğunu be-175

lirtmeliyim," dedi William gülümseyerek ve bir tür reveransla, böylesine ünlü bir adamı tarikatına kazandırdığı için Başrahip'i kutlu-yormuşçasına.

"Biliyorum, biliyorum," diye gülümsedi Başrahip. "Tarikatımızın Tinciler'i Papa'nın hışmına uğradıkları zaman nasıl kardeşçe bir sevgiyle bağrına bastığını biliyorsunuz. Yalnız Ubertino'dan değil, haklarında az şey bilinen ve belki de daha çok şey bilinmesi gereken, öteki alçakgönüllü rahiplerden de söz ediyorum. Çünkü Minorit kılığına bürünmüş olarak karşımıza çıkan kaçakları da bağrımıza bastığımız oldu; yaşamlarındaki çeşitli yaşantıların onları bir süre için Dolcino yanlılarına oldukça yaklaştırmış

olduğunu sonradan anladım."

"Burada da var mı böyleleri?" diye sordu William.

"Burada da var. Doğrusunu söylemek gerekirse, çok az bildiğim, en azından suçlamalarda bulunmaya yetecek denli bilmediğim şeylerden söz ediyorum size. Ama bu manastırın yaşamını incelemekte olduğunuza göre, sizin de bunları bilmenizde yarar var. Size şunu da söyleyeyim, işittiğim ya da tahmin ettiğim şeylere dayanarak, tam iki vıl önce, Minoritİerin göçünden sonra manastıra gelen kilercimizin yaşamında çok karanlık bir an olduğundan kuşku duyuyorum - dikkat edin, yalnızca kuşku."

"Kilerci mi? Viragine'li Remigio bir Dolsiniyen mi? Bana öyle geliyor ki, yaratıkların en yumuşak başlısı o; bu yüzden de tanıdığım insanlar içinde Yoksulluk Bacı'yla en az ilgileneni..." dedi William.

"Ona karşı söyleyecek hiçbir şeyim yok; hizmetinden de yararlanıyorum; bu yüzden tüm topluluk gönül borcu duyuyor ona, bir Frate ile bir Fraticcllo arasında bağ kurmanın ne denli kolay olduğunu size anlatmak için söylüyorum bunu."

"Zatıâlileri bir kez daha yanılıyorlar; izin verirseniz söyleyeyim," diye onun sözünü kesti William. "Biz Dolsiniyenler'den söz ediyorduk, Ftaticcllo'lardan değil. İnsan kimden söz edildiğini-bile bilmeksizin Dolsiniyenler hakkında çok şey söyleyebilir; çünkü birçok çeşitleri vardır. Ama onlara kana susamış

denemez. Olsa olsa Tinciler'in gerçek Tanrı sevgisinden esinlenerek büyük bir ılımlılıkla öne sürdükleri şeyleri, enine boyuna düşünmeden uygulamaya koydukları söylenebilir; bu noktada, iki grup arasındaki sı-176

nır çizgisinin çok ince olduğunu kabul ediyorum..."

"Ama Fraticello'lar sapkındır!" diye sertçe onun sözünü kesti Başrahip.

"Yalnızca İsa'nın ve Havarilerin yoksulluğunu desteklemekle kalmıyorlar - ben katılmasam da, Avignon'

luların kendini beğenmişliğine karşı yararlı olabilecek bir öğreti. Fraticellolar bu öğretiden pratik bir tasım çıkarıyorlar; başkaldırı, yağma ve alışkanlıkları saptırma hakkını çıkarsıyorlar."

"Ama hangi Fraticello'lar?"

"Genellikle tümü. Adı anılmayacak cinayetlere bulaştılar: Evliliği tanımıyorlar, cehennemi yadsıyorlar, eşcinsellik suçu işliyor-j&r, Bogomillerin, ordo Bulgariae1 ve ordo Drygonthie2 sapkınlığımı benimsiyorlar..."

"Lütfen," dedi William, "başka başka şeyleri birbirine karıştırmayın! Fraticello'lar, Patarenler3, ayrıca Valdczyenler4, Katarlar5, bunlar arasında da, Bulgaristan Bogomilleriyle, Dragovitsa sapkınları aynı şeylermiş gibi konuşuyorsunuz!"

"Hepsi de aynı," dedi sertçe Başrahip, "çünkü onlar sapkın; çünkü onlar laik dünyanın ve sizin de destekler göründüğünüz im-- paratorluğun düzenini tehlikeye düşürüyorlar. Yüzyılı aşkın bir sü-1 re önce, Brescia'h Arnaldo'nun izinden gidenler, soylularla kardinallerin evlerini ateşe verdiler: bunlar, Lombardiya'lı Pataren sapkınlığının meyveleriydi. Bu sapkınlar hakkında korkunç öyküler biliyorum: Eisterbach'lı Sezar'da okudum onları. Verona'da, San Gedeone piskoposluk kurulu üyesi Everardo, kendisini evinde ağırlayan adamın her gece karısı ve çocuklarıyla evden çıktığım farketmiş. Üçünden birine, hangisine bilmiyorum, nereye gittikle-1 ve 2. Uogonıiller.

3. Adlarını Milano'da çapulcuların ve ayakfakımının oturduğu Patana mahallesinden alan ve 1056

yılında kurulmuş olan bir hizip. Patarenler zamanla siyasal bir nitelik kazanmışlar ve İtalya'nın dışına yayılarak Katarlarla birleşmişlerdir. (Çev.)

4. 12. yy.'da güney Fransa'da Valdes adında bir Fransız taralından kurulmuş, ortaçağ Latin-cesi'nde Valdenses, İtalyanca Valdesi denen dinsel akını. (Çev.)

5. 12. ve 13. yy.'da. Batı Avrupa'da yayılan sapkın bir Hıristiyan mezhebi. Katarlar düalistik bir görüşe sahiptiler; iyiliğin yalnızca iyi Tanrf nın tinse! dünyasında varolduğuna, maddesel dünyanın kötü olduğuna ve kötü bir Tanrı ya da Şeytan tarafından yaratıldığına; böylece iyiyle kötünün iki ayrı yaratıcısı olduğuna inanıyorlardı. Güney Fransa'da başlıca etki merkezlerinden biri olan Albililerden ötürü Katarlara Albigenses de denir. Ancak bu ad. bölgedeki Katar ve Valdezyenlerin her ikisi için de kullanılabiliyordu.

Gülün Adı

m/12

rini, ne yaptıklarını sormuş. Gel de gör diye yanıt verilmiş ona; o da artlarından, yeraltında, insanların kadın erkek toplandıkları büyük bir eve gitmiş. Ötekiler sessizlik içinde beklerken sapkınların önde gelenlerinden biri küfürlerle dolu bir konuşma yapmış; yaşamlarını ve törelerini bozmalarını istemiş.

Sonra mum söndürülünce herkes, karısıyla kızı, dulla el değmemiş genç kız, efendiyle köle, hatta (daha kötüsü, böyle korkunç şeyler söylediğim için Efendimiz beni bağışlasın) kızı ve kızkardeşi arasında hiçbir ayrım gözetmeksizin en yakınındakinin üstüne atılmış. Everardo bütün bunları görünce, hafif ve kösnül bir genç olduğundan, tarikatın üyesiymiş gibi yaparak evsahibinin kızının mı, yoksa başka bir genç kızın mı bilmem yanına yanaşmış, mum söndürülünce de onunla günah işlemiş. Ne yazık ki bir yılı aşkın bir süre böyle davranmış. O zaman Everardo içine düştüğü uçurumu görmüş ve o eve, sapkınlığın çekiciliğine kapıldığı için değil, kızların çekiciliğine kapıldığı için gittiğini söyleyerek onların ayartmalarından kaçmayı başarmış. Onu kovmuşlar. Ama görüyorsunuz, sapkınların yasası ve yaşamı böyledir - Patarenlerin, Katarların, Joachim'cile-rin, her çeşit Tincilerin. Hem bunda şaşacak bir şey; onlar bedenin dirileceğine, günahların bedelinin ödeneceğine, cehenneme inanmıyorlar; hiç ceza görmeksizin her şeyi yapabileceklerini öne sürüyorlar. Kendilerine catlıaroi, yani katıksız diyorlar."

"Abbone," dedi William, "siz bu görkemli ve kutsal manastırın yalıtılmışlığı içinde, dünyanın kötülüklerinden uzak yaşıyorsunuz. Kentlerde yaşam sandığınızdan çok daha karmaşıktır; hem biliyorsunuz, yanılgının da, kötülüğün de dereceleri vardır. Lut, Tan-n'nın gönderdiği melekler hakkında bile kötü düşünceler besleyen yurttaşlarından daha az günahkârdı; Pctros'un ihaneti, Yehuda'-nınkiyle

karşılaştırıldığında solda sıfır kalır; gerçekten de, biri bağışlandı; ötekiyse bağışlanmadı. Siz Patarenlerlc Katarları bir tutuyorsunuz. Patarenler, Kutsal Kilise Ana'nın yasaları çerçevesinde alışkanlıkları düzeltmeye yönelik bir akımdı. Onlar her zaman din adamlarının yaşam biçimlerini düzeltmeye çalışmışlardır."

"Yüreği temiz olmayan papazlardan kutsama istenmemesini öne sürerek..."

"Ve yanıldılar; ama bu, kuramlarının tek yanılgısıydı. Tanrı'-nın yasasını değiştirmeyi hiçbir zaman öne sürmediler..."

178

"Ama Brescia'lı Arnaldo'nun yaydığı Pataren düşünce Ro-ma'da iki yüz yılı aşkın bir süre önce, kırsal yığınları soylularla kardinallerin evlerini yakmaya itti." '

"Arnaldo belediye başkanlarını reform hareketine çekmeye çalıştı. Onu izlemediler; o da yoksullar ve dışlanmışlar arasında destek buldu. Onun daha az yozlaşmış bir kent çağrısına şiddet ve öfkeyle karşılık vermelerinden o sorumlu değildi."

"Kent her zaman yozdur."

"Kent bugün sizin, bizim çobanı olduğumuz, Tanrı'nın kullarının yaşadıkları yerdir. Zengin din adamlarının yoksul ve aç insanlara erdem üstüne vaaz verdikleri bir rezillik yeridir. Palarenlerin Çıkardıkları karışıklıklar bu durumdan doğmuştur. Hüzünlüdür Patarenler, ama anlaşılmaz değildirler.

Katarlar daha başkadır. Onlarınki, kilise öğretisinin dışında bir Doğu sapkınlığıdır. Onlara yorulan suçları gerçekten işlemiş ya da işlemekte olup olmadıklarını bilmiyorum. Evliliğe karşı olduklarını, cehennemi yadsıdıklarını biliyorum. İşlemedikleri birçok suçun, yalnızca savundukları (kuşkusuz iğrenç) düşüncelerden ötürü onlara yüklenmiş olup olmadığını soruyorum kendi kendime."

"Katarların Patarenlcre karışmadıklarını, her ikisinin de yal-. nızca aynı iblisçe görünümün sayısız yüzlerinden ikisi olduklarını mı söylüyorsunuz?"

"Bu sapkınlıklarının birçoğunun, destekledikleri öğretilerden bağımsız olarak, basit insanlar arasında başarı kazandığını, çünkü bu insanlara başka bir yaşam olanağı sunduklarını söylüyorum. Basit insanların çoğu kez öğretiler konusunda fazla bir şey bilmediklerini söylüyorum. Çoğu zaman basit insan yığınlarının Katar öğretisini Patarenlerin öğretisiyle, bunu da genellikle Tincilerin öğreti-siylc karıştırdıklarını söylüyorum. Basit insanların yaşamı, bilgiyle ve bizi bilge kılan uyanık bir ayırdetme duygusuyla aydınlatılmamıştır, Abbone. Hastalık ve yoksulluk altında ezilmiştir onların yaşamı; bilgisizlikle dili bağlanmıştır. Birçokları için bir sapkın gruba katılmak, çoğu kez kendi umarsızlıklarını haykırmanın bir başka yoludur. Bir kardinalin evi, din adamlarının yaşamını yetkinleş-tirmek için de yakılabilir, onun hakkında vaaz verdiği cehennemin var olmadığına inandıkları için de. Her zaman yapılan bir şeydir bu; çünkü yeryüzünde bazan çobanları olduğumuz sürülerin için-179

de yaşadıkları bir cehennem vardır. Ama siz de çok iyi biliyorsunuz ki, tıpkı onların Bulgar kilisesiyle rahip Liprando'nun izinden gidenleri birbirinden ayırdedememeleri gibi, imparatorluk makamları ve onları tutanlar da, Tincilerle sapkınları çoğu kez birbirinden ayıramamışlardır. İmparatorluk yanlısı gruplar, düşmanlarını yenebilmek için halk arasında Katarcı eğilimleri sık sık yüreklendirdiler. Kanımca iyi etmediler. Ama şimdi aynı güçlerin sık sık, bu gereğinden "basit", için için kaynayan, tehlikeli düşmanlardan kendilerini kurtarmak için, bir gruba ötekilerin sapkınlıklarını yüklediklerini ve tümünü de ateşe atıp yaktıklarını biliyorum. Size yemin ederim, Abbone, erdemli bir yaşam süren, yoksulluğu ve erdenliği benimseyen, ama piskoposlara düşman olan insanların -belki başkalarının işledikleri, ama onların işlemedikleri- rastge-le cinsel ilişkide bulunmak, eşcinsellik ve ağza alınmaz şeylerle suçlayarak, imparatorluğun ya da özgür kentlerin hizmetindeki laik makamlara teslim edildiklerini kendi gözlerimle gördüm. Basit insanlar kasaplık hayvan gibidirler; düşmana sorun çıkarmaya yaradıkları zaman kullanılırlar, artık işe yaramaz olunca da kurban edilirler."

"Yani," dedi Başrahip, açık bir kötülükle, "Fra Dolcino'yla çılgın adamları ve Gherardo Segarelli'yle o iğrenç katiller, kötü Katarlar mıydılar, yoksa erdemli Fraticelloİar mıydılar? Eşcinsel Bo-gomiller miydiler, yoksa Pataren reformcular mı? Gerçeğin nerede yattığını bana söyler misiniz William, siz ki, sapkınlar hakkında, onlardan biri sanılacak kadar çok şey biliyorsunuz?"

"Gerçek, hiçbir yerde değildir bazan," dedi William, hüzünle.

"Görüyor musunuz? Siz bile artık bir sapkını ötekinden ayırt edemiyorsunuz. Hiç olmazsa benim bir kuralım var. Sapkınların, Tann'nm kullarını bir arada tutan düzeni tehlikeye atan kimseler olduklarını biliyorum. Ve İmparator'u destekliyorum; çünkü bu düzeni benim için güvence altına alıyor. Papa'yla savaşıyorum; çünkü tinsel erki, tüccarlar ve loncalarla bağlaşık ve bu düzeni koruyamayacak olan kent piskoposlarına veriyor. Biz bu düzeni yıllarca koruduk. Sapkınlara gelince, onlar için tek bir kuralım var; Citeaux Piskoposu Arnald Amaralicus'un, sapkınlığından kuşkulanılan Beziers kenti yurttaşlarını ne yapacaklarını kendisine soranlara verdiği yanıtta özetleniyor bu kural: 'Tümünü öldürün! Tan-180

rı, kendinden yana olanları tanır.'"

William gözlerini indirdi, bir süre sustu. Sonra, "Beziers kenti ele geçirildi; bizimkiler ne onura, ne yaşa, ne cinse baktılar; yirmi bine yakın insan kılıçtan geçirildi. Kıyam sona erince kent yağmalanıp yakıldı," dedi.

"Kutsal bir savaş da önünde sonunda bir savaştır. Belki de bu nedenle kutsal savaşlar olmamalıdır.

Ama neler söylüyorum ben? İtalya'yı yakıp yıkmakta olan Ludwig'in haklarını savunmak için bulunuyorum burada. Ben de garip bağlaşıkların oyununa kapıldım. Tincilerle imparatorluk arasındaki bağlaşıklık garip; imparatorluğun, halkın egemenliğini isteyen Marsilio'yla bağlaşıklığı da k. garip.

Düşüncelerimiz ve geleneklerimiz öylesine farklı olan sizin-'* le benim aramdaki bağlaşma da garip.

Ama iki ortak görevimiz var; toplantının başarısı ve bir katilin ortaya çıkarılması. Barış içinde yol almaya çalışalım."

Başrahip kollarını uzattı. "Bana barış öpücüğü verin William Birader. Sizin gibi bilgili bir adamla, ince tanrıbilim ve ahlak sorunlarını sonsuza dek tartışabilirdik. Ama Paris'teki üstatlar gibi tartışma zevkine kaptırmamalıyız kendimizi. Haklısınız, önümüzde önemli bir görev var; uyum içinde yol almalıyız.

Bunlardan söz edişimin nedeni, arada bir bağ olduğuna inanışım, anlıyor musunuz? Burada yer alan cinayetlerle tarikatınıza mensup kardeşlerinizin savları arasında olası bir bağ - daha doğrusu, başkalarının kurabilecekleri bir bağ. Sizi bunun için uyardım; Avignon'luların en küçük bir kuşkuya ya da sezgiye kapılmalarını bunun için önlemeliyiz."

"Yüce Efendimiz'in, yapacağım soruşturmanın yönünü çizdiğini de düşünmemeli miyim? Son olayların rahiplerden birinin geçmişteki sapkınhğıyla ilgili karanlık bir öyküden kaynaklanmış olabileceğine mi inanıyorsunuz?"

Başrahip, yüzünde hiçbir anlatım belirmeksizin William'a bakarak birkaç saniye sustu. Sonra, "Bu üzücü olayın soruşturmasını siz yapacaksınız," dedi. "Kuşkulu olmak, hatta yersiz kuşkuya kapılmayı bile göze almak sizin hakkınız. Ben yalnızca Başrahip'im burada. Şunu da ekleyeyim; rahiplerden birinin geçmişinin yerinde bir kuşku yarattığım bilseydim, bu zararlı otu kendi ellerimle söküp atardım. Benim bildiğimi siz de biliyorsunuz. Bilmedikleri-181

minse, sizin bilgeliğiniz sayesinde aydınlığa kavuşması doğru olacaktır. Ama ne olursa olsun, her zaman ve her şeyden önce bana bilgi verin." Selam vererek kiliseden çıktı.

"Olay gittikçe karmaşıklaşıyor, sevgili Adso," dedi William karanlık bir yüzle. "Biz bir elyazmasının ardından koşalım, gereğinden çok meraklı bazı rahiplerin gereğinden sert tartışmaları, bazılarının da gereğinden kösnül yaşantılarıyla ilgilenelim derken, şimdi de bambaşka bir iz giderek belirginleşiyor.

Demek ki kilerci... Kilerciyle birlikte Salvatore denen o garip hayvan da geldi buraya... Ama şimdi gidip

dinlenelim, çünkü bütün geceyi uyanık geçirmeyi tasarladık."

"Demek bu gece kitaplığa gitmeyi hâlâ tasarlıyorsunuz? Bu ilk ipucundan vazgeçmiyor musunuz?"

"Kesinlikle hayır. Hem iki ayrı ipucunun söz konusu olduğunu söyleyen kim? Sonra şu kilerci öyküsü belki de Başrahip'in kuşkusundan başka bir şey değildir."

Hacılar konukevine doğru yöneldi. Eşiğe varınca durdu ve daha önceki konuşmasını sürdürüyormuş

gibi konuştu.

"Aslında Başrahip Adelmo'yla ilgili soruşturma yapmamı, genç rahipler arasında sağlıksız birşeyler olduğunu düşündüğü zaman istedi benden. Ama şimdi, Venantius'un ölümü başka kuşkular uyandırınca, belki de Başrahip gizemin anahtarının kitaplıkta olduğunu sezinledi; ama orada da araştırma yapılmasını istemiyor. Bu yüzden, dikkatimi Aedificium'dan uzaklaştırmak için kilerciyi ipucu olarak sunuyor bana..."

"Peki ama, niçin istemesin..."

"Çok soru sorma. Başrahip bana daha en başında kitaplığın dokunulmazlığı olduğunu söyledi. Kendince haklı nedenleri olsa gerek. Belki o da Adelmo'nun ölümüyle ilgisi olabileceğini düşünmediği bir olaya karışmıştır da, şimdi rezaletin büyüdüğünün, kendisini de içine alabileceğinin farkına varıyordur.

Gerçeğin ortaya çıkmasını da istemiyor ya da en azından, benim ortaya çıkarmamı istemiyor..."

"Öyleyse Tanrı'nın unuttuğu bir yerde yaşıyoruz biz," dedim, tedirgin.

"Sen Tanrı'nın kendilerinden razı olduğu insanlara rastladın mı hiç?" diye sordu William, upuzun boyunun tepesinden bakarak.

Sonra beni dinlemeye gönderdi. Yatağıma yatarken, babamın beni dünyayı dolaşmaya göndermemesi gerektiği, dünyanın sandığımdan daha karmaşık olduğu sonucuna vardım. Gereğinden çok şey öğreniyordum.

"Salva me ab ore leonis1," diye dua ettim uykuya dalarken.

-it

1- (Lat.) Beni aslanın ağzından koru. (Çev)

182

183

İkinci Gün GÜNBATIMINDAN SONRA

Bit kısa bölümde yaşlı Alinardo, labirente ve oraya nasıl girileceğine dair çok ilginç şeyler anlatıyor.

Uyandığımda, neredeyse akşam yemeği çanları çalıyordu. Donuk ve sersem gibi hissediyordum kendimi; çünkü gündüz uykusu bedenin günahı gibidir: Ne denli çok işlenirse, o denli çok istenir. 1

Gene de insan kendini mutsuz hisseder; aynı zamanda hem doy- î gun, hem de doymamış. William hücresinde yoktu; çok erkeni kalktığı açıktı. Biraz dolaştıktan sonra onu Aedificium'a çıkarken f buldum.

Bana yazı salonunda, incelemeyi kaldığı yerden sürdür- 1 mek için Venantius'un masasına yaklaşmaya çalışırken katalogla- I rın sayfalarını çevirdiğini, rahiplerin çalışmalarına göz attığını söy- i ledi. Ama şu ya da bu nedenle, hiçbiri o kâğıtları karıştırmasını is- î temiyormuş gibi görünüyordu. Önce bazı değerli minyatürleri gös- % termek için Malachi yaklaşmıştı yanına. Sonra Benno sudan bahanelerle oyalamıştı onu. Daha sonra d*, incelemelerini sürdürmek için eğildiğinde, Berengar ona yardım önererek çevresinde dönen-meye koyulmuştu.

Sonunda Malachi, üstadımın Venantius'a ait şeylerle uğraş- J maya ciddi ciddi niyetli olduğunu görünce, ölünün kâğıtlarını karıştırmadan önce Başrahip'in iznini almasının iyi olacağını apaçık söylemişti ona; kendisi bile, kütüphaneci olduğu halde, disipline duyduğu saygıdan ötürü kâğıtlara bakmaktan kaçınmıştı; hem Wil-liam'ın kendisinden istediği gibi, hiç kimse yaklaşmamıştı o masaya; Başrahip'in buyruğu olmaksızın da yaklaşamayacaktı. William Başrahip'in kendisine tüm manastırda inceleme yapmak için izin vermiş olduğunu belirtmişti; bunun üzerine Malachi, içinde pek de kötülük olmadığı söylenemeyecek bir sesle, Başrahip'in yazı salonunda ya da Tanrı korusun, kitaplıkta da dilediği gibi dolaşması-184

na da izin verip vermediğini sormuştu ona. William Venantius'un kâğıtları çevresindeki bütün bu davranışların ve korkuların, onların ne olduklarına bakma isteğini doğal olarak artırsa da, Malac-hi'ye karşı bir güç gösterisine girişmenin sırası olmadığını anlamıştı. Ama o gece, nasıl olacağım hâlâ bilmemekle birlikte, oraya geri dönmeyi öylesine aklına koymuştu ki, olay çıkarmamaya karar vermişti.

Bununla birlikte, eğer gerçeği öğrenme susuzluğundan kaynaklanmasaydı, fazlasıyla inatçı, belki de kınanacak öç alma düşünceleri besliyordu içinde.

Yemek salonuna girmeden önce, akşam serinliğinde uyku bulutlarını dağıtmak için dehlizde küçük bir gezinti daha yaptık. De-k rin düşünceye dalmış birkaç rahip hâlâ orada dolaşıyordu. Dehli-zin açıldığı bahçede, iyiden iyiye güçten düşmüş, kilisede dua ettiği zamanlar dışında günün büyük bir bölümünü ağaçlar arasında geçiren Grottaferrata'lı yaşlı mı yaşlı Alinardo'yu farkettik. Soğuğu duymuyormuş gibi sundurmanın dış kısmında oturuyordu.

William ona birkaç merhaba sözcüğü söyledi; yaşlı adam birisinin kendisine ilgi duymasına sevinmiş

gibiydi.

"Dingin bir gün," dedi William.

"Tanrı'ya şükür," diye yanıtladı yaşlı adam.

"Cennet dingin, ama yeryüzü karanlık. Venantius'u iyi tanır mıydınız?"

"Venantius kim?" dedi yaşlı adam. Sonra gözlerinde bir ışık yandı. "Ha, şu ölen delikanlı. Hayvan manastırda dolaşıyor..."

"Hangi hayvan?"

"Denizden gelen koca hayvan... Yedi başlı, on boynuzlu; on boynuzunda on taç, başlarında üç küfür sözcüğü. Parsa benzeyen bir hayvan, ayakları ayınınkilere, ağzı bir aslanın ağzına benziyor... Onu gördüm ben."

"Nerede gördünüz? Kitaplıkta mı?"

"Kitaplıkta mı? Niçin? Yıllar, var ki yazı salonuna gitmiyorum, kitaplığı da hiç görmedim. Kitaplığa kimse girmez. Kitaplığa girenleri tanıdım ben..."

"Kimi, Malachi'yi mi, Berengar'ı mı?"

"Yok, hayır..." diye güldü yaşlı adam, keyifli bir sesle. "Eskisi-pi. Malachi'den önceki kütüphaneciyi, yıllarca önce..." : "Kimdi o?"

v 185

"Anımsamıyorum, Malachi daha gençken öldü o. Malachi'-nin üstadından önce gelen de; genç kütüphaneci yardımcısıydı; ben de gençtim o zaman... Ama kitaplığa hiç adımımı atmadım. Labirent..."

"Kitaplık mı, Labirent?"

"Hunc mundum tipice laberinthus denotat ille1," dedi tane tane, dalgın, yaşlı adam. "Intranti largus, redeunti sed nimis artus2. Kitaplık kocaman bir labirenttir. Dünya labirentinin simgesi içine girersin, ama dışarı çıkıp çıkamayacağını bilmezsin. Herkül tapınağının sütunlarından içeri girmemeli..."

"Aedificium'un kapıları kilitliyken kitaplığa nasıl girildiğini bilmiyorsunuz, demek?"

"A, biliyorum," diye güldü yaşlı adam, "birçokları bilir bunu. Kemik mezarlığından geçersin. Kemik mezarlığından geçebilirsin, ama kemik mezarlığından geçmek istemezsin. Ölü rahipler nöbet tutarlar."

"Nöbet tutan ölü rahipler, geceleri ellerinde mumla kitaplıkta dolaşanlar olmasın?"

"Mumlar mı?" Yaşlı adam şaşırmış görünüyordu. "Hiç böyle bir şey duymadım. Ölü rahipler kemik mezarlığında durur. Kemikler yavaş yavaş mezarlıktan düşüp orada toplanarak girişi kapatır. Sen hiç şapeldeki kemik mezarlığına açılan sunağı görmedin mi?"

"Kilisenin kanadını açtıktan sonra, soldan üçüncü, değil mi?"

"Üçüncü mü? Belki de. Sunak taşmda bin iskelet oyulmuş olan. Sağdan dördüncü kafatası: Gözlerine bas... kendini kemik mezarlığında bulursun. Ama sakın gitme oraya; ben hiç gitmedim. Başrahip kızar sonra."

"Peki, hayvan? Hayvanı nerede gördün?"

"Hayvanı mı? Ha, Deccal'ı... Neredeyse gelir, bin yıl doldu; bekliyoruz onu..."

"Bin yılı dolalı üç yüz yıl geçti, ama gelmedi..."

"Deccal bin yıl dolunca gelmez. Bin yıl dolunca, doğruların egemenliği başlar; sonra doğrulan şaşırtmak için Deccal gelir; sonra da son savaş olacak...

1. (Lat.) Bu dünya tipik bir labirent gibidir. (Çev.)

2. Girişi kolay, çıkışı çetindir. (Çev.)

186

"Ama doğrular bin yıl hüküm sürecekler," dedi William. "Ya İsa'nın ölümünden birinci bin yılın sonuna dek egemen oldular, ki DeccaFın o zaman gelmesi gerekirdi, ya da daha egemenlik sürmediler, Deccal'ın gelmesi de daha çok uzak."

"Bin yıl, İsa'nın ölümünden değil, Konstantinus'un bağışından başlayarak hesaplanır. Bin yıl şimdi oldu..."

"Doğruların egemenliği şimdi sona mı eriyor yani?"

"Bilmiyorum, artık bilmiyorum.. Yorgunum. Hesaplamak güç. Liebana'dan Tanrı razı olsun, o hesapladı; Jorge'ye sor, o gençtir, daha iyi anımsar... Ama vakit doldu. Yedi borazanı işitmedin mi?"

"Yedi borazanı mı, niçin?"

"Öteki oğlanın, minyatürcünün nasıl öldüğünü işitmedin mi? Birinci melek ilk borazana üfledi ve kanla karışık is ve ateş çıktı. İkinci melek ikinci borazana üfledi ve denizin üçte biri kana dönüştü... İkinci oğlan kan denizinde boğulmadı mı? Üçüncü borazanı bekle! Denizdeki canlıların üçte biri ölecek. Tanrı bizi cezalandırıyor. Manastırı kuşatan tüm dünyaya sapkınlık bulaştı; söylediklerine göre, Roma tahtında sapık bir Papa oturuyormuş; kutsal ek- meklc büyü yapıyor, sonra da onunla murana balıklarını besliyor-muş... İçimizden birisi de yasağı çiğnedi, labirentin mührünü kırdı../'

"Kim söyledi bunu sana?"

"İşittim. Herkes manastıra günahın girdiğini fısıldıyor. Hiç nohut var mı sende?"

Bana yöneltilmiş olan bu soru şaşırttı beni. "Hayır, bende nohut yok," dedim, şaşkın,

"Gelecek sefer biraz nohut gelir bana. Yumuşayıncaya dek ağzımda tutuyorum onları; dişsiz ağzımı görüyor musun? Tükürük salgılamaya yarıyor; aqua fons vitae1. Yarın nohut getirecek misin bana?"

"Yarın size nohut getireceğim," dedim. Ama yaşlı adam uyuyakalmıştı. Yanından ayrılıp yemekhaneye gittik.

"Ne demek istedi sizce?" diye sordum üstadıma.

"Kutsal bin yıl çılgınlığı hoşuna gidiyor. Sözlerinin hangisi 1. (Lat.) Su yaşamın kaynağıdır. (Çev.)

187

doğru, hangisi yanlış, ayırdetmek güç. Ama Aedificium'a nasıl girileceği konusunda bize ipucu verdiğine inanıyorum; dün Malachi'-nin çıktığı şapeli görcjüm. Gerçekten de taştan bir sunak var orada, altlığına kafatası kabartmaları yapılmış; bu gece deneyeceğiz bakalım."

188

İkinci Gün AKŞAM

William 'la Adso Aedificium'a giriyorlar; gizemli bir ziyaretçiyle karşılaşıyorlar; üstünde büyüsel imler olan gizli bir mesaj buluyorlar; bulunur bulunmaz kaybolan bir de kitap; bu bölümü izleyen birçok bölümde aranacak, h ama bulunamayacaktır; William'in değerli merceklerinin çalınması, olayların sonuncusu değildir.

Akşam yemeği neşesiz ve sessiz geçti. Venantius'un ölüsü bu-lunalı on iki saati biraz geçmişti. Herkes onun masada boş kalan yerine kaçamak bir bakışla bakıyordu. Akşam duası vakti gelince koro yerine doğru yürüyen alay, bir cenaze alayına benziyordu. Töreni nefte, üçüncü sunağı gözetleyerek izledik.

Işık azdı, bu yüzden Malachi yerine gitmek üzere karanlıktan sıyrılınca, nereden geldiğini tam olarak anlayamadık. Ne olur ne olmaz diye gölgeye çekildik: yan nefte saklandık. Giysimin altında, yemek sırasında mutfaktan aşırdığım lamba vardı. Daha sonra, bütün gece yanan , büyük bronz üçayaktan yakacaktık onu. Yeni bir fitille çokça yağ da bulmuştum. Uzun süre ışığımız olacaktı.

Az sonra girişeceğimiz serüven beni öylesine heyecanlandırıyordu ki, duaya dikkatimi veremiyordum; sona erdiğinin neredeyse farkına bile varamadım. Rahipler kukuletalarını yüzlerine çektiler ve hücrelerine gitmek üzere sıraya girip sessizce dışarı çıktılar. Şamdanın parıltısıyla aydınlanan kilise bomboş kaldı.

"Şimdi," dedi William, "iş başına."

Üçüncü şapele yaklaştık; sunağın altlığı gerçekten bir kemik mezarlığını andırıyordu; bir kaval kemiği yığını üstüne konmuş, hayranlık uyandıran bir kabartma içinde görünen gözçııkurları, boş ve derin bir dizi kafatası bakanların yüreğini korkuyla dolduru-yordu. William, Alinardo'dan işitmiş olduu sözcükleri alçak sesle yineledi (sağdan dördüncü kafatası, gözlerine bas). Parmaklarını

" . 189

o etsiz yüzün gözçukurlarına soktu; hemen boğuk bir gıcırtı işittik. Sunak kımıldadı, gizli bir eksenin çevresinde dönerek karanlık bir açıklığı belli belirsiz gösterdi. Lambamı kaldırıp ışık tutunca birkaç nemli basamak seçtik. Kapıyı ardımızdan kapatıp kapatmama-yı aramızda tartıştıktan sonra aşağı inmeye

karar verdik. Kapatmamak daha iyi, dedi William, sonra açıp açamayacağımızı bilmiyorduk. Görünmek tehlikesine gelince, o saatte aynı düzeneği kullanarak biri çıkagelirse, içeri nasıl girileceğini biliyor demekti; kapalı bir geçit engellemeyecekti onu. On basamaktan fazla indik; iki yanında daha sonra birçok lahitte göreceğim birkaç yatay nişin bulunduğu bir koridora çıktık. Bir kemik mezarlığına ilk kez giriyordum; bu yüzden çok korkuyordum. Rahiplerin kemikleri yüzyıllar boyunca topraktan kazılıp çıkarılmış, gövdelerinin biçimleri bozulmaksızın nişlere yığılmıştı. Bazı nişlerde yalnızca küçük kemikler, bazılarında da yalnızca kafataslan vardı; yuvarlanmamaları için bir çeşit piramit biçiminde düzgünce yerleştirilmişlerdi; gerçekten ürkütücü bir görünümleri vardı. Özellikle, yürüdükçe lambanın yarattığı gölge oyunlarından ölürü. Bir nişte yalnızca eller gördüm, birbirine dolanmış ölü parmaklarıyla içice geçmiş Bir sürü el. Bir an, bu ölüler evinde bir canlının varlığını sezinledim; bir çığlık koyverdim; bir gıcırtı ve karanlıkta hızlı bir devinim.

"Fareler," dedi William, beni rahatlamak için.

"Burada fare ne gezer?"

"Buradan geçiyorlar, tıpkı bizim gibi; çünkü kemik mezarlığı Aedificium'a, dolayısıyla da mutfağa açılıyor. Sonra da kitaplıktaki güzel kitaplara. Şimdi anlıyorsun Malachi'nin yüzünün neden öyle asık olduğunu. Görevi gereği günde iki kez geliyor buraya: bir sabah, bir de akşam. Doğrusu, hiç de gülecek hali yok."

"Peki ama, İncil niçin İsa'nın güldüğünü söylemiyor hiç?" diye sordum hiç ilişiği yokken.

"Bir sürü insan İsa'nın gülüp gülmediğini sormuştur kendi kendine. Beni pek ilgilendirmiyor bu sorun.

Kanımca hiçbir zaman gülmedi o; çünkü Tanrı'nın oğlunun olması gerektiği gibi, her şeyi bilen birisi olarak, biz Hıristiyanların nasıl davranacağımızı biliyordu. İşte geldik."

Gerçekten de, Tanrı'ya şükür, koridor sona eriyordu; basamaklar yeniden başladı. Bu basamaklardan çıkıp da demir kaplı

190

ahşap kapıyı iter itmez, kendimizi mutfak bacasının arkasında, yazı salonuna çıkan sarmal merdivenin tam altında bulduk. Yukarı çıkarken, üst katta bir gürültü işitir gibi olduk.

Bir an sessiz durduk; sonra, "Olamaz. Bizden önce hiç kimse girmedi içeri..." dedim.

"Aedificium'a girmenin tek yolunun bu olduğunu varsayarsak. Geçmiş yüzyıllarda burası bir kaleymiş; bu nedenle, bizim bildiğimizden daha çok gizli kapıları olmalı. Yavaş yavaş çıkalım. Ama seçim şansımız çok az. Lambayı söndürürsek gittiğimiz yeri göremeyiz; yanık bırakırsak yukarıdaki her kimse onu korkuturuz. Tek umudumuz eğer yukarıda biri varsa, bizden daha çok korkma-i sı."

Güney kulesinden çıkarak yazı salonuna vardık. Venanti-us'un masası tam karşıdaydı. Salon öylesine büyüktü ki, yürüdükçe bir seferinde duvarın ancak birkaç metrelik bir bölümünü aydınlatıyorduk.

Umudumuz, avluda, pencereden ışık sızdığını görecek birinin bulunmamasıydı. Masada her şey yerli yerinde görünüyordu, ama William hemen alt raftaki sayfaları incelemek için eğildi; düş kırıklığıyla bir çığlık attı.

"Bir şey mi eksik?" diye sordum.

"Bugün burada iki kitap görmüştüm, biri Yunanca'ydı. Yok. Biri almış onu, hem de büyük bir telâşla; çünkü sayfalardan biri buraya, yere düşmüş."

' "Ama masa gözaltında tutuluyordu..."

"Elbette. Belki birisi az önce aldı onu. Belki de hâlâ buradadır." Gölgelere doğru döndü, sesi sütunlar arasında yankılandı: "E-ğer buradaysan, kendini koru!" Bu bana iyi bir fikir gibi göründü. William'in daha önce söylediği gibi, bizi korkutan birinin aynı zamanda bizden daha çok korkması her zaman daha

iyidir.

William masanın altında bulduğu sayfayı yere koydu, yüzünü ona yaklaştırdı. Ona ışık tutmamı istedi benden. Lambayı yaklaştırdım; yarısı boş, yarısı biraz güçlükle tanıyabildiğim minicik harflerle kaplı bir sayfa gördüm.

"Yunanca mı?" diye sordum.

"Evet, ama iyi anlayamıyorum." Binişinin altından merceklerini çıkardı, burnunun üstüne sağlamca yerleştirdi, sonra yüzünü kâğıda daha çok yaklaştırdı.

191

"Yunanca; çok küçük harflerle yazılmış; çok da düzensiz. Merceklerle bile zor okuyabiliyorum. Daha çok ışık gerek. Biraz daha yaklaşsana..."

Parşömen kâğıdını alıp yüzüne doğru yaklaştırmıştı; arkasına geçip lambayı başının üstünde yüksekte tutacak yerde, budala gibi, onun tam önünde durdum. Bana yana çekilmemi söyledi; dediğini yaparken, alev kâğıdın arkasını daladı. William beni itip elyaz-masını yakmak mı istediğimi sordu; sonra bir ünlem çıktı ağzından. Sayfanın üst bölümünde, sarı-kahverengi, ne olduğu belirsiz işaretlerin belirdiğini açık seçik gördüm. William lambayı elimden alıp kâğıdın arkasına, alevi, parşömenin yüzeyine oldukça yaklaştırarak tuttu; tutuşturmadan ısıttı. Lambayı kımıldattıkça, alevin ucundan yükselen duman kâğıdın önyüzünü karartırken, ak kâğıt üstünde sanki görünmez bir el, "Mane, Tekel, Fares," diye yazı-yormuşçasina bazı işaretlerin birer birer belirdiğini gördüm; işaretler, ruh çağırarak büyü yapanların alfabesinden başka hiçbir alfabeye benzemiyordu.

"Olacak şey değil!" dedi William. "Gittikçe daha ilginç oluyor!" Çevresine bakındı: "Ama bu buluşumuzu esrarengiz konuğumuzun hilelerinden ırak tutmalıyız; eğer hâlâ buradaysa..." Merceklerini çıkarıp masanın üslüne koydu, sonra parşömeni özenle yuvarlayıp binişinin içine sakladı. Mucizeden başka bir şey olmayan bu olaylar dizisinin hâlâ şaşkınlığı altında, üstadımdan daha başka açıklamalarda bulunmasını tam isteyecekken, birden kuru bir ses dikkatimizi çekti. Doğu yönündeki, kitaplığa çıkan merdivenin dibinden geliyordu ses.

"Adamımız burada! Yakala onu!" diye bağırdı William; o yöne doğru atıldık. O daha hızlı, bense elimde lamba olduğundan daha yavaş. Ayağı takılıp düşen birinin gürültüsünü işittim. Koştum, William'i basamakların dibinde, cildi maden kabaralarla pekiştirilmiş kocaman bir kitabı incelerken buldum. Aynı anda, geldiğimiz yönden bir başka gürültü daha işittik, "Ne aptalım ben!" diye bağırdı William. "Çabuk!

Venantius'un masasına!"

Anlamıştım: Birisi, arkamızdaki gölgelerin içinden, bizi korkutup kaçırmak için kitabı atmıştı.

William bir kez daha benden hızlı davranıp benden önce masaya ulaştı. Ardından giderken, sütunların arkasından kaçan bir

192

gölgenin batı kulesi merdiveninden çıktığını gördüm.

Bir savaş heyecanına kapıldım; lambayı William'in eline tutuşturarak kaçağın inmiş olduğu basamaklara doğru körlemesine atıldım. O anda kendimi cehennem alaylarıyla savaşan İsa'nın bir eri gibi hissediyor, kaçağı ele geçirip üstadıma teslim etmek isteğiyle yanıyordum. Sarmal merdivenden, neredeyse binişimin eteklerine dolanarak yuvarlanırcasma indim; aynı anda -bir anlık bir düşünceydi bu- düşmanımın da aynı engelle karşı karşıya olduğu düşüncesiyle avuttum kendimi. Üstelik, eğer kitabı almışsa, elleri de dolu olacaktı. Ekmek fırınının arkasından dalarcasına mutfağa girdim; girişi belli belirsiz aydınlatan yıldızlı gecenin ışığında, ardıca- düştüğüm gölgenin yemekhanenin kapısından süzülüp kapıyı ar-1 *'dmdan çektiğini gördüm. Kapıya doğru atıldım, açmak için birkaç saniye uğraştım, içeri girdim; çevreme bakındım, ama hiç kimseyi göremedim. Dış kapı hâlâ sürgülüydü. Dönüp baktım.

Gölge ve sessizlik. Mutfaktan doğru bir ışığın yaklaştığını gördüm, bir duvara yaslandım. İki oda

arasındaki geçidin eşiğinde, bir lamba ışığının aydınlattığı bir adam belirdi. Bağırdım. William'di.

"Kimse yok mu? Tahmin etmiştim. Kapıdan çıkmadı. Kemik ¦ mezarlığının geçidinden geçmedi, değil mi?"

"Hayır, buradan çıktı, ama nereden çıktığını bilmiyorum!"

"Sana söylemiştim: Başka geçitler de var; onları aramamızın hiçbir yararı yok. Belki de adamımız şu anda uzak bir yerden dışarı çıkıyordur. Merceklerim de onunla birlikte."

''Mercekleriniz mi?"

"Evet. Arkadaşımı/, sayfayı elimden alamadı, ama alik davranıp koşarak yanımdan geçerken merceklerimi masanın üstünden kaptı."

"Niçin?"

"Çünkü hiç de aptal değil. Benim bu notlardan söz ettiğimi duydu, onların önemli olduklarını anladı, mercekler olmadan onları çözemeyeceğimi tahmin etti, güvenip başkasına göstermeyeceğimi de kesinlikle biliyor. Gerçekten, notlar ha elimde olmuş, ha olmamış hiç farketmez şimdi."

"Peki ama merceklerinizi ne biliyordu?"

"Hadi, hadi, dün akşam camcı ustasına sözünü ettiğimiz bir yana, bu sabah Venantius'un kâğıtlarını incelemek için gözüme

Gülün Adı

193/13

takmıştım onları. Bu yüzden, o nesnelerin ne değerli olduğunu birçok kimse bilebilir. Gerçekten de, onlarsız normal bir elyazmasını okuyabilirim, ama bunu okuyamam," gizemli parşömeni yeniden açtı,

"Yunanca yazılı bölümü çok küçük harflerle yazılmış, üst bölümü de hiç açık seçik değil..."

Alevin ısısında büyüsel imler gibi görünen gizemli işaretleri gösterdi bana: "Venantius önemli bir gizi saklamak istiyordu; bunun için de iz bırakmadan yazan, ama ısıtılınca yeniden ortaya çıkan bir mürekkep kullanmış. Ya da limon suyu. Ama ne kullandığını bilmediğimden, işaretler de yeniden yok olabileceği için, senin gözlerin daha iyi görür, çabuk onları alabildiğince aynen kopya et; biraz da büyük olsun." Kopya ettiğim şeyin ne olduğunu bilmeden dediğini yaptım. Gerçekten de büyüyü andıran dört beş di-zelik bir diziydi; gözlerimin önündeki bilmece hakkında okura bir fikir verebilmek için yalnızca ilk işaretleri yazıyorum buraya:

Bitirince, William, ne yazık ki mercekleri olmadığından, levhayı burnundan biraz uzakta tutarak baktı.

"Hiç kuşku yok, çözülmesi gereken gizli bir alfabe bu," dedi. "İşaretler kötü çizilmiş, belki sen daha da kötü kopya ettin, ama kesinlikle bir burç alfabesi bu. Görüyor musun? Birinci dizede..." -sayfayı biraz daha kendinden uzaklaştırdı ve gözlerini odaklaştırmak için büyük bir çabayla kıstı- "Yay, Güneş, Merkür, Akrep..."

"Ne anlama geliyor bunlar?"

"Venantius saf olsaydı, en yaygın burç alfabesini kullanırdı: A eşittir Güneş, B eşittir Zeus... O zaman ilk dize şöyle olurdu... Şunu bizim alfabemizle yazmaya çalış: RAIQASVL..." Durdu. "Hayır, hiçbir anlamı yok bunun; hem Venantius saf değildi. Alfabeyi başka bir anahtara göre yeniden düzenlemiş.

Bunu çözmeliyim."

"Çözülebilir mi?" diye sordum hayranlıkla.

"Evet, eğer Arapların biliminden biraz anlarsan. Şifrebilim kitaplarının en iyileri kâfir bilim adamlarının

yapıtlarıdır; Oxford'da birkaçını okutabildim. Bacon, bilgi elde etmenin yolunun dil bilmekten geçtiğini söylemekte haklıydı. Ebubekir Ahmed bin Ali bin Vaşiyye en-Nebati, yüzyıllarca önce, Kendini Bilime Adamışla-1 o'

nn Eski Yazıların Bilmecelerini Çözmeye Duydukları Çılgınca İstekle İlgili Kitap diye bir kitap yazdı ve büyüsel işlemlerde olduğu kadar, gizemli alfabeler düzenlemek ya da çözmekte, ordular ya da bir kralla elçileri arasında haberleşmede yararlı birçok kural ortaya attı. Oldukça basit bir dizi düzenlemeler sıralayan başka Arapça kitaplar da gördüm. Örneğin, bir harfin yerine başka bir harf koyabilirsin, bir sözcüğü tersinden yazabilirsin, sözcüğün yalnızca her iki harfinden birini alarak harfleri tersine sıralayabilirsin, baştan başlayarak burada olduğu gibi harflerin yerine burç işaretleri koyar, gizli harflere sayısal değerlerini verirsin; sonra da sayılan başka bir alfabeye göre başka harflere dönüştürebilirsin..."

^ "Peki, Venantius buz dizgelerin hangisini kullanmış olabilir?" ' ¦ "Tümünü de denememiz gerekecek; başkalarını da. Ama bir mesajın şifresini çözmenin ilk kuralı, ne anlama geldiğini tahmin etmektir."

"Ama o zaman çözmeye gerek kalmaz ki!" diye güldüm.

"Pek de öyle değil. Mesajın ilk olası sözcükleri üstüne varsayımlar kurulabilir; sonra da, bunlardan çıkardığın kuralın, metnin geri kalanına uyup uymadığına bakarsın. Örneğin, burada Venantius, finis Africae'yi çözümlemenin anahtarım kesinlikle kaydetmiştir. Mesajın bununla ilgili olduğunu düşünürsem, birden bir r uyum aydınlatır beni... Harfleri değil, işaretlerin sayılarım dikkate alarak, ilk üç sözcüğe bakmaya çalış... IIIIIIII IHI IIIIII... Şimdi de bunları, her biri en az iki işaretten oluşan hecelere ayırmaya çalış; yüksek sesle oku: la-la-la la-la la-la-la... Aklına bir şey gelmiyor mu?"

"Hayır."

"Benimkine geliyor. Secretutn finis Africae'... Ama eğer bu doğruysa, o zaman son sözcüğün birinci ve altıncı harfleri aynı olmalı; gerçekten de öyle: terra2 sözcüğünün simgesi iki kez geçiyor bu sözcükte.

İlk sözcüğün irk harfi olan S harfi de, ikinci sözcüğün son harfiyle aynı olmalı: İşte, Vergine'nin3 işareti de yineleniyor. Belki de doğru ipucu budur. Ama bir dizi rastlantı da söz konusu olabilir. Bu iletişimin kuralını bulmak için...

"Nerede bulmak için?"

1. (Lat.) Afrika'nın sonunun gizi. (Çev.) 2. Yeryüzü. (Çev.) 3. Başak burcu. (Çev.) 195

"Kafamızda. İcat etmeliyiz onu. Sonra da doğru olup olmadığına bakmalıyız. Ama bu sınamalar bütün bir günümü alabilir: Daha uzun süremez, çünkü -bunu unutma- biraz sabırla çözülemeyecek hiçbir gizli dil yoktur. Ama şimdi zaman yitiriyoruz; oysa kitaplığa gitmek istiyoruz. Özellikle de, mercekler olmadan mesajın ikinci bölümünü hiçbir zaman okuyamayacağım için; sen de yardım edemezsin bana, senin gözlerin için bu işaretler..."

"Graecum est, non legitur,"1 diye tamamladım cümleyi alçakgönüllülükle.

"Tastamam, görüyorsun, Bacon'un hakkı varmış. Çalış! Ama cesaretimiz kırılmasın. Parşömeni ve senin notlarını kaldıralım, kitaplığa çıkalım. Çünkü, bu gece, yedi kat yerin dibi bile durduramaz bizi."

Haç çıkardım. "Peki ama, bizden önce kim gelmiş olabilir buraya? Benno mu?"

"Benno Venantius'un kâğıtları arasında ne olduğunu öğrenmek için yanıp tutuşuyordu, ama bize böylesine kötü bir oyun oynamaya niyeti varmış gibi görünmüyordu. Aslında bizimle bir anlaşma yapmayı önermişti; hem sonra gece vakti Aedificium'a girecek yürekliliği yokmuş, gibi geldi bana."

"Öyleyse Bcrengar? Ya da Malachi?"

"Berengar bana bu tür işleri yapabilecek yüreklilikte biri gibi görünüyor. Asunda kitaplıktan o da sorumlu; kitaplığa ilişkin bir gize ihanet ettiği için yürek e/inci dıfyuyor; Venantius'un o kitabı almış

olduğuna inanıyor, belki de onu yeniden yerine koymak isliyordu. Yukarı çıkmayı başaramadı, şimdi kitabı bir yerde saklıyor; Tanrı yardım ederse, yerine koymaya çalışırken suçüstü yakalayabiliriz onu."

"Ama Malachi de aynı nedenlerden ötürü, aynı isteği duyabilir."

"Sanmam. Malachi'nin, Aedificium'u kilitlemek için yalnız kaldığında Venantius'un masasını karıştırmak için bol bol vakti vardı. Çok iyi biliyordum bunj, ama önlemem olanaksızdı. Şimdi bunu yapmadığını biliyoruz. ' lem iyi düşünülürse Malachi'nin, Venantius'un kitaplığa girdiğini ve oradan gizlice bir şey aldığını bil-1. Yunanca gibidir, okunmaz. (Çev.)

196

diğinden kuşkulanmak için hiçbir neden yok. Oysa Berengar ve Benno bunu biliyorlar; sen ve ben de biliyoruz. Adelmo'nun itirafından sonra Jorge de bilebilir; ama sarmal merdivenden böylesine fırtına gibi inen adam o değildi kuşkusuz..."

"Öyleyse ya Berengar ya da Benno..."

"Peki ama niçin Tivoli'li Pacifıco ya da bugün burada gördüğümüz öteki rahiplerden biri değil? Ya da camlarımı bilen camcı Nicola? Ya da kimbilir hangi amaçla geceleri ortalıkta dolaşıp durduğunu söyledikleri şu garip Salvatore? Benno'nun açıklamaları bizi tek bir doğrultuya yöneltti diye, kuşkulanacak kimselerin alanını daraltmamalıyız; belki de Benno bizi yanıltmak istemiştir." J| "Ama size içtenlikli gibi göründü."

"Elbette. Ama unutma, iyi bir sorgucunun ilk görevi, önce kendisine içtenlikli gibi görünenlerden kuşkulanmaktır."

"Sorguculuk tatsız bir iş."

"Ben de bunun için vazgeçtim ya. Şimdi gördüğün gibi, yeniden başlamak zorundayım. Hadi, şimdi doğru kitaplığa."

197

İkinci Gün GECE

Sonunda William 'la Adso labirente giriyorlar; garip

görüntüler gönıyorlar ve labirentlerde olduğu gibi

kaybohtyoriar.

*

Lambayı önde, yüksekte tutarak, bu kez yasak kata çıkan doğu merdiveninden yeniden yazı salonuna çıktık. Alinardo'nun labirent konusunda söylediklerini düşünerek korkunç şeyler bekliyordum.

Girmememiz gereken yere girdiğimizde, kendimi katın öteki yerlerinde olduğu gibi, yoğun bir havasızlık ya da küf kokusunun egemen olduğu, yedi duvarlı pek büyük sayılmayacak, pencercsiz bir salonda bulunca şaşırdım. Korkacak hiçbir şey yoktu.

Söylediğim gibi salonun yedi duvarı vardı, ama bunların yalnızca dördünde duvara gömülü iki küçük sütun arasında, yuvarlak bir kemerin çevrelediği oldukça geniş bir açıklık, bir geçit vardı. Penceresiz duvarlara düzenli bir biçimclc yerleştirilmiş, kitaplarda ve her rafta, üstüne numara yazılı bir etiket

vardı; bunların katalogda gördüğümüz numaraların aynı olduğu açıktı. Odanın ortasında, üstü gene kitaplarla dolu bir masa. Bütün kitapların üstünü çok ince bir toz tabakası bürümüştü; kitapların tozunun belli aralıklarla alındığının belirtisi. Yerde de toz, moz yoktu. Kapıların birinin kemeri üstünde, Apocalypsis lesıı Chrisli1 yazılı, duvara çizilmiş büyük bir şerit vardı. Harfler eski ama silinmemişti.

Daha sonra öteki odalarda da bu şeritlerin, kilise fresklerinde olduğu gibi gerçekte oldukça derin bir biçimde taşa oyulmuş, sonra oyukların boyayla doldurulmuş olduklarını gördük.

Açıklıkların birinden geçtik. Kendimizi cam yerine alçı taba-

1. (Lat.) İsa Mesih'in Vahiy'i. (Çev.) 198

'•i i

kalan olan tek pencereli, iki duvarı ve az önce içinden geçtiğimiz oda gibi bir geçidi olan başka bir odada bulduk. Oradan, gene iki duvarı kör, biri tek pencereli ve karşımızda bir kapısı daha olan başka bir odaya geçiliyordu. İki odada da, birinci odada gördüğümüze benzer, ama üstlerine başka sözcükler yazılı iki şerit vardı. Birinci odanınkinde Super thronos viginti quatiior,1 ikincisininkin-deyse Nornen illi mors2 yazılıydı. Bunun dışında, kitaplığa girdiğimiz birinci odadan daha küçük olmakla birlikte (gerçekte, o yedigen, bu iki odaysa dörtgen biçimindeydi), bu iki odanın eşyası da aynıydı: kitaplarla dolu dolaplar, ortada bir masa. ı Üçüncü odaya girdik. Burada kitap ve üstü yazılı şerit yoktu.

•¦«Pencerenin altında taş bir sunak vardı. Biri içeri girdiğimiz, biri daha önce gördüğümüz beşgen odaya açılan, üçüncüsüyse bizi yeni bir odaya çıkaran üç kapı vardı. Bu yeni oda öteki odaları andırıyordu; yalnız şeridin üstünde Obscuratııs est sol et aeı3 yazılıydı. Buradan da başka bir odaya geçiliyordu; bu odanın şeridi üstünde Facta est grando et igııis4 yazılıydı; başka kapısı yoktu bu odanın; daha doğrusu, bu odaya girince insan daha ileriye gidemiyordu; . geri dönmek zorundaydı.

"Şimdi düşünelim," dedi William. "Her birinin bir penceresi olan dörtgen ya da belli belirsiz üçgen biçiminde beş oda; bu odalar, merdivenle çıkılan, penceresiz beşgen bir odaya açılıyor. Bana basit görünüyor. Doğu kulesinin içindeyiz; her kulenin dışarıdan bakılınca beş penceresi ve beş duvarı görülüyor. Hesap tutuyor. Boş oda doğuya, kilisenin koro yeriyle aynı yöne bakan oda. Tansökümündc güneş sunağı aydınlatıyor; bu bana doğru ve kutsal görünüyor. Tek zekice düşünce şu alçı levhalarmış

gibi geliyor bana. Gündüzleri güzel bir ışık sızdırıyor içeri, geceleriyse ayışığı-nı bile geçirmiyor. Sonra büyük bir labirent de değil. Şimdi beşgen odanın iki kapısı nereye açılıyor, bakalım. Sanıyorum yönümüzü kolayca bulacağız."

Üstadım yanılıyordu; kitaplığı yapanlar sandığımızdan da ye-tenekliymişler. Ne olduğunu nasıl açıklayacağımı bilmiyorum,

1. Tahtaların üstünde yirmi dört (kişi).

2. Onun adı ölüm.

3. Güneş ve hava kararmış.

4. Fırtına ve ateş oldu.

199

ama kuleden çıkınca odaların düzeni daha çok karıştı. Kimi odaların iki, kimilerinin üç kapısı vardı, tüm odaların birer penceresi vardı; pencereli bir odadan çıkıp Aedificium'un içine doğru yürüdüğümüzü sanarak girdiğimiz odaların da bir penceresi vardı. Her odada hep aynı dolaplar ve masa bulunuyordu; düzenli bir biçimde yerleştirilmiş ciltlerin tümü de birbirinin aynı görünüyor, içinde bulunduğumuz yeri bir göz atışta tanımamıza yardımcı olmuyordu, kuşkusuz. Şeritlere bakarak yönümüzü bulmaya çalıştık.

Bir kez in diebııs Mis' yazılı bir odadan geçtik; birkaç kez dolandıktan sonra, gene oraya dönmüşüz gibi geldi bize. Ama pencerenin karşısındaki kapının, Primogenitus mortuonınv yazılı bir odaya açıldığını anımsadık; oysa şimdi gene, Apocalypis lesıı Christi yazılı bir şerit vardı karşımızda; az önce geçtiğimiz beşgen salon değildi burası. Bu durumda, şeritlerin ara ara, başka başka odalarda yinelendiğine inandık. Birbirine bitişik Apocalypsis'li iki oda bulduk; onlardan hemen sonra da, Cecidit de coelo stclla

magna'lı* bir başka oda.

Şeritlerin üstündeki yazıların nereden kaynaklandığı açıktı; Yuhanna İncil'inden alınmış ayetlerdi bunlar; ama ne niçin duvara boyayla yazıldıkları, ne de hangi mantığa göre düzenlendikleri açıkça anlaşılabiliyordu. Aralarında çok değil, birkaçının siyah yerine kırmızıya boyanmış olduklarını farkedince şaşkınlığımız daha da arttı.

Bir an geldi ki, kendimizi ilk girdiğimiz yedigen salonda bulduk (bu oda, merdiven ağzı orada bulunduğu için tanınabiliyordu); sağa doğru yürüyerek bir odadan ötekine doğrudan geçmeye çalıştık.

Üç odadan geçtikten sonra kör bir duvarla yüzyüze geldik. İki çıkış olan bir önceki odaya geri döndük; daha önce geçmediğimiz kapıdan geçip başka bir odaya girdik ve kendimizi gene ilk önce girdiğimiz yedigen salonda bulduk.

"Geri döndüğümüz en son odanın adı neydi?" diye sordu William.

Belleğimi zorladım: "Equus albııs."4

1. (Lat.) O günlerde. (Çev.)

2. Ölülerin ilk dirilenleri.

3. Gökten büyük bir yıldız düştü.

4. Beyaz at. (Çev.)

200

"İyi, şimdi gene onu bulalım." Bu kolay oldu. Oradan, insan geldiği yoldan geri dönmek istemiyorsa, Gratia vobis et pax1 denen odadan başka geçilecek yer yoktu; oradan, sağda, bizi geri götürmeyecek yeni bir geçit bulduk gibi geldi bize. Sonunda, bir kez daha in diebııs illis'i ve Primogenitus mortuontm'u bulduk (az önce gördüğümüz odalar mıydı bunlar?), ama en sonunda, daha önce görmediğimizi sandığımız bir odaya vardık: Terlia pars terme combusta est2. Ama o noktada, doğu kulesine göre nerede bulunduğumuzu artık bilmiyorduk.

Lambayı önümde tutarak, bundan sonraki odalara daldım, prkütücü boyutlarda bir dev, gövdesi tıpkı bir hortlağınki gibi dallanarak, uzayıp kısalarak bana doğru geldi.

"Bir şeytan!" diye bağırdım; birden dönüp kendimi Willi-am'ın kollarına atarken az kalsın lambayı düşürüyordum. William elimden lambayı alıp beni yana doğru iterek, bana yüce bir davranış gibi görünen bir kararlılıkla ileri doğru yürüdü. O da bir şey görmüş olmalıydı; çünkü birden durdu. Sonra gene öne doğru yürüyüp ışığı kaldırdı. Katıla katıla gülmeye başladı.

"Amma da saflık. Bir ayna bu!"

"Ayna mı?"

-¦ "Evet, benim yiğit savaşçım. Az önce yazı salonunda, gerçek bir düşmanın üstüne öylesine yüreklilikle alıldın da, şimdi kendi görüntünden mi korkuyorsun? Kendi görüntünü sana daha büyütülmüş ve çarpıtılmış olarak yansıtan bir ayna bu."

Elimden tutup beni oda kapısının karşısındaki duvarın önüne götürdü. Lambanın şimdi daha iyi aydınlattığı oluklu cam bir levha üstünde, ikimizin, kabaca biçimleri bozulmuş, yaklaşıp uzaklaştıkça biçimi ve yüksekliği değişen yansılarımızı gördüm.

"Optikle ilgili bir kitap okumalısın," dedi William, eğlenerek. "Kitaplığı kuranlar hiç kuşkusuz okumuşlar!

En iyileri Arapların-ki. El Hazan, De aspeclibııs1 adlı kitabında, kesin geometrik kanıtlarla aynaların gücünden söz ediyor. Kimi aynalar, yüzeylerinin değiştirilişine göre, en küçük nesneleri bile büyütebilir (benim merceklerim bundan başka nedir?), kimileri imgeleri ters ya da eğik

1. Size minnet ve barış.

2. Yeryüzünün üçüncü bölümü (üçte biri) yandı.

3. (Lat.) Görünüşlere dair. (Çev.)

201

gösterirler ya da bir yerine iki, iki yerine dört gösterirler. Bazıları da, tıpkı bunun gibi, cüceyi dev, devi de cüce gibi gösterirler."

"Aman Tanrım!" dedim. "Birinin kitaplıkta gördüğünü söylediği görüntüler demek bunlar!"

"Belki de. Gerçekten de zekice bir buluş." Aynanın üstündeki şeridi okudu: Super thronos viginti quatiior. Bunu daha önce görmüştük. Ama o odada ayna yoktu. Hem, bu bir yana, bu odanın hiç penceresi yok; üstelik yedigen değil. Neredeyiz biz?" Çevresine bakındı; bir dolaba yaklaştı: "Adso, şu harika oculi ad legen-dum olmadan bu kitapların üstünde ne yazılı olduğunu anlayamıyorum. Birkaç başlık okusana bana."

Rastgele bir kitap aldım. "Yazılı değil efendim!" dedim.

"Nasıl olur? Yazılı olduğunu görüyorum, okusana!"

"Okuyamıyorum. Alfabe değil bunlar. Yunanca da değil; olsaydı anlardım. Kurtçuklara, küçük yılanlara, sinek pisliğine benziyor..."

"Ha, Arapça. Buna benzer başka kitap var mı?"

"Evet, birkaç tane. Ama, işte biri Latince, Tanrı'ya şükür. El... El Harezmi, Tabulae'."

"El Harezmi'nin, Baas'lı Adelard tarafından çevrilmiş astronomi cetvelleri! Çok az bulunur yapıtlar!

Devam et."

"İsa ibn Ali, De oculis2, El Kindi, De radiis stellatis'..."

"Şimdi masanın üstüne bak."

Masanın üstünde duran büyük bir c'ıldi açtım, De besüis4 diye bir kitap. Üstüne çok güzel bir tekboynuzlunun çizili olduğu ince minyatürlerle süslü bir sayfaya rastladım.

"Çok güzel yapılmış," diye görüşünü belirtti, resimleri daha iyi seçebilen William. "Peki bu?"

Okudum: "Liber monstronıın de diversis generibus*. Bunda da çok güzel resimler var, ama bana daha eski gibi görünüyor."

William başını metne eğdi: "İrlanda'lı rahipler tarafından resimlenmiş; en az beş yüzyıl önce. İçinde tekboynuzlu resmi olan

1. Cetveller.

2. Gözlere dair.

3. Yıldızların ışınlarına dair.

4. Hayvanlara dair. (Çev.)

5. Çeşitli türlerde hilkat garibelerine dair kitap.

202

kitapsa çok daha yeni; Fransız üslubuyla yapılmış gibi geliyor bana." Bir kez daha efendimin bilgisine hayran oldum. Bitişik odaya girdik; tümü de pencereli, aralarında büyücülüğe ilişkin birkaç metnin bulunduğu, bilinmeyen dillerde kitaplarla dolu dört odadan geçtik; karşımıza bir duvar çıktı ve geri dönmek zorunda kaldık; çünkü son beş oda, başka hiçbir geçit vermeksizin içice açılıyordu.

"Duvarların eğimine bakılırsa, bir başka kulenin beşgeni içindeyiz," dedi William, "ama ortada yedigen biçiminde bir salon yok; belki de yamlıyoruz."

"Peki, ya pencereler?" dedim. "Bu kadar pencere nasıl olabi- burada? Bütün odaların dışarıya bakması olanaksız."

"Ortadaki açıklığı unutuyorsun; gördüğümüz pencerelerin çoğu o açıklığın sekiz kenarına bakıyor.

Gündüz olsaydı, ışığın farklılığı hangi pencerelerin dışarıya, hangilerinin içeriye baktığını gösterirdi bize; hatta odanın güneşe göre konumunu bile açıklayabilirdi. Ama gece hiçbir ayrım görülmüyor. Geri dönelim."

Aynalı odaya geri döndük; daha önce geçmediğimizi sandığı- mız üçüncü kapıya yöneldik. Önümüzde bir sıra üç ya da dört oda gördük; sonuncu odaya doğru bir aydınlığın ayrımına vardık.

"Biri var orada!" diye bağırdım boğuk bir sesle.

"Eğer biri varsa, ışığımızın farkına varmıştır," dedi William, gene de eliyle alevi örterek. Birkaç saniye duraksadık. Işık, gücü artık azalmaksızın belli belirsiz uzayıp kısalıyordu.

"Belki de yalnızca bir lambadır," dedi William, "rahipleri kitaplıkta ölülerin bulunduğuna inandırmak için konmuştur oraya. Ama bunu anlamalıyız. Sen burada kal, ışığı elinle ört. Ben sezdirmeden gidip bakayım."

Aynanın karşısındaki acıklı halimden ötürü hâlâ utanç içinde, William'in gözünde değerimi artırmak istedim: "Hayır, ben gidiyorum," dedim, "siz burada kalın. Sezdirmeden ilerlerim; sizden daha ufak tefek ve daha hafifim ben. Tehlike olmadığına karar verince sizi çağırırım."

Dediğim gibi yaptım. Bir kedi (ya da mutfaktan peynir aşırmak için aşağı inen bir çömez gibi - bu konuda üstüme yoktu), duvarlara sürünerek üç odadan geçtim; duvar boyunca süzülerek sağ pervazı oluşturan sütunun arkasından, oldukça güçsüz bir ışı-203

ğın sızdığı odanın eşiğine vardım; odaya kaçamak bir göz attım. Hiç kimse yoktu içeride. Masanın üstüne yanık bir lamba konmuştu; bizimki gibi bir lamba değildi bu; daha çok üstü açık bir buhurdana benziyordu; alevi yoktu; belli belirsiz bir kıvılcım için için yanıyor, bir şeyi yakıyordu. Cesaretimi toplayıp içeri girdim. Masanın üstünde, buhurdanın yanında, canlı renkleri olan bir kitap duruyordu.

Yaklaştım; sayfanın üstünde değişik renklerde dört şerit gördüm; sarı, zencefil, camgöbeği ve yanık toprak rengi. Artalan-da korkunç görünüşlü bir hayvan vardı; ardısıra gökteki yıldızları sürükleyip kuyruğuyla yeryüzüne düşüren on başlı kocaman bir canavar. Sonra birden canavarın çoğaldığını, derisinin üstündeki pulların parlak kabuksu pullardan oluşan bir çeşit ormana dönüştüğünü gördüm; bunlar kitabın sayfasından kopup başımın çevresinde döneniyordu. Geriye döndüm; odanın tavanının eğilip üstüme doğru indiğini gördüm; sonra korkutucu değil, baştan çıkarıcı bin yılanın ıslığını andıran bir ses duydum, ışık içinde yüzen bir kadın belirdi; yüzünü yüzüme yaklaştırdı ve yüzüme üfledi.

Ellerimi öne doğru uzatıp, onu uzaklaştırdım; ellerim karşıdaki dolaba değiyor -muş gibi geldi bana.

Artık nerede olduğumun bilincinde değildim. Odanın ortasında, iğrenç bir gülümseyişle gözlerini bana dikmiş, kösnüyle homurdanan Berengar'ı gördüm. Yüzümü ellerimle örttüm: Ellerim tıpkı bir kurbağanın ön ayakları gibi yapış yapış ve perdeliymiş gibi göründü bana. Sanırım bağırdım; ağzımda acı-ek-şi bir tat duydum; sonra ayaklarımın artında gittikçe derinleşen sonsuz bir karanlığa daldım; sonrasını anımsamıyorum.

Bana yüzyıllar gibi gelen bir süre sonra, başımın içinde uğul-dayan vurma seslerini işiterek kendime geldim. Yere uzanmıştım; William yanaklarımı tokatlıyordu. O odada değildim artık: gözlerimin önünde, Requiescanl a laborious sııis' yazılı bir şerit vardı.

"Hadi, hadi, Adso," diye fısıldıyordu William. "Bir şey yok..."

"O nesneler..." dedim, hâlâ sayıklayarak. "Orada, o hayvan..."

"Hayvan mayvan yok. Bir masanın altında buldum seni; sayıklıyordun; masanın üstünde, güzel bir Mustarip İncil'i vardı; mıılier anıkta sole'nin2 canavarla karşılaştığı sayfa açık duruyordu. Ama 1. (Lat.) İşlerine ara versinler (ara verip dinlensinler). (Çev.) 2. (Lat.) Güneşe bürünmüş kadın. (Çev.)

204

kokudan, kötü bir şey koklamış olduğunu anladım; seni hemen oradan uzaklaştırdım. Benim de başım ağrıyor."

"Gördüklerim neydi peki?"

"Hiçbir şey görmedin. Orada garip görüntüler yaratan bir şey yakıyorlardı; kokusunu tanıdım, Arapların kullandıkları bir şey; belki de Dağ'daki Yaşlı Adam'ın, işe gitmeden önce katillerine koklattığı şeyin aynı.

Böylece hayalet esrarını çözdük. Biri istenmeyen ziyaretçileri, geceleri kitaplığın şeytanî varlıklarca korunduğuna inandırmak için büyüsel bitkiler kovuyor buraya. Ne hissettin peki?"

Karmakarışık bir biçimde, anımsadığım kadarıyla, gördükleri-k mi anlattım; William güldü; "Bir yandan kitapta gördüklerini büyü-tüyor, bir yandan da isteklerinin ve korkularının sesini dinliyordun. Bazı bitkilerin harekete geçirdiği bir işlemdir bu. Yarın bu konuyu Severinus'la konuşmalıyız; bu konuda, inanmamızı istediğinden daha çok şey bildiğine inanıyorum. Bunlar bitki, yalnızca bitki; camcının bize anlattığı büyüsel hazırlıkların hiçbirini gerektirmiyor. Bitkiler, aynalar... Bu yasak bilgiler yeri birçok kurnazca buluşla korunuyor. Bilgi, aydınlatmaktan çok, gizlemek için kullanılıyor. Hoşuma gitmiyor bu.

Kitaplığın kutsal savunmasına sapık bir kafa egemen. Ama çetin bir gece geçirdik; şimdilik buradan çıkmalıyız. Allak bullaksın; suya ve temiz havaya gereksinimin var. Pencereleri açmaya çalışmanın yararı yok; çok yüksek, belki de yıllardır açılmamış. Adelmo'nun kendini buradan aşağı atabileceğini nasıl düşünebildiler?"

Buradan çıkmalıyız, demişti William. Kolaymış gibi. Kitaplığa yalnızca bir kuleden ulaşılabileceğini biliyorduk; doğu kulesinden. Ama o anda neredeydik? Yön duygumuzu tümüyle yitirmiştik. Oradan hiç çıkamamak korkusuyla dolaşıp duruyorduk; ben hâlâ sendeliyor, kusacak gibi oluyordum; William'sa, benim için biraz kaygılı, bilgisinin yetersizliğinden ötürü tedirgin; ama bu dolaşma bize, daha doğrusu ona, ertesi gün için bir fikir verdi. Eğer dışarı çıkabilirsek ucu ateşli bir kömür ya da duvarda işaretler bırakabilecek başka bir şeyle gene gelecektik kitaplığa.

"Bir labirentten dışarı çıkabilmek için," diyordu William tane tane, "bir tek yol vardır. Daha önce hiç görmediğimiz her yeni kavşakta, saptadığımız yolu üç ayrı işaretle işaretlemek. Eğer kav-205

sağa çıkan yolların birinde, daha önceki işaretlere bakarak, o kavşaktan daha önce geçtiğini görürsen, geldiğin yola yalnızca tek bir işaret koyacaksın. Yolların tümü de işaretlenmişse, geldiğin yoldan geri dönersin. Ama kavşaktaki yolların birkaç hâlâ işaretlen-memişse, bunların herhangi birini seçip iki işaret koyarsın. Yalnızca bir işareti olan bir yolda ilerlerken, iki işaret daha koyarsın; böylece o yolun üç işareti olur. Eğer bir kavşağa geldiğinde işaretlenmemiş hiç yol kalmamışsa, üç işaretli bir yola hiçbir zaman sapmazsan, labirentin tüm kesimlerinden geçmiş olursun."

"Bunu nereden biliyorsunuz? Labirentler konusunda uzman mısınız?"

"Hayır, bir zamanlar okuduğum bir eski metni yineliyorum."

"İnsan bu kurala uyarak dışarı çıkabilir mi?"

"Bildiğim kadarıyla hemen hemen hiçbir zaman. Ama gene de deneyeceğiz. Hem üstelik bir iki gün içinde merceklerim de olacak; kitaplar üstünde daha çok duracak vakit bulacağım. Belki de şeritlerin sırası aklımızı karıştırırsa, kitapların düzenlenişinden bir kural çıkarabiliriz."

"Mercekleriniz mi olacak? Onları nereden bulacaksınız?"

"Merceklerim olacak dedim. Yeni mercek yaptıracağım. Sanırım camcı yeni bir şey denemek için böyle bir fırsat bekliyor. Cam parçalarını bilemek için gerekli araç gereci varsa. Cam parçalarını nerede bulacağına gelince işliğinde bol bol var."

Çıkış yolu arayarak dolaşırken, birden bir odanın ortasında, görünmez bir elin yanağımı okşadığını duydum; o sırada, hem o odada, hem de bitişik odada, ne insan; ne de hayvan sesine benzeyen bir inilti yankılanıyordu; sanki odadan odaya bir hortlak dola-şıyormuş gibi. Kitaplığın sürprizlerine hazır olmam gerekirdi, ama bir kez daha dehşete kapıldım, geriye doğru sıçradım. William da aynı şeyi yaşamış olsa gerekti; çünkü, ışığı kaldırıp çevresine bakmırken yanağına dokunuyordu.

Bir elini kaldırdı, sonra şimdi daha canlı görünen alevi inceledi; sonra da bir parmağını nemlendirip öne doğru uzattı.

"Anlaşılıyor," dedi sonra, karşılıklı iki duvarın üstünde, adam boyunda iki nokta gösterdi bana. İki ince yarık vardı orada; elini yaklaştırınca dışarıdan gelen serin havayı duyabiliyordu insan. Kulağını dayayınca da, dışarıda rüzgâr esiyormuş gibi bir uğultu duyuyordu.

"Kitaplığın bir havalandırma sistemi olmalı," dedi William, "yoksa havasızlıktan boğulur insan burada; -

özellikle yazın. Ayrıca bu yarıklar, parşömenlerin kurumaması için belli ölçüde bir nem sağlıyor. Ama kitaplığı kuranların zekâsı bununla da kalmıyor. Yarıkları belli açılara göre yerleştirerek, rüzgârlı gecelerde bu açıklıklardan içeri giren hava akımlarının öteki hava akımlarıyla karşılaşarak yan yana sıralanmış odaların içinde, az önce işittiğimiz sesleri çıkararak dolaşmasını sağlamışlar. Aynalar ve bitkilerle birleşince, bu sesler, burayı iyi bilmeden içeri giren bizim gibi düşüncesizlerin korkusunu artırıyor. Biz bile bir an için hortlakların yüzü-jyinüze üflediklerini sandık. Bunun ancak şimdi bilincine vardık; ' *' çünkü rüzgâr ancak şimdi esti. Böylece bu gizem de çözüldü. Ama hâlâ dışarıya nasıl çıkacağımızı bilmiyoruz!"

Böyle konuşarak, hepsi birbirinin aynı gibi görünen şeritleri okuma sıkıntısına katlanmaksızın, şaşkın, boşlukta rastgele dolaşıyorduk. Yedigen biçiminde yeni bir salona rastladık; bitişiğindeki odalarda dolaştık; hiçbir çıkış bulamadık. Geldiğimiz yoldan geri döndük; nerede olduğumuzu anlamak için hiçbir çaba harcamaksı-zın neredeyse bir saat yürüdük. Bir an geldi, William bozguna uğradığımıza karar verdi; bir odada yatıp uyuyarak ertesi gün Malac-Wnin bizi bulmasını ummaktan başka yapacak bir şey kalmıyordu. Gözüpek serüvenimizin acıklı sonuna esef ederken, ansızın merdivenin başladığı salonu yeniden bulduk. Tanrı'ya yürekten şükredip büyük bir neşe içinde basamaklardan indik.

Mutfağa girer girmez ocağa doğru koşarak kemik mezarlığının bulunduğu koridora girdik; o kurukafaların ölümcül sırıtmalarının bana sevgili arkadaşlarımın gülümseyişi gibi göründüğüne yemin ederim. Yeniden kiliseye girip kuzey kapısından dışarı çıktık; mutlu mutlu mezartaşlarının üstüne oturduk. Güzel gece havası tanrısal bir şerbet gibiydi. Çevremizde yıldızlar parlıyordu; kitaplıktaki görüntüler çok uzaklarda kalmış gibi görünüyordu bana.

"Dünya ne güzel, labirenflerse ne çirkin," dedim iç ferahlığıy-la. .

"Labirentlerden nasıl çıkılacağının bir Şuralı olsaydı dünya ne güzel olurdu," diye yanıtladı üstadım.

"Saat kaç acaba?" diye sordum.

20"

"Zaman duygumu yitirdim. Ama geceyarısı duası için çanlar çalmadan kendimizi hücremizde bulsak iyi olur."

Kilisenin sol duvarı boyunca yürüdük, büyük kapıyı geçtik (Vahiy'de adı geçen uluları görmemek için öteden dolaştım; super thronos viginti quatuor!) hacılar konukevine gitmek için avludan geçtik.

Binanın kapısında Başrahip durmuş ters ters bize bakıyordu. "Bütün gece sizi aradım," dedi Wilham'a.

"Hücrenizde bulamadım, kilisede bulamadım..."

"Bir iz üstündeydik..." dedi William belirsizce, görünür bir tedirginlikle. Başrahip uzun uzun ona baktı; sonra ağır ve ciddi bir sesle, "Akşam duasından hemen sonra aradım sizi. Berengar koroda yoktu,"

dedi.

"Ne diyorsunuz!" dedi William keyifle. Gerçekten, yazı salonunda pusuya yatanın kim olduğunu açıkça anlamıştı şimdi.

"Akşam duasında koroda yoktu," diye yineledi Başrahip, "hücresine de dönmedi. Neredeyse geceyarısı duası için çanlar çalacak; bakalım görünecek mi? Yoksa bir başka felâketten daha korkarım."

Geceyarısı duasında Berengar yoktu.

208

ÜÇÜNCÜ GÜN

Üçüncü Gün

ALACAKARANLIKTAN TANSÖKÜMÜNE DEĞİN

Ortadan kaybolan Berengar'm hücresinde kan lekeli bir bez bulunuyor; hepsi bu.

Bunları yazarken, kendimi o geceki, daha doğrusu o sabahki gibi yorgun hissediyorum. Ne diyeyim?

Ayinden sonra Başrahip yılgınlık içindeki rahiplerin büyük bir bölümünü her yanı aramaya koşturdu; hiçbir sonuç alınmadı. Alacakaranlığa doğru Beren-gar'ın hücresini ararken, bir rahip ot şiltenin altında kan lekeli beyaz bir bez buldu. Başrahip'e götürdü. Başrahip bundan uğursuz belirtiler çıkardı. Jorge de oradaydı; durum kendisine anlatılınca, "Kan mı?" dedi, böyle bir şey ona olanaksız görünüyormuş gibi.

Durumu Alinardo'ya anlattılar; başını salladı, "Hayır, hayır!" dedi, "üçüncü borazan sesiyle ölüm sudan gelecek..."

William kanlı bezi inceledi, sonra, "Şimdi her şey açıkça anlaşılıyor," dedi.

"Bcrengar nerede?" diye sordular ona.

"Bilmiyorum," diye yanıtladı. Aymaro onun söylediklerini işitti; gözlerini gökyüzüne kaldırdı; Sant'Albano'lu Pietro'ya, "İngilizler böyledir," diye fısıldadı.

Tansökümüne doğru, hizmetçiler yamacın eteklerini, duvarların çevresini araştırmaya gönderildiler.

Sabah hiçbir şey bulamamış olarak döndüler.

William bana elimizden geleni yaptığımızı söyledi. Olayların gelişimini beklemekten başka çare yoktu.

Sonra cam işliğine gitti; camcı ustası Nicola'yla derin bir konuşmaya daldı.

Ben, dualar okunurken kilisenin orta kapısına yakın bir yerde oturdum. Böylece kendimden geçip

uykuya daldım ve uzun uzun uyudum; çünkü gençlerin uykuya yaşlılardan daha çok gereksinimi 211

vardır; onlar bol bol uyudular; sonsuz uykularına hazırlanıyorlar şimdi.

Üçüncü Gün SABAH

Adso yazı salonunda tmikatmın tarihçesi ve kitapların yazgısı üstüne düşünüyor.

, Kiliseden daha az yorgun, ama kafam karışık çıktım; küçük 4 beden dingin bir uykunun tadına ancak geceleri varabilir. Yazı salonuna çıktım. Malachi'den izin isteyip katalogun sayfalarım çevirmeye başladım. Gözlerimin önünden geçen sayfalara dalgın dalgın bakarken, gerçekte rahipleri inceliyordum.

Dinginlikleri, serinkanlılıkları şaşırttı beni; işlerine dalmış, sanki kardeşlerinden biri tüm çevrede kaygıyla aranmıyormuş, öteki ikisi daha önce şaşılacak biçimde yok olmamışlar gibi. Tarikatımızın büyüklüğü burada işte, dedim kendi kendime; yüzyıllar boyu böyle adamlar, barbar sürülerinin saldırılarını, manastırlarını yağmaladıklarını, krallıkları ateşe verdiklerini gördüler; ama gene de, parşömeni ve mürekkebi sevmeyi sürdürdüler, dudaklarının ucuyla, yüzyılları aşıp onlara ulaşmış olan, kendilerinin de gelecek yüzyılların ötesine ulaştıracakları sözcükleri okumayı sürdürdüler. Bininci yıl yaklaşırken okumayı ve kopya etmeyi sürdürdüler; şimdi niçin sürdürmesinler aynı şeyi?

Bir gün önce Benno az. bulunur bir kitabı elde etmek için se-' ve seve günah işleyeceğini söylemişti.

Yalan söylemiyordu; şaka da yapmıyordu. Bir rahip kuşkusuz kitaplarını alçakgönüllülükle sevmeli; kendi merakını gidermeyi değil, onların iyiliğini düşünmelidir; ama sıradan insanlar için zinaya kışkırtılma, laik papazlar için mal tutkusu neyse, rahipler için bilginin ayartıcılığı da odur.

Katalogu karıştırırken gizemli bir başlıklar şöleni gözlerimin önünde dans etti: Quintus Serenusun de mcdicamentis'V, Phae-1. (Lat.) İlaçlara dair. (Çev.)

212

213

nomena', Aesopus'un de natura cmimaliıım'u2, Aethicus Peroni-mus'un, de cosmographia'sı3, Libri ties quos Arculphus episcopus Adamnano espiciante de locis sanctis ultramiıinis designavil consc-ribendos, Libbellus q.* Iulius Hilarion'un de origiııe mımdi'si5, Soli-nus Polyhistor'un de situ orbis terrarum et mirabilibus'ıı6 Alınagest-hııs... Cinayetlerin gizeminin kitaplığın çevresinde dönmesine şaşmadım.

Kendilerini yazmaya ve okumaya adamış olan bu insanlar için, kitaplık hem kutsal Kudüs kenti, hem de bilinmeyen ülkeyle ölüler ülkesi arasındaki sınırda yeralan bir yeraltı dünyasıydı. Onları, vaatleri ve yasaklarıyla kitaplık yönetiyordu. Onunla birlikte, onun için, belki de ona karşı yaşıyorlardı; suçlu suçlu, günün birinde onun tüm gizlerine ermeyi umarak. Zihinlerinin takıldığı bir şeyi öğrenmek uğruna ölümü; birisinin, kıskançlıkla korudukları bir gizi öğrenmesini önlemek için öldürmeyi niçin göze almış

olmasınlar?

Ayartmalar yüzünden kuşkusuz; düşünsel onur yüzünden. Yazıcı rahip, kutsal kurucumuzca bambaşka biri olarak düşünülmüştü; anlamadan kopya edebilen, kendini Tanrı'nın istemine bırakmış, yakarır gibi yazan, yazdıkça yakaran biri. Niçin böyle değildi artık? Ama tarikatımızın tek yozluğu bu değildi ki; gereğinden çok güçlenmişti; rahipleri krallarla yarışıyorlardı. Abbone, bir hükümdar debdebesi içinde hükümdarlar arasındaki anlaşmazlıkları çözmeye çalışan bir hükümar örneği değil miydi? Manastırların biriktirmiş oldukları bilgi, şimdi değistokuş mallan, onur, övünme ve saygınlık güdüsü olarak kullanılıyordu; tıpkı şövalyelerin zırh ve sancaklarını sergilemeleri gibi, rahiplerimiz de resimli elyazmalarını sergiliyorlardı... Üstelik (ne çılgınlık!) manastırlarımız bilimde önderliği yitirdikten sonra daha da çok yapıyorlar bunu: Katedral okulları, kent loncaları, üniversiteler şimdi belki de bizden daha çok ve daha iyi kitap kopya ediyorlar, yeni kitaplar da üretiyorlardı; bu da birçok felâketin nedeni olmuş

olabilirdi.

İçinde bulunduğum manastır belki de bilgi üretme ve bilimi yeniden kurmaktaki üstünlüğüyle övünecek en son manastırdı.

1. Olgu. 2. Hayvanların doğasına dair. 3. Koznıografyaya dair. 4. Piskopos Arculphus'un Adamnanus'la birlikte yazdığı deniz aşırı kutsal yerleri betimleyen üç kitap. 5. Dünyanın kökeni hakkında. 6. Ülkelerin konumu ve harikaları hakkında.

214

Ama belki de bu yüzden, rahipler kutsal bir iş olan kopya işinden hoşnut değildiler artık; yenilik tutkusunun dürtüsüyle doğanın yeni tamamlayıcılarını da üretmek istiyorlardı. Ve o anda belirsizce sezinlediğim (şimdiyse, bunca yıllık yaşam ve deneyimden sonra iyi bildiğim) gibi, böyle davranırken üstünlüklerinin yıkımını kutsa-dıklarınm farkında değildiler. Çünkü üretmek istedikleri bu yeni bilgi, bu duvarların dışında serbestçe dolaşacak olursa, bu kutsal yeri bir katedral okulundan ya da bir kent üniversitesinden ayırde-decek hiçbir şey kalmazdı artık. Oysa yalıtılmış kalmakla, saygınlık ve gücünün dokunulmazlığını koruyordu; tartışmayla, her gizemi ve her yüceliği, sic et no/î'un1 eleştirisine bağımlı kılmak iste-¦k yen, her aklına eseni tartışma konusu yapma boş gururuyla yozlaş-° * mamıştı. Kitaplığı kuşatan suskunluk ve karanlığın nedenleri burada yatıyor dedim kendi kendime; burası bilgi dağarıdır; ama bu bilgiyi, ancak onun kim olursa olsun bir başkasına, hatta rahiplere bile ulaşmasını önleyebilirse, el değmemiş olarak koruyabilir. Bilgi en iğrenç işlemlerden sonra bile fizik bütünlüğünü koruyan bir madeni paraya benzemez; kullanıla kullanıla epriyen çok güzel bir giysiye benzer daha çok. Gerçekten kitabın kendisi de böyle değil midir? Ona gereğinden çok el değerse sayfalan aşınıp mürekkebi ve yaldızı donuklaşmaz mı? İşte, az ötemde, Tivoli'li Pacifico'-nun, sayfaları nemden birbirine yapışmış eski bir cildi karıştırdığını görüyordum. Kitabın sayfalarını çevirmek için başparmağıyla işaret parmağını diliyle ıslatıyor, tükürüğün her değişinde sayfalar dayanıklılığını yitiriyordıı; o sayfalan açmak, katlamak demekti; onları, havanın ve tozun acımasız işlemine açık tutmak demekti; bunlar, parşömenin zora gelince kırışan ince damarlarını kazıyacak, tükürüğün yumuşattığı, ama aynı zamanda sayfanın köşesinde dayanıksızlaştırdığı yerler yeniden küf bağlayacaktı. Tıpkı aşırı sevecenliğin bir savaşçıyı yumuşatıp güçsüz düşürmesi gibi, bu aşırı sahip çıkıcı ve üste titreyen sevgi de, kitabı önünde sonunda onu öldürecek olan hastalığın etkisine açık bir duruma getirecekti-Ne yapmalıydı? Okumayı bırakıp saklamakla mı yetinmeliydi? Korkularım yerinde miydi? Üstadım olsa ne derdi?

1. (Lat.) Böyle ve böyle değil. (Çev.)

215

Az ötede, bir başlık yazarını, Iona'lı Magnus'u gördüm; parşömeni süngertaşıyla kazımış, şimdi de, az sonra yüzeyini cetvelle düzeltmek üzere, tebeşirle yumuşatıyordu. Onun yanında bir başkası, Toledo'lu Rabano, parşömeni masanın üstüne gerip iki yanına metal bir uçla incecik delikler delmiş, şimdi de aralarına incecik yatay çizgiler çiziyordu. Az sonra bu iki sayfa renkler ve biçimlerle dolacak, kakma mücevherlerle pırıl pırıl parlayan bir kutsal andaca dönüşecekti. Bu iki rahip cennette geçirecekleri saatleri yeryüzünde yaşıyorlar, dedim kendi kendime. Yeni kitaplar üretiyorlardı -tıpkı zamanın onarılmaz bir biçimde aşındıracağı kitaplara benzeyen... Bunun için de, kitaplığı hiçbir yeryüzü kuvveti yıl-dıramazdı; canlı bir şeydi o... Ama mademki canlı bir şeydi, bilginin riskine niçin açık olmamalıydı?

Benno'nun istediği, belki Ve-nantius'un da istemiş olduğu bu muydu yoksa?

Şaşkın, kendi düşüncelerimden korkmuş hissediyordum kendimi. Belki de, bütün gelecek yıllar boyunca, yalnızca Kural'ı titizlik ve alçakgönüllülükle uygulaması gereken -sonraları, kendi kendime başka soru sormaksızın, çevremde dünya bir kan ve çılgınlık fırtınasına gittikçe daha derinlemesine gömülürken yaptığım da buydu - bir çömeze uygun düşmüyordu bu düşünceler.

Kahvaltı saati gelmişti. Aşçılarla artık arkadaş olduğum mutfağa gittim; yemeklerin en iyilerinden verdiler bana.

216

Üçüncü Gün ÖĞLE

Adso, Salvatore'nin, birkaç sözcükle özet/enemeyecek, ama onu uzun ve kaygılı düşüncelere salacak itiraflarını dinliyor.

Yemeğimi yerken, aşçıyla barıştığı açıkça anlaşılan Salvato-Ve'nin, bir köşede koyun etiyle pişirilmiş bir böreği keyifle mideye indirdiğini gördüm. En küçük bir kırıntı bile düşürmeden, ömründe hiç yemek yememiş gibi yiyor, bu olağanüstü olgu için Tanrı'ya şükrediyormuş gibi görünüyordu.

Bana göz kırparak o garip diliyle, oruç tuttuğu tüm o yılların acısını çıkarmak için yediğini söyledi. Ona sorular sordum. Havanın berbat olduğu, sık sık yağmur yağdığı, tarlaların çürüdüğü, her şeye öldürücü mikropların bulaştığı bir köyde geçen acıklı çocukluğunu anlattı bana. Anladığıma göre her mevsim taşkınlar olurdu; tarlalarla arklar yok olurdu; bir kile tohum eker, yarım kilo ürün alırdın; sonra o da yok olur giderdi. Beylerin yüzleri bile yoksullarınki gibi sarıydı; gerçi yoksullar beylerden daha çok ölüyorlardı ama, dedi Salvatore, belki de (gülümsedi), sayılan daha çoktu da ondan... Bir kile tohum on beş paraydı, bir kilo buğday da altmış para; vaizler dünyanın sonunun geldiğini söylüyorlardı, ama Salvatore'nin anasıyla babası ve dedesiyle ninesi eskiden de çok dinlemişlerdi bu masalı; bu yüzden de, dünyanın sonunun her an gelebileceği sonucuna varmışlardı. Tüm kuş leşlerini ve bulabildikleri tüm pis hayvanları yedikten sonra, birinin mezarları kazıp ölüleri çıkarmaya başladığı söylentisi yayılmış köyde.

Salvatore, bu "horrıeni malissimi"nin1 cenazelerin ertesi günü, mezarlıkta toprağı tırnaklarıyla nasıl kazdıklarını, bir güldürü oyuncusuymuş gibi büyük\>ir ustalıkla anlatıyordu. "Hımm!" diyerek, kıymalı böreğe

1. (Çok kötü insanlar) (Çev.)

217

dişlerini geçirdi, ama yüzünde ölü eti yiyen umarsız bir insanın yüz buruşturmasını görüyordum. Sonra bazıları, ötekilerden daha kötü olanlar, toprağı kazmakla yetinmeyerek, tıpkı eşkiya gibi ormanda pusu kurup yolculara baskın veriyorlardı. "Kırt!" dedi Sal-vatore, bıçağı boğazına götürerek, sonra da

"Hammm!" İçlerinde en kötüleriyse, oğlan çocuklarına yaklaşıp bir yumurta ya da elmayla kandırıyorlar, sonra da onları yalayıp yutuyorlardı; ama önce pişiriyorlardı diye açıkladı Salvatore ciddi ciddi. Köye gelip az bir para karşılığında pişmiş et satan bir adamdan söz etti; hiç kimse bu talihin nedenini anlayamıyordu; sonra papaz bunun insan eti olduğunu söylemiş, öfkeden çılgına dönen kalabalık adamı parça parça etmişti. Ama aynı gece köylülerden biri gidip öldürülen kurbanın mezarını kazmış, yamyamın etini yemiş, bunun üzerine olay açığa çıkınca köy halkı da onu öldürmüş.

Ama Salvatore yalnızca bu öyküyü anlatmadı. Kırık dökük sözcüklerle, beni taşra ve İtalyan lehçelerinden az da olsa bildiklerimi anımsamaya zorlayarak, doğduğu köyden kaçışının ve dünyanın dört bir yanında başıboş dolaşmasının öyküsünü anlattı bana. Anlattığı öyküde, daha önce yol boyunca tanıdığım ya da rastladığım birçok kimseyi tanıdım; öyle ki, aradan bunca zaman geçtikten sonra, ondan önce ya da ondan sonra tanıdığım ve şimdi yorgun zihnimde düzleşip tek bir imge oluşturan kimselerin başlarından geçeiı serüvenleri ve işledikleri suçları da onlara yormadığımdan emin değilim.

Gerçekten, altınıınanısını dağın anısıyla birleştirerek, bir altın dağ kavramını oluşturabilen imgelemin gücüdür bu.

Yolculuğumuz boyunca, William'in sık sık "basit insanlar"dan söz ettiğini işittim; bazı rahiplerin yalnız halkı değil, aynı zamanda bilgisizleri belirtmek için kullandıkları bir terim. Bu, bana hep geniş kapsamlı bir anlatım gibi görünmüştür; çünkü İtalyan kentlerinde, bilgilerini halk diliyle ortaya koysalar da, kilise mensubu olmayan, ama bilgisiz de olmayan tüccar ve zanaatçılara rastladım. Hem ona bakılırsa, o sıralarda yarımadayı yöneten zorbaların bazıları tanrıbilim, tıp, mantık bilmiyorlardı; Latince de bilmiyorlardı, ama kesinlikle basit ya da bilgisiz değildiler. Bu nedenle, basit insanlardan söz ederken, üstadımın bile oldukça basit bir kavram kullandığına inanıyorum. Ama Salvatore'nin basit olduğu kuşku 218

götürmez. Yüzyıllar boyu açlığa ve beylerin zorbalığına boyun eğmiş bir kırsal bölgeden geliyordu.

Basitti, ama aptal değildi. Başka bir dünyanın özlemini çekiyordu; anladığıma göre, evden kaçtığında, bu dünya, gövdesinden bal sızdıran ağaçlarda, peynir tekerlerinin ve hoş kokulu sosislerin yetiştiği Cockaigne1 ülkesi gibi görünüyordu gözüne.

Bu umuda kapılarak, Salvatore, bu dünyayı (bana öğretildiği gibi), haksızlığı bile, çoğu kez tasarımını kavrayamadığımız nesnelerin dengesini korumak için Yazgı'nın önceden düzenlediği bir gözyaşı beldesi olarak kabullenmeyi yadsırcasına, anayurdu Mon-ferrato'dan Liguria'ya, oradan da Provence'dan geçip yukarıya, ,-r Fransa Kralı'nın topraklarına değin çeşitli ülkelerde dolaşmış.

Salvatore dilenerek, çalıp çırparak, hastaymış gibi yaparak dünyayı dolaşmış; geçici olarak bir beyin hizmetine girmiş, sonra gene ormana ya da dağ yollarına vurmuş. Bana anlattığı öyküden, daha sonraki yıllarda, Avrupa'da gittikçe daha çok dolaştıklarını gördüğüm serseri güruhunun arasında gözümün önüne getirdim onu: sahte rahipler, şarlatanlar, dolandırıcılar, dalavereciler, dilenciler, baldırıçıplaklar, cüzamlılar, sakatlar, göçmenler, gezginler, halk ozanları, yurtsuz papazlar, gezgin öğrenciler, üçkâğıtçılar, . malûl askerler, kâfirlerden kaçan gönlü kırık gezgin Yahudiler, deliler, fermanların hışmına uğramış kaçaklar, tek kulakları kesik hırsızlar, eşcinseller ve bunlar arasında gezgin zanaatçılar, dokumacılar, kazancılar, sandalyeciler, bileyciler, döşemeciler, duvarcılar ve her türlü düzenbazlar, serseriler, haytalar, hergeleler, tabansızlar, hinoğluhinler, hilekârlar, hainler, sefiller, ciğeri beş para etmezler, kutsal mevkileri alıp satan kilise meclisi üyeleri ve papazlar, dolandırıcılar, geçimlerini başkalarının saflığından yararlanarak sağlayanlar, sahte buyruk ve papalık mührü yapanlar, para karşılığında günah bağışlayanlar, kilise kapılarında yatan yalancı inmeliler, manastırlardan kaçan serseriler, kiliselerdeki kutsal andaçları satanlar, af satanlar, kâhinler ve falcılar, karabüyücüler, üfürükçüler, sahte dilenciler, her türlü zina işleyenler, rahibelerle genç kızları kandırarak ya da zor kullanarak bozanlar, bedenleri su toplamış, saralı, basurlu, damla hastalığına yakalanmış ya da 1. İnsanın hiç para harcamadan yaşayacağı düşsel bolluk ülkesi. (Çev.) 219

yaralıymış gibi görünenler ya da zararsız deliler. Aralarında, ermişlerin sadaka çağrılarını anımsayan, ürkmüş insanlardan yiyecek ya da para koparmak için onulmaz yaralan varmış gibi gövdelerine dolak saranlar, ileri derecede ince hastalığa yakalanmış izlenimi yaratmak için ağzılarını kan rengi bir maddeyle dolduranlar, eli ya da ayağı tutmazmış gibi yapan serseriler, ellerinde gereksiz değnekler, sara, uyuz, ur ya da şişleri varmış gibi sargılar saran, safran boyası süren, ellerinde ütüler, başları sargılı, pis kokular saçarak kiliselere süzülenler ve birden alanlarda düşüp bayılıveren, ağızlarından salyalar akıtan, gözleri dışarı uğramış, burunlarından böğürtlen ve unutmabeni çiçeğinin özsularmdan yapılmış kanlar fışkıran serseriler vardı: Ekmeğinizi açlarla bölüşün, evsiz barksızları evinizde barındırın; İsa'yı ziyaret ediyoruz, İsa'yı barındırıyoruz, İsa'yı giydiriyoruz; çünkü tıpkı suyun ateşi arıtması gibi, sadaka da günahlarımızı arıtır.

Anlatmakta olduğum olaylardan çok sonra, Tuna boyunda, tıpkı cinler gibi kendilerine özgü adları ve altsınıfları olan bu şarlatanların çoklarını gördüm; hâlâ da görürüm.

Dünyamızın yolları boyunca akıp giden bir çamur seli gibiydiler; inançlı vaizler, yeni kurbanlar arayan sapkınlar, anlaşmazlık kışkırtıcıları karışıyordu aralarına. Dilenci vaizlere karşı çıkan -yoksulluğu yayıp uygulayabilecek basit insanların akımlarından her zaman korkan- Papa Ioannes'in kendisi oldu; çünkü, diyordu, bunlar, üstünde boyalı resimler bukınan bayraklar taşıyarak, vaaz vererek, zorla para toplayarak meraklıları kendilerinden yana çekiyorlardı. Kutsal değerleri alıp satan yoz Papa, yoksulluğu yayan dilenci rahipleri, toplumdan atılmışlar ve hırsızlarla bir tutmakta haklı mıydı? O günlerde İtalya yarımadasında dolaşmış olduğumdan, bu konuda kesin görüşlerim yoktu; Altopascio rahiplerinin vaaz verirken aforoz tehdidinde bulunduklarını ve günah bağışlamaya söz verdiklerini, para için çalan, kardeş

kanı döken, adam öldüren ve yalan yere yemin edenlerin suçlarını bağışladıklarını işitmiştim; düşkünlerevlerinde her gün sayısı yüzü bulan âyinler okunduğu, bunların karşılığında bağış topladıkları a/e bunların geliriyle iki yüz yoksul kıza çeyiz düzdükleri inancını yayıyorlardı. Rieti ormanında bir tariki dünya gibi yaşayan ve tensel edimin günah olmadığının doğrudan doğruya Kutsal Ruh tarafından kendisi-

ne açıklanmış olmasıyla övünen rahip Paolo Zoppo'dan söz edildiğini işitmiştim; bacılar dediği kurbanlarını baştan çıkarıyor, onları çıplak etlerinin kırbaçlanmasına boyun eğmeye zorluyor, içlerinden beşine yerde bir haç biçiminde diz çöktürüyor, sonra da onları Tanrı'ya sunuyor ve barış öpücüğü dediği öpücüğü istiyordu onlardan. Ama bu doğru muydu? Aydınlanmış oldukları söylenen bu münzevilerle, yarımadanın yollarında gerçekten tövbe ederek dolaşan, kötülüklerinden ve hırsızlıklarından ötürü şiddetle suçladıkları kilise mensupları ve piskoposların hoşlanmadıkları yoksul bir yaşam süren rahipler arasında nasıl bir bağ vardı?

Salvatore'nin anlattıklarından, daha önce kendi deneyimle- rimden öğrendiklerimle birleşince, bu ayrımlar gün ışığına çıkmıyordu: Her şey her şeyle aynı gibi görünüyordu. Bazan Salvatore, öyküsünü anlattığı Ermiş Martin'in kendilerini iyileştirmesinden, böylece de onları geçim kaynaklarından yoksun bırakmasından korktukları için, onun tansıklar yaratan bedeninden kaçan Toura-ine'li sakat dilencilerden biri geliyordu bana; Ermiş, sınıra varmadan, acımasızca onların günahlarını bağışlamış, kol ve bacaklarını yeniden kullanabilmelerini sağlayarak kötülükleri için onları cezalandırmış gibi görünüyordu. Ama bazan da, o güruh arasında yaşarken, toplum dışı da olsa Fransisken vaizlerinin sözlerini nasıl dinlediğini ve sürdüğü yoksul ve serseri yaşamın asık suratlı bir zorunluluk olarak değil, neşeli bir adama eylemi olarak alınması gerektiğini anladığını ve adlarını doğru telâffuz edemediği, öğretilerini olmayacak terimlerle betimlediği tövbekarların gruplarına katıldığını anlatırken, rahibin yabanıl yüzü tatlı bir ışıltıyla parlıyordu. Onun, Patarenlere, Valdensiyenlere, belki de hatta Katarlara, Arnold'culara, Umiliati'ye rastladığı ve dünyayı dolaşırken, gezginci durumunu bir kutsal görev saydığı, bir gruptan ötekine geçerek, yavaş yavaş daha önce midesi için yapmış olduğu şeyi şimdi Tanrı için yaptığı sonucunu çıkardım.

Ama bunu nasıl ve ne kadar süreyle yapmıştı? Anlayabildi-ğimce, otuz yıl kadar önce, Toscana'da bir Minorit manastırına girmiş, orada tarikata girmeksizin Ermiş Francesco'nun binişini giymişti. Sanırım yersiz yurtsuz bir gezgin olarak bulunduğu tüm yerlerin ve benim ülkemin paralı askerlerinden Dalmaçya'nın Bo-gomillerine dek rastladığı tüm gezgin yoldaşların dilleriyle karıştı-

• . .221

rip konuştuğu kırık dökük Latince'yi de orada öğrenmiş. Manastırda, söylediğine göre, kendini tövbekar yaşamına adamış (Peniten-ziagite, diye aktardı bana, gözleri ışıl ışıl; William'in merakını uyandırmış

olan sözü bir kez daha duydum); ama anlaşılan, yanlarında kaldığı rahipler de fikirleri birbirine karıştırmışlardı; çünkü komşu kilisenin papazına öfkelenerek günün birinde evini basıp onu merdivenlerden aşağı yuvarlamışlar, günahkâr papazı öldürmüşler, sonra da kiliseyi yağmalamışlardı.

Bunun üzerine piskopos silahlı koruma birliklerini üstlerine salmış, rahipler dağılmışlar, Salvatore ise bir Fraticelli ya da dilenci Minorit takımıyla hiçbir yasa ya da disipline bağlı olmaksızın, yukarı İtalya'da uzun süre dolaşıp durmuş.

Oradan Toulouse bölgesine sığınmış, orada başından tuhaf bir serüven geçmişti; haçlıların büyük girişimlerinin öyküsünü işitip coşkuya kapılmıştı. Günün birinde, çobanlar ve halktan oluşan kalabalık bir yığın denizi geçip inanç düşmanlarına karşı savaşmak için toplanmışlardı. Bunlara Çobanlar deniyordu. Gerçekte istedikleri, kendi lânetli ülkelerinden kaçmaktı. Kafalarını yanlış kuramlarla dolduran iki önderleri vardı; davranışlarından ötürü kilisesinden kovulmuş bir papaz ve Benedikten tarikatından dönme bir rahip. Bunlar, cahil kimseleri öylesine çileden çıkardılar ki, babalarının istemine karşın on altısında oğlanlar bile alay alay artlarına takıldılar; sırtlarında bir sirtçantası, ellerinde bir değnek, beş parasız, tarlalarını bırakan kişiler, bir sürü gibi önderlerinin ardına düşmüş kocaman bir yığın oluşturuyorlardı. Artık ne akıl, ne haktanırlık, yalnız kaba güç ve canlarının istediği yönetiyordu onları. Sonunda özgür, adanmış toprakların belli belirsiz umuduyla böylesine bir araya gelmek esrikleştirdi onları. Ellerine geçeni yağmalayarak köylerden, kentlerden bir sel gibi akıyorlar, içlerinden biri tutuklanacak olsa, tutukevlerine saldırarak kurtarıyorlardı onu. Beylerin tutuklatmış oldukları birkaç arkadaşlarını kurtarmak için Paris kalesine girdikleri zaman karşı koymaya çalışan Paris rektörünü öldürüp merdivenlerden aşağı attılar, tutukevinin kapısını kırdılar. San Germano ovasında savaş

düzenine girdiler. Ama hiç kimse onlara karşı çıkma yürekliliğini gösteremedi; böylece Paris'ten çıkıp Aquitania'ya doğru yöneldiler. Orada burada karşılarına çıkan tüm Yahudileri öldürüyorlar, mallarını yağmalı-

222

yorlardı...

"Yahudileri niçin öldürüyorlardı?" diye sordum Salvatore'ye. "Niçin öldürmesinler?" diye yanıtladı.

Hayatı boyunca vaizlerden, Yahudilerin Hıristiyanlığın düşmanı olduklarını ve yoksul Hıristi-yanlardan esirgenen malları ellerinde topladıklarını öğrendiğini açıkladı bana. Piskoposların ondalık vergilerle mal edindiklerinin, bu nedenle Çobanlar'ın gerçek düşmanlarıyla savaşmadıklarının doğru olup olmadığını sordum. İnsanın gerçek düşmanları çok güçlü olursa, daha güçsüz düşmanlar seçmek gerektiği yanıtını verdi. Basit insanlara böyle denmesinin nedeni bu, diye düşündüm. Yalnız güçlüler, gerçek düşmanlarının kimler olduklarını her za-Jjnan açık seçik olarak bilirler. Beyler Çobanlar'ın, mallarını tehlikeye düşürmelerini istemiyorlardı; bu yüzden de, Çobanlar'ın önderlerinin, en büyük servetin Yahudilere ait olduğu fikrini yaymaları onlar için büyük bir şanstı.

Yahudilere saldırma fikrini yığınların kafasına kimin soktuğunu sordum ona. Salvatore anımsamıyordu.

Yığınların toplanıp bir sözün ardına takılarak, hemen bir şey elde etmek istedikleri za-man, aralarından hangisinin konuştuğunun hiçbir zaman bilinemeyeceğine inanıyorum. Önderlerinin manastırlarda ve katedral okullarında eğitildiklerini, Çobanlar'ın anlayabilecekleri sözcüklere dökseler bile, beylerin dilini konuştuklarını düşündüm. Hem Çobanlar Papa'nın nerede olduğunu bilmiyorlardı, ama Yahudilerin nerede olduklarını biliyorlardı. Sonuç olarak, yılgın Yahudilerin topluca sığındıkları Fransa Kralı'nın yüksek ve kocaman kulesini kuşattılar. Kulenin duvarlarından dışarı çıkan Yahudiler taş ve sopalarla yiğitçe ve acımasızca kendilerini savundular. Ama Çobanlar kulenin kapısını ateşe verdiler, Yahudileri duman ve alevlerle kuşattılar. Kendilerini kurtaramayan Yahudiler, sünnetsizlerin elinde ölmektense, kendilerini öldürmeyi yeğ tutarak, içlerinden en yürekli görünenden kendilerini kılıçtan geçirmesini istediler. O da kabul etti; beş yüz kadarını öldürdü. Sonra Yahudi çocuklarıyla birlikte kuleden çıktı ve Çobanlar'dan kendisini vaftiz etmelerini istedi. Ama Çobanlar, "Kendi insanlarını kılıçtan geçirdin, şimdi de ölümden kurtulmak istiyorsun, öyle mi?" dediler; onu parça parça ettiler, ama çocuklara dokunmadılar; onları vaftiz ettiler. Sonra yol boyunca birçok kanlı soygunlar yaparak Carcassonne'a 223

doğru yöneldiler. O zaman Fransa Kralı çok ileri gittiklerini söyleyerek onları uyardı ve geçtikleri her kentte onlara karşı konmasını buyurdu; Yahudilerin de, Kral'ın adamlarıymış gibi savunulmasını duyurdu...

Fransa Kralı o noktada niçin Yahudilere karşı böyle anlayışlı olmuştu? Belki de, Çobanlar'm krallık topraklarında neler yapabileceklerinden ve sayılarının çok artmasından kuşkulanmaya başlamıştı.

Yahudilere karşı acıma duymasının nedeni, hem onların işledikleri suçlara ağlamaları için iyi bir nedendi, Çobanlar'ın yok edilmesinin ve tüm iyi Hıristiyanların işledikleri suçlara ağlamaları için iyi bir neden bulmalarının gerekmesiydi. Ama her zaman Hıristiyan inancının düşmanı olan Yahudileri savunmanın doğru olmayacağını düşünen birçok Hıristiyan Kral'a boyun eğmedi. Birçok kentte, Yahudilere aşırı faiz ödemek zorunda kalmış olan orta halli insanlar, Çobanlar'ın, zenginliklerinden ötürü onları cezalandırmasından hoşnuttu. O zaman Kral Çobanlar'a yardım edilmemesini, yardım edenlerin ölüm cezasına çarptırılmalarını buyurdu. Oldukça büyük bir ordu toplayıp onlara saldırdı; çoğu öldürüldü, kimileri kaçıp ormanlara saklanarak canlarını kurtardılar; ama orada çetin koşullar altında öldüler. Çok geçmeden kökleri kazındı. Kralın generali onları yakalayıp cesetleri sonsuza değin örnek olsun ve hiç kimse ülkenin erincini bozma yürekliliğini kendilerinde bulamasın diye en yüksek ağaçlara yirmişer otuzar astı.

İnanılmaz olan, Salvatore'nin bana bu öyküyü en erdemli bir girişimi betimlercesine anlatmasıydı.

Gerçekten de Salvatore, bu sözde Çobanlar kalabalığının amacınin İsa'nın mezarını ele geçirmek ve onu kâfirlerden kurtarmak olduğu inancını değiştirmedi; bu güzel işin, daha Fransa Kralı Ermiş Louis'nin saltanatında, Münzevi Pierre ve Ermiş Bernard zamanında gerçekleştirildiğine bir türlü inandıramadım onu. Herhalde Salvatore kâfirlere bir türlü ulaşamadı; çünkü bir an önce Fransa topraklarından uzaklaşmak zorundaydı. Novara bölgesine gittiğini anlattı; ama orada olup bitenler konusunda çok belirsiz şeyler söyledi. Sonunda, tam Papa'nın kovuşturduğu birçok arkadaşının yakılmaktan kurtulmak için başka tarikatların manastırlarına sığınarak tarikat değiştirmeye çalıştıkları sırada Casale'ye vardı; oradaki Minorit manastırına kabul edildi (sanırım Remigio'ya burada rastladı). Tıpkı Uberti-

224

no'nun bize anlatmış olduğu gibi. Salvatore (gerek dürüst olmayan amaçlarla, gerek İsa sevgisiyle dolaşırken kutsal amaçlarla yaptığı), el becerisi isteyen işlerdeki uzun deneyimi sayesinde, kilerci tarafından hemen onun yardımcılığına getirildi. Tarikatın debdebesine pek ilgi duymaksızın, mutfağın yönetimi ve giderleriyle ilgilenerek, çalmadan gönlünce yiyip içeceği ve yakılmaksızın Tanrı'yı övebileceği bu yerde yıllardır kalmış olmasının nedeni de buydu.

İki lokma arasında ondan öğrendiğim öykü buydu; kendi kendime, neyi uydurduğunu, neyi suskunlukla geçiştirdiğini sordum.

Yalnızca deneyiminin kendine özgü oluşundan ötürü değil, başına gelenler bana o günlerin İtalya'sını büyüleyici ve anlaşıl->"5[ maz kılan birçok olay ve devinimin görkemli bir özeti gibi göründüğü için merakla baktım ona.

Bu konuşmadan ortaya çıkan neydi? İşlediği suçun bilincine varmaksızın, kendi türünden birisini öldürebilen bir serüvencinin imgesi. Ama o sıralarda kutsal yasaya karşı işlenen tüm suçlar bana birbirinin aynı gibi görünüyorduysa da, konuşulduğunu işittiğim olguların bazılarını daha o zaman anlamaya başlıyor; bir insan kalabalığının neredeyse kendinden geçmişçesine bir coşkuyla, Şeytan'm yasasını Tanrı'nın yasasının yerine koyarak, bir kıyama girişmesi ile, bir bireyin soğukkanlılıkla, tasarlayarak, sessizlik içinde bir suç işlemesinin başka başka şeyler olduğunu görüyordum. Bana öyle geliyor ki, Salvatore böyle bir suçla lekelenmiş olamazdı.

Öte yandan, Başrahip'in üstü kapalı sözleriyle ilgili birşeyler öğrenmek istiyordum; hakkında hemen hemen hiçbir şey bilmediğim Fra Dolcino düşüncesi bir saplantı haline gelmişti bende. Oysa hayaleti iki gündür işittiğim birçok konuşmanın çevresinde dola-şıyormuş gibi görünüyordu.

Bu nedenle Salvatore'ye birdenbire, "Yolculuklarında hiç Fra Dolcino'ya rastladın mı?" diye sordum.

Tepkisi çok tuhaf oldu. Gözlerini, sanki olduklarından daha iri açabilirmiş gibi, kocaman kocaman açtı; ardarda haç çıkardı, bu kez gerçekten anlamadığım bir dilde bölük pörçük sözler mırıldandı. Ama bunlar bana yadsıma sözleri gibi göründü. O zamana değin, sempati ve güvenle, dostça diyebileceğim bir bakışla bak-Gülün Adı

225/15

mıştı bana. Ama o anda neredeyse düşmanca baktı. Sonra bir bahane uydurarak gitti.

Artık dayanamıyordum. Adını işitende yılgınlık uyandıran bu rahip kimdi? Bunu öğrenme isteğinin pençesinde daha çok kıvra-namayacağımı anladım. Aklımdan bir düşünce geçti. Ubertino! Onunla karşılaştığımız ilk akşam o da anmıştı bu adı; şu son yıllardaki Fraticello'ların ve öteki din adamlarının açık gizli, tüm yaşantılarıyla ilgili her şeyi biliyordu. Bu saatte onu nerede bulabilirdim? Kuşkusuz, kilisede, dualara gömülmüş. Bir anlık bir özgürlüğe sahip olduğumdan oraya gittim.

Onu bulamadım; aslında akşama dek bulamadım onu. Böylece merakımı gideremedim; çünkü o sırada şimdi anlatmam gereken başka olaylar oluyordu.

226

Üçüncü Gün İKİNDİ

William Adso'ya büyük sapkınlık ırmağından, saf insanlann kilisedeki işlevinden, evrensel yasaları öğrenme konusundaki kuşkularından söz ediyor; sanki ayraç içindeymişçesine Venantius'un bıraktığı kara büyü ibaretlerini • nasıl çözdüğünü anlatıyor.

William'i demirci ocağında Nicola'yla birlikte işlerine dalmış çalışırken buldum. Tezgâhın üstüne, başlangıçta belki de pencere camı parçaları olarak düşünülmüş, minicik yuvarlaklar dizmişler, bunların bazılarını aletlerle istenen kalınlığa indirgemişlerdi. William onları gözlerinin önüne tutup inceliyordu.

Nicola ise uygun camların takılacağı çatalı yapmaları için demircilere buyruk veriyordu.

William, o an'a dek en uygun camlar zümrüt renginde olduğu ve parşömenleri çayırlık gibi görmek istemediği için öfkeyle ho-murdanıyordu. Nicola demircileri denetlemeye gitti. William çeşitli yuvarlakları denerken, Salvatore'yle aramızda geçen konuşmayı ona anlattım.

"O adamın çeşitli deneyimleri olmuş," dedi. "Belki gerçekten Dolsiniyenlerin yanında kalmıştır. Bu manastır gerçek bir dünya; Papa Ioannes'in elçileriyle rahip Michele de gelince tam olacağız."

"Üstadım," dedim, "artık hiçbir şey anlamıyorum."

"Hangi konuda Adso?"

"Önce sapkın gruplar arasındaki ayrımlar konusunda. Ama bunu sonra soracağım size. Şimdi aklımı karıştıran sorun, ayrım sorununun kendisi. Ubertino'yla konuşurken, ona tüm sapkınlarla Ortodoksların aynı olduklarını kanıtlamaya çalıştığınız izlenimini edindim. Ama sonra, Başrahip'le konuşurken, bir sapkınla başka bir sapkın arasında ve bir sapkınla bir Ortodoks arasındaki ayrımı 227

ona açıklamak için uğraştınız. Yani, Ubertino'yu temelde aynı olan insanları başka başka gördüğü için, Başrahip'iyse temelde ayrı olanları bir tuttuğu için kınadınız."

William bir an için camları masanın üstüne koydu. "Sevgili Adso," dedi, "şimdi bazı ayrımları belirlemeye çalışalım; bu ayrımı yaparken, Paris okulunun terimlerini kullanabiliriz pekâlâ. Şimdi: Diyorlar ki, bütün insanlar özde aynı biçime sahiptirler, yanılıyor muyum?"

"Elbette doğru," dedim, bilgimle övünerek, "İnsanlar hayvandır, ama akıllıdırlar, insanın ayırıcı özelliği gülme yeteneğidir."

"Çok güzel. Ama Tommaso, Bonaventura'dan farklıdır; Tom-maso şişman, Bonaventura ise zayıftır; aynı biçimde, Hugh kötü, Francesco iyi olabilir. Aldemar ağırkanh, Agilulfo öfkelidir. Yanılıyor muyum?"

"Kuşkusuz, öyle."

"Bu şu demektir: İnsanlar maddesel biçimleri bakımından özdeştir, ama eğreti ya da yüzeysel biçimleri bakımmdan farklıdırlar."

"Kuşkusuz, öyle."

"Öyleyse, Ubertino'ya, aynı insan yapısının, karmaşık işlemlerle, hem iyilik, hem de kötülük sevgisini yönettiğini söylerken, onu insan yapısının özdeş olduğuna inandırmaya çalışıyorum. Öte yandan, Başrahip'e, bir Katar'la bir Valdezyen arasında fark olduğunu söylerken, onların öze ilişkin olmayan özelliklerinin değişik olduğunda direniyorum. Bunda direnişinin nedeni şu: bir Valdez-yen'e bir Katar'ın özellikleri yorulduğunda, yakılarak cezalandırılabilir; bunun tersi de olabilir. Bir insan yakıldığı zaman, onun bireysel özü yakılmış ve somut bir varoluş biçimi olan, bu nedenle de onun varlığını sağlamış olan, en azından Tanrı'nın gözünde, özde iyi olan şey hiçliğe indirgenir. Bu, sana farklılıklar üstünde direnmek için yeterli bir neden gibi görünmüyor mu?"

"Evet efendim," diye yanıtladım, heyecanla. "Şimdi niçin böyle konuştuğunuzu anladım; felsefenizi takdir ediyorum!"

"Benim felsefem değil bu," dedi William, "iyi olup olmadığını da bilmiyorum. Önemli olan senin anlamış

olman. Şimdi ikinci soruna gelelim."

"Sorun şu," dedim, "hiçbir işe yaramaz biriyim ben. Valdez-228

yenler, Katarlar, Lyons'lu yoksullar, Umiliati, Beginolar, Lom-bardlar, Joachim'çiler, Patarenler, Havariler, Yoksul Lombard-lar, Arnold'cular; William'cılar Özgür Ruh'a inananlar ve Lucifer'çileri birbirinden ayırdedemiyorum artık. Ne yapmalıyım?"

"Ah, zavallı Adso," diye güldü William, sevecenlikle enseme vurarak, "hiç de haksız değilsin! Son iki yüzyıldır, hatta daha da önceden beri, şu bizim dünyamız hoşgörüsüzlük, umut ve umutsuzluk fırtınalarıyla kasılıp kavruldu sanki... Ya da hayır, bu iyi bir benzetim değil. Kocaman, görkemli bir ırmak düşün; toprağın sağlam olduğu güçlü yatağında kilometrelerce akıp gidiyor; ırmağın kıyılarının, sağlam toprağın nerede olduğunu biliyorsun. Bir an gelir, bu ırmak çok uzun bir zaman, çok geniş bir alanda aktığı, tüm ırmakları kendi içinde yok eden denize yaklaşmakta olduğu için yorgun düşmüş, artık ne olduğunu bilmez. Kendi kendisinin deltası olur. Bir ana kolu hâlâ varlığını sürdürebilir, ama birçok kol ondan ayrılıp her yöne dağılır, kimileri yeniden birbirine karışır; artık neyin neden çıktığını anlayamazsın; bazan hâlâ ırmak olanla, çoktan deniz olanı ayırdedemezsin..."

"Benzetiminizi anlıyorsam, ırmak Tanrı'nın kenti ya da doğruların krallığıdır; bininci yıl yaklaşmaktadır ve bu belirsizlik içinde artık ayakta kalamıyor; yalancı ve gerçek peygamberler doğuyor, her şey Armageddon'un yer alacağı büyük ovaya doğru akıyor..."

"Düşündüğüm tam bu değildi. Ama biz Fransiskenler arasında, üçüncü bir çağın ve Kutsal Ruh'un yeniden egemen olacağı düşüncesinin her zaman canlı kaldığı doğrudur. Hayır, ben sana, yüzyıllar boyu tüm toplumun, Tanrı'nın kullarının varlığıyla özdeş olan kilisenin gereğinden çok zenginleştiğini, kabardığını, içinden geçtiği tüm toprakların süprüntülerini birlikte taşıdığını ve arılığını yitirdiğini anlatmaya çalışıyordum. Gerçekte deltanın kollan, ırmağın denize, daha doğrusu arınma anına olabildiğince çabuk ulaşmasına yardımcı olur. Ama yaptığım kötü bir benzetme; sana yalnızca, ırmak artık ortada olmayınca, sapkınlık kollarının ve yenilenme akımlarının sayısının nasıl arttığını ve nasıl birbirlerine karıştıklarını anlatmaya yarıyordu. Dilersen, bu kötü benzetime, diri bir güçle ırmağın iki yakasını yeniden kurmaya çalışan birinin imgesini de ekleyebilirsin. Deltanın bazı kolları kum ve çamurla dolar, bazıları yapay kanallarla yeniden ırmağa yöneltilir, bazılarının 229

da akmasına izin verilir, çünkü her şeyi kısıtlı tutmak olanaksızdır; hem bir ırmağın, izlediği yolun bütünlüğünü sağlamak, kimliğini korumak istiyorsa, suyunun birazını yitirmesi daha iyidir."

"Hiçbir şey anlamaz oldum."

"Ben de. Benzetimlerle konuşmayı beceremem. İyisi mi bu ırmak öyküsünü unut. Az önce adlarını sıraladığın akımların çoğunun en az iki yüzyıl önce doğduklarını ve daha şimdiden öldüklerini, kimilerininse daha yeni olduklarını anlamaya çalış..."

"Ama sapkınlardan söz edilirken, tümü birlikte adlandırılıyor."

"Doğru, sapkınlığın yayılma biçimlerinden biri bu; yok edilme biçimlerinin de."

"Gene anlamıyorum."

"Tanrım, ne zor. Pekâlâ. Tut ki gelenekleri düzeltmek isteyen birisin; yoksulluk içinde yaşamak için bazı arkadaşlarını bir dağın tepesinde topluyorsun. Bir süre sonra birçok insan uzak ülkelerden Kalkıp sana geliyorlar, seni bir peygamber ya da yeni bir havari sayıyorlar ve izinden gidiyorlar. Bunlar gerçekten şenin için ya da söylediklerin için mi geliyorlar?"

"Bilmem, umarım öyledir. Başka niçin gelsinler?"

"Çünkü babalarından, başka reformcuların öykülerini, az çok yetkin toplulukların söylencelerini

dinlemişlerdir; bunun şu, şunun bu olduğuna inanırlar."

"Böylece her akım başkalarının ç®cuklarına kalıtım yoluyla

mı geçer?"

"Elbette, çünkü reformcuların ardına takılanların büyük bir çoğunluğu, hiçbir öğreti incelikleri olmayan saf insanlardır. Buna karşın, sağtöre geleneklerini düzeltme akımları, değişik yer ve biçimlerde ve farklı öğretilerle doğar. Katarlarla Valdezyenler çoğu kez birbirine karıştırılır. Valdezyenler, Kilise içinde tinsel bir reform yapılmasını öngörüyorlardı. Katarlar ise başka bir kilise, başka bir Tanrı ve sağtöre anlayışı öngörüyorlardı. Katarlar, dünyanın birbirine karşıt iyi ve kötü güçlere ayrıldığına inanıyorlardı; bu nedenle de kusursuz insanların saf inançlılardan ayrıldığı bir kilise kurmuşlardı; kendilerine özgü âyinleri ve töreleri vardı; neredeyse bizim Kutsal Ana Kilise'miz gibi çok katı bir hiyerarşi kurmuşlardı; hiçbir erk biçimini ortadan kaldırmayı bir an için bile düşün-230

rnuyonaruı. ou Ud sana, yuuctıuıtım, lujjıarv jouijjiwmni, ıı,uuıu beylerin de Katarlar'a niçin katıldıklarını açıklar. Dünyayı düzeltmeyi de düşünmüyorlardı; çünkü onlara göre iyiyle kötü arasındaki karşıtlık hiçbir zaman ortadan kaldırılamazdı. Oysa Valdezyenler ve onların yanı sıra Arnold'cular ve Yoksul Lombardlar, tam tersine, yoksulluk ülküsüne dayalı farklı bir dünya kurmak istiyorlardı; toplum dışına itilmişleri aralarına alarak topluca, ellerinin emeğiyle yaşamalarının nedeni buydu. Katarlar kilisenin âyinlerini yadsıyorlardı. Valdezyenler ise âyinleri değil, yalnızca papaza günah çıkartmayı yadsıyorlardı."

"Öyleyse neden birbirine karıştırılıyorlar ve aynı zararlı otlar -mış gibi söz ediliyor onlardan?"

"Sana anlattım: Onları yaşatan şeyle öldüren şey aynıdır. Akımlar, başka akımlara kapılmış, bütün akımların aynı başkaldırı ve aynı umut dürtüsünden kaynaklandığına inanan saf insanlarla gelişir, sonra birinin yanlışlarını ötekine yükleyen sorgucular tarafından yok edilirler; bir akımın bir kesimine bağlı olanlar bir suç işleyecek olurlarsa, bu suç tüm akımların tüm kesimlerine bağlı olanlara yüklenecektir.

Akılcı açıdan söylemek gerekirse, sorgucular çelişik öğretileri bir araya getirdikleri için haksızdırlar; başkalarının haksızlığına göre de haklıdırlar; çünkü; söz gelimi, bir kentte Arnold'cu bir akım ortaya çıktığı zaman, başka yerlerdeki Katarlar ya da Valdezyenler de oraya yönelirler. Fra Dolcino'nun havarileri, din adamlarının ve beylerin maddesel varlıklarının ortadan kaldırılmasını öngörüyorlardı; birçok şiddet eyleminde bulundular; Valdezyenler şiddete karşıdırlar, Fraticello'lar da öyle. Ama Fra Dolcino zamanında, onun grubunda daha önce Fraticel-li ya da Valdezyenlerin öğretilerini benimsemiş olan birçok kimsenin bulunduğuna kuşkum yok. Saf insanlar kendi kişisel sapkınlıklarını seçemezler, Adso; ülkelerinde vazeden, köylerinden gelip geçen ya da alanlarında duraklayan adama sıkı sıkıya tutunurlar. Düşmanları da bunu sömürür. Halkın gözlerine, aynı zamanda hem cinsel hazzı yadsıyan hem de bedensel birleşmeyi öngören tek bir sapkınlık sunmak iyi bir vaaz tekniğidir: Sapkınları sağduyuya aykırı şeytanca bir çelişkiler yumağı gibi gösterir."

"Demek aralarında hiçbir çelişki yok; bir Joachim'ci ya da Tinci olmak isteyen saf bir insanın Katarların eline düşmesi ya da

231

bunun tam tersi Şeytan'm işi mi?"

"Hayır, öyle değil. Baştan başlayalım, Adso. İnan, kendimin de doğrusunu bildiğime inanmadığım bir şeyi açıklamaya çalışıyorum sana. Bence yanlışlık, önce sapkınlığın ortaya çıktığına, sonra da saf insanların onlara katıldıklarına ve lanetlendiklerine (kendi kendini lanetlediklerine) inanmakta.

Gerçekteyse, önce saf insanların durumu gelir, sonra sapkınlık."

"Nasıl yani?"

"Tanrı'nın kulları hakkında açık seçik bir fikrin var. İyi koyunlarla kötü koyunlardan oluşan, kutsal dünyanın yorumcuları olan din adamlarının yol göstericiliği altında çoban köpekleri, savaşçılar, daha doğrusu dünyasal erk, yani İmparator ve beyler tarafından dizginlenen büyük bir sürü. Görünüm çok açık."

"Ama doğru değil bu. Çobanlar köpeklerle savaşır, çünkü ikisinin de birbirinin haklarında gözü vardır."

"Doğru; sürünün yapısını belirsiz kılan da bu işte. Birbirlerini parçalamaktan başka bir şey düşünmeyen köpeklerle çobanlar artık sürüyü korumuyorlar. Bir bölüğü dışarıda kalıyor bu sürünün."

"Nasıl dışarıda?"

"Kenarda. Köylüler gerçek anlamda köylü değiller; çünkü toprakları yok, ya da olanca toprakları onları beslemeye yetmiyor. Yurttaşlar gerçek anlamda yurttaş değiller; çünkü bir lonca ya da esnaf birliğine üye değiller; onlar başkalarının tuzağına düşebilecek küçük insanlardır. Kırsal alanlarda cüzamlılar gördüğün oldu mu hiç?"

"Evet, bir kez yüz tanesini bir arada görmüştüm. Biçimleri bozulmuş, etleri ağarmış, çürüyüp dökülüyor, koltuk değneklerine dayanmış, gözkapakları şiş, gözleri kanlı. Ne konuşuyorlar, ne de bağınyorlardı; fareler gibi ayaklıyorlardı."

"Hıristiyanlar için onlar başka insanlardır; sürünün kıyısında kalan insanlar. Sürü onlardan nefret eder, onlar da sürüden. Herkesin kendileri gibi cüzama yakalanmasını, ölmesini isterler."

"Evet, Kral Mark'la ilgili bir öykü anımsıyorum; güzel Isot-ta'yı ölüme mahkûm etmek zorunda kalmış, tam yakılmak üzere odunların üstüne çıkarılacağı sırada cüzamlılar gelmişler; Krala yakılmanın hafif bir ceza olacağını, ondan daha kötü bir ceza olduğunu söylemişler. Sonra, Isotta'yı bize verin, bizim olsun, hastalığı- |

mız isteklerimizi tutuşturuyor, onu cüzamlılarınıza verin, diye bağırmışlar. Sızlayan yaralarımıza yapışmış şu paçavralara bakın. Yanınızda sincap kürküyle astarlanmış zengin giysilere ve takılara bürünmüş olan o kadın, cüzamlıların sarayını görünce, kümeslerimize girip bizimle yatınca, o zaman işlediği günahın tam anlamıyla bilincine varacak ve bu güzelim odun yığınını düşünüp esef edecek!"

"Görüyorum ki, bir Benedikten çömezi olarak tuhaf şeyler okumuşsun," diye takıldı William. Kızardım, çünkü bir çömezin sevi öyküleri okumaması gerektiğini biliyordum; ama Melk manastırında biz gençler arasında bunlar dolaştırılıyor, biz de geceleri tonum ışığında okuyorduk onları. "Ama önemi yok," diye sürdürdü William. "Ne demek istediğini anladım. Toplum dışına itilmiş cüzamlılar her şeyi kendileriyle birlikte yıkıma sürüklemek isterler. Böylece, onları ne denli toplum dışına itersen, o denli kötü olurlar; onları ne denli senin yıkımım isteyen bir hortlak sürüsü gibi görürsen, o denli toplum dışı olurlar. Ermiş

Francesco bunu anladı; ilk işi gidip cüzamlılar arasında yaşamak oldu. Toplum dışına itilenleri yeniden onlarla bütünleştirmedikçe, Tanrı'nın kullarını ¦ değiştirmek olanaksızdır."

"Ama siz başka toplum dışı kişilerden söz ediyorsunuz, sapkın akımları oluşturan cüzamlılar değil ki."

"Sürü, en geniş halkadan en yakın çevresine dek bir dizi eş-merkezli daireden oluşur. Cüzamlılar genel olarak bir dışlama göstergesidir. Ermiş Francesco bunu anladı. O yalnız cüzamlılara yardım etmek istemiyordu; öyle olsaydı, davranışı yalnızca cılız ve güçsüz bir acıma davranışına indirgenmiş olurdu.

Onun anlatmak istediği başka bir şeydi. Kuşlara söylediklerini anlattılar mı sana?"

"A, evet, o güzel öyküyü duydum; Tanrı'nın o yumuşacık yaratıklarıyla arkadaşlık eden ermişi takdir ettim," dedim büyük bir heyecanla.

"Sana yanlış bir öykü anlatmışlar; daha doğrusu, bugün tarikatın yeniden oluşturmakta olduğu öyküyü anlatmışlar. Francesco kent halkı ve yöneticileriyle konuşmuş, onların kendisini anlamadıklarını görünce yürüyüp mezarlığa gitmiş; kuzgunlar, saksağanlar, şahinler, leşle beslenen yırtıcı kuşlarla konuşmaya başlamış."

"Ne korkunç şey!" dedim. "Demek iyi kuşlar değildi bunlar!"

232

233

"Alıcı kuşlardı onlar; dışlanmış kuşlar, tıpkı cüzamlılar gibi. Francesco İncil'deki şu sözleri düşünüyordu kuşkusuz: Güneşe doğru yükselmiş bir melek gördüm; ve o, güneşte uçan tüm kuşlara yüksek sesle dedi ki: Gelin; yüce Tanrı'nın büyük şölenine katılın; kralların etini, tribünlerin ve kendini beğenmişlerin etini ve atların ve onların üstüne binenlerin etini ve özgür ve tutsak küçük büyük tüm insanların etini yiyin!"

"Demek Francesco, toplum dışına itilmişleri başkaldırıya kışkırtıyordu?"

"Hayır, bunu isteyen biri varsa, o da Fra Dolcino ve ardından gidenlerdi. Francesco, başkaldırmaya hazır olan toplum dışına itilmişleri Tann'nm kullarına katılmaya çağırıyordu. Sürü yeniden toplanacaksa, sürü dışına itilmişlerin yeniden bulunması gerekliydi. Francesco başarılı olamadı; bunu büyük bir acılıkla söylüyorum. Dışlanmışları yeniden bütünleştirmek için kilise çevresinde eylem yapmak zorundaydı, kilise çevresinde eylem yapmak için de onun yasasının onayım alması gerekiyordu; bundan bir tarikat doğacak, tarikat da, ortaya çıkarken, kıyısında itilmişlerin yer aldığı bir çember imgesini yeniden oluşturacaktı. Şimdi toplum dışına itilmişleri yeniden çevrelerinde toplayan Fraticelli ve Joachim'çilerin neden ortaya çıktıklarını anlıyorsun, değil mi?"

"Ama biz Francesco'dan söz etmiyorduk; sapkınlığın nasıl saf insanlar ve toplum dışına itilmişlerin bir ürünü olduğundan söz ediyorduk."

"Doğru. Sürüden dışlananlardan s6V. ediyorduk. Yüzyıllar boyunca, Papa ve İmparator erk için giriştikleri savaşlarda birbirlerini parçalarken, dışlanmışlar gerçek cüzamlılar gibi kıyıda yaşamayı sürdürdüler; cüzamlılar, bunların, bu olağanüstü meseli anlayabilmemiz için Tanrı'nın düzenlediği bir simgesinden başka bir şey değildir; böyelce, 'cüzamlı' derken, 'dışlanmış, yoksul, saf, toplum dışına itilmiş, kırsal bölgelerden sökülüp atılmış, kentlerde aşağılanmış' kimseleri anlayacaktık. Ama biz anlamadık; cüzamın gizemi bir hortlak gibi üstümüze abandı; çünkü işaretlerin niteliğini anlayamadık.

Sürüden dışlanmış olsalar bile, onların tümü de İsa'nın sözüne dönerek köpeklerin ve çobanların davranışını suçlayacak ve bir gün onları cezalandırmaya söz verecek her vaazı dinlemeye ya da üretmeye hazırdırlar. Erk sahipleri her zaman anla-234

dılar bunu. Dışlanmışların toplumla yeniden bütünleştirilmesi, onların ayrıcalıklarının kısıtlanmasını gerektiriyordu; bu nedenle de, dışlandıklarının bilincine varan dışlanmışlar, öğretileri ne olursa olsun, sapkınlıkla damgalanıyorlardı. Dışlanmışlıklarının körleştir-diği bu insanlarsa, kendi adlarına, gerçekte hiçbir öğretiye ilgi duymuyorlardı. Sapkınlığın yanılgısı buradadır. Herkes sapkındır, herkes ortodokstur; bir akımın sunduğu inancın önemi yoktur; önemli olan sunduğu umuttur. Bütün sapkınlar bir dışlama gerçekliğinin bayrağıdır. Sapkınlığı kazı, altında cüzamlıyı bulursun. Sapkınlığa karşı girişilen her savaşın istediği tek şey şudur: cüzamlının olduğu gibi kalması. Cüzamlılara gelince, onlardan ne bekleyebilirin? Üçleme doğmasının ya da Aşai Rabbani âyininin tanımının ~he kadarının doğru, ne kadarının yanlış olduğunu ayırdetmelerini mi? Hadi canım, Adso, bu oyunlar biz okumuş adamlar içindir.

Basit insanların başka sorunları vardır. Hem unutma, bunların tümünü de yanlış yoldan çözerler. Bunun için sapkın olurlar."

"Peki, bazı insanlar niçin onları destekliyorlar?"

"Çünkü amaçlarına yarar bu; amaçları da seyrek olarak inançla ilgilidir; çoğu kez erki ele geçirmrye ilişkindir."

"Bunun için mi Roma Kilisesi kendisine karşı olanların tümünü sapkınlıkla suçluyor?"

"Bunun için. Kendi denetimi altına alabildiği ya da gereğinden çok güçlendiği, bu nedenle de karşısına

almak iyi olmayacağı için, kabul etmek zorunda kaldığı bir sapkınlığı Ortodoksluk sayması da bunun için. Ama bunun kesin bir kuralı yok; insanlara, koşullara bağlı. Bu, laik beyler için de geçerli. Elli yıl önce, Pado-va komünü, her kim bir din adamını öldürürse, büyük bir para cezasına çarptırılmasını öngören bir buyruk çıkardı..."

"Olamaz!"

"Gerçekten. Din adamlarına karşı halkın nefretini körüklemenin bir yoluydu bu; kent piskoposla savaş

halindeydi. Yıllar önce Cremona'da, İmparator'a bağlı olanların Katarlara niçin yardım ettiklerini şimdi anlıyorsun değil mi, inanç nedeniyle değil, Roma Kilisesi'ni güç durumda bırakmak için. Bazan kent meclisleri, sapkınları, İncil'i halk diline çevirmeye yüreklendirirler; halk dili artık kentlerin dili oldu; Latince ise Roma'nın ve manastırların dili. Bazan da Valdezyenleri desteklerler; çünkü onlar kadın erkek, kü-235

çük büyük herkesin, ister aşağı tabakadan, ister yüksek tabakadan olsun, öğretmen ve vaiz olabileceklerini öne sürerler; çırak olan bir işçi on gün sonra ustası olabileceği birini arar..."

"Böylece, din adamlarının yerine başka kimselerin konama-masını sağlayan ayrımı ortadan kaldırıyorlar! Ama öyleyse, aynı kent meclisleri niçin sapkınlara karşı çıkıp onların yakılması için kiliseye yardım ediyorlar?"

"Çünkü sapkınların sayılarının artmasının, halk diliyle konuşan laiklerin ayrıcalıklarını da tehlikeye sokabileceğinin bilincine varıyorlar. 1179'da toplanan Lateran Konseyi'nde (görüyorsun, yüz „ elli yıl öncesine ilişkin olaylar bunlar), Walter Map, o budala, bilgisiz Valdezyenlere güvenilecek olursa neler olabileceği konusunda uyanda bulundu. Eğer doğru anımsıyorsam, Walter Map, onların belli bir oturma yerleri olmadığını, çıplak İsa'nın izinde, çıplak, yalınayak oradan oraya dolaşıp durduklarını, hiçbir şeyleri olmadığını, her şeye ortaklaşa sahip olduklarını söyledi. En alçakgönüllü noktadan başlıyorlar, çünkü toplum dışına itilmişlerdir; ama onlara gereğinden çok yer açarsanız, herkesi iterek dışarıya atarlar. Bu nedenle kentler dilenci tarikatlarını, özellikle de biz Fransiskenleri tutuyorlardı; çünkü biz tövbe gereksinimi ile kentsel yaşam; kilise ile alım satım işlerinden başka bir şey düşünmeyen kentsoylular arasında uyumlu bir denge sağlanmasına izin veriyorduk..."

"Tanrı sevgisiyle alım satım sevgisi arasında uyum sağlanabildi mi, peki?" »

"Hayır, tinsel yenilenme akımları engellendi; Papa'nın tanıdığı bir tarikatın sınırlan içinde yönlendirildi.

Ama alttan alta sinsi sinsi akan şey yönlendirilemedi. Bir yandan hiç kimseye kötülüğü dokunmayan Flagellante akımlarına, bir yandan da Fra Dolcino'-nunki gibi silahlı çetelere, ya da Ubertino'nun sözünü ettiği Mon-tefalco rahiplerinin büyücülük törenlerine doğru aktı..."

"Ama kim haklıydı, kim yanıldı?" diye sordum, şaşkın.

"Kendi açısından herkes hem haklıydı, hem haksız."

"Ama," diye bağırdım, başkaldırıya varan bir taşkınlıkla, "niçin bir tavır almıyorsunuz, niçin bana gerçeğin nerede yattığını söylemiyorsunuz?"

William, üstünde çalıştığı camı ışığa tutarak bir süre sustu. Sonra camı masanın üstüne indirip camın altında bir alet gösterdi

236

bana. "Bak," dedi. "Ne görüyorsun?"

"Aleti; biraz daha büyük olarak."

"İşte: Yapabileceğimiz şey, dlsa olsa daha yakından bakmaktır."

"Ama alet hep aynı alet!"

Venantius'un elyazması da, bu camlar sayesinde onları okuduğum zaman gene aynı kalacak. Ama belki de onu okuduktan sonra gerçeğin bir bölümünü daha iyi öğreneceğim. Ve belki de manastırın yaşamını iyileştirebileceğiz."

"Ama bu yetmez ki!"

"Sandığından daha çok şey söylüyorum, Adso, Roger Ba-J. con'dan daha önce de söz etmiştim sana.

Belki de gelmiş geçmiş en akıllı adam değildi, ama bilim sevgisini esinleyen umudu beni her zaman büyülemiştir. Bacon, basit insanların gücüne, gereksinimlerine, tinsel buluşlarına inanıyordu.'

Yoksulların, dışlanmışların, budalaların ve okur yazar olmayanların çok kez Tanrı'nın ağzından konuştuklarına inanmasaydı, iyi bir Fransisken olamazdı. Onları yakından tanımış olsaydı, tarikata bağlı taşralılardan çok Fraticello'lara karşı uyanık olurdu. Basit insanlarda, çoğu zaman geniş kapsamlı, genel yasalar ortaya çıkarma çabaları içinde yiten okumuşlarda olmayan bir şey var. Bir bireyin sezgisi var onlarda. Ama bu sezgi tek başına yeterli değildir. Basit insanlar kendi gereceklerini belki de kilise bilginlerinden daha doğru olarak kavrarlar, ama onu düşüncesizce eylemler içinde yok ederler. Ne yapmalı? Basit insanları eğitmeli mi? Çok kolay, ya da çok güç bir şey bu. Hem sonra hangi bilgileri öğretmeli onlara? Abbone'nin kitap- ' lığındakileri mi? Fransisken üstatlar bu sorunu incelediler. Büyük Bonaventura, bilge kişilerin, basit insanların davranışları içinde saklı olan gerçeği kavramsal açıklığa kavuşturmaları gerektiğini söylüyordu..."

"Basit insanların yoksulluğa çağrılarını tanrıbilimsel kararlara dönüştüren Perugia Ruhani Meclisi ya da Ubertino'nun bilgince anıları gibi," dedim.

"Evet, ama gördüğün gibi bu çok güç oluyor, olduğu zaman da basit insanların gerçeği, güçlülerin gerçeğine dönüşmüş oluyor; yoksul yaşam süren rahipten çok, İmparator Ludwig'in işine yarayan bir gerçeğe. Onların yaşantısına nasıl yakın olunabilir, sözgeli-237

mi onların işevuruk erdemi, çalışma yeteneği, onların dünyasını dönüştürmek ve daha iyi kılmak için nasıl korunabilir? Bacon'un sorunu buydu. 'Quod enim laicali ruditate turgestic non habet ef-fectum nisi fortuito,'1 diyordu. Basit insanların yaşantılarının yabanıl ve denetlenemez sonuçlan vardır. 'Sed opera sapientiae certa lege vallantur et in fine debitum effıcaciter diriguntur.'2 Yani, pratik sorunlarla uğraşırken bile, ister mekanik, ister tarım, ister bir kentin yönetimi olsun, bir çeşit tanrıbilime gerek vardır. Ona göre yeni doğa bilimi, bilim adamlarının, doğal süreçlerin değişik bilgileri aracılığıyla, basit insanların düzensiz ama kendi tarzında gerçek ve doğru beklentiler yığınını yansıtan temel gereksinimlerini eşgüdümlü kılmaya yönelik yeni ve büyük girişimi olmalıydı. Yeni bilim, yeni doğal büyü. Ancak, Bacon'a göre, bu girişim kilise tarafından yöneltilmeliydi; ama ben bunu, onun zamanında din adamları topluluğunun bilim adamları topluluğuyla özdeşleştirilmesinden ötürü söylediğine inanıyorum. Bugün durum değişti; manastır ve katedrallerin dışında, hatta üniversitelerin bile dışında bilim adamları yetişiyor. Örneğin bu ülkede, yüzyılımızın en büyük filozofu bir rahip değil, laik biriydi.

Şu Floransa'lıdan söz ediyorum; şiirinden söz edildiğini işitmişsindir; hiç okumadım o şiiri, çünkü halk dilini anlamıyorum; bildiğimce pek de hoşuma gitmezdi; çünkü bizim yaşantılarımıza çok uzak olan şeylerden söz ediyor. Ama kanımca, öğeler, tüm kozmos ve devletlerin yönetimi hakkında bugüne değin bize sunulan en akıllıca şeyleri o yazdı. Bugün ben ve arkadaşlarım, insancıl sorunların yönetimi için, yasa yapmanın kiliseye değil, halk meclisine düştüğüne inanıyoruz; aynı şekilde, gelecekte bu yeni ve insancıl tanrıbilimi önermek de., bilim adamlarına düşecektir; bu tanrıbilim ise doğal felsefe ve pozitif büyüdür."

"Çok güzel bir girişim," dedim, "ama böyle bir şey olabilir mi?"

"Bacon buna inanıyordu."

"Ya siz?"

"Ben de inanıyorum. Ama buna inanmak için, basit insanla-1. (Lat.) Laiklerin kabaca şişirdikleri şeyler, şans yardım etmezse etkili olmaz. (Çev.) 2. Ancak, bilimsel yapıtlar belli bir yasayla geçerli kılınır ve etkili bir biçimde zorunlu sonuca yöneltilir.

(Çev.)

238

rın, biricik iyi sezgi olan birey sezgisine sahip olmakta haklı ol duklarından emin olmalıyız. Ama eğer bireyin sezgisi biricik iyi sezgiyse, iyi büyünün, onun aracılığıyla ve onu yorumlayarak işlevsel olacağı, evrensel yasaları yeniden oluşturmayı bilim nasıl başaracaktır?"

"Evet," dedim, "bunu nasıl yapabilir?"

"Artık ben de bilmiyorum. Oxford'da, şimdi Avignon'da bulunan arkadaşım Ockham'lı William'la birçok tartışmamız oldu. Zihnime kuşku tohumlan saçtı. Çünkü eğer yalnızca bireyin sezgisi doğruysa, aynı nedenler aynı sonuçlan doğurur önermesini ka-k nıtlamak güç olur. Tek bir beden, bir yerde soğuk ya da sıcak, tatlı ya da acı, ıslak ya da kuru olabilir; bir başka yerdeyse olmayabilir. Sonsuz yeni varlıklar yaratmaksızın tek parmağımı bile kıpırda-tamazsam, tüm nesneleri düzenleyen evrensel bağı nasıl ortaya çıkarabilirim? Çünkü böyle bir edimle, parmağımla tüm öteki nesnelerin konumu arasındaki ilişkiler değişir. Zihnim tek tek varlıklar arasındaki bağıntıları ilişkiler aracılığıyla algılar; ama bunun evrensel ve değişmez olduğunun güvencesi nedir?"

"Ama belli bir cam kalınlığının belli bir görme gücüne denk düştüğünü biliyorsunuz; bunu bildiğiniz için de, şimdi kendinize yitirdiğiniz camlar gibi camlar yapabiliyorsunuz; yoksa nasıl yapabilirdiniz?"

"Zekice bir yanıt, Adso. Gerçekten de benim geliştirdiğim önerme şu: Eşit kalınlık, kaçınılmaz olarak eşit görme gücüne denk düşer. Bu önermeyi ortaya attım; çünkü başka vesilelerle, aynı tip bireysel sezgilerim oldu. Kuşkusuz, bitkilerin sağaltma gücünü sınayan herkes, aynı türden tek tek bitkilerin hasta üzerinde aynı nitelikte eşit etkileri olduğunu bilir; bu nedenle de araştırmacı, belli tipten her bitkinin ateşli hastalara iyi geldiği ya da belli tipten her camın gözün görme yetisini eşit ölçüde artırdığı önermesini biçimlendirir. Bacon'un sözünü ettiği bilim kuşkusuz bu önermelere dayanıyor. Dikkat et, nesnelere ilişkin önermelerden söz ediyorum, nesnelerden değil. Bilim önermeler ve onların terimleriyle uğraşır; terimler de tekil nesneleri belirtirler. Anlıyorsun, değil mi, Adso, önermemin doğruluğuna inanmalıyım; çünkü onu deneyle öğrendim; ama ona inanmak için evrensel yasalar olduğunu varsaymalıyım. Ama onlardan söz edemiyorum; çünkü evrensel ya-239

odların ve kurulu bir düzenin var olduğu kavramının kendisi, Tan-n'nın bunların tutsağı olduğunu sezdirir; oysa Tanrı öylesine saltık bir biçimde özgür bir şeydir ki, eğer isterse isteminin tek bir edimiyle dünyayı değiştirebilir."

"Eğer doğru anlıyorsam, bir şey yapıyorsunuz ve niçin yaptığınızı biliyorsunuz, ama ne yaptığınızı, niçin bildiğinizi bilmiyorsunuz."

William'm bana beğenerek baktığını övünçle söylemeliyim. "Belki de öyledir. Ne olursa olsun, bu sana, inandığım halde, inandığım gerçek konusunda niçin böyle kararsız kaldığımı anlatır."

"Siz Ubertino'dan daha gizemcisiniz!" dedim, kötücüllükle.

"Belki de. Ama gördüğün gibi, doğanın nesneleri üstünde çalışıyorum. Yürütmekte olduğum soruşturmada da kimin iyi, kimin kötü olduğunu değil, dün gece yazı salonunda kimin bulunduğunu, gözlük camlarını kimin aldığını, karda bir başka gövdeyi sürükleyen bir gövdenin izlerini kimin bıraktığını ve Berengar'ın nerede olduğunu öğrenmek istiyorum. Bunlar olgulardır. Daha sonra onları birbirine bağlamaya çalışacağım - eğer yapabilirsem, çünkü hangi sonucun hangi nedenden doğduğunu söylemek güç. Bir meleğin araya girmiş olması her şeyi değiştirmeye yeterdi; böylece bir şeyin, başka

bir şeyin nedeni olduğunun kanıtlanamamasında şaşılacak bir şey yok. Gene de insan her zaman denemeli bunu; şimdi benim yaptığım gibi."

"Sizin yaşamınız çetin," dedim.

"Ama Brunellus'u buldum," diye bağırdı William, iki gün önceki at olayını anımsayarak.

"Öyleyse dünyanın bir düzeni var!" diye bağırdım ben de, zafer kazanmışçasına.

"Öyleyse, benim şu zavallı kafamda birazcık düzen var," diye yanıtladı William.

Tam o sırada Nicola, zafer kazanmışçasına, elindeki hemen hemen bitmiş bir çatalı göstererek yeniden içeri girdi.

"Bu çatal zavallı burnumun üstüne konunca," dedi William, "belki zavallı kafam daha da düzenli olur."

Bir çömez gelip Başrahip'in William'ı görmek istediğini ve onu bahçede beklediğini bildirdi. Üstadım deneylerini ertelemek zorunda kaldı ve hızlı hızlı buluşma yerine doğru yürüdük. Oraya 240

yaklaşırken William sanki unuttuğu bir şeyi ancak o anda anımsamış gibi elini alnına vurdu.

"Bu arada," dedi, "Venantius'un kabala işaretlerini çözdüm."

"Tümünü mü? Ne zaman?"

"Sen uyurken. Hem tümüyle ne kastettiğine bağlı. Mum ışığında beliren işaretleri çözdüm; senin kopya ettiklerini. Yunanca notlarmsa yeni camlarıma kavuşuncaya dek beklemeleri gerekecek."

"Peki? Finis Africae'nin giziyle mi ilgiliydi?"

"Evet, anahtar da oldukça kolaydı. Venantius, beş gezegen, on iki burç, iki ışık veren gök cismi ve dünya için de sekiz işaret kollanmış. Toplam yirmi işaret. Latin alfabesinin harfleriyle bağlantı kurmaya yeterli - 'unum' ve 'veluf sözcüklerinin baş harflerinin sesini belirtmek için aynı harfi kullanabileceğini düşünürsen1. Harflerin sırasına gelince, bunu biliyoruz. İşaretlerin sırası ne olabilir? Gökyüzünün düzenini düşündüm; burç kadranını en dış çembere koyarak. Böylece, Dünya, Ay, Merkür, Venüs, Güneş vb., sonra bunun ardından burç işaretlerini geleneksel sıralarına göre yerleştirdim, Sevil'li İzidor'un onları sınıflandırdığı gibi, Koç burcu ve ilkbahar noktasıyla başlayıp Balık burcuyla bitirerek.

Şimdi, bu anahtarı uygulamayı denersen, Venantius'un mesajı anlam kazanır."

Bana, büyük Latin harfleriyle, üstüne çevriyazıyla; Secretum finis Africae manus supra idolum age primimi et septimum de qua-tuor yazdığı parşömeni gösterdi.

"Açık değil mi?" diye sordu.

"Putun üstündeki el dördün birincisi ve yedincisi üstünde işler..." diye yineledim başımı sallayarak. "Hiç de açık değil!"

"Biliyorum, Venantius'un, idolum3 sözcüğüyle ne demek istediğini bilmemiz gerek. Bir imge mi, bir hayalet mi, bir resim mi? Sonra, birincisi ve yedincisi olan dört nedir? Bunlar ne yapılacak? Yerinden mi oynatılacak, basılacak mı, çekilecek mi?"

L Latince'de U harfi, başlangıçta V olup giderek U'ya dönüşmüştür. (Çev.) 2- (Lat,) Africa'nın sonunun gizi: Putun üstündeki el. dördün birincisinde ve yedincisinde iş-, ler. (Çev.)

3 Latince 'put' anlamına gelen idolum sözcüğü, Yunanca, (hayal, hayalet, hortlak, imge an-

•amlarına gelen) eidolon sözcüğünden gelir.

Gülün Adı

241/16

"Öyleyse hiçbir şey bilmiyoruz ve başlangıç noktamızdayız," dedim büyük bir düşkırıklığıyla. William durdu, pek de iyicil olmayan bir havayla bana baktı. "Oğlum," dedi, "Karşında, alçakgönüllü bilgisi ve Tanrı'run sonsuz gücüne borçlu olduğu azıcık yeteneğiyle, birkaç saatte yazanın kendinden başka herkese mühürlü olduğuna inandığı gizli bir şifreyi çözmeyi başarmış değersiz bir Fransisken var...

Sense, zavallı cahil yumurcak, tutmuş hâlâ başlangıç noktasında olduğumuzu söylemeye kalkışıyorsun."

Beceriksizce özür diledim., Üstadımın onurunu incitmiştim; oysa yaptığı çıkarsamaların hızından ve doğruluğundan ötürü ne denli böbürlendiğini biliyordum. William gerçekten de beğeniye değer bir iş

başarmıştı; kurnaz Venantius, buluşunu karanlık bir ' burç alfabesinin ardına gizlemekle kalmayıp çözülmesi olanaksız bir bilmece de tasarlamışsa, bu onun suçu değildi.

"Zarar yok, zarar yok, özür dileme," diye düşüncelerimin arasına girdi. "Ne de olsa haklısın. Henüz çok az şey biliyoruz. Hadi gidelim."

242

Üçüncü Gün GÜNBATIMI

Başrahip yeniden ziyaretçi/erte konuşuyor; William'in labirentin bilmecesini çözmek için bazı şaşıma fikiıieıi vardır; sonunda bunu çok mantıklı bir biçimde basanı: Sonra William'la Adso eritme peynir yerler.

¦ı.

a« Başrahip karanlık, kaygılı bir görünüşle bizi bekliyordu. Elinde bir kâğıt vardı.

"Conques Başrahip'inden şimdi bir mektup aldım," dedi, "Io-annes'in Fransız askerlerinin komutanlığına getirdiği ve elçilerin güvenliğinin sorumluluğunu verdiği adamın adını açıklıyor. Asker değil, saray mensubu da değil; aynı zamanda heyetin bir üyesi."

"Çeşitli niteliklerin az rastlanır bir biçimde bir araya gelme-- si," dedi William, tedirgin. "Kim bu adam?"

"Bernard Gui; Bernardo Gui de diyebilirsiniz."

William, ne benim, ne de Başrahip'in anlamadığı, kendi dilinde bir ünlem koyverdi. Belki de anlamadığımız hepimiz için iyi oldu; çünkü William'in ağzından çıkan sözcük açık saçık bir sözcük-müş

gibi çınladı.

"Bu iş hoşuma gitmedi," diye ekledi hemen. "Bernardo yıllarca Toulouse bölgesinde sapkınların başbelâsı kesildi; Valdezyenle-ri, Beghard'ları, Fraticelli ve Dominikenleri kovuşturmak ve yok etmekle görevli olanların yararlanması için, Pracüca offıcii inquisi-tionis heretice provitalis' adında bir de kitap yazdı."

"Biliyorum. Kitabı biliyorum; bir öğretim harikası."

"Bir öğretim harikası," diye kabul etti William. "Kitap geçmiş yıllarda Flandr'da ve burada, yukarı İtalya'da, ona birçok görev vermiş olan Papa Ioannes'e sunulmuş. Bernardo Galiçya'da piskoposluğa atandığı zaman bile piskoposluk bölgesinde hiç gö-

1. (Lat.) Sapkınların sorgulamasına ilişkin uygulama. (Çev.) 243

rünmedi; sorguculuk etkinliğini sürdürdü. Şimdi Lodeve piskoposluğuna çekildiğim sanıyordum, ama görülüyor ki Ioannes onu yeniden göreve çağırmış; hem de burada, Kuzey İtalya'da. Niçin başkası değil de Bernardo ve niçin silahlı kuvvetlerin sorumluluğunu almış olarak?"

"Bunun yanıtı şu," dedi Başrahip, "dün size açıkladığım tüm korkuları da doğruluyor. İyi biliyorsunuz ki

-bunu bana itiraf etmek istemeseniz de- İsa'nın ve kilisenin yoksulluğuna ilişkin, Pe-rugia Ruhani Meclisince öne sürülen görüşler, birçok tanrıbilim-sel kanıtla desteklense de birçok sapkın akımca çok daha az sakı-nımh ve çok daha az ortodoks bir biçimde öne sürülen görüşlerin aynı. Cesena'h Michele'nin -İmparator tarafından oluşturulan-görüşlerinin, Ubertino'nun ve Angelus Clarenus'un görüşleriyle aynı olduğunu göstermek hiç de zor değil. Bu noktaya kadar iki heyet görüş birliği içinde olacaklardır. Ama Gui daha fazlasını yapabilir, buna da yeteneği var: Perugia'nın öne sürdüğü savların, Fraticelli ya da Sözde Havariler'inkilerle aynı olduğunu öne sürmeye çalışacaktır. Buna katılıyor musunuz?"

"Gerçekten böyle midir, yoksa Bernardo Gui mi böyle olduğunu söyleyecek diyorsunuz?"

"Diyelim ki, böyle diyeceğini söylüyorum," diye onayladı Başrahip sakınımla.

"Ben de katılıyorum, ama bu önceden belliydi. Demek istiyorum ki, Bernardo olmasa bile bu noktaya gelineceği biliniyordu. Bernardo, olsa olsa, Ruhani Meclis'in yeteneksiz adamlarından daha etkin bir biçimde davranacak; onunla girişilecek tartışma da kaçınılmaz olarak daha incelikli olacaktır."

"Evet," dedi Başrahip, "Ama bu noktada dün ortaya attığımız sorunla yüzyüze geliyoruz. Eğer yarına dek iki, belki de üç cinayeti işleyen kişiyi ortaya çıkaramazsak, Bernardo'nun manastırın işlerini denetlemesine izin vermek zorunda kalacağım. Burada, açıklanmayan olayların geçmiş ve hâlâ da geçmekte olduğunu, Bernardo gibi bir adamdan (hem unutmayalım, karşılıklı anlaşmamız gereğince) gizleyemem. Yoksa (Tanrı esirgesin) bunu anladığı anda, yeni bir gizemli olay daha olacak olursa, bağıra bağıra ihanetten söz etmekte yerden göğe kadar haklı olacaktır..."

"Doğru," diye mırıldandı William, kaygılı. "Yapılacak hiçbir 244

şey yok. Dikkatli olmalıyız; gizemli katile karşı uyanık davranacak olan Bernardo'ya karşı biz de uyanık olmalıyız. Belki de iyi olur: Katille uğraşan bir Bernardo tartışmalara katılmak için daha az vakit bulur."

"Katili ortaya çıkarmakla uğraşan bir Bernardo, benim yetkim için bir çıbanbaşı olacaktır; bunu unutmayın. Bu uğursuz olay, ilk kez bu duvarlar arasındaki otoritemin bir bölümünden vazgeçmeye zorluyor beni; yalnız bu manastırın tarihinde değil, Cluny tarikatının tarihinde de yeni bir şey bu. Buna engel olmak için elimden gelen her şeyi yaparım. Yapılacak ilk iş de heyetleri kabul etmemek."

"Bu önemli karar üstünde düşüncelerini yüce efendimizden özellikle rica ederim," dedi William.

"Elinizde İmparator'un bir çağrı mektubu var; büyük bir heyecanla bizim..."

"Beni İmparator'a bağlayan şeyin ne olduğunu biliyorum," dedi Başrahip terslikle, "bunu siz de biliyorsunuz. Öyleyse, yazık ki geri çekilemeyeceğimi de biliyorsunuz. Ama bütün bunlar çok çirkin.

Berengar nerede, başına ne geldi? Ne yapıyorsunuz?"

"Ben uzun zaman önce bazı etkin soruşturmalar yürütmüş olan bir rahibim yalnızca. Gerçeğin iki günde ortaya çıkarılamaya- cağını biliyorsunuz. Hem bana nasıl bir yetki verdiniz? Kitaplığa girebiliyor muyum? Sizin otoritenizle desteklenmiş olarak, istediğim bütün soruları sorabilir miyim?"

"Cinayetlerle kitaplık arasında hiçbir ilişki göremiyorum," dedi Başrahip, öfkeli.

"Adelmo minyatüreüydü. Venantius çevirmen; Berengar ise kütüphaneci yardımcısı..." diye açıkladı William sabırla.

"Bu anlamda altmış rahibin tümünün de kitaplıkla ilişiği var, tıpkı kiliseyle olduğu gibi. Niçin kiliseyi araştırmıyorsunuz öyleyse? William Birader, siz burada, benim tarafımdan görevlendirilmiş olarak ve sizden bu soruşturmayı yürütmenizi rica ettiğim sınırlar içinde, bir soruşturma yapıyorsunuz. Bunun dışında, bu duvarlar arasında, Tanrı'dan sonra ve onun lütfuyla burada tek yetkili benim. Bu Bernardo için de geçerli olacak." "Hem," diye ekledi, daha yumuşak bir sesle, "Bernardo buraya özellikle toplantıya katılmak için gelmiyor da olabilir. Conques Başrahibi, bana onun İtalya'nın güneyine ineceğini yazıyor. Papa'nın, Poggetto Kardinali Bertrando'dan, Bologna'dan gelip papalık heyetinin başkanlığını üstlenmesini istediğini de yazıyor.

Belki de Bernardo buraya kardinalle buluşmak için geliyor."

"Bu, daha geniş bir açıdan bakıldığında, daha da kötü olur. Bertrando orta İtalya sapkınlarının başbelâsıdır. Sapkınlara karşı girişilen savaşın bu iki şampiyonunun karşılaşması, bu ülkede, sonunda bütün Fransisken hareketini içine alacak daha geniş bir saldırının habercisi olabilir..."

"Bundan İmparator'u derhal haberdar edeceğiz," dedi Başra-hip, "ancak o zaman tehlike yakın olmaz.

Tetikte olalım. Hoşçaka-lın."

Başrahip uzaklaşırken William bir süre sustu. Sonra bana, "Her şeyden önce, telâşa kapılmamaya çalışalım, Adso," dedi. Birçok ayrıntılı bireysel deneyim birikimini gerektiren durumlarda olaylar çabuk çözülmez. Ben laboratuvara dönüyorum; çünkü mercekler olmaksızın yalnızca elyazmasını okuyamamakla kalmam; bu gece kitaplığa gitmenin de bir anlamı olmaz. Git bak bakalım, Berengar'dan bir haber var mı?"

Tam o sırada Morimondo'lu Nicola çok kötü haberlerle koşa koşa yanımıza geldi. William'in onca umut bağladığı en iyi camı daha da inceltmeye çalışırken kırılmıştı. Onun yerine koyabileceği bir başka cam da, çatala yerleştirirken çatlamıştı. Nicola avutulmaz bir biçimde bize gökyüzünü gösterdi. Günbatımı vakti gelmiş, karanlık çöküyordu. O gün artfk çalışılamazdı. Bir gün daha yitirildi, dedi William acı acı (bana sonradan itiraf ettiğine göre), camcı ustasının gırtlağına sarılma isteğini bastırarak; oysa Nicola yeterince küçük düşmüştü.

Onu küçük düşmüşlüğüyle başbaşa bırakarak Berengar hakkında bilgi edinmeye gittik. Doğal olarak hiç kimse bulamamıştı onu.

Kendimizi bir çıkmazda hissediyorduk. Ne yapacağımızı bilmeden dehlizde biraz dolaştık. Ama az sonra William'in hiçbir şey görmüyormuş gibi gözlerini boşluğa dikerek dalıp gittiğini gördüm. Az önce binişinden haftalarca önce topladığını gördüğüm otlardan bir kökçük çıkarmış, sanki dingin bir uyarılma sağlıyormuş gibi çiğniyordu. Gerçekten de dalgın görünüyordu, ama zihninin 246

boşluğunda yeni bir düşünce kıvılcımlanmışçasına sık sık gözleri parlıyordu; sonra bir kez daha o kendine özgü ve etkin zihin körlüklerinden birine dalıyordu. Ansızın, "Kuşkusuz, insan..." dedi.

"Ne yapabilir?" diye sordum.

"Labirentte yolumuzu nasıl bulabileceğimizi düşünüyordum. Gerçekleştirmesi kolay değil, ama etkili olabilir... Önünde sonunda, doğu kulesinin içinden çıkılıyor; bunu biliyoruz. Şimdi tut ki bize kuzeyin nerede olduğunu bildiren bir makinemiz var. Ne olurdu?"

"Doğal olarak sağımıza doğru yürümek yeterdi; doğuya doğru gitmiş olurduk. Ya da ters yönde gitmek yeterdi; o zaman da i, güney kulesine doğru gittiğimizi bilirdik. Ama böyle bir mucize-'*- nin olduğunu varsaysak bile, labirent labirenttir; doğuya yönelir yönelmez doğru gitmemizi önleyen bir duvar çıkardı karşımıza; böylece gene yolumuzu yitirirdik..." dedim.

"Doğru, ama sözünü ettiğim makine olsaydı, hep kuzeyi gösterirdi; yönümüzü değiştirsek bile; üstelik hangi noktada olursak olalım, ne yöne döneceğimizi gösterirdi bize."

"Harika bir şey olurdu bu. Ama bunun için bu makineye sahip olmamız, onun da bize, güneşi ve yıldızları görmeden de. gece vakti ve kapalı yerde kuzeyi gösterebilmesi gerekirdi... Sizin Bacon'unuzun bile böyle bir makinesi yoktu sanırım!" Güldüm.

• "Yanılıyorsun," dedi William, "çünkü böyle bir makine yapıldı; bazı denizciler kullandılar bile. Onun yıldızlara ya da güneşe ihtiyacı yok; çünkü Severinus'un hastanesinde gördüğümüze benzer, demiri çeken olağanüstü bir taşın gücünden yararlanıyor bu makine. Bacon incelemiş onu; Maricourt Pierre adında bir Picard büyücüsü de birçok yararını anlatmış."

"Peki, siz yapmasını biliyor musunuz?"

"Yapmasına yapılır. Taş sayısız harikalar yaratmakta kullanılabilir; bu arada hiçbir dış güç olmaksınız sürekli olarak hareket eden bir makine de yapılabilir; ama en basit buluş Baylek el-Kaba-yakr adında bir Arap tarafından betimlenmiş. Su dolu bir kap alıp içinde demirden bir iğne saplanmış bir mantarı yüzdürürsün. Sonra iğne taşın özelliklerini kazanmcaya değin manyetik taşı daireler çizerek suyun yüzeyinde gezdirirsin. O zaman iğne -bir eksenin çevresinde dönebilseydi, taş da aynı şeyi yapardı -

ucu kuzeyi gös-

247

terecek biçimde kalır; elinde su dolu bir kapla dolaşırsan, iğne hep kutup yıldızına doğru döner. Kabın kıyısına, kutup yıldızına göre, doğu, güney, batı vb. işaretlersen, doğu kulesine varmak için kitaplıkta hangi yöne döneceğini hep bileceğini söylememe gerek yok..."

"Ne olağanüstü bir şey!" diye bağırdım. "Peki ama iğne niçin hep kuzeyi gösteriyor? Taş demiri çekiyor; bunu anladım; çok miktarda demirin taşı çekebileceğini de tasarlayabiliyorum. Demek ki...

demek ki kutup yıldızı yönünde dünyanın en uç sınırında büyük demir madenleri var!"

"Gerçekten de birisi böyle olduğunu öne sürdü. Ancak iğne tam çobanyıldızının yönünü göstermiyor; gökyüzü meridyenlerinin kesişme noktasını gösteriyor. Bu da, söylendiği gibi şunu gösterir: 'Hie lapis gerit in se similitudinem coeli'1 ve mıknatısın kutupları, eğimlerini yeryüzünün kutuplarından değil, gökyüzünün kutupla- 1 rından alır. Bu da, doğrudan doğruya özdeksel nedensellik söz konusu olmaksızın, uzaktan yönetilen bir edime güzel bir örnek oluşturur: Dostum Jandun'lu John'un, İmparator kendisinden Avignon'u yerin dibine batırmasını istemediği zamanlar uğraştığı bir sorun..."

"Öyleyse gidip Severinus'un taşıyla bir kap, biraz su, bir de mantar alalım..." dedim, heyecanla.

"Dur bir dakika," dedi William. "Bilmem neden, filozofların tanımına göre ne denli kusursuz olursa olsun, mekanik işlerliği bakımından kusursuz olan hiçbir makine görmedim ben. Oysa bir köylünün bugüne değin hiçbir filozofun betimlemediği orağı hep gerektiği gibi çalışır... Korkarım labirentte bir elde lamba, ötekinde su dolu bir kapla dolaşmak... Ama, dur! Aklıma başka bir şey geliyor. Labirentin dışında da olsak, makine kuzeyi gösterecekti, değil mi?"

"Evet, ama o zaman bize hiçbir yaran olmaz; çünkü güneş ve yıldızlar var..." dedim.

"Biliyorum, biliyorum. Ama eğer makine içeride de, dışarıda da işliyorsa, kafamız niçin öyle olmasın?"

"Kafamız mı? Elbette dışarıda işliyor; gerçekten de dışarı-

1. (Lat.) "Bu taş gökyüzüyle benzerlik gösterir.'(Çev.)

dayken Aedificium'un konumunu çok iyi biliyoruz! Ama içeri girince hiçbir şey anlamaz oluyoruz!"

"Doğru. Ama şimdi makineyi unut. Makineyi düşünmek, doğal yasalar ve düşünme yasalarımız üstüne

düşünmeye itti beni. Sorun şu: Aedifieium'u dışarıdan, içerideki gibi betimlemenin yolunu bulmalıyız..."

"Ama nasıl?"

"Dur bir düşüneyim, çok güç olmasa gerek..."

"Peki, dün sözünü ettiğiniz yöntem? Kömürle işaretler koyarak labirenti boydan boya geçmek istemiyor muydunuz?"

"Hayır," dedi, "düşündükçe daha az inandırıcı geliyor bana. İBelki de kurah iyi hatırlayamıyorum, ya da bir labirentte dolaşmak için, kapıda bir ipin ucunu tutarak bizi bekleyen iyi yürekli bir Arian gerekli. Ama böylesine uzun ip yok ki. Olsa bile (masallar çoğu kez gerçeği söyler), bir labirentten ancak bir dış

yardımla çıkabileceği anlamına gelirdi bu. Öyle bir yol bulmalı ki, dışsal yasalar içsel yasalarla aynı olsun. Tamam Adso, matematik biliminden yararlanacağız. İbni Rüşt'ün dediği gibi, yalnız matematik bilimlerde, bizce bilinen nesneler mutlak olarak bilinen nesnelerle özdeşleştirilebilirler."

"Görüyorsunuz ya, evrensel kavramların varlığını kabul ediyorsunuz."

"Matematik kavramlar zihnimizin öyle bir biçimde kurduğu önermelerdir ki, ister bu kavramlar doğuştan var olsun, ister matematik bilimi öteki bilimlerden daha önce bulunmuş olsun, her zaman gerçekmiş gibi işlerler. Kitaplık da matematik biçimde düşünen bir insan zihni tarafmdan yapılmıştır; çünkü matematik olmadan labirent yapamazsın. Bu nedenle biz de matematik önermelerimizi, kitaplığı yapanın önermeleriyle karşılaştırmalıyız; bu karşılaştırmadan bilim üretilebilir; çünkü matematik, terimler üstüne terimler kurma bilimidir. Neyse beni fızikötesi tartışmalara sürüklemeyi bırak. Hangi şeytan girdi içine bugün? Sen bunları bırak da, gözlerin iyi görüyor madem, bir kâğıt, bir levha, üstüne işaretler konabilecek bir şey al, bir de... uç... iyi, almışsın. Aferin, Adso. Şimdi hazır daha karanlık bastırmamışken gidip Aedificium'un çevresinde bir dolanalım."

Bunun üzerine Aedificium'un çevresinde uzun uzun dolaştık.

Yani doğu, güney ve batı kulelerini ve onları birleştiren duvarları uzaktan inceledik. Çünkü yapının geri kalanı uçuruma bakıyordu, ama simetri nedeniyle, gördüğümüz kısımdan daha değişik olmaması gerekiyordu.

William elimdeki levhaya kesin notlar aldırırken, her duvarda iki, her kuledeyse beş pencere olduğunu gördüğümüzü söyledi.

"Şimdi düşün," dedi üstadım. "Gördüğümüz her odanın bir penceresi vardı..."

"Yedi duvarlı olan odanın dışında," dedim.

"Bu da doğal, her kulenin ortasındaki odalar bunlar."

"Yedigen biçiminde olmayan penceresiz odalar da gördük."

"Onları unut şimdi. Önce kuralı bulalım, sonra kural dışı durumları açıklamaya çalışırız. Şimdi: Dışarıdan bakıldığında, her kulede beş oda, her duvarda, her biri tek pencereli iki oda var. Ama pencereli bir odadan Aedifıcium'un merkezine doğru ilerle-necek olursa, pencereli bir başka salona daha rastlanıyor. Bu da, içeride de pencereler olduğunu gösteriyor. Şimdi, ortadaki açıklığın, mutfaktan ve yazı salonundan görünen açıklığın biçimi nedir?"

"Sekizgen," dedim.

"Çok güzel. Bu sekizgenin her duvarında pekâlâ iki pencere olabilir. Bu demektir ki, sekizgenin her duvarında iki iç oda var. Doğru mu?"

"Peki, ya penceresiz odalar?" .

"Hepsi sekiz tane. Gerçekten de, her kuledeki yedi duvarlı iç salonun beş duvarı, kuledeki beş odaya açılıyor. Geri kalan iki duvar nereye bitişik? Dış duvarlar boyunca sıralanan odalara bitişik olamaz; yoksa o odalarda pencere olurdu; aynı nedenle, sekizgen, boyunca sıralanmış odalara da bitişik olamaz; hem çünkü, o zaman gereğinden çok uzun olurdu bu odalar. Kitaplığın yukarıdan bakıldığında nasıl görüneceğini gösteren bir taslak çizmeye çalış. Her kulede; yedigen biçimindeki odaya bitişik iki oda olması gerektiğini görürsün; bu iki oda, ortadaki sekizgen biçimindeki açıklığa bitişik iki odaya açılıyor."

Üstadımın önerdiği taslağı çizmeye çalıştım ve bir zafer çığlığı koyverdim. "Her şeyi biliyoruz artık! İzin verin sayayım... Kitaplıkta elli altı oda var; bunların dördü yedigen, elli ikisi az çok kare 250

biçiminde; bunların da sekizinin penceresi yok; yirmi sekizi dışarıya, on altısı ise içeriye bakıyor!"

"Dört kulenin her birinin ise dört duvarlı beşer odası var; birer de yedi duvarlı odası... Kitaplık, çeşitli ve olağanüstü anlamlar yüklenebilecek bir göksel uyuma göre yapılmış..."

"Olağanüstü bir buluş," dedim, "ama yönümüzü bulmak niçin böylesine güç?"

"Çünkü geçitlerin konumu hiçbir matematik yasaya uymuyor. Bazı odalardan birkaç başka odaya geçilebiliyor; bazılarındansa yalnızca bir odaya; bu durumda başka hiçbir yere açılmayan odalar yok mu diye sormalıyız kendi kendimize. Bunu, bir de güneşin durumuna bakarak bir ipucu çıkarılamayacağını düşünürsen (görüntülerle aynaları da buna eklersen) labirentin, içine giren birini nasıl şaşırtabileceğini anlarsın; hele bu kişi bir suçluluk duygusuyla zaten tedirginse. Dün gece yolumuzu bulamayınca nasıl bir umutsuzluğa kapıldığımızı düşün. Aşırı düzenle sağlanan aşırı karışıklık: Çok ince bir hesap olduğu görülüyor. Kitaplığı yapanlar büyük ustalarmış."

"Peki yönümüzü nasıl bulacağız?"

"Artık zor değil. Kitaplığın planına az çok uyması gereken çiz- diğinjıaritayla, birinci yedigen odaya girer girmez, iki kör odadan birine doğru yürüyeceğiz. Sonra, hep sağa dönerek, üç ya da dört oda sonra gene bir kuleye gireceğiz; bu ancak kuzey kulesi olabilir; sonra solda, yedigen biçimindeki salona bitişik başka bir kör odaya gireceğiz; bu oda, sağda, şimdi anlattığıma benzer bir yol bulmamızı sağlayacak. Sonunda batı kulesine varacağız."

"Evet, eğer bütün bu odalar bütün öteki odalara açılsaydı..."

"Doğru. Bunun için senin haritana gerek duyacağız; kör duvarları harita üstünde işaretleyeceğiz; nerelere saptığımızı bileceğiz. Bu güç olmayacak."

"Ama bunun başarılı olacağına emin miyiz?" diye sordum, şaşmış; çünkü her şey gereğinden çok kolay görünüyordu bana.

"Olacak," diye yanıtladı William. "Ommes enim causae effec-tuum naturalium dantur per lineas, angulos et figuras. Aliter enim impossibile est scire propter quid in illis,'" diye alıntıladı.

1- (Lat.) Çünkü bütün doğal sonuçların nedenleri, çizgiler, açılar ve biçimlerle kendini belli eder. Yoksa içlerinde tam olarak ne olduğunu bilmek olanaksızdır. (Çev.)

251

"Bunlar, Oxford'daki büyük üstatlardan birinin sözleri. Ama ne yazık ki henüz her şeyi bilmiyoruz.

Labirentin içinde nasıl kaybolmayacağımızı öğrendik. Şimdi kitapların odalara belli bir kurala göre mi dağıldıklarını öğrenmemiz gerekiyor. İncil'den alınmış ayetler de bize çok az şey söylüyor; birçoğu başka başka odalarda yinelense bile..."

"Üstelik havarinin kitabında elli altıdan çok daha fazla ayet bulabilirlerdi!"

"Hiç kuşku yok. Demek ancak bazı ayetler iyi. Tuhaf şey. Sanki elliden azmış, otuz ya da yirmiymiş

gibi... Hay Allah, Merlin'in sakalı!"

"Kimin sakalı?"

"Boşver, ülkemdeki büyücülerden biri... Alfabede kaç harf varsa o kadar ayet kullanmışlar! Kesinlikle böyle! Ayetlerin sözlerinin önemi yok. Önemli olan yalnızca baş harfleri. Her oda alfabenin bir harfiyle işaretlenmiş, hepsi bir arada, keşfetmemiz gereken bir metin oluşturuyorlar!"

"Resimli bir şiir gibi; haç ya da balık biçiminde!"

"Az çok; belki de kitaplığın yapıldığı sıralarda bu tür şiirler çok tutuluyordu."

"Peki ama, metin nereden başlıyor?"

"Şeritlerin en büyüğünden, giriş kulesindeki yedigen biçimindeki salondan... ya da... A, elbette kırmızıyla yazılmış cümlelerden!"

"Ama onlardan o kadar çok var ki!"

"Demek ki birçok metin var, ya da birçok sözcük. Şimdi haritanı daha güzel ve daha büyük olarak yeniden çiz; kitaplıkta dolaşırken yalnızca içinden geçtiğimiz odaları, kapıların ve duvarların (pencerelerin de) konumunu değil, bu odalardaki ayetlerin ilk harflerini de, elindeki uçla hafifçe işaretleyeceksin. İyi bir başlık yazarı gibi, kırmızı harfleri daha büyük yapacaksın."

"Peki ama nasıl oluyor da," dedim hayranlıkla, "kitaplığın gizemini içindeyken çözememiştiniz de, dışarıdan bakarak çözebildiniz?"

/ "Tanrı da dünyayı böyle bilir; çünkü onu yaratmadan önce dışarıdan bakıyormuşçasma zihninde tasarladı; dünyanın kuralını bilmiyoruz, çünkü onun içinde yaşıyoruz; onu yaratılmış olarak bulduk."

"Demek insan dışarıdan bakarak nesneleri tanıyabilir!"

"Sanat yaratılarını tanıyabilir; çünkü sanatçının işlemlerini aklımızdan geçirebiliriz; doğanm yaratılarını tanıyamayız ama; çünkü onlar bizim zihnimizin ürünü değildir."

"Ama kitaplık için bu yeterli, değil mi?"

"Evet," dedi William. "Ama yalnızca kitaplık için. Şimdi gidip dinlenelim. Yarın sabaha değin hiçbir şey yapamam; merceklerime umarım ancak o zaman sahip olacağım. Şimdi gidip yatsak iyi olur. Yarın erken kalkarız. Düşünmeye çalışacağım."

"Peki ya yemek?"

"Ha, elbette yemek. Yemek saati geçti. Rahipler akşam duasına başladılar bile. Ama belki mutfak hâlâ açıktır. Git birşeyler bul."

"Çalayım mı?"

"İste, Salvatore'den iste; senin arkadaşın o artık."

"Ama o çalacak!"

"Sen kardeşinin bekçisi misin?" diye sordu William, Kabil'in sözcükleriyle. Ama şaka yaptığını anladım; Tanrı büyük ve merhametlidir demek istiyordu. Bunun üzerine Salvatore'yi aramaya gittim; onu at

ahırlarının yanında buldum.

<rGüzel bir hayvan," dedim, Brunellus'u başımla işaret ederek, konuşmayı başlatmak için. "Binmek isterdim."

"No se puede. Abbonis est.1 Ama dörtnal gitmek için pulc-her2 bir at gerekmez..." İriyarı ama huysuz bir atı gösterdi. "Bu da suffucit3... Vide illuc, tertius equi4..."

Bana üçüncü atı göstermek istiyordu. Gülünç Latince'sine güldüm. "Peki, onu ne yapacaksın?" diye sordum.

Tuhaf bir öykü anlattı bana. Her atın, en yaşlı ve güçsüz hayvanın bile Brunellus kadar hızlı bir duruma getirilebileceğini söyledi. Yulafına ince ince doğranmış salep denen bir ot karıştırmalıy-mış; sonra da sağrılarını erkek geyik yağıyla yağlamalıymış. Sonra ata biniyormuşsun, mahmuzlamadan önce atın suratını doğuya

1. Olmaz. Abbone'nin. (Çev.)

2. (Lat.) Güzel.

3. (Lat.) Yeter.

4. (Lat.) Şuna bak; üçüncü ata.

253

çevirip kulağına üç kez, "Gaspar, Melkior, Merkizar" diye fısıldı-yormuşsun. Bunun üzerine at fırlıyor, Brunellus'un sekiz saatte gidebileceği yolu bir saatte alıyormuş. Hele atın koşarken çiğneyip öldürdüğü bir kurdun dişlerini de boynuna asarsan, hayvan yorulmak nedir bilmezmiş.

Bunu hiç deneyip denemediğini sordum ona. Çevremden dolaşıp yanıma geldi, pis kokulu soluğuyla kulağıma bunun çok güç olduğunu, çünkü salebin artık yalnız piskoposlar ve onların şpval-ye arkadaşlarınca yetiştirildiğini fısıldadı; bunu güçlerini artırmak için kullanıyorlarmış. Konuşmasını kesip, bu akşam üstadımın hücresinde bazı kitaplar okumak istediğini ve yemeğini orada yemeyi dilediğini söyledim.

"Olur," dedi. "Eritme peynir yaparım."

"Nasıl yapılır?"

"Facilis.1 Taze peyniri alırsın, çok da salça koymazsın; dört köşe lokma lokma ya da istediğin gibi kesersin. Postça,2 biraz but-tiro3 ya da domuz yağmı mangalda eritirsin. İçine attığın peynir yu-muşayınca, üstüne şeker ve tarçın ekersin. Sonra hemen sofraya götürürsün; çünkü sıcak sıcak yenmesi gerekir."

"Peki, git eritme peynir yap," dedim ona. Kendisini beklememi söyleyerek mutfağa doğru yürüyüp gözden kayboldu. Yarım saat sonra, üstü bir örtüyle örtülü bir tabakla geldi. Kokusu güzeldi.

"Al," dedi; bir de büyük ve yağ dolu bir kandil uzattı bana.

"Bu ne olacak?" diye sordum. *

"Sai-pas, moi,4" dedi, sinsi sinsi. "Filcisch tuo magister5 bu gece karanlık bir yere gitmek ister."

Salvatore'nin sandığımdan daha çok şey bildiği açıktı. Başka bir şey sormadım; yemeği William'a götürdüm. Yedik, sonra ben hücreme çekildim. En azından öyle göründüm. Gene Ubertino'yu bulmak istiyordum; gizlice kiliseye girdim.

1. Kolay.

2. Sonra.

3. Tereyağı.

4. Bilmiyorum. (Çev.)

5. Belki de üstadın.

254

Üçüncü Gün AKŞAM DUASINDAN SONRA

Ubertino, Fra Dolcino'mın öyküsünü anlatıyor. Adso bunun üzerine başka öyküleri anımsıyor ya da kitaplıkta okuyor; sonra savaş donanımına büıiin-müş bir ordu gibi güzel ve ürkütücü bir genç kızla karşılaşıyor.

Ubertino'yu Bakire Meryem yontusunun yanında buldum. Sessizce yanına gittim; bir süre (itiraf ederim) dua ediyormuş gibi yaptım. Sonra onunla konuşmak yürekliliğini gösterdim.

"Kutsal Peder," dedim ona, "sizden beni aydınlatmanızı ve bana öğüt vermenizi isteyebilir miyim?"

Ubertino bana baktı; sonra elimden tutarak ayağa kalktı, beni bir sıraya götürdü; ikimiz de oturduk.

Bana sıkı sıkı sarıldı, soluğunu yüzümde duydu.

"Sevgili oğlum," dedi, "bu zavallı günahkâr senin için elinden gelen her şeyi seve seve yapar. Seni kaygılandıran nedir? İstekler, değil mi?" diye sordu, neredeyse kendisi de istekle. "Tensel istekler mi?"

"Hayır," diye yanıtladım, kızararak, "olsa olsa zihinsel istekler; çok şey bilmek isteyen..."

"Bu kötü işte. Tanrı her şeyi bilir; biz onun bilgisine tapmalı-yız."

"Ama iyiyi kötüden ayırabilmeli, insan tutkularını da anlaya-bilmcliyiz. Ben bir çömezim, ama rahip ve papaz olacağım; kötülüğün nerede yattığını ve nasıl göründüğünü bilmeliyim; bir gün onu tanıyabilmek ve başkalarına da onu tanımayı öğretebilmek için."

"Bu doğru, oğlum. Peki, ne öğrenmek istiyorsun?"

"Zararlı sapkınlık otunu, Peder," dedim, inançla. Sonra bir solukta: "Başkalarını yoldan çıkaran kötü bir adamdan söz edildiğini duydum: Fra Dolcino diye biri."

Ubertino sustu, sonra karşılık verdi: "Doğru, William Bira-

¦';

255

der'le dün ondan söz ettiğimizi duydun; ama tatsız bir öykü bu, ondan söz etmek acı veriyor bana; çünkü (evet bu bakımdan bilmelisin bu öyküyü; ondan ders almak için), evet, ne diyordum, çünkü tövbe tutkusunun ve dünyayı arıtma isteğinin nasıl kan dökülmesine ve kıyıma yol açabileceğini öğretiyor." Omzumu kavrayışını gevşeterek oturuşunu değiştirdi; ama bana bilgisini, ya da kimbilir, belki de sıcaklığını iletmek istercesine bir elini hâlâ boynumdan çekmiyordu.

"Öykü, Dolcino'dan başlar," dedi, "altmış yıldan daha önce, ben daha çocuktum o zaman. Parma'daydı.

Gherardo Segarelli diye biri vaaz vermeye, herkesi bir tövbekar yaşamı sürmeye çağırıyor,

'penitenziagite' diye bağırarak sokaklarda dolaşıyordu; okumamış bir adamın söyleyişiydi bu;

'penitentiam agite, appropinqu-abit enim regnum coelorum,1 demek istiyordu. Ardından gelenleri havariler gibi davranmaya çağırıyor, tarikatına Havariler tarikatı adının verilmesini, adamlarının sadakayla yaşayan yoksul dilenci rahipler gibi dünyayı dolaşmalarını istiyordu..."

"Tıpkı Fraticello'lar gibi," dedim. "Bu, Efendimizin ve sizin Francesco'nuzun buyruğu değil miydi?"

"Evet," diye itiraf etti Ubertino, sesinde belli belirsiz bir duraksama ve bir iççekişle. "Ama belki de Gherardo abartıyordu. O ve çömezleri, papazların yetkisini, Aşai Rabbani'nin kutlanmasını, günah çıkarmayı tanımamakla ve başıboş dolaşmakla suçlandılar."

"Ama Tinci Fransiskenler de aynı şeyle suçlandılar. Bugün de Minoritler Papa'nın yetkesini tanımamak gerektiğini söylemiyorlar mı?"

"Evet, ama papazların yetkesini değil. Bizler de papazız. Bu şeyleri birbirinden ayırmak güçtür, oğlum.

İyiyi kötüden ayıran çizgi öylesine incedir ki... Gherardo bir yerde yanıldı; kendini sapkınlıkla lekeledi...

Minoritler'in tarikatına girmek istedi, ama bizim papazlarımız onu kabul etmediler. Günlerini kardeşlerimizin kilisesinde geçiriyordu; orada havarilerin ayaklarına sandalet giymiş, omuzlarına pelerin atmış resimlerini görünce saçlarını uzattı, sakal bıraktı, ayaklarına sandalet giydi, Minoritler gibi ip taktı; çün-1. "Tövbe edin, çünkü göklerin hükümdarlığı yaklaşıyor" (Çev.) 256

kü yeni bir tarikat topluluğu kurmak isteyen herkes, Ermiş Fran-' cesco'nun tarikatından mutlaka bir şey alır."

"Öyleyse doğru yoldaydı..."

"Ama bir yerde yanıldı... Ak bir tunik üstüne ak bir pelerine sarınmış, uzun saçlarıyla saf insanlar arasında ermişlik ünü kazandı. Bir küçük evini sattı; parayı alınca da, eski zamanlarda komün başkanlarının üstüne çıkıp söylev çektikleri gibi bir taşın üstüne çıktı; altın paralarla dolu küçük bir torbayı eline aldı; onları saçmadı, yoksullara da dağıtmadı; oralarda zar atan birkaç serseriyi çağırıp parayı ortalarına saçtı. 'Kim isterse alsın,' dedi. Bunun .^zerine serseriler paralan aldılar, gidip kumarda harcadılar; yaşaman Tanrı'ya küfrettiler; parayı onlara veren, sözlerini işitiyor, ama yüzü kızarmryordu."

"Ama Francesco da her şeyinden vazgeçmişti; bugün William'dan, onun gidip kuzgunlara, atmacalara, cüzamlılara, kendilerine erdemli diyen insanların toplumun dışına ittikleri ayaktakımı-na vaaz verdiğini dinledim..."

"Evet, ama Gherardo yanıldı; Francesco kutsal kiliseyi karşısı-- na almadı hiç; hem İncil yoksullara verin der, serserilere değil. Gherardo verdi ve karşılığında hiçbir şey almadı; çünkü o kötülere vermişti; kötü başladı, kötü sürdürdü, sonu da kötü oldu; çünkü topluluğu Papa X. Gregoire tarafından onaylanmıyordu."

"Belki de," dedim, "o, Francesco'nun tarikatını onaylayan Pa-pa'dan daha az geniş görüşlü bir papaydı..."

"Doğru, ama Gherardo bir yerde yanıldı; oysa Francesco, tam tersine, ne yaptığını çok iyi biliyordu.

Sonuç olarak, oğlum, ansızın Sözde Havari kesilen bu domuz ve inek çobanlan, Minorit rahiplerinin öylesine büyük çabalarla ve öylesine yiğitçe yoksulluk örnekleri vererek eğitmiş oldukları insanların sadakalarıyla, hiç ter dökmeden keyif içinde yaşamak istiyorlardı! Ama önemli olan bu değil," diye ekledi hemen. "Önemli olan şu: Hâlâ Yahudi olan havarilere benzemek için Gherardo Segarelli kendisini sünnet ettirdi; buysa Pavlos'un Galiçyahlar'a söylediği sözlere ters düşüyordu, biliyorsun, birçok ermiş

insan, gelecekte ortaya çıkacak olan Deccal'ın sünnetli ırktan olacağını öne sürüyor... Ama Gherardo daha da kötüsünü yaptı: Saf insanları çevresine toplayıp 'Hadi gelin benimle, bağa gidiyoruz,' diyordu; onu tanımayanlar da, onun

Gülün Adı

257/17

sanarak başkasının bağına giriyorlar, başkasının üzümlerini yiyorlardı..."

"Ama Minoritler özel mülkiyeti savunmuyorlardı," dedim küstahça.

Ubertino dik dik yüzüme baktı. "Minoritler yoksul olmak istiyorlar, ama hiçbir zaman başkalarından yoksul olmalarını istemediler. İyi Hıristiyalar'ın mallarına ceza görmeksizin göz* koyamazsın; sonra iyi Hıristiyanlar sana haydut damgasını vururlar. Ghe-rardo'ya da böyle oldu. Sonunda onun (dikkat et, doğru mu, değil mi bilmiyorum, ben de o kimseleri tanıyan rahip Salimbene'nin sözlerine dayanarak söylüyorum) isteminin gücünü ve erdenliğini sınamak için, cinsel ilişkide bulunmaksızın bazı kadınlarla yattığı söylendi; çömezleri de ona öykünmeye kalkışınca sonuç bambaşka oldu... Ama bunlar bir oğlan çocuğunun bilmemesi gereken şeyler; kadın Şeytan'ın arabasıdır... Gherardo, 'penitenzıagite' diye bağırmayı sürdürüyordu; ama çömezlerinden biri, Guido Putagio, grubun yönetimini ele geçirmeye çalıştı; Roma kilisesinin kardinalleri gibi, birçok atlıyla birlikte büyük bir tantana içinde dolaşıyor, har vurup harman savuruyor, şölenler veriyordu. Sonra tarikatın önderliğini ele geçirmek için birbirlerine düştüler; çok kötü şeyler oldu. Ama bütün bunlara karşın, birçok kimse Gherardo'ya katıldı; yalnızca köylüler değil, kentliler, lonca mensupları da; Gherardo onları çıplak İsa'nın izinden gidebilmeleri için çırçıplak soydurdu; dört bir yana vaaz vermeye gönderdi; kendisi de kendine sağlam iplikten kolsuz, beyaz bir yelek yaptırdı; onu giyince bir din adamından çok bir soytarıya benziyordu! Açık havada yaşıyorlar, ama arasıra kiliselerin kürsülerine tırmanarak inançlı halkın toplantısını bozuyorlar, vaizlerini kovuyorlardı; bir seferinde, Ravenna'daki Sant'Orso Kilisesi'nde bir çocuğu piskoposun tahtına oturttular. Kendilerinin, Fiore'li Gioacchino'nun öğretisinin kalıtçıları olduklarını söylüyorlardı..."

"Ama Fransiskenler de böyle yapıyorlar," dedim, "Borgo San Donnino'lu Gherardo da, siz de!" diye bağırdım.

"Sakin ol, oğlum. Fiore'li Gioacchino büyük bir peygamberdi; Francesco'nun kilisenin yenilenmesinin işaretini vereceğini ilk anlayan o oldu. Ama sözde peygamberler, onun öğretisini kendi çılgınlıklarına gerekçe olarak kullandılar; Segarelli yanında bir kadın peygamber gezdiriyordu; Tripia ya da Ripia diye biri; kendisine peygamberlik bağışlandığını öne sürüyordu. Düşünebiliyor musun, bir kadın?"

"Ama peder," diye karşı çıkmaya kalkıştım, "dün akşam Mon-tefalco'lu Chiara'nın ve Foligno'lu Angela'nın ermişliğinden söz eden sizdiniz..."

"Onlar ermişti! Alçakgönüllülük içinde yaşıyorlar, kilisenin gücünü tanıyorlardı; hiçbir zaman peygamberlik iddiasında bulun-,mak küstahlığını göstermediler. Oysa, sözde peygamberler, birçok başka sapkının yaptığı gibi kadınların da kent kent dolaşıp vaaz verebileceklerini öne sürüyorlardı. Evli kadınlarla evli olmayan s-pcadınlar arasında hiçbir ayrım gözetmiyorlardı; hiçbir ant sürekli sayılmıyordu. Kısaca, seni inceliklerini iyi anlayamayacağın çok acı öykülerle daha fazla yormamak için söyleyeyim. Parma Piskoposu Obizzo, sonunda Gherardo'yu hapse atmaya karar verdi. Ama orada, insan yapısının ne denli güçsüz, sapkınlığın zararlı otunun ne denli sinsi olduğunu gösteren tuhaf bir şey oldu. Çünkü sonunda piskopos Gherardo'yu serbest bırakıp ona sofrasında yanında yer verdi; maskaralıklarına gülüyor, onu soytarısı olarak alıkoyuyordu."

- "Ama neden?"

"Bilmiyorum; daha doğrusu korkarım biliyorum. Piskopos bir soyluydu; kentli tüccarları ve zanaatçıları sevmiyordu. Belki de Gherardo'nun yoksulluk üstüne vaaz vererek onların aleyhinde bulunmasını ya da onun sadaka dilenmekten hırsızlığa geçmesini umursamıyordu. Ama sonunda Papa işe karıştı; piskopos kendine yaraşır ciddiyetini takındı; Gherardo da tövbe etmeyen bir sapkın olarak yakıldı. Bu yüzyılın başında oldu bu."

"Peki bunların Dolcino'yla ne ilgisi var?"

"İlgisi var; bu sana, sapkınlığın yok edildikten sonra da nasıl ayakta kalabildiğini gösterir. Bu Dolcino, bir papazın piçiydi; İtalya'nın bu bölgesinde, daha kuzeyde Novara piskoposluğunda yaşayan çok zeki bir gençti; edebiyat öğrenimi görmüştü, ama kendisine iş veren bir papazdan para çalıp doğuya, Trento kentine kaçtı. Orada Gherardo'nun öğretisini yaymaya başladı; ama daha da sapkın bir doğrultuda; Tanrı'nın tek gerçek havarisinin kendisi olduğunu, her şeyin sevgide ortak olması gerektiğini, bütün kadınlar-I 258 259 la ayrım gözetmeksizin yatmanın meşru olduğunu, bunun için karısıyla ya da kızlarının biriyle yatsa bile hiç kimsenin zinayla suçlanamayacağını öne sürüyordu..."

"Gerçekten de bunları öne sürüyor muydu, yoksa bunları öne sürmekle mi suçlanıyordu? Tincilerin de, Montefalco'lu rahipler gibi, benzer suçlarla suçlandıklarını işitmiştim..."

"De hoc satis,1" diye sözümü kesti Ubertino sertçe, "Onlar artık rahip değildiler. Onlar sapkındı. Rahip Dolcino'nun kendisi leke sürmüştü onlara. Hem sonra, dinle: Fra Dolcino'ya kötü demek için sonra ne yaptığını bilmek yeter. Nasıl olup da Sözde Ha-variler'in öğretilerini benimsediğini bilmiyorum bile. Belki de gençliğinde Parma'ya yolu düşmüş, Gherardo'yu dinlemiştir. Bo-logna bölgesinde, Segarelli'nin ölümünden sonra o sapkınlarla ilişkisini sürdürdüğü biliniyor. Vaaz vermeye Trento'da başladığıysa kesinlikle biliniyor. Orada, soylu bir aileden Margherita adında çok güzel bir kızı baştan çıkarmış, ya da Heloise'in Abelard'ı baştan çıkarması gibi, o onu baştan çıkarmış; çünkü -sakın unutma- Şeytan erkeklerin yüreğine kadın kılığında girer! O zaman, Trento Piskoposu onu piskoposluktan sürmüş, ama Dolcino çevresine binden fazla insan toplamış bulunuyordu: onu doğduğu yere geri götüren uzun bir yürüyüşe başladı. Yol boyunca başka insanlar da sözlerine kapılarak ona katıldılar; geçtiği dağlarda yaşayan birçok Valdezyen sapkın da ona katılmış olabilir, ya da kendisi, kuzeydeki bu bölgelerde yaşayan Valdezyenlere katılmak istemiştir. Novara'ya varınca Dolcino, başkaldırısına elverişli bir ortam buldu; çünkü Vercclli Piskoposu adına, Gattinara kasabasını yöneten vasallar halk tarafından sürülmüşlerdi; bunun üzerine halk Dolcino'nun haydutlarını kendi değerli bağlaşıkları olarak karşıladı."

"Piskoposların vasalları ne yapmışlardı?"

"Bilmiyorum, onları yargılamak bana düşmez. Ama gördüğüm gibi, birçok durumda sapkınlık beylere karşı başkaldırılarla birleşiyor; bunun için de, sapkın Madonna, Yoksulluğu vazederek işe başlıyor; sonra da tüm yetke, savaş, şiddet kışkırtmalarının tuzağına düşüyor. Vercelli kentinde aileler arasında bir savaşım var-1. (Lat.) Bununla (bu kadarla) yetin. (Çev.)

260

di: Sözde Havariler bundan yararlandılar; bu aileler de Sözde Ha-variler'in yol açtığı karışıklığı sömürdüler. Feodal beyler yurttaşları soymak için paralı asker kiraladılar, yurttaşlar da Novara Piskoposundan kendilerini korumasını istediler."

"Amma karışık iş. Peki, Dolcino kimden yanaydı?"

"Bilmiyorum; kendi başına bir taraftı o, bütün bu çatışmaların içindeydi; yoksulluk adına başkalarının mallarına karşı giriştiği savaşta bunlardan yararlanıyordu. Dolcino, sayıları üç bini bulmuş olan adamlarıyla Novara yakınlarında Parete Calva denen bir tepede kamp kurdu; orada kaleler ve barınaklar yaptılar; Dolcino utanç verici bir açık saçıklık içinde yaşayan bütün bu erkekler ve kadınlar

kalabalığını yönetiyordu. Oradan, kendisine bağlı olanlara sapık öğretisini açıklayan mektuplar gönderiyordu. Ülküsünün yoksulluk olduğunu, hiçbir dışsal bağlılık zincirleriyle bağı olmadıklarını, kendisinin, peygamberlerin mührünü kırmak, Eski ve Yeni Ahit'leri anlamak için Tanrı tarafından gönderilmiş olduğunu söylüyor, yazıyordu. Laik din adamlarına, vaizlere ve Minoritle-re Şeytan'in elçileri diyor, herkesi onlara boyun eğme görevinden esirgiyordu. Tanrı'nın kullarının yaşamını dört döneme ayırıyordu; Birincisi, İsa'nın gelişinden önceki Eski Ahit dönemiydi; atalar ve peygamberler dönemi; bu dönemde evlilik iyi bir şeydi, çünkü Tanrı'nın kullan çoğalmak zorundaydılar. İkincisi, İsa'nın ve havarilerinin dönemiydi; bu bir ermişlik ve erdenlik dönemiydi. Sonra üçüncü dönem geldi; bu dönemde, papalar önce halkı yönetebilmek için dünyasal zenginlikleri kabul etmek zorundaydılar; ama insanlar Tanrı sevgisinden uzaklaşmaya başlayınca Benedict geldi ve her türlü dünyasal malı yadsıdı; Benedict'in rahipleri de yeniden servet biriktirmeye başlayınca, Ermiş Francesco ve Ermiş

Dominic geldiler; dünyasal erk ve zenginliğe karşı Benedict'ten de sert konuşuyorlardı. Ama sonunda, şimdi birçok din adamının yaşamı yeniden bütün bu iyi ilkelerle çelişince, üçüncü dönemin sonuna geldik; böylece havarilerin öğretilerine dönmek gerekti."

"Ama Dolcino Fransiskenlerin vazetmiş oldukları şeyleri vazediyordu; Fransiskenler arasında da özellikle Tinciler ve siz, kendiniz varsınız, Peder."

"A, evet, ama o, onlardan haince bir tasım çıkarıyordu! Dolcino bu üçüncü yozlaşma dönemine bir son vermek için bütün din

I 261

adamlarının, rahiplerin ve papazların çok acımasız bir ölümle ölmeleri gerektiğini söylüyordu; bütün kardinal ve piskoposların, papazların, rahibelerin, erkek kadın bütün dindarların, vaizci tarikatlara bağlı olan herkesin, Minoritlerin, tariki dünyaların, hatta Papa Bonifacio'nun kendisinin bile, Dolcino'nun seçmiş olduğu bir imparator tarafından yok edilmeleri gerektiğini söyledi; bu imparator da, Sicilya İmparatoru Federico'ydu."

"Ama bu Federico, Umbria'dan kovulan Tincileri Sicilya'ya kabul eden Federico değil miydi?

İmparatorun -gerçi şimdi imparator, Ludwig ama- Papa'nın ve kardinallerin dünyasal erkini yok etmesini isteyenler de Minoritler değil miydi?"

"Sapkınlığın ya da deliliğin belirgin özelliği, en doğru düşünceleri dönüştürmek ve onları Tanrı'nın ve insanların yasasıyla çelişen sonuçlara yöneltmektir. Minoritler, hiçbir zaman İmparator'-dan başka papazları öldürmesini istemediler."

Yanılıyordu; şimdi biliyorum bunu. Çünkü birkaç ay sonra Bavyera'lı.1 Roma'da kendi tarikatını kurunca, Marsilio ve öteki Minoritler, Papa'ya bağlı olan dindarlara, Dolcino'nun yapılmasını istediği şeyi aynen yaptılar. Bunu söylerken, Dolcino'nun haklı olduğunu söylemek istemiyorum; böyle bir şey söz konusuysa, Marsilio da yanılmıştı. Ama özellikle o gün öğleden sonra Willi-am'la yaptığım konuşmadan sonra, Dolcino'yu izleyen saf insanların, Tincilerin verdikleri sözlerle, Dolcino'nun onları yürürlüğe koyusu arasında nasıl ayrım yapabileceklesini kendi kendime sormaya başlıyordum. Dolcino, ortodoks diye bilinen insanların katıksız bir biçimde gizemli bir yoldan öne sürmüş oldukları şeyleri uygulamaya koymaktan suçlu olamaz mıydı? Yoksa fark burada mıydı? Kutsallık, Tanrı'nın ermişlerinin bize söz verdiklerini dünyasal yollardan elde etmeye çalışmaksızın, Tanrı'nın onları bize vermesini beklemek mi demekti? Şimdi bunun böyle olduğunu biliyorum; Dolcino'nun niçin yanıldığını da: İnsan nesnelerin dönüşümünü tutkuyla umsa da, onların düzenini değiştirmemeli. Ama o akşam birbiriyle çelişen düşüncelerin pençesindeydim.

"Sonunda," diyordu Ubertino, "sapkınlığın damgasını her zaman gururda bulursun. Dolcino, 1303

yılında yazdığı ikinci bir

1. İmparator Ludwig. (Çev.)

262

mektupta kendini Havariler topluluğunun yüce başkanı, hain Margherita (bir kadın) ve Bergamo'lu

Longino'yu, Novara'lı Fede-rico'yu, Alberto Carentino ve Brescia'lı Valderico'yu da yardımcıları olarak atadı. Sonra da geleceğin papaları konusunda hezeyanlara başladı; ikisi iyi -birincisi ve sonuncusu- ikisi

-ikincisi ve üçüncüsü- kötüydü bu papaların. Birincisi Celestino, ikincisi, kâhinlerin, 'Yüreğinin gururu onursuzluk getirdi sana, sen ey kaya yarıklarında yaşayan' dedikleri VIII. Bonifacio'ydu. Üçüncü papanın adı anılmaz; ama Geremia'nın onun için, 'İşte, tıpkı bir ars-lan' dediğine inanılır. Ve -yüzkarası-Dolcino, aslanı, Sicilya'lı Federico'da görüyordu. Dolcino dördüncü papanın kim olacağını jjıenüz bilmiyordu; onun ermiş papa, Başrahip Gioacchino'nun sökünü ettiği Melek Papa olması gerekiyordu. O, Tanrı tarafından seçilecek, o zaman Dolcino ve (o sırada sayılan dört bini bulan) bütün adamları birlikte Kutsal Ruh'un lütfuna erecekler, böylece kilise dünyanın sonuna dek yenilenmiş olacaktı. Ama onun gelişinden önce üç yıl her türlü kötülük işlenecekti. Ve Dolcino bunu yapmaya çalıştı. Her gittiği yere savaş götürdü. Dördüncü papa -burada Şeytan'ın kendine yakın olanlara ne oyunlar oynadığı görülüyor-Dolcino'ya karşı haçlı savaşı açan V. Clemens'in ta kendisiydi. Bu da doğru oldu. Çünkü Dolcino o sırada yazdığı mektuplarda, Ortodokslukla bağdaşmayan kuramlar ortaya atıyordu. Roma kilisesinin bir yosma olduğunu, papazlara boyun eğmemek gerektiğini, tüm tinsel yetkenin, şimdi Havariler tarikatına geçmiş

olduğunu, onların yeni kilisenin tek temsilcileri olduklarını, Havariler'in evlilikleri boş düşürebileceklerini, tarikat üyesi olmayan hiç kimsenin kurtulamayacağını, hiçbir papanın günahları bağışla-tamayacağmı, ondalıkların ödenmemesi gerektiğini, yeminsiz bir yaşamın yeminli bir yaşamdan daha kusursuz olduğunu, kutsanmış bir kilisede dua etmenin değersiz olduğunu, bunun bir ahırda dua etmekten farksız olduğunu, İsa'ya ormanlarda da, kilisede de tapınılabileceğini öne sürüyordu." "Gerçekten bunları söyledi mi?"

"Elbette, kesinlikle. Bunları yazdı. Ama ne yazık ki daha kötüsünü de yaptı. Parete Çalva'da köprübaşı kurduktan sonra vadideki köyleri yağmalamaya, yiyecek sağlamak için talan etmeye başladı; kısaca, yakın kasabalara karşı gerçek ve tam bir savaş açtı."

263

nerKes ona Karşı mıydı?"

"Bunu bilmiyoruz. Belki bazı kimselerce destekleniyordu; o bölgelerdeki anlaşmazlıklar kördüğümünün içinde olduğunu söylemiştim sana. Bu arada kış gelmişti; 1305 yılının kışı; son onyılla-nn en sert kışı; çevrede büyük bir açlık vardı. Dolcino kendisini izleyenlere üçüncü bir mektup gönderdi; birçok insan ona katıldı; ama o tepenin üstünde yaşam dayanılmaz olmuştu; öylesine açtılar ki, atların ve başka hayvanların etini yediler, samanları kaynatıp yediler. Birçoğu öldü."

"Peki şimdi kiminle savaşıyorlardı?"

"Vercelli Piskoposu, V. Clemens'e çağrıda bulunmuş, sapkınlara karşı bir haçlı seferi düzenlemişti.

Savaşa katılanların tüm günahları bağışlandı; Savoy'lı Louis, Lombardia'lı sorgucular, Milano Başpiskoposu hemen harekete geçtiler. Birçok insan eline haçı alıp Vercelli ve Novara'lıların yardımına koştu; hatta Savoy'dan, Provence'dan, Fransa'dan bile; Vercelli Piskoposu başkomutandı. İki ordunun öncüleri arasında sürekli çarpışmalar oluyordu, ama Dolcino'nun kaleleri alınamıyordu; kötüler bir yerden yardım alıyorlardı."

"Kimden?"

"Bu karışıklığı, körüklemekten hoşnut olan başka kötü adamlardan, sanırım. 1305 yılının sonuna doğru, sapkınların başı, geride yaralı ve hastalan bırakarak Parete Calva tepesinden ayrılmaya zorlandı; Trivero topraklarına doğru ilerledi; orada o zamana dek Zubello denen, sonraları kiliseye başk'aldıranların kalesi haline geldiği için Rubello ya da Rebello1 denen bir dağda kamp kurdu. Neyse, olup bitenlerin hepsini sana anlatamam. Korkunç kıyımlar „ oldu, ama sonunda asiler teslim olmaya zorlandılar; Dolcino ve $ adamları yakalandılar; haklı olarak yakıldılar." "Güzel Margherita da mı?"

Ubertino bana baktı: "Güzel olduğunu anımsıyorsun, değil mi? Söylendiğine göre güzelmiş; ülkenin birçok beyi, serserinin elinden kurtarmak için onunla evlenmeye kalkışmış. Ama o istememiş; âşığı olacak o tövbe bilmez gibi, o da tövbe etmeden öldü. Bu sana bir ders olsun; en olağanüstü bir yaratık biçimine bürün-

1. Rubello ya da ribello, İtalyanca asi demektir. (Çev.) 264

se de Babil yosmasından sakın."

"Şimdi bana söyler misiniz, Peder: Manastırın kilercisinin, hatta belki Salvatore'nin de Dolcino'yla karşılaştıklarını ve şu ya da bu biçimde onun yanında bulunduklarını öğrendim..."

"Sus, düşünmeden konuşma. Kilerciyi bir Minorit manastırında tanıdım. Dolcino'yla ilgili olaylardan sonra. O yıllarda birçok Tinci, Ermiş Benedict'in tarikatına sığınmaya karar vermeden önce tedirgin bir yaşam sürmüş, manastırlarını bırakmak zorunda kalmışlardı. Remigio'nun ona rastlamadan önce nerede kaldığını bilmiyorum. Ama onun, en azından Ortodoksluk bakımından, her zaman iyi bir rahip olduğunu biliyorum. Geri kalanına gelince, ne , yazık ki ten güçsüzdür..." *İ<- "Ne demek istiyorsunuz?"

"Bunlar senin bilmemen gereken şeyler. Neyse, mademki bir kez konuştuk, hem senin iyiyi kötüden ayırabilmen gerek..." bir kez daha duraksadı, "sana şunu söyleyeyim, burada, manastırda, kilercinin bazı ayartmalara karşı direnemediği konusunda bazı dedikodular işittim... Ama bunlar söylenti. Sen böyle şeyleri aklına bile getirmemeyi öğrenmelisin." Beni yeniden kendine çekti, sımsıkı sarıldı, Meryem Ana'nın heykelini gösterdi: "Temiz sevgiyi öğrenmelisin. İşte kadınlığın yüceltildiği varlık. Bu nedenle, Türkü- ler Türküsü'ndeki sevgili gibi ona güzel diyebilirsin. Onda," dedi, yüzü tıpkı bir gün önce Başrahip'in, değerli taşlarından ve altından yapılmış kutsal kapılarından söz ettiği zamanki yüzü gibi, içten gelen bir ışıkla ışıl ısıldı, "bedenin inceliği bile göksel güzelliklerin bir belirtisidir; bu nedenle de yontucu, bir kadını süslemesi gereken tüm inceliklerle yansıtmış onu." Meryem Ana'nın, Çocuk İsa'nın minicik ellerinin oynamakta olduğu çapraz bağcıklı giysisi içinde dimdik ve sımsıkı duran ince gövdesini gösterdi. "Görüyor musun? Pulchra enim sunt ubera puae paululum supereminent et tument modice, nec fluitantia licenter, sed leniter restricta, repres-sa sed non depressa...1 Bu güzel mi güzel görünüm karşısında ne duyuyorsun?"

İçimde bir ateş yanmış gibi kıpkırmızı kesildim. Ubertino bu-

1. (Lal.) Çünkü hafifçe öne çıkık, belli belirsiz kabarık, kösnülce (aşmayan, basık ama yassı olmayan göğüsler de güzeldir. (Çev.)

265

nu anlamış olmalıydı, ya da yanaklarımın kızardığım farketmiş; çünkü hemen ekledi: "Doğaüstü sevginin ateşini, duyuların bayıltı-cılığmdan ayırdetmeyi öğrenmelisin. Ermişler için bile güç bir şeydir bu."

"Peki ama, iyi sevgi nasıl anlaşılır?" diye sordum, ürpererek.

"Sevgi nedir? Dünyada bana sevgi kadar anlaşılmaz gelen hiçbir şey yoktur; ne insan, ne Şeytan ne de başka bir şey; çünkü sevgi her şeyden daha çok işler ruha. Yüreği böylesine kaplayan, böylesine bağlayan hiçbir şey yoktur. Bu nedenle, onu yöneten silahlar olmayınca, ruh, derin bir uçuruma atılırcasına sevgiye atılır. Şuna inanıyorum ki, Margherita'nın baştan çıkarıcılığı olmasaydı, Dolcino kendi kendini lânetlemezdi; Parete Calva'daki pervasız, açık saçık yaşam olmasaydı, Dolcino'nun başkaldırmasının büyüsüne daha az insan kapılırdı. Dikkat et, bunları sana Şeytan işi olduğu için, doğal olarak herkesin sakınması gereken kötü sevgi için söylemiyorum yalnızca; Tanrı'yla insan, komşuyla komşu arasındaki iyi sevgi için de söylüyorum, hem de büyük bir korkuyla. Çoğu kez, iki ya da üç kişi, erkek ya da kadın, birbirlerini yürekten severler; karşılıklı özel bir düşkünlük beslerler birbirlerine; birbirlerine yakın olmak isterler; birinin dilediğini öteki de ister. İtiraf ederim ki, ben de Angela ve Chiara gibi erdemli kadınlara bu tur bir sevgi duydum. Bu sevginin, tinsel bir sevgi de olsa, Tanrı adına da duyulsa, kınanması gerekir... Çünkü ruhun duyduğu sevgi bile, önceden silahlanmazsa, sıcaklıjda duyumsanırsa, sonunda yüceliğini yitirebilir ya da karmaşık bir duruma gelebilir. Ah, sevginin birçok özelliği vardır: Ruh önce yumuşar, sonra hasta düşer... ama sonra tanrısal sevginin gerçek sıcaklığını duyar; o zaman ağlar, inler, eriyip kireç olması için ocağa atılan taşa döner; çatır-dar, alevler dalar onu..."

"Peki, iyi sevgi bu mudur?"

Ubertino başımı okşadı; ona bakarken, gözlerinin yaşlarla nemlendiğini gördüm. "Evet, sonunda bu, iyi sevgidir." Elini omzumdan çekti. "Ama ne zordur," diye ekledi, "onu ötekinden ayırmak ne zordur.

Bazan ifritler ruhunu kışkırtınca boynundan asılmış bir adama benzersin tıpkı; elleri arkasında bağlanmış, gözleri bantlanmış darağacında asılı kalır; ama gene de yaşar; hiçbir yardım, hiçbir destek, hiçbir umar olmaksızın boşlukta sallanır du-266

rur...

Yüzü yalnızca gözyaşlarıyla değil, belli belirsiz bir ter tabakasıyla ıslanmıştı. "Şimdi git," dedi bana çabuk çabuk. "Bilmek istediğini anlattım sana. Bir yanda melekler korosu, bir yanda cehennemin açık ağzı. Git şimdi; Tanrı'ya övgüler olsun." Yeniden Meryem Ana'nın karşısında yere kapandı; usul usul hıçkırdığını duydum. Dua ediyordu.

Kiliseden çıkmadım. Ubertino'yla yaptığım konuşma ruhumda ve bağrımda tuhaf bir ateş, anlatılmaz bir kıpırtı uyandırmıştı. Belki de bu nedenle, içimde bir boyun eğmezlik duydum ve kitaplığa yalnız gitmeye karar verdim. Ne aradığımı kendim de bilmiyordum. Bilinmeyen bir yeri kendi kendime keşfetmek istiyordum. Üstadımın yardımı olmaksızın orada yönümü bulabilmek düşüncesiyle büyülenmiştim. Basamakları Dolcino'nun Rubello Da-ğı'na tırmanışı gibi tırmandım.

Lamba yanımdaydı (Niçin getirmiştim onu? Yoksa bu gizli planı daha o zaman mı kurmaya başlamıştım?) Kemik mezarlığına neredeyse gözlerim kapalı girdim. Az sonra yazı salonunday-dım.

Uğursuz bir geceydi sanırım; çünkü masalar arasında dolaşırken bir rahibin kopya etmekte olduğu bir elyazmasınm üstünde açık durduğu bir masa ilişti gözüme. Başlık hemen dikkatimi çekti. Historia fratris Dulcini Heresiarche.1 Sapkınlığın anıtsal bir tarihini yazmakta olduğunu söyledikleri Sant'Albano'lu Pietro'nun masasıydı sanırım. (Manastırda olanlardan sonra, doğal olarak onu yazmaktan vazgeçmişti -

ama olayların sırasını bozmayalım). Bu nedenle, metnin ve onun yanı sıra ona yakın konularda Patarenler ve Flagellant'lara ilişkin başka metinlerin orada bulunması doğaldı. Ama bu durumu, göksel mi şeytansı mı olduğunu hâlâ bilmediğim doğaüstü bir belirti gibi aldım ve yazıyı okumak için istekle eğildim. Çok uzun değildi; birinci bölümde şimdi unuttuğum birçok ayrıntıyla Ubertino'nun bana anlattıkları anlatılıyordu. Dolcino yanlılarının savaş ve kuşatma sırasında işledikleri birçok suçtan da söz ediliyordu. Alabildiğine acımasız olan son savaştan da. Ubertino'nun bana anlatmadığı şeyler de vardı; üstelik bunlar her

1. (Lat.) Sapkın rahip Dolcino'nun öyküsü. (Çev.)

267

şeyi görmüş ve imgelemi hâlâ bu olayların etkisiyle tutuşmuş biri tarafından anlatılıyordu.

1307 Mart'ında, Kutsal Pazar günü, en sonunda yakalanan Dolcino, Margherita ve Longino'nun Biclla kentine nasıl götürüldüklerini ve Papa'mn kararını beklemekte olan piskoposa teslim edildiklerini öğrendim. Papa haberi alınca, Fransa Kralı Philip'e iletmişti; şöyle yazıyordu: "Çok sevindirici ve coşkunluk verici hayırlı bir haber aldık; o lanetlenmiş iblis, İblis'in oğlu, o iğrenç sapkın Dolcino, birçok tehlikeli çabadan, kıyımdan ve savaştan sonra, sonunda saygıdeğer kardeşimiz, Vercelli Piskoposu Raniero sayesinde adamlarıyla birlikte Efendimizin kutsal yemeği yediği günün akşamı tutuklanmış; onunla birlikte yanında bulunan bulaşıcı hastalığa yakalanmış sayısız insan da aynı gün öldürülmüşlerdir." Papa tutuklulara karşı acımasız davrandı ve Piskopos'a onları ölüm cezasına çarptırmasını buyurdu. Aynı yılın Temmuz ayının birinci gününde, sapkınlar laik makamlara teslim edildiler. Kentin çanları halkı toplanmaya çağırırken, sapkınlar bir arabaya konup, cellatlarla çevrili, arkalarında milislerle, kenti bir baştan bir başa dolaştırıldılar; her yanda insanlar akkor haline getirilmiş

maşalarla suçluların etlerini koparıyorlardi. Önce Margherita yakıldı, ardından Dolcino; maşalar etlerini koparırken nasıl en küçük bir inleyişte bile bulunmadıysa, yakılırken de, Dolcino'nun yüzünde en küçük

bir kas bile seğirmedi. Sonra araba yoluna devam ederken, cellatlar içi kıvılcımla dolu çanaklara demirlerini batırıyorlardı. Dolci-no'ya başka işkenceler de yapıldı; hiç sesi çıkmadı; yalnız burnunu koparırlarken biraz omuzlarını kastı; erkeklik organını koparırlarken de inlemeyi andıran uzun bir iç çekti. Son sözleri de küstahça oldu; üçüncü gün dirileceği uyarısında bulundu. Sonra yakıldı; külleri rüzgârda savruldu.

Titreyen ellerle elyazmasını katladım. Dolcino'nun birçok cinayet işlediğini anlatmışlardı bana; ama kendisi de korkunç bir biçimde yakılarak öldürülmüştü. Darağacındaki davranışı ise... nasıl davranmıştı?

Şehitlerin direngenliğiyle mi, yoksa lânetlilerin küs-tahlığıyla mı? Kitaplığa çıkan basamaklardan sendeleyerek çıkarken, niçin böylesine altüst olduğumu anladım. Birden, daha birkaç ay önce, Toscana'ya gelişimden kısa bir süre sonra tanık olduğum bir sahneyi anımsadım. Gerçekten de o sahneyi o zamana de-268

ğin nasıl unuttuğuma şaştım; hasta ruhum bir karabasan gibi üstüme çullanan bir anıyı silmek istiyormuş gibi. Ya da unutmamıştım; çünkü ne zaman Fraticello'ların tartıştıklarını işitsem o olayları yeniden görür gibi oluyor, o dehşete tanık olmak bir suçmuş gibi, onları hemen ruhumun derinliklerine itiyordum.

Fraticello'lardan söz edildiğini ilk kez, onlardan birinin Flo-ransa'da yakıldığını gördüğüm günlerde işitmiştim. Pisa'da William Birâder'le buluşmadan az önceydi. Kente gelişini geciktirmişti; babam da, güzel kiliselerinin övgüsünü duyduğum Floransa'yı ziyaret etmeme izin vermişti. Halk ağzıyla konuşulan İtalyanca'yı daha iyi öğrenmek için Toscana'da dolaşıyordum; sonunda bir haf-"| ta Floransa'da kaldım; çünkü hakkında çok şey duyduğum bu kenti tanımak istiyordum.

Kente gelir gelmez, tüm kenti allak bullak eden büyük bir yargılamadan söz edildiğini işittim. Dine karşı suç işlemekten sanık ve yargılanmak üzere piskoposla başka din adamlarının karşısına çıkarılan sapkın bir Fraticello o sırada sert bir biçimde sorguya çekilmekteydi. Bana bundan söz edenlerin ardına takılıp yargılamanın yapıldığı yere gittim; insanların Michele adındaki bu rahibin aslında, Ermiş

Francesco'nun sözlerini yineleyerek tövbe ve yoksulluk üstüne vaaz veren çok dindar bir insan olduğunu, yargıçların karşısına bazı kadınların kötülüğü yüzünden çıkarıldığını söylediklerini işitiyordum.

Bu kadınlar, günah çıkartıyormuş gibi yaparak sonradan ona sapkın görüşler yormuşlardı; gerçekten de, piskoposun adamları onu bu kadınların evinde yakalamışlardı; bu beni şaşırttı; çünkü bir kilise adamı hiçbir zaman kutsal törenleri yerine getirmek için böyle uygun olmayan yerlere gitmemelidir; ama yakışık alırlığı gereğince dikkate almamak Fraticello'ların bir güçsüzlüğü gibi görünüyordu ve belki de, onları yalnızca sapkın değil, aynı zamanda kuşkulu alışkanlıkları olan insanlar sayan yaygın inançta bir gerçek payı vardı. (Katarların, Bulgarlar ya da so-domistler olduklarının her zaman söylenmesi gibi.) Yargılamanın yapıldığı San Salvatore kilisesine gittim; ama kilisenin önünde toplanmış olan büyük kalabalık yüzünden içeri giremedim. Ancak birkaç kişi pencerelerin demirlerine tırmanıp yapışmış, içeride olup bitenleri görüp işitiyor, aşağıdakilere iletiyorlardı. Sorgucular, rahip Michele'ye bir gün önceki itirafını okuyorlar-269

di; Michele, bu itirafında, Isa ve havarilerinin, "ne özel ne de ortaklaşa hiçbir mala sahip olmadıklarını"

söylüyordu; ama Michele, itirafına, noterin sonradan "birçok yanlış sonuç eklediğini" söyleyerek karşı çıkıyor, "Kıyamet gününde bunun hesabını vereceksiniz!" diye bağırıyordu (Bunu dışarıdan ben de işittim). Ama sorgu-cular, itirafnameyi kendilerinin kaleme aldıkları gibi okudular ve sonunda ona, kilisenin ve kent halkının düşüncelerine alçakgönüllülükle uyup uymayacağını sordular. Michele'nin, neye inanıyorsa ona uyacağını bağıra bağıra söylediğini işittim; yani, "İsa'nın yoksul olduğuna ve çarmıha gerildiğine, Papa XXII. Ioannes'in ise bunun tersini söylediği için sapkın olduğuna inanıyordu.

Bunu uzun bir tartışma izledi; aralarında birçok Fransiskenin bulunduğu sor-gucular, Kutsal Kitap'ın bu söylediklerini yazmadığına onu inandırmaya çalışıyorlar, o ise sorgucuları kendi tarikatlarının Kural'ı-nı yadsımakla suçluyordu; onlar da, Kutsal Kitap'ı, bu konuda uzman olan kendilerinden daha iyi anladığını mı sandığını sorarak ona yüklendiler. Gerçekten de çok inatçı olan rahip Michele onlara karşı çıkıyordu; onlar da, "Şimdi senin, İsa'nın mal sahibi, Papa Ioannes'in ise bir Katolik ve kutsal bir insan

olduğunu kabul etmeni istiyoruz," gibi savlarla onu kışkırtmaya başladılar. Michele hiç sürçmeden,

"Hayır, o bir sapkındır," dedi. Sorgucular da, bunun üzerine, kötülükte böylesine direnen birini hiç görmediklerini söylediler. Ama kilisenin dışındaki kalabalık arasında birçok kimsenin, onun tıpkı Ferisiler arasındaki fta'ya benzediğini söylediğini işittim ve halk arasında birçok insanın rahip Michele'nin ermişliğine inandığını anladım.

Sonunda piskoposun adamları onu zincire vurulmuş olarak tutukevine geri gönderdiler. Söylendiğine göre, o akşam piskoposun arkadaşı olan birçok rahip gidip ona aşağılayıcı sözler söylemişler, sözlerini geri almasını istemişler; ama o kendi gerçeğinden emin olan biri gibi yanıthyormuş onları. Her birine İsa'nın yoksul olduğunu, Ermiş Francesco ile Ermiş Domenico'nun da böyle söylemiş olduklarını, bu gerçeği öne sürdüğü için yakılacaksa bunun daha iyi olacağını, çünkü çok geçmeden kendisinin, Kutsal Yazılar'in, Vahiy'deki yirmi dört saygıdeğer yaşlı adamın, İsa'nın, Ermiş Francesco'nun ve şanlı şehitlerin anlattıklarını görebileceğini yineliyormuş. Söylediklerine göre, demiş ki: "Bazı ermiş rahiple-270 -

rin öğretisini ne denli tutkuyla okursak, o denli büyük bir tutku ve sevinçle onların arasında olmak isteriz." Buna benzer sözlerden sonra, sorgucular suratları asık, öfke içinde, "İçine Şeytan girmiş

bunun!" diye bağırarak (bunu ben de işittim) hücreden çıkıyorlardı.

Ertesi gün Michele'nin cezasının infaz edildiğini öğrendik; piskoposluk sarayına gittiğim zaman parşömeni görebildim; bir bölümünü levhama kopya ettim. "In nomine Domini amen. Hec est quedam condemnatio corporalis et sententia condemnations cor-poralis lata, data et in hiis seriptis sententialiter pronumptiata et promulgata1-" vb. diye başlıyor, adı geçen Michele'nin günahları-»•*<( nın ve suçlarının ağır bir dille betimlenmesiyle sürüyordu; okurun bilgece değerlendirebilmesi için bunların bir bölümünü aşağıya alıyorum:

Johannem vocatum fratrem Micchaelem Iacobi, de comitatu Sancti Frediani, hominem male con-dictionis, et pessime conversationis, vite et fame, hereticum et heretica labe pollutum et contra fidem cactolicam credentem et affırmantem... De-um pre oculis non habendo sed potius humani ge-- ---

. neris inimicum, scienter, studiose, appensate, ne-quiter et animo et intentione exercendi hereti-cam pravitatem stetit et conversatus fuit cum Fraticellis, vocatis Fraticellis della povera vita hereti-cis et scismaticis et eorum pravam seetam et he-resim secutus fuit et sequitur contra fidem cactolicam... et accessit ad dictam civitatem Florentie et in locis publicis dicte civitatis in dicta inquisiti-one contentis, credidit, tenuit et pertinaciter affır-mavit ore et corde... quod Christus redentor nos-ter non habuit rem aliquam in proprio vel comu-ni sed habuit a quibuscumque rebus quas sacta scriptura eum habuisse testatur, tantum simpli-1. (Lat.) "Tanrı adına amin. Bu, bedenin cezalandırılması ve bedenin cezalandırılmasına ilişkin hükmün verilmesi, açıklanması ve duyurulmasıdır..." (Çev.)

< 271

cem facti usum.1

Ama Michele yalnızca bu suçlarla suçlanmıyordu; ona yüklenen öteki suçlar arasında birisi (duruşmanın gidişi gözönünde tutulursa) kendisinin bunu gerçekten doğrulayıp doğrulamadığını bilmesem de, bana çok iğrenç göründü; kısaca deniyordu ki, adı geçen Minorit, Ermiş Aquino'lu Tommaso'nun, ne ermiş

olduğunu, ne de sonsuz kurtuluşa kavuştuğunu, tersine lanetlenmiş olarak kaldığını söylemiş. Yargı, görüşlerini değiştirmek istemediği için, sanığın cezalandırılacağı konusunda gözdağı verilerek sona eriyordu:

Costat nobis etiam ex predictis et ex dicta senten-tia lata per dictum dominum episcopum florenti-num, dictum Johannem fore hereticum, nolle se tantis herroribus et heresi corrigere et emenda-re, et se ad rectam viam fidei dirigere, habentes dictum Johannem pro irreducibili, pertinace et hostinato in dictis suis«perversis herroribus, ne ip-se Johannes de dictis suis sceleribus et terroribus perversis valat gloriari, et ut eius pena aliis tran-seat in exemplum; idcirco, dictum Johannem vo-catum fratrem

Micchaelem hereticum et scismali-cum quod ducatur ad locum iustitie consuetum, et ibidem iğne et flammis igneis accensis concre-metur et comburatur, ita quod penitus moriatur 1. (Lat.) Ermiş Fredianus'un izleyicilerinden, kötü koşullarda yaşayan, çok kötü konuşan, aç sefil, sapkın ve sapkınlığa bulaşmış, Katolik inancına ters düşen bir inanca bağlı ve bu inancı vurgulayan...

Tanrıyı gözlerinin önünde bulundurmayıp insan türünün düşmanı olarak gören, bile bile, önceden tasarlayarak ve kafası ve gönlüyle isteyerek sapkın gibi davranan, Johannes denen Michaelus Iacobus Birader, yoksul yaşam süren bu sapkın ve kuşkucu Fraticello'larla birlikte olmuş ve onlarla konuşmuş ve Katolik inancına karşı onların hiziplerini ve sapkınlıklarını izlemiş ve izlemektedir... ve Floransa kent devletinin egemenliğine girmiş ve adı geçen Floransa kenl devletinin kamuya ait yerlerinde bu soruşturmada öne sürüldüğü gibi... Kurtarıcımız İsa'nın kendisine ait ne kişisel ne de ortak hiçbir malı olmadığına, onun sahip olduğunun Kutsal Yazılar'da belgelendiğini öne sürülen şeylerin, yalnızca kullanımına sahip olduğuna inanmış, bu inancı benimsemiş, diliyle ve yüreğiyle, inatla doğrulamıştır.

(Çev.)

272

et anima a corpore separetur.1

Yargı kamuya duyurulduktan sonra, kiliseden tutukevine başka adamlar da gelip Michele'yi olacaklar konusunda uyardılar; onu korkutup sonunda söylediklerini geri almaya zorlamak için, "Rahip Michele, piskoposluk tacı ve papaz cüppeleri hazırlandı bi- le; üstlerine de, iblislerle çevrili Fraticello resimleri yapıldı," dediklerini işittim. Ama rahip Michele diz çökerek dedi ki: "Darağa-cının çevresinde pederimiz Francesco'nun, dahası İsa'yla havarilerinin ve şanlı şehitler Bartolomeo ve Antonio'nun bulunacaklarına inanıyorum."

Ertesi sabah, ben de sorgucuların toplandıkları, piskoposluk sarayının önündeki köprünün üstündeydim; rahip Michele zincire vurulmuş olarak onların önüne getirildi. Kendisine sadık olanlardan biri kutsaması için önünde diz çöktü; silahlı adamlar onu hemen yakalayıp hapse attılar. Sonra sorgucular yargıyı sanığın yüzüne karşı okuyup bir kez daha tövbe edip etmeyeceğini sordular. Yargıda, onun sapkın olduğunun her söylenişinde, Michele, "Ben sapkın değilim, günahkârım, ama Katolik'im"

diye yanıtlıyordu; metinde, her "saygıdeğer ve kutsal XXII. Ioannes" adı geçtiğindeyse, "hayır, sapkın"

diye yanıtlıyordu. O zaman, piskopos, Michc-le'nin gelip önünde diz çökmesini buyurdu! Michele ise sapkınların önünde diz çökmeyeceğini söyledi. Ona zorla diz çöktürdüler; Michele, "Tanrı beni bağışlayacaktır," diye mırıldandı. Oraya baştan başa papaz giysileri içinde getirilmiş olduğundan bir tören başladı; giysileri tek tek çıkarıldı; sonunda Floransa'lıların cioppa dedikleri bir gömlekle kaldı.

Sonra rütbesi geri alınan papazlara yapıldığı gibi kafası kazındı. Sonra komutan ve adamlarına teslim edildi; Michele'ye çok haşin davrandılar, onu yeniden zincire vurup tutukevine götürdüler, o sırada Michele, "per dominum mori-1. Daha önce söylenenlerden ve adı geçen Floransa piskoposu efendimizin verdiği, sözü edilen hükümden de anladığımız gibi, Johannes denen sapkın, birçok sapkın görünüşü düzeltmek ve değiştirmek ve inancını doğru yola yöneltmek istemedi; adı geçen Johannes, sapkın düşüncelerinde caymaz, inatçı ve dirençli olmakla kalmayıp, bunlarla övündü ve cezalandırılması başkalarına örnek olsun diye, sapkın ve kuşkucu Michaele denen adı geçen Johannes, adaletin yerine getirildiği mutat yere götürülecek ve orada ateş ve alevlerle yakılıp kül edilecektir; tövbekar olarak ölsün ve ruhu bedeninden aynisin diye. (Çev.)

Gülün Adı

273/18

emur,"1 diyordu kalabalığa. Anladığıma göre ertesi gün yakılacaktı. O gün de gidip ona tövbe etmek, günah çıkarmak ve yeniden komünyona girmek isteyip istemediğini sordular. Günahkâr biri tarafından kutsanmayı kabul ederek günaha girmek istemediğini söyleyip reddetti. Bence böyle davranması kötü oldu; Patarenlerin sapkınlığıyla yozlaşmış olduğunu gösterdi.

Sonunda idam günü gelip çattı; bir sancaktar2 onu almaya geldi; bana dost gibi göründü; çünkü ona

ne biçim adam olduğunu, herkesin doğru dediğine doğru demek, kutsal ana kilisenin görüşünü kabul etmek varken niçin direndiğini sordu. Ama Michele çok katı bir biçimde, "Çarmıha gerilen yoksul İsa'ya inanıyorum ben," dedi. Sancaktar kollarını umutsuzca iki yana açarak gitti. Sonra komutan ve adamları gelip Michele'yi aldılar, avluya götürdüler; orada piskoposluk papazı yüzüne karşı bir kez daha itirafını ve hakkında verilen hükmü okudu; Michele bir kez daha onun sözünü keserek kendisine maledilen yanlış düşüncelere karşı çıktı; gerçekten bunlar öyle incelikli şeylerdi ki, şimdi anımsamıyorum; o zaman da pek iyi anlamamıştım. Ama Michele'nin ölüm cezasına çarptırılmasına ve Fralicello'ların kovuşturulmalarına, bunlara dayanılarak karar verildiği kesindi. Kilise mensuplarının ve laik kesimden kimselerin, yoksulluk içinde yaşamak isteyen ve İsa'nın dünya malına sahip olmadığını öne sürenlere karşı niçin bu denli sert davrandıklarını anlamıyordum. Çünkü, diyordum kendi kendime, eğer korkmak gerekirse varsıllık içinde yaşamak isleyen, başkalarının parasını zorla elinden alan, kiliseyi günaha sürükleyen ve kiliseyi bir yiyim yeri haline getirenlerden korkmalılar. Bunu yanımda duran birine söyledim; çünkü susmaya katlanamıyordum. Alaylı alaylı gülümsedi; yoksul bir yaşam süren bir rahibin halka kötü örnek olduğunu, sonra böyle davranmayan rahiplere halkın değer vermeyeceğini söyledi.

Hem sonra, diye ekledi, yoksulluğa çağrı halkın kafasına kötü düşünceler sokar, yoksulluklarından gurur duyarlar; gurur da birçok gururlu davranışa yol açabilir. Sonunda, kendisinin de açık seçik anlayamadığı bir tasıma göre, rahiplerin yoksul bir yaşam sürmelerini istemenin insanı İmpa-1. (Lat.) "Efendimiz için öleceğiz." (Çev.)

2. Ortaçağ İtalya'sında yüksek bir rütbe. (Çev.)

274

rat or yanlısı kıldığını, bununsa Papa'nın hoşuna gitmediğini bil-. mem gerektiğini söyledi. Bütün bunlar bilgisi kıt birisi tarafından da öne sürülse, çok yerinde nedenler gibi göründü bana; ama rahip Michele'nin, İmparator'u hoşnut kılmak ya da tarikatlar arasındaki bir sorunu çözmek için neden böyle korkunç bir biçimde ölmek istediğini anlayamıyordum. Gerçekten de, orada bulunanların bazıları, "O

ermiş değil, yurttaşlar arasında uyuşmazlık çıkarsın diye Ludwig tarafından gönderilmiş; hem Fraticello'lar Tosca-na'h, ama arkalarında İmparator'un adamları var," diyorlardı. Bazıları da, "Delinin biri o; içine Şeytan girmiş, kendini beğenmişin biri, lanet olasıca gururu yüzünden şehitlik hoşuna gidiyor; bu ra-f\ hiplere gereğinden çok ermişlerin yaşamlarını okutuyorlar; kendilerine bir karı alsalar daha iyi olur!" diyordu. Kimileri de; "Hayır, bütün Hıristiyanlar onun gibi olmalı; tıpkı putatapanların zamanında olduğu gibi inançlarını kanıtlamaya hazır olmalılar," diyordu. Artık ne düşüneceğimi bilmeksizin bu sesleri dinlerken bir an geldi ki, hükümlünün, önümdeki kalabalığın gizlediği yüzünü yeniden gördüm. Bazan coşkuyla kendinden geçmiş ermiş yontularında gördüğüm, bu dünyadan olmayan bir şeye bakmakta olan bir adamın yüzünü gördüm. Ve anladım ki, deli de olsa, yalvaç da ol-sa, isteyerek ölüyordu bu adam; çünkü düşmanını, kim olursa olsun, ölerek yenilgiye uğratacağına inanıyordu. Ve anladım ki, onun verdiği örnek, başkalarını da ölüme götürecektir. Böylesine bir iç sağlamlığı karşısında şaşıp kaldım; çünkü onlara egemen olan şeyin, inandıkları gerçeğe duydukları, onları ölüme götüren onurlu sevgi mi, yoksa onları, inandıkları gerçeği, bu gerçek ne olursa olsun, açık açık kanıtlamaya götüren gururlu bir ölüm isteği mi olduğunu bugün bile hâlâ bilmiyorum. Hayranlık ve korkuyla allak bullak ediyor bu beni.

Ama şimdi idam olayına dönelim; daha şimdiden herkes Mic-hele'nin ölüm cezasına çarptırılacağı yere doğru ilerliyordu.

Komutan ve adamları onu kapıdan dışarı çıkardılar; üstünde düğmelerinin kimi çözük, küçücük bir eteklik, geniş adımlarla, başı eğik, dua ederek yürüyor, bir şehide benziyordu. İnanılmaz bir kalabalık vardı; birçokları, "Ölme!" diye bağırıyorlardı; o, "İsa için ölmek istiyorum," diye yanıtlıyordu. "Ama sen İsa için ölmüyorsun," diyorlardı; o, "Ben gerçek uğruna ölüyorum," diyordu. Pre-

. 275

konsül Köşesi denen yere gelince, bir adam hepsi için Tanrı'ya dua etsin diye bağırdı; o da kalabalığı kutsadı. Fondamenti di san-ta Liperata'da, biri, "Sen delisin, Papa'ya inan!" dedi; o da, "Şu papanızı bir Tanrı yapıp çıktınız," diye yanıtladı ve ekledi: "Bu sizin papero'larınızın1 gübresi iyi olur" (Bana açıkladıklarına göre, Toscana lehçesinde papaları hayvan yapan bir sözcük oyunu ya da nükteymiş bu);

herkes onun ölüme böyle şaka yaparak gitmesi karşısında donup kalmıştı.

San Giovanni'de, "Canını kurtar!" diye bağırdılar; o, "Yaşamınızı günahtan kurtarın!" diye yanıtladı; Eski Pazar'da, "Kaç, kaç!" diye bağırdılar; o yanıtladı; "Tefeciliğe tövbe edin!" Kutsal Haç'a varınca, basamaklarda kendi tarikatından rahiplerin, Ermiş Fran-cesco'nun Kural'ına uymadığı için onu kınadıklarını gördü. Bunların kimileri omuzlarını silkiyor, kimileriyse utançtan kukuletalarıy-la yüzlerini örtüyorlardı.

Adalet Kapısı'na doğru yürürken de, birkaç kimse, "Yadsı, yadsı, ölme," diyordu ona, "İsa bizim için öldü," dedi. Onlar: "A-ma sen İsa değilsin, bizim için ölmen gerekmez!" dediler, o "Ama ben onun için ölmek istiyorum," dedi. Adalet Çayırı'nda, birisi, kendisinden daha yüksek rütbeli bir rahibin yaptığı gibi yapıp yadsımasını istedi. Michele yadsımayacağını söyledi; kalabalığın içinde birçok insanın Michele'yi doğruladığını, ona güç verdiğini gördüm; böylece ben ve başka birçok insan, bunların onun tarikatından olduklarını anlayıp yanlarından uzaklaştık.

Sonunda kapıdan çıktık; karşımızda odun yığını ya da orada dedikleri gibi, "kulübe" göründü; çünkü odunlar bir kulübe biçiminde dizilmişti; halkın çok yaklaşmasını önlemek için silahlı atlılardan bir halka oluştu. Sonra rahip Michele'yi direğe bağladılar. Bir kez daha birinin, "Ne yapıyorsun, niçin ölüyorsun?"

diye bağırdığını işittim. "İçimdeki bir gerçek için; onu ancak ölümle kanıtlayabilirim," diye yanıtladı.

Odunları tutuşturdular. Rahip Michele, Credo'yu2, ardından, Te Deuın'u söyledi. Belki ancak sekiz ayet okuduktan sonra, aksıracakmış gibi öne doğru eğildi ve yere düş-1. 'Papero' kaz demektir. Burada, 'papero' ve 'papa' sözcükleriyle bir sözcük oyunu yapılıyor. (Çev.) 2. Latince, inanıyorum demektir. Havarilerin simgesi; Roma kilisesinin resmî anlatımı; iman ikrarı.

(Çev.)

276

tü; ipleri yanmıştı. Yere düştüğünde ölmüştü; çünkü beden tümüyle yanmadan önce, yüreği patlatan yürek ısı ve göğsü dolduran dumandan ötürü ölüyordu insan.

Sonra kulübe tümüyle bir meşale gibi yandı; büyük bir parıltı oldu; tutuşmuş çalılar arasında hâlâ görülebilen Michele'nin acına-sı kömürleşmiş gövdesi olmasaydı, yanan bir ağacın önünde olduğumu söyleyebilirdim. Bir görüntü görmeye öylesine yakındım ki, Ermiş Hildegarde'ın kitaplarında okumuş

olduğum, coşkuyla kendinden geçişe ilişkin (kitaplığın merdivenini çıkarken anımsadığım) bazı sözler kendiliğinden dilimin ucuna gelmişti: "Alev görkemli bir aydınlıktan, olağanüstü bir güçten ve bir ateş

sıcaklığın-J1 dan oluşur; ama bu görkemli aydınlık ısıtmak içindir; ateş sıcakh-ğı da yakmak için."

Ubertino'nun sevgiye ilişkin bazı sözcüklerini anımsadım. Michele'nin odun yığını üstündeki imgesi Dolcino'nunkine karış-; mıştı; Dolcino'nunkiyse güzel Margherita'nınkine. Kilisede içimi saran kıpırtıyı bir kez daha duydum.

Bunları düşünmemeye çalışarak doğruca labirentin yolunu tuttum.

Buraya ilk kez yalnız giriyordum; lambadan yere düşen uzun gölgeler, önceki gece gördüğüm görüntüler gibi korkutuyordu beni. Her an kendimi başka bir aynanın karşısında bulacağımı sanıyordum; çünkü aynaların öyle bir büyüsü vardır ki, ayna olduklarını bilseniz bile sizi ürkütürler.

Öte yandan, yönümü bulmaya çalışmıyordum; görüntüler yaratan kokuların bulunduğu odadan kaçınmaya da çalışmıyordum. Bir yangıya yakalanmış gibi yürüyor, nereye gitmek istediğimi bile bilmiyordum. Gerçekte başladığım noktadan çok da ileri gitmemiştim; çünkü az sonra kendimi gene içeri girdiğim yedigen odada buldum. Burada, masanın üstünde bir önceki akşam gördüğümü sanmadığım birkaç kitap duruyordu. Bunların Malachi'nin yazı salonundan almış olduğu ve henüz yerlerine koymadığı yapıtlar olduğunu tahmin ettim. Kokulu odadan çok uzak olup olmadığımı anlayamıyordum; çünkü başım dönüyordu; bu, oraya dek ulaşan belli belirsiz bir kokunun ya da o zamana değin kurmuş olduğum

277

şeylerin etkisi olabilirdi. Zengin minyatürlerle süslenmiş bir cilt açtım; üslubundan, bana Ultima Thule manastırlarından gelmiş gibi göründü.

Havari Marcos'un kutsal betiğinin başladığı sayfada gördüğüm bir aslan resmiyle çarpıldım. O güne değin hiç canlı aslan görmediğim halde, aslan olduğuna kuşku yoktu; ressam çizgilerini, canavar yaratıklar ülkesi Hibernia aslanlarının görünümüne bağlı kalarak yapmıştı; bu hayvanın, Physiologus'un söylediği gibi, aynı zamanda hem çok korkunç, hem de en görkemli şeylere yaraşır özelliklerin tümünü kendinde topladığına inandım. Bu yüzden resim bana, hem Düşman'ın, hem de Efendimiz İsa'nın imgesini çağrıştırıyordu; nasıl bir simgesel anahtarla onu okuyacağımı da bilmiyordum; korkudan ve duvarlardaki yarıklardan sızan rüzgârdan ötürü tepeden tırnağa titriyordum.

Gördüğün aslanın ağzında sivri dişleri, yılanlarınki gibi güzel zırhlı bir başı, keskin, yırtıcı pençeli dört ayağının üstünde yükselen kocaman bir gövdesi vardı; derisi, daha sonra gördüğüm doğudan getirilmiş

halıları andırıyordu; üstüne safran gibi sarı, korkunç, kocaman, kemikten kirişler çizilmiş, kırmızı ve zümrüt yeşili pullarla kaplıydı. Kuyruksokumundan ta başına dek kıvrılmış, ucunda siyah beyaz püsküller bulunan kuyruğu da sarıydı.

Aslandan alabildiğine etkilenmiş (birkaç kez, böyle bir hayvanın ansızın belirivermesini bekliyormuş

gibi dönüp çevreme bakındım), kitabın öteki sayfalarına bakmaya karar verdim; gözlerim Matta İncil'inin başında bir insan resmine takıldı. Bilmem neden, bu resim beni aslandan çok ürküttü; yüzü insan yüzüydü; ama ayaklarına dek uzanan, tıpkı bir zırh gibi gövdesini saran bir tür sert kaftana bürünmüştü bu adam; bu kaftan ya da zırh, kırmızı ve sarı yarı değerli taşlarla işlenmişti. Rubi ve topazlardan oluşan bir kalenin içinden bilmece gibi yükselen bu baş (korku nasıl da küfürbaz yapmıştı beni!) belirsiz izini sürmekte olduğumuz o gizemli katil gibi görünüyordu bana. Sonra, hayvanla zırhlı adamı niçin böyle sıkı sıkıya labirente bağladığımı anladım: İki resim de kitaptaki tüm resimler gibi içice geçmiş bir labirent örüntüsünden çıkıyordu; bu labirentlerin oniks ve zümrüt yeşili çizgileri, krizopraz iplikleri, nil rengi kurdelelerinin tümü, içinde bulunduğum odalar ve koridorlar ağını çağrıştırıyordu.

Gözlerim sayfanın üstünde pı-

278

rıl pırıl parlayan yollar arasında yitip gitti; tıpkı ayaklarımın, kitaplıktaki odaların karmakarışık dizgesi içinde yitip gitmesi gibi. Odalarda dolaşıp durmamın parşömenler üstünde yansıtıldığını görmek içimi kaygıyla doldurdu ve bu kitapların her birinin gizemli isterik kahkahalarla benim şu andaki durumumu anlattığına inandım. "De te fabula narratur,"1 dedim ve bu sayfaların yakın geleceğin olaylarını da kapsayıp kapsamadığını sordum kendi kendime.

Başka bir kitap daha açtım; bu bana Hispanik okula aitmiş gibi geldi. Renkler canlıydı; kırmızılar kan ya da ateşi çağrıştırıyordu. Bu, havarinin Açıklama'siydi ve bir kez daha, tıpkı bir gece önceki gibi, mulier amicta sole2 sayfasına rastladım. Ama kitap ay-^nı kitap değildi; minyatür değişikti. Burada ressam, kadının çizgi-leri üstünde daha uzun durmuştu. Yüzünü, göğsünü, yuvarlak kalçalarını, Ubertino'yla birlikte gördüğümüz Bakire Meryem yontu-suyla karşılaştırdım. Çizgiler farklıydı, ama bu

'mulier'3 de bana çok güzel göründü. Böyle şeyleri aklıma getirmemeliyim diye düşündüm ve birkaç sayfa daha çevirdim. Başka bir kadın daha buldum; bu kez bulduğum Babil yosmasıydı. Biçiminden çok, bunun da öteki gibi bir kadın olduğu, ama içinde her türlü kötülüğü ba-rındırırken, ötekinin her erdemi içinde sakladığı düşüncesi etkiledi beni. Ama çizgiler ikisinde de kadıncaydı; bir an geldi ki onları birbirinden ayıran şeyin ne olduğunu anlayamaz oldum. İçimde yeniden bir kıpırtı duydum; kilisedeki Bakire imgesi, güzel Marghe-rita'nın imgesiyle çakıştı. "Ben lanetlendim!" dedim kendi kendime. Ya da

"deliyim ben." Bunun üzerine, kitaplıkta daha çok kalamayacağıma karar verdim.

Neyse ki merdivene yakındım. Ayağım takılıp lambayı söndürme pahasına koşa koşa indim basamaklardan. Kendimi gene yazı salonunun geniş tonozları altında buldum; ama orada da oyalanmadım; yemekhaneye inen basamaklardan aşağı attım kendimi.

Orada soluk soluğa durdum. Camlardan, o gece alabildiğine parlak olan ayın ışınları giriyordu içeri; hücreler ve kitaplığın geçitleri için kaçınılmaz olan lambaya burada neredeyse hiç gereksinim yoktu

artık. Gene de söndürmedim onu; içimi rahatlatmak is-1. (Lat.) "Senin hakkında öykü anlatılıyor." (Çev.)

2. Güneşe bürünmüş kadın.

3. Kadın.

279

tercesıne. Ama hâlâ soluk soluğaydım; gerginliğimi yatıştırmak için su içmeliyim diye düşündüm.

Mutfağa yakın olduğumdan, yemekhaneden geçip Aedificium'un zemin katının bir yarısına açılan kapılardan birini usulca açtım.

O anda korkum azalacak yerde arttı. Çünkü hemen mutfakta, ekmek fırınının yanında birinin durduğunu farkettim; ya da en azından, o köşede bir lambanın yanmakta olduğunu farkedip korkuyla kendi lambamı söndürdüm. Korkuyordum, ama başkalarını da korkutmuştum; gerçekten de öteki kişi (ya da kişiler) hemen ışıklarını söndürdüler. Ama boşuna; çünkü ayışığı yere, önüme, bir ya da birbirine karışmış birden çok gölge düşürmeye yetecek denli aydınlatıyordu mutfağı.

Donup kalmıştım; ne geri çekilme, ne de ilerleme yürekliliğini bulabiliyordum kendimde. Anlaşılmaz birşeyler geveleyen bir ses duydum; boğuk bir kadın sesi işittim gibi geldi bana. Fırının yanında belli belirsiz görünen, biçimi seçilemeyen gruptan, karanlık ve bodur bir gölge ayrılıp aralık bırakıldığı açıkça anlaşılan dış kapıdan kaçtı; kapıyı ardından kapattı.

Ben yemekhaneyle mutfak arasındaki eşikte durdum; fırının yanında belli belirsiz bir şey de durdu.

Belli belirsiz ve -nasıl anlatsam - inleyen bir şey. Gerçekten de, gölgelerin arasından bir inleme, bir çeşit bastırılmış ağlama sesi, düzenli korku hıçkırıkları geliyordu.

Korkan bir adamı hiçbir şey bir başkasının korkusundan daha çok yüreklendiremez; ama beni gölgeye doğru iten, yüreklilik değildi. Diyebilirim ki daha çok, o görüntüleri gördüğüm zaman beni saran esrikliğe benzer bir esriklikti. Mutfakta, bir gün önce kitaplıkta beni etkileyen tütsülere benzer bir şey vardı. Belki de aynı şey değildi, ama benim gereğinden çok uyarılmış duyularım üstünde aynı etkiyi yaratmıştı. Aşçıların şarabın güzel kokmasını sağlamak için kullandıkları keskin bir kitre, şap ve pesek kokusunu alıyordum. Ya da belki de, daha sonra öğrendiğime göre, o günlerde bira çekiyorlardı (yarımadanın kuzey kesiminde oldukça beğenilen bir biraydı bu); benim ülkemin usulünce yapılıyordu bu bira. Süpürgeotu, bataklık mersini ve yabanbiberiyesiyle. Burun deliklerimden çok zihnimi esrikleştiren tüm baharatlar.

Sağduyum, "Vade retro!"1 diye bağırıp, kesinlikle Mel'un'un 1. (Lat.) "Geri dön" (Çev.)

benim için çağırdığı bir dişi şeytandan başka bir şey olmayan, inleyen nesneden uzaklaşmamı söylüyordu; ama vis appetitiva'mda1 bir şey, bir mucizeye tanık olmak istiyormuşum gibi ona yaklaşmaya itiyordu beni.

Böylece gölgeye yaklaştım; yüksek pençelerden giren ayışığın-da bunun bir kadın olduğunu gördüm; titriyor, bir çıkın tutan elini göğsüne bastırmış, ağlayarak fırının ağzına doğru geri geri gidiyordu.

Tanrım, Kutsal Bakire ve Cennet'in tüm ermişleri, o anda ne olduğunu anlatmama yardım edin; utanç (bir erinç ve derin düşünce sığınağı olan bu güzel Melk manastırmda artık yaşlanmış bir ra-t hip olarak) durumumun saygınlığı, en dindarca önlemleri almamı "i öğütlerdi bana. Yalnızca kötü bir şey olduğunu, bunun ne olduğunu anlatmanın yakışık almayacağını söyler, böylece ne okuru, ne de kendimi sarsmış

olurdum.

Ama şimdi çok uzaklarda kalmış olan olaylarla ilgili tüm gerçeği anlatmaya kendi kendime söz verdim; gerçek ise bölünmez bir bütündür; kendi saydamlığıyla pırıl pırıl parlar ve kendisinin bizim çıkarlarımız

ya da utancımız tarafından eksiltmesine izin vermez. Sorun (her şeyi acımasız bir canlılıkla anımsasam bile, olanları ve düşüncelerimi belleğime silinmez bir biçimde kazıyan şey sonramdan duyduğum pişmanlık mı, yoksa acılı zihnimde utancımın en ince ayrıntılarını canlandırarak bana hâlâ işkence eden pişmanlığımın yetersizliği miydi, bilmiyorum), olup bitenleri şimdi gördüğüm ve anımsadığım gibi değil, o zaman görüp duyduğum gibi anlatmak. Bunu da bir tarihsel olaylar yazarının gerçeklere bağlılığıy-la yapabilirim; çünkü gözlerimi yumunca yalnızca yaptığım her şeyi değil, o anlarda ne düşündüğümü de, o sırada yazılmış bir parşömeni kopya edercesine yineleyebilirim. Bu nedenle anlatmaya böyle başlamalıyım. Ermiş Başmelek Michele korusun beni; çünkü gelecekteki okurların ders almaları ve işlediğim suçtan ötürü kendimi cezalandırmak için, genç bir adamın Şeytan'ın tuzaklarına nasıl düşebileceğini anlatmak istiyorum şimdi; açıkça bilinsin, böylece gelecekte her kim bunlarla karşılaşırsa altedebilsin diye.

1. (Ut.) İstek gücü. (Çev.)

280

281

Evet, bir kadındı bu. Daha çok bir genç kız. O zamana dek (Tanrı'ya şükür, o zamandan beri de), o cinsten yaratıklarla çok az yakınlığım olduğundan, kaç yaşlarında olduğunu söyleyemeyeceğim. Genç, neredeyse yeniyetme olduğunu biliyorum; belki on altıncı ya da on sekizinci ya da yirminci baharındaydı; o varlıktan yayılan insan gerçeğinin bendeki izlenimi şaşırttı beni. Bir düş değildi bu; ama ne olursa olsun, bana valde bona1 göründü. Belki de küçük bir kış kuşu gibi titremesinden, ağlamasından ve benden korkmuş olmasından ötürü.

Komşusuna yardım etmenin her iyi Hıristiyan'ın görevi olduğunu düşündüğümden, büyük bir sevecenlikle ona yaklaştım ve iyi bir Latinceyle, korkması için hiçbir neden olmadığını, çünkü benim bir dost olduğumu, ne olursa olsun düşman olmadığımı, kesinlikle korktuğu düşman olmadığımı söyledim.

Belki de bakışlarımdaki uysallıktan ötürü yatıştı ve bana yaklaştı. Latincemi anlamadığını gördüm; bunun üzerine içgüdüyle halk ağzı Almancamla konuştum; bu dilin, bu yörelerin insanlarının alışık olmadıkları sert seslerinden ötürü mü, yoksa bu sesler ona benim ülkemden askerlerle deneyimlerini anımsattığı için mi bilmem, çok korktu. O zaman el kol devinimlerinin ve yüz anlatımlarının, sözcüklerin dilinden daha evrensel olduğunu düşünerek gülümsedim; bunun üzerine yatıştı. O da bana gülümsedi ve birkaç sözcük söyledi.

Konuştuğu halk ağzını çok az biliyordum; Pisa'da kısmen öğrendiğim dilden farklıydı; ama sesinin tonundan tatlı sözler söylediğini anladım: "Ne gençsin, ne güzelsin..." gibi birşeyler söyledi gibi geldi bana. Bütün çocukluğunu bir manastırda geçirmiş bir çömezin güzelliğine ilişkin sözler işitmesi seyrek olur; tersine, fiziksel güzelliğin geçici olduğu, bunun için de aşağı görülmesi gerektiği öğütlenir her zaman; ama düşmanın sayısız tuzakları vardır; itiraf ederim, yakışıklılığımdan söz edilmesi, yalan da olsa, kulaklarıma hoş geldi; içimi bastırılmaz bir heyecanla doldurdu. Özellikle kız bu sözleri söylerken, elini uzatıp parmak uçlarıyla o zaman sakalsız olan yanağımı okşadığı zaman. Kendimden geçer gibi oldum; ama o anda yüreğimde en küçük bir günah gölgesi bile

1. (Lat.) Çok iyi. (Çev.)

282

duymuyordum. Şeytan'in, bizi sınamak ve ruhumuzdan iyilik izlerini silmek istediği zaman, gücü nelere yetmez.

Ne duydum? Ne gördüm? Yalnızca ilk anın duygularının her türlü anlatımdan yoksun olduğunu anımsıyorum; çünkü dilim ve zihnim bu tür duygulanımların nasıl adlandırılacağı konusunda eğitilmemişti. Başka bir zamanda ve başka yerlerde işittiğim, kesinlikle başka amaçlarla söylenmiş, ama o anda duyduğum sevince uygun düşen, sanki bu sevinci dile getirmek için doğmuş gibi, başka içsel sözcükleri anımsadım sonra. Belleğimin gizli köşelerine itilmiş sözcükler dudaklarımın (dilsiz) yüzeyine yükseldiler; bu sözcüklerin Kutsal Betik'te ya da ermişlerin sayfalarında bambaşka, j^ok daha

aydınlık gerçeklikleri dile getirmek için kullanıldıklarını '«unuttum. Ama ermişlerin sözünü ettikleri sevinçlerle o anda sarsılmış ruhumun duymakta olduğu sevinçler arasında bir ayrım var mıydı gerçekten? O anda hep tetikte olan ayırdetme duygusu yok olmuştu içimde. Bana öyle geliyor ki, bu tam anlamıyla kimliğin uçurumlarında kendinden geçişin belirtisidir.

Birden genç kız bana Mezmur'da sözü edilen kara, ama alımlı bakire gibi göründü. Kaba kumaştan, eprimiş, göğsü utanmasız-ca açık, küçük bir giysi giyiyordu; boynunda da, sanırım çok bayağı renkli taşlardan yapılmış bir gerdanlık vardı. Ama başı bir fildişi kule gibi ak boynunun üstünde onurla yükseliyordu; gözleri He-sebon havuzlan gibi duru, saçları kırmızımsıydı. Saç örgüleri bir keçi sürüsü gibi görünüyordu bana; dişleri derede yıkanıp çıkmış koyun sürüleri gibiydi; tümü de çift çiftti; böylece hiçbiri arkadaşının önünde gitmiyordu. Elimde olmaksızın, "Ne güzelsin, sevgilim, ne güzelsin," diye mırıldandım. "Saçların Glaad Dağı eteklerindeki keçi sürüleri, dudakların kırmızı ibrişime benziyor, yanakların nar parçası, boynun üstüne bin kalkan asılı Davud'un kulesi gibi." Şaşkın, kendimden geçmiş, tan gibi karşımda ışıyan, ay parçası gibi güzel, güneş gibi parlak, terribilis ut castrorum acies ordinata1 bu yaratığın kim olduğunu soruyordum kendi kendime.

Sonra o yaratık daha da yaklaştı bana; o zamana değin göğsüne bastırmakta olduğu koyu renkli çıkını bir köşeye attı; elini kaldırıp yüzümü okşadı; daha önce işitmiş olduğum sözcükleri bir 1. (Lat.) Bir kalenin düzenli ordusu gibi ürkütücü. (Çev.)

283

kez daha yineledi. Ondan kaçsam mı, yoksa ona daha mı yaklaş-sam bilemezken, başım Joshua'mn borazanları Jericho'nun duvarlarını yıkacakmış gibi zonklarken, ona dokunmaktan korkar, hem de ona dokunmak isterken, büyük bir sevinçle gülümsedi; mutlu bir dişi keçi gibi boğuk bir inilti çıkardı; göğsünün üstünde giysisinin önünü kapatan bağcıkları çözdü; giysiyi bir gömlek gibi bedeninden sıyırdı ve önümde, tıpkı Cennet bahçesinde Havva'nın Adem'in karşısında durduğu gibi durdu. "Pulchra sunt ubera quae paululum supereminent et tument modice," diye mırıldandım, Ubertino'dan duymuş

olduğum sözleri yineleyerek; çünkü göğüsleri bana iki geyik, zambaklar arasında otlayan ikiz karacalar gibi göründü; göbeği içi şarap dolu yuvarlak bir kadeh, karnı zambaklarla çevrili bir buğday yığını gibiydi.

"O sidus clarum puellarum," diye seslendim ona, "o porta cla-usa, fons hortorum, cella custos unguentorum, cella pigmenta-ria!"1 Farkına varmadan kendimi onun bedeninin üstünde buldum; onun ısısını ve daha önce hiç bilmediğim merhemlerin keskin kokusunu duyuyordum. "Evlatlarım, çılgın sevi gelince, insanın elinden hiçbir şey gelmez!" sözlerini anımsadım ve içine düşmekte olduğumu hissetiğim tuzak ister Düşman'ın tuzağı, isler tanrısal bir bağış olsun, artık beni yöneten dürtüye karşı koymak için hiçbir şey yapamayacağımı anladım; "Ah, gücüm tükeniyor," diye bağırdım. "Causam languoris video nec caveo!"2 Çünkü dudaklarından bir gül kokusu yayılıyordu, «sandaletli ayaklan güzeldi; bacakları sütun gibiydi, kalçalarının yuvarlaklığı da yontucu elinden çıkmış sütunları andırıyordu. Ey aşk, ey zevklerin kızı, kral bile senin saç büklümlerinin tutsağı oldu diye mırıldanıyordum kendi kendime; onun kolları arasmdaydım; birlikte mutfağın çıplak zemini üstüne yuvarlandık; kendi istemimle mi, yoksa onun hileleriyle mi bilmiyorum, kendimi çömez kılığından sıyrılmış buldum; bedenlerimizden utanç duymuyorduk et cuncta erant bona.3

Beni ağzımdan öpüyordu; aşk oyunları şaraptan daha lezzetliydi, kokuları hoştu; inciler arasındaki boynu, küpeler ara-1. (Lat.) Ey kızların parlak yıldızı, ey kapalı kapı, bahçeler çeşmesi, ey içinde kokular saklayan tapınak, renkler tapınağı. (Çev.)

2. (Lat.) Bitkinliğimin nedenini görüyorum, ama (ondan) sakınamıyorum. (Çev.) 3. (Lat.) Her şey iyiydi. (Çev.)

284

sındaki yanakları güzeldi; ne güzelsin sevgilim, ne güzelsin; gözlerin tıpkı güvercin gözleri (diyordum), bırak yüzünü göreyim, bırak sesini duyayım, sesin uyumlu çünkü, yüzün büyüleyici; beni aşktan çılgına döndürdün, bacım benim; bir bakışla, boynundaki tek bir zincirle çılgına döndürdün beni; dudaklarından bal damlıyor, dilinde bal ve süt var, soluğun elma gibi kokuyor, memelerin salkımlara benziyor, üzüm salkımlarına; damağın nefis bir şarap gibi doğruca sevgime akıyor, sevgimi besliyor, dudaklarımdan dişlerimden taşıyor... bahçe fıskiyesi, sümbül, safran, hintkamışı, tarçın, mür, ödağacı; petekli balımı yiyor, şarabımla sütümü içiyordum; kimdi o, kimdi o tan gibi yükselen, o ay parçası gibi güzel, güneş

gibi ,-«|barlak, sancaklı bir ordu gibi korkunç?

Ey Tanrı, ruh kendinden geçince biricik erdem, gördüğünü sevmektir (doğru değil mi?) en yüce mutluluk sahip olduğuna sahip olmaktır; o zaman sevinç dolu yaşam kaynağından içilir (daha önce söylenmemiş miydi bu?) o zaman şu ölümlü yaşamın ardından bitimsizliğin melekleriyle birlikte yaşayacağımız gerçek yaşamı tadar insan... Bunları düşünüyordum ve bana öyle geliyordu ki, kız beni anlatılmaz hazlara boğarken kehanetler gerçekleşiyordu; tüm bedenim tek bir göz gibiydi; bir bakışta, önümü, arkamı, çevremdeki her şeyi görebiliyordum. Ve anladım ki, daha önce başka bir şeyden söz edildiğini sanarak işittiğim gibi, birlik ve sevecenlik; iyilik, öpüşler ve kucaklayışlarla aynı anda doğar sevgiden. Yalnızca bir an, sevincim doruğa ulaşırken, belki de, "Sen kimsin?" diye soran ruha, sonunda şeytanca doğası içinde kendini gösteren, ruhu kıskıvrak yakalamayı ve bedeni kandırmayı bilen öğle Şeytanı'nın, üstelik gece vakti, içime girişini yaşamakta olduğum geçti aklımdan. Ama hemen aslında kuşkularımın şeytanca olduğuna, çünkü hiçbir şeyin, o anda yaşamakta olduğum, tadı her an artan şeyden daha doğru, daha iyi ve daha kutsal olamayacağına inandım. Şaraba katılan bir damla suyun dağılıp şarabın rengini ve akkor haline getirilmiş demirin özgün biçimini yitirip erimiş ateşe dönüşmüş

gibi, güneş ışığıyla doyurulmuş havanın baştanbaşa görkeme, aydınlığa dönüşmesi; öyle ki artık ışıklandırılmış değil, ışığın kendisi olması gibi, yumuşak bir sıvılaşma içinde ölmüş gibi duyumsuyordum kendimi; ancak ilahinin sözcüklerini mırıldanacak gücüm kalmıştı: "Bak, göğsüm, ağzı kapatılmış ta-285

ze şarap gibi yeni şişeleri patlatıyor," ve birden padak bir ışık, ışığın içinde de parıltılı, yumuşak bir ateşle yalımlanan safran renginde bir biçim gördüm; o görkemli ışık parıltılı ateşin içine yayıldı; parıltılı ateş de o ışıltılı biçimin içine yayıldı; sonra parlak ışıkla parıltılı ateş, ışıldayan tüm biçimin içine yayıldılar.

Baygın gibi, bütünleşmiş olduğum bedenin üstüne düşerken, son bir dirim soluğuyla, ateşin görkemli bir aydınlıktan, olağanüstü bir güçten ve yakıcı bir ısıdan oluştuğunu, ama görkemli aydınlığa aydınlatabilmek; yakıcı ısıya da yakabilmek için sahip olduğunu anladım. Sonra uçurumun ve onun ardından gelen daha derin uçurumların bilincine vardım.

Şimdi, titreyen elimle (anlatmakta olduğum günahtan duyduğum dehşetten mi, yoksa anımsadığım olguya duyduğum suçlu özlemden mi bilmem) bu satırları yazarken, o anda yaşadığım utanç verici esrikliği betimlemek için, birkaç sayfa önce Fraticello Mic-hele'nin şehit bedenini yakan ateşi betimlerken kullandığım sözcükleri kullandığımın ayrımına varıyorum. Ruhun buyruğunda olan elimin, birbirinden öylesine farklı olan iki yaşantı için aynı anlatımı yazıya dökmesi de bir rastlantı değil; çünkü ikisini de, o zaman onları yaşarken de, şimdi bu parşömen üstünde canlandırmaya çalışırken de aynı biçimde yaşadım belki de.

Birbirinden farklı olguların benzer adlarla adlandırılmasını sağlayan gizemli bir us vardır; bu us sayesinde kutsal nesneler de dünyasal terimlerle adlandırılırlar; ayhı simgelerle Tanrı'ya aslan ya da kaplan diyebiliyoruz; ölüme yara; sevince yalım; ateşe ölüm; ölüme uçurum; uçuruma yok oluş; yok oluşa kendinden geçme; kendinden geçmeye tutku diyebiliyoruz.

Gençken, şehit Michele'nin beni etkileyen ölüm coşkusunu, niçin, ermişin yaşam coşkusunu adlandırmış olduğu sözcüklerle dile getiriyordum, ama dünyaSal zevkin, hemen ardından bana kendiliğinden bir ölüm ve yok oluş duygusu gibi gelen (suçlu ve geçici) coşkusunu da aynı sözcüklerle adlandırmaktan kendimi alamıyordum? Şimdi, birkaç ay arayla, ikisi de hem kendinden geçirici hem de acı veren iki yaşantıyı nasıl duyumsadığımı ve o gece manastırda, birkaç saat arayla, bu yaşantıların birini anımsarken, ikincisini duyularımla nasıl duyumsadığımı; sonra da şimdi, bu satırları yazarken, onları nasıl yeniden yaşadığımı ve bu üç durumda

286

da bu yaşantıları kendi kendime nasıl, kutsallığın imgesinde kendini hiçleyen ermiş ruhun bambaşka yaşantısını dile getiren sözcüklerle anlattığımı çözümlemeye çalışacağım. Günaha mı girdim acaba (o zaman mı, şimdi mi?) Michele'nin ölümü isteyişinde, onu yutan yalımları görünce duyduğum kendinden geçişte, genç kızla yaşadığım bedensel birleşme isteğinde, bu isteği simgesel olarak dönüştürdüğüm gizemli utançta, daha uzun ve ölümsüz bir yaşam sevgisinin ölmeye ittiği ermişin sevinç içinde yok olma isteğinde benzer olan neydi? Böylesine iki anlamlı şeyler, böylesine tek anlamlı sözcüklerle dile getirebilir miydi? Ama öyle görünüyor ki, bilginlerin en büyüklerinin bize öğrettikleri bu: omnis ergo figura tanto evidentius veritatem demonstrat quanto apertius per dissimi-lem similitudinem figuram se esse et non veritatem probat.1 Ama eğer ateş ve uçurum sevgisi, Tanrı sevgisinin üstü kapalı benzeti-miyse, ölüm sevgisinin ve günah sevgisinin benzetimi olabilir mi? Evet, olabilir; tıpkı aslan ve yılanın aynı zamanda hem İsa'nın hem de Şeytan'ın benzetimleri olması gibi. Gerçek şu ki, doğru yorum, ancak pederlerin yetkesine dayanılarak yapılabilir; bana işkence çektiren durumdaysa, boyun eğmeye hazır zihnimin başvuracağı hiçbir auctoritas2 yok; bu yüzden kuşkuyla yanıyorum (ve bir kez daha ateş

imgesi, gerçeğin boşluğunu ve beni yok eden yanılgının doluluğunu tanımlamak için araya giriyor!) Ruhumda ne oluyor, ey Tanrı, kendimi böyle anıların burgacına kaptırmış, sanki yıldızların düzenini ve onların gökyüzündeki devinimlerinin sırasını yönetecekmişim gibi, değişik zamanları birbirine karıştırıyorum? Kuşkusuz, günahkâr ve hasta usumun sınırlarını aşıyorum. Şimdi, alçakgönüllülükle üstlendiğim göreve dönelim. O günü, içine gömüldüğüm duygu yitikliğini anlatıyordum. İşte, o zaman neler anımsadığımı anlattım; güçsüz kalemim, bu sadık, gerçeğe bağlı tarih yazıcısı bundan öteye geçemiyor.

Kızın yanında öyle ne kadar yattım, bilmiyorum. Terden nemlenmiş eli usulca bedenime dokunmayı sürdürüyordu. Bir iç kıpırtısı duydum; erinç değildi bu; alev söndükten sonra, küllerin ara-1. (Lat.) O halde her söyleyiş ne denli açık olursa, gerçeği o denli apaçık bir biçimde gösterir; birbirine benzemeyen şeyler benzer sözcüklerle açıklanabilir; ancak gerçek kanıtlanamaz. (Çev.) 2. (Ut.) Yetke. (Çev.)

287

sında henüz ölmemiş bir közü andırıyordu. Bu yaşamda, seyrek de olsa, benimkine benzer bir şeyi yaşama lütfuna ermiş bir insana kutsanmış demekte duraksamazdım (diye mırıldandım uykuda gibi); çabucak da geçse, bir ancık bile olsa (aslında, ben de yalnız o zaman yaşamıştım bunu). Artık var olmuyormuş gibi, kendi kimliğini hiç duymuyormuş, ya da alçalmış, neredeyse yok olmuş gibi; bir ölümlü (diyorum kendi kendime) bir ancık ve olabildiğince çabuk, benim duyduklarımı duyabilirse, bu çarpık dünyaya kem gözle bakmaya başlayacak, günlük yaşamın kaygılarıyla altüst olacak, ölümün ağırlığını duyacaktır... Bana öğretilen bu değil miydi? Bütün ruhumun bu mutluluk içinde unutma çağrısı, kuşkusuz (bunu şimdi anlıyordum), sonsuz güneşin ışıtm asıydı; bunun yarattığı sevinç insanı açıyor, genişletiyor, büyütüyor; artık insanın içinde taşıdığı ağzı açık boşluk, öylesine kolayca kapanmaz, çünkü o sevginin kılıcıyla açılmış bir yaradır; bu dünyada bundan daha tatlı, aynı zamanda bundan daha korkunç bir şey yoktur. Ama güneşin hakkıdır bu; yaralı adamı ışınlarıyla delik deşik eder, tüm yaralar büyür, insan açılır, genişler, damarları bile açılır, gücü şimdi aldığı buyrukları yerine getirmeye yeterli değildir; yalnızca istek harekete geçirir onu; ruh, şimdi dokunmakta olduğu şeyin uçurumuna gömülüp yanar; yaşamış ve yaşamakta olduğu gerçekliğin kendi isteğine ve kendi gerçeğine baskın çıktığını görür. İnsan, dili tutulmuş, kendi kendinden geçişine tanık olur.

Bu anlatılmaz içsel sevinç duygulanımlarına kapılmış, uyuya-kaldım.

Bir süre sonra gözlerim açtım; ayışığı, belki bir bulut yüzünden, çok daha güçsüzleşmişti. Elimi yanıma uzattım; kızın bedenini duyumsamadım. Başımı çevirdim; gitmişti.

İsteğimi açığa çıkaran ve susuzluğumu gideren nesnenin yokluğu birden o isteğin boşluğunun ve o susuzluğun çarpıklığının bilincine vardırdı beni. Omne animal triste post coitum.1 Günah işlediğimin bilincine vardım. Şimdi, yıllar sonra, bir yandan hâlâ yaptığım yanlışlıktan ötürü acı acı ağlarken bile, o

gece nasıl büyük bir

1. (Lat.) Her hayvan cinsel birleşmeden sonra hüzünlüdür. (Çev.) 288

haz duyduğumu unutamıyorum; o iki günahkârın yaşantılarında kendi içinde, naturaliter1, iyi ve güzel olan bir şey geçtiğini kabul etmezsem, her şeyi iyilik ve güzellik içinde yaratmış olan Yüce Tanrı'ya haksızlık etmiş olurum. Ama belki de, gençliğimdeki her şeyin iyi ve güzel olduğunu bana duyumsatan, ilerlemiş yaşımdır. O zaman genç olduğumdan ölümü düşünmüyor, işlediğim günahtan ötürü sıcak sıcak ve içtenlikli gözyaşları döküyordum.

Biraz da mutfağın soğuk taşları üstünde uzun süre yatmaktan ve bedenimin uyuşmuş olmasından, titreyerek ayağa kalktım. Ateşim varmış gibi ürpererek giyindim. O zaman kızın bir köşeye koyduğu ve kaçarken unuttuğu çıkına gözüm ilişti. Eğilip inceledim; * «bir tür paket, mutfağa aitmiş gibi görünen sarılmış bir bezdi. Açtım; önce içinde ne olduğunu anlamadım; hem ışığın azlığından, hem de içindekilerin belli bir biçimi olmayışından. Sonra anladım; gözlerimin önünde, kan pıhtıları ve yumuşak, beyazımsı et parçaları arasında, ölü, ama iç organlarının jelatinimsi yaşamıyla hâlâ çarpan, mor sinirlerle yol yol kocaman bir yürek duruyordu.

Gözlerime karanlık bir perde indi, ağzıma ekşi bir salya yük-- seldi; bir çığlık attım ve ölü bir beden gibi yere düştüm.

1. (Lat) Doğal olarak. (Çev.) Gülün Adı

289/19

Üçüncü Gün GECE

Adso allak bullak, William'a günah çıkartıyor ve kadının

yaratılıştaki işlevi üstüne düşünüyor; sonra bir adamın

ölüsünü buluyor.

Kendime geldiğim zaman birisi yüzüme su serpiyordu. Elinde bir lamba tutan William Birader'di bu; başımın altına bir şey koymuştu.

"Ne oldu, Adso?" diye sordu. "Mutfaktan yemek artıkları aşırmak için geceleri dolaşıyor musun?"

Kısaca, William uyanmış, bilmem niçin beni aramış, bulamayınca biraz hüner göstermek için kitaplığa gitmiş olabileceğimden kuşkulanmış, Aedifıcium'a yaklaşınca mutfak tarafından, kapıdan bir gölgenin çıkıp meyve bahçesine doğru yöneldiğini görmüş (u-zaklaşmakta olan kızdı bu; belki de birisinin yaklaştığını işitmişti). Kim olduğunu anlamaya, onu izlemeye çalışmış, ama o (daha doğrusu, William için bir gölge olan şey) manastırı kuşatan duvara doğru uzaklaşmış, sonra da gözden silinmiş. O zaman William -çevreyi kolaçan ettikten sonra- mutfağa girmiş ve beni orada baygın bulmuş.

Ona, hâlâ korkuyla, içinde yürek bulunan paketi gösterip, yeni bir cinayete ilişkin birşeyler gevelediğim zaman gülmeye başladı: "Adso, böyle kocaman insan yüreği olur mu?" dedi. "Bir inek * yüreği bu, ya da öküz; gerçekten de, bugün bir hayvan kestiler. Peki ama, senin elinde ne arıyor bu yürek?"

O zaman, büyük bir korkuyla sersemlemenin yanı sıra, duyduğum yürek ezinciyle gözyaşına boğuldum; ondan günahımı çıkarmasını istedim. Dediğimi yaptı; her şeyi olduğu gibi, hiçbir şey saklamadan anlattım.

William Birader beni büyük bir ciddilikle, ama belli belirsiz

290

bir hoşgörüyle dinledi. Bitirince yüzü asıldı ve "Adso," dedi bana, "günah işlemişsin; bu kesin, hem zina etmeyesin buyruğuna, hem de bir çömez olarak görevlerine karşı. Suçunu hafifletecek şey, çölde bir rahibin bile kendi kendini lanetleyeceği koşullar içinde kendini bulmuş olman. Kadının nasıl bir kışkırtma kaynağı olduğu konusunda, İncil'de yeterince söz söylenmiştir. Eski Ahit, kadınlara ilişkin olarak der ki, kadının konuşması ateş gibidir; atasözleri de kadınm, erkeğin değerli ruhuna egemen olduğunu, en güçlüleri bile yıkıma uğratabileceğini söyler. Eski Ahit, bundan başka der ki: Kadının ölümden daha acı olduğunu anladım; avcıların kırbacı gibidir o; yüreği bir ağ gibidir, elleri bağdır. Başkaları da, kadının Şeytan'ın barınağı olduğunu söylemişlerdir. Bunu böylece doğruladıktan sonra, sevgili Adso, Tanrı'nın böyle kötü bir varlığı ona bazı erdemler bağışlamaksızın yaratmış olabileceğine kendimi inan-dıramıyorum. Tanrı'nın ona birçok ayrıcalık ve ayrıcalık nedeni bağışladığını düşünüyorum elimde olmaksızın; bunların en azından üçü çok iyi ayrıcalıklar. Gerçekten de, Tanrı, erkeği bu aşağılık dünyada çamurdan yarattı; kadınıysa daha sonra, cennette ve daha soylu bir insan maddesinden yarattı. Onu Adem'in ayağından ya da barsağından değil, kaburga kemiğinden yarattı. Sonra, her şeye gücü yeten Tanrı, bir mucizeyle doğrudan doğruya insan biçimine girebilirdi, ama bunu yapmadı; bir kadının rahmine yerleşti; bu da kadının öyle pek de kötü olmadığının bir belirtisidir. Sonra, Diriliş'in ardından göründüğü zaman bir kadına göründü. Son olarak da, göklerin egemenliğinde hiçbir erkek o ülkede kral olmayacak, ama hiç günah işlememiş bir kadın kraliçe olacak. Öyleyse Tanrı Havva'yı ve onun kızlarını böylesine kayırdığına göre, bizim de o cinsin çekiciliğine ve soyluluğuna k'apılmamız çok mu anormal?

Sana söylemek istediğim, Adso, elbette bir daha bunu yapmamalısın, ama böyle davranmaya kışkırtılmış olman o denli kötü bir şey değil. Hem, bir rahibin yaşamında hiç olmazsa bir kez tensel tutkuyu yaşaması, bir gün öğüt verip avutacağı günahkârlara karşı hoşgörülü ve anlayışlı olması bakımından... yani, sevgili Adso, olmadan önce istenecek bir şey değil bu, ama bir kez olunca da gereğinden çok kınanacak bir şey değil. Şimdi Tanrı'ya dua et ve artık bundan söz etmeyelim.

Gerçekten de, unutmanın iyi olacağı bir şeyin üstünde gereğinden çok düşünüp durmaktan-291

sa, elinden gelirse unutmak en iyisi" -o anda bana öyle geldi ki, sesi bir iç çatışmadan ötürü güçsüzleşti- "bu gece olan şeyin anlamım kendi kendimize soralım. Bu kız kimdi ve kiminle buluşuyordu?"

"Bunu bilmiyorum, yanındaki adamı da görmedim," dedim.

"Pekâlâ, ama birçok kesin ipucundan bunu çıkarabiliriz. Her şeyden önce adam çirkin ve yaşlıydı; bir kızın gönül rızasıyla buluşmayacağı birisi; hele söylediğin gibi güzelse; gerçi bana öyle geliyor ki benim sevgili yavru kurdum, sen karşına çıkacak her yemeği lezzetli bulmaya hazırdın."

"Adam niçin çirkin ve yaşlı olsun?"

"Çünkü kız onu sevdiği için değil, bir avuç yemek artığı için onunla sevişmeye gidiyordu. Hiç kuşkusuz köyden bir kız; belki de aç olduğu için kösnül bir rahibe çekiciliklerini sunması, karşılığında da kendisi ve ailesi için ağza atacak birşeyler alması ilk kez olmuyor."

"Bir fahişe!" dedim tiksintiyle.

"Zavallı bir köylü kızı, Adso. Belki de karnı doyurulacak küçük kardeşleri vardır. Elinde olsaydı, kendini para karşılığı değil, sevgi için verirdi. Dün gece yaptığı gibi. Gerçekten de, bana seni genç ve güzel bulduğunu söylüyorsun; başkalarına bir öküz yüreği ve birkaç parça ciğer karşılığında vereceği şeyi sana karşılıksız ve sevgisinden ötürü verdi. Kendisini hiçbir şey beklemeden verdiği için öylesine yücelmiş duydu ki, karşılığında hiçbir şey almaksızın koşa koşa gitti. Seninle karşılaştırdığı öteki adamın ne genç, ne de yakışıklı olduğunu düşünmemin nedeni bu."

İtiraf ederim, derin bir pişmanlık duymama karşın, bu açıklama içimi tatlı bir gururla doldurdu; ama suskunluğumu sürdürdüm ve üstadımın sözlerini sürdürmesine izin verdim.

"Bu çirkin yaşlı adam, göreviyle ilgili bir nedenle köye inip köylülerle ilişki kurma olanağına sahip birisi olsa gerek. İnsanları manastıra nasıl sokacağım ve manastırdan nasıl çıkaracağını, mutfakta o artıkların

olacağını da bilse gerek (belki de yarın, kapının açık bırakıldığı ve bir köpeğin gelip artıkları yediği söylenecek). Son olarak, belli bir ekonomi duygusu olmalı; mutfağın daha değerli yiyeceklerden yoksun kalmamasında çıkarı olmalı; yoksa ona bir parça biftek ya da iyi bir parça et verirdi. Böylece yabancının 292

¦İl

resmi çok açık olarak çizildi; görüyorsun, bütün bu özellikler ya da rastlantılar, hiç duraksamadan kilercimiz Varagine'li Remigio olarak niteleyeceğim bir varlığa uyuyor. Ya da, eğer yanılmıyorsam, gizemli Salvatore'ye -bu yörelerden geldiği için, yerli insanlarla kolaylıkla konuşabilir ve bir kızı istediği şeyi yapmaya nasıl kandırabileceğini bilirdi; eğer sen gelmeseydin."

"Tümüyle doğru," dedim, ikna olmuş, "ama şimdi bunu bilmenin ne yararı var?"

"Hiçbir yararı yok. Ya da çok yararı var," dedi William. "Bu öykünün bizi ilgilendiren cinayetlerle bir ilgisi olabilir ya da olmayabilir. Öte yandan, eğer kilerci bir zamanlar Dolsiniyen'diyse bu, durumu açıklardı, ya da tersi. Son olarak, bu manastırın geceleri birçok tuhaf şeyin meydana geldiği bir yer olduğunu biliyoruz şimdi. Hem kimbilir, karanlıkta manastırın içinde rahatça dolaşan şu bizim kilerci ya da Salvatore, belki de söylediklerinden daha çok şey biliyorlardır."

"Ama bilseler de, bize söylerler mi?"

"Hayır, günahlarını görmezlikten gelerek onlara anlayışlı davranırsak söylemezler. Ama eğer gerçekten bir şey öğreneceksek elimizde onları konuşmaya razı edecek bir yol var. Başka bir deyişle, gerekirse kilerci ya da Salvatore elimizde; birçok şeyi bağışlayan Tanrı bu aykırı davranışımızı da bağışlar," dedi ve sinsi sinsi yüzüme baktı; önerilerinin meşruluğu üstünde fikir yürütme yürekliliğini kendimde bulamadım.

"Hadi şimdi gidip yatalım, bir saate kalmaz geceyarısı duası başlar. Ama seni hâlâ tedirgin görüyorum, benim zavallı Adso'cu-ğum, hâlâ işlediğin günahtan korkuyorsun... Ruhu yatıştırmak için kilisenin iyi büyüsü gibi yoktur. Ben günahını çıkardım, ama bilinmez. Git, Tanrı'dan seni bağışlamasını dile."

Başıma oldukça hızlı bir şaplak indirdi; belki de babaca ve erkekçe bir sevgi ya da hoşgörülü bir kefaret belirtisi olarak. Ya da belki (o anda bir suçluluk duygusuyla düşündüğüm gibi) yeni ve canlı yaşantılara susamış bir adamın bir tür iyicil imrenişiyle.

Her zamanki yolumuzdan dışarı çıkarak kiliseye doğru yöneldik; ben gözlerimi yummuş çabuk çabuk yürüyordum, çünkü bütün o kemikler, o geceyi, nasıl topraktan yaratıldığımı, tenimin gururunun ne saçma olduğunu açık seçik kanıtlarla anımsatıyordu

293

bana.

Nefe varınca büyük sunağın önünde bir gölge gördük. Gene Ubertino sandım, ama Alinardo'ydu; önce bizi tanımadı. Uyuya-madığım, geceyi yiten o genç rahip için (admı bile anımsamıyordu) dua etmekle geçirmeye karar verdiğini söyledi. Eğer ölmüşse ruhu için, bir köşede hasta ve yalnız yatıyorsa bedeni için dua ediyordu.

"Ne çok ölü var," dedi, "ne çok ölü var... Ama havarinin kitabında yazdı. İlk borazan sesiyle dolu yağdı, ikinci borazan sesiyle denizin üçte biri kana dönüştü; cesetlerin birini fırtınada buldunuz, ötekini de kanda... Üçüncü borazan sesi, yanan bir yıldızın, ırmakların ve pınarların üçte birine düşeceği yolunda uyarıda bulunuyor. Böylece, size söyleyeyim, üçüncü kardeşimiz de ortadan kayboldu. Dördüncüsünden korkun, çünkü güneşin, ayın ve yıldızların üçte biri tutulacak, böylece ortalık neredeyse tam bir karanlık olacak..."

Kilisenin transeptinden1 çıkarken, William yaşlı adamın sözlerinde gerçek payı olup olmadığını sordu kendi kendine.

"Ama," diye dikkatini çektim, "bu tek bir şeytanca kafanın, İncil'i yok gösterici olarak kullanıp, Berengar'ın öldüğünü varsayarsak, üç rahibin ortadan yok olmasını tasarladığım varsaymak anlamına gelir. Oysa, tam tersine, Adelmo'nun kendi isteğiyle öldüğünü biliyoruz..."

"Doğru," dedi William, "ama aynı şeytanca ya da hasta kafa Adelmo'nun ölümünden esinlenerek öteki iki bölümü simgesel olarak tasarlamış olabilir. Eğer böyleyse, Berengar'ın bir ırmakta ya da pınarda birinin onu içine atıp boğacağı bir ırmak ya da pınar da; hiç değilse insanın düşüp boğulacağı ya da birinin onu içine atıp boğacağı bir ırmak ya da pınar..."

"Yalnız hamamlar var," dedim, hemen hemen sözgelişi.

"Adso!" dedi William, "Biliyor musun, bu da bir fikir; hamama!"

"Ama oraya bakmış olmalılar..."

"Bu sabah hizmetçileri araştırma yaparken gördüm; hamamın kapışım açtılar, içeriye şöyle bir göz attılar, hiç aramadan.

1. Kilisede, nefleri kesen bölüm. (Çev.) 294

Özenle saklanmış bir şey bulacaklarını ummuyorlardı; tıpkı bir tiyatro sahnesinde olduğu gibi yerde yatan bir ceset arıyorlardı; Ve-nantius'un küpün içindeki ölüsü gibi... Gel gidip bakalım. Hava hâlâ karanlık, sanırım lambamız da güzel güzel yanıyor."

Öyle yaptık; hiç güçlük çekmeden hastanenin bitişiğindeki hamamın kapısını açtık.

Birbirinden kalın perdelerle ayrılmış fıçılar vardı; sayısını anımsamıyorum. Rahipler, KuraFın saptadığı günlerde onları yıkanmak için kullanıyorlardı; Severinus ise sağaltma nedeniyle kullanıyordu onları; çünkü bedeni ve zihni hiçbir şey yıkanmaktan daha iyi yatıştıramaz. Ocakta taze küller vardı; önünde de tersine ı çevrilmiş kocaman bir kazan duruyordu. Su başka bir köşedeki °*kurnadan alınabiliyordu.

İlk fıçılara baktık; boştular. Yalnızca çekilmiş "bir perdeyle gizlenmiş olan sonuncu fıçı doluydu; yanında da yığın halinde bir giysi duruyordu. İlk bakışta, lambamızın ışığında sıvının yüzeyi düzgün gibi görünüyordu; ama yukarıdan ışık vurunca, dipte cansız, çıplak bir insan bedeni gördük. Yavaşça çekip dışarı çıkardık: Berengar'dı. İşte bu, dedi William, gerçekten boğulmuş bir ada-- mın yüzü. Yüzün hatları şişmişti. Beyaz ve gevşek, kılsız gövde, pörsük edep yerinin açık saçık görünüşü dışında, bir kadının gövdesini andırıyordu. Kızardım, sonra ürperdim. William cesedi kut-sarken ben de haç çıkardım.

295

ö

ü O

z. n o

o o

z Dördüncü Gün ALACAKARANLIK

William ve Severinus Berengar'ın cesedini inceliyorlar, dilinin kara olduğunu görüyorlar, boğulmuş bir adamda olağan olmayan bir şey.

Sonra çok şiddetli zehirler ve eski bir hırsızlık olayı üstüne tartışıyorlar.

Başrahip'e nasıl haber verdiğimizi, tüm manastırın dua saatinden önce nasıl uyandığını, korku çığlıklarını, herkesin yüzündeki yılgınlık ve acıyı, haberin tüm ova halkına nasıl yayıldığını, hizmetçilerin haç çıkararak dualar ettiklerini anlatarak uzatmayacağım. O sabah ilk ayinin kurallara uygun olarak yapılıp yapılmadığını, kimlerin katıldığını bilmiyorum. William'la Severinus'u izledim; Berengar'ın cesedini sardırıp hastanede bir masanın üstüne uzattırdılar.

Başrahip ve öteki rahipler gittikten sonra, bitki uzmanı ve üstadım, tıp adamlarının soğukkanlılığıyla cesedi uzun uzun incelediler.

"Boğularak ölmüş," dedi Severinus, "hiç kuşku yok. Yüz şişmiş, karın gergin..."

"Ama başka biri tarafından boğulmamış," dedi William, "öyle olsaydı katille boğuşurdu; fıçının çevresine sıçramış suların izini görürdük. Oysa her şey düzenli ve temizdi; sanki Berengar su ısıtmış, fıçıyı doldurmuş ve kendi isteğiyle içine uzanmış gibi."

"Bu beni şaşırtmıyor," dedi Severinus, "Berengar'ın çırpınma nöbetleri vardı; ılık banyonun bedenin ve ruhun çarpıntılarını yatıştırdığını birkaç kez ben söylemiştim ona. Hamamı yakmak için benden izin istemişti bir iki kez. Bu gece de aynı şeyi yapmış olabilir..."

"Dün gece," dedi William, "çünkü cesedi -görüyorsun- en az bir gün suda kalmış..."

"Dün gece de olabilir," diye ona katıldı. Severinus. William o 299

gecenin olayları hakkında biraz bilgi verdi ona. Gizlice yazı salonuna girdiğimizi söylemedi, ama bazı olayları saklayarak, bizden bir kitap alan gizemli birini izlediğimizi anlattı. Severinus, William'm gerçeğin yalnızca bir bölümünü anlattığını anladı, ama başka soru sormadı. Eğer gizemli hırsız oysa, duyduğu tedirginliğin Beren-gar'ı dinginliği yatıştırıcı bir banyoda aramaya itmiş olabileceğini söyledi. Berengar'm yaratılıştan çok duyarlı olduğunu, bazan bir tersliğin ya da heyecanın onda ürpermelere, soğuk soğuk terlemeye yol açtığını anlattı; gözleri dışarı uğruyor, yere düşüyor, beyazımsı bir salya akıyordu ağzından.

"Ne olursa olsun," dedi William, "buraya gelmeden önce başka bir yere gitmiş; çünkü çaldığı kitabı hamamda görmedim."

"Evet," diye doğruladım heyecanla, "yerde, fıçının yanında duran giysisini ben kaldırdım, ama büyük bir cismin izine rastlamadım."

"Aferin," diye gülümsedi William bana. "Demek ki, daha önce bir başka yerdeymiş; sonra da heyecanını yatıştırmak için, belki de araştırmalarımızdan kaçmak için hamama süzülüp kendini suya gömdüğünü kabul etmemiz gerek. Severinus, sence hastalığı onun bayılıp suda boğulmasına yol açmış

olabilir mi?"

"Olabilir," dedi Severinus kararsız. "Öte yandan, eğer her şey iki gece önce olmuşsa, leğenin çevresine sular sıçramış, sonra da kurumuş olabilir. Bu nedenle, zorla boğulduğu olasılığını bir yana bırakamayız."

"Doğru," dedi William. "Sen hiç* öldürülmüş birinin, başkası onu boğmadan önce giysilerini çıkardığını gördün mü?" Severinus başını salladı; bu görüşün pek büyük bir değeri yokmuş gibi. Birkaç saniyeden beri cesedin ellerini inceliyordu. "Tuhaf şey..." dedi.

"Ne?"

"Önceki gün Venantius'un cesedinin kanları temizlendikten sonra elini inceledim; bir şey dikkatimi çekti; o zaman pek de önem vermemiştim buna. Venantius'un sağ elinin iki parmağının boğumlan kararmıştı; sanki siyah bir şeyle boyanmış gibi. Hatta, üçüncü parmakta da belli belirsiz bir iz var. O

zaman, Venantius'un yazı salonunda mürekkeplere dokunmuş olduğunu düşünmüştüm..."

300

"Çok ilginç," dedi William, düşünceli, Berengar'ın parmaklarına yakından bakarak. Tanyeri ağanyordu; içerideki ışık hâlâ güçsüzdü; üstadımın merceklerinin yokluğundan ötürü sıkıntı çektiği açıktı. "Çok ilginç," diye yineledi. Başparmakla işaret parmağının uçları kararmış, orta parmağın yalnızca iç kısmı belli belirsiz kararmış. Ama sol elde de daha belirsiz izler var; en azından işaret parmağıyla başparmakta."

"Yalnız sağ elde olsaydı, küçük ya da ince uzun bir şey tutmuş olduğu söylenebilirdi..."

"Bir kalem ucu gibi. Ya da bir tüy. Ya da bir böcek. Bir yılan. Bir kutsal ekmek kabı. Ya da bir baston.

Birçok şey olabilir. Ama eğer öteki elde de lekeler varsa, bir kupa da olabilir; sağ el kupayı sıkı sıkı tutarken, sol el de daha az bir güçle ona yardımcı olur..."

Severinus ölünün parmaklarını hafif hafif ovuyordu, ama kara leke çıkmıyordu. Ellerine eldiven giymiş

olduğunu farkettim; belki de zehirli maddelerle uğraşırken kullanıyordu onları. Kokla-dı, ama koku alamadı. "Size, böyle izler bırakabilecek birçok bitki (ve maden) adı sıralayabilirim. Kimileri öldürücü, kimileri değildir. Minyatürcülerin parmaklarında bazan altın tozlan olur..."

"Adelmo bir minyatürcüydü," dedi William. "Sanırım cesedi örselendiği için parmaklarını incelemeyi düşünmedin. Ama bunlar, Adelmo'ya ait olan bir şeye dokunmuş olabilirler."

' "Doğrusu bilmiyorum," dedi Severinus. "İki ölü, ikisinin de parmakları kara. Bundan ne çıkarabilirsin?"

"Hiçbir şey çıkaramıyorum: nihil sequitur geminis ex particu-laribus unquam.1 İki olayın da aynı kurala uyması gerekir. Örneğin, dokunanın parmaklarını karartan bir madde vardır..."

Tasımı böbürlenerek tamamladım: "... Venantius ve Berengar'm parmaklan kararmış; ergo2, ikisi de bu maddeye dokunmuşlar!"

"Aferin Adso," dedi William, "ne yazık ki, tasımın geçerli değil, çünkü aut semel aut iterum medium generaliter esto3, oysa bu tasımda, ara önerme hiç de tümel gibi görünmüyor. Bu da öncülü 1- (Lat.) Eşit iki durumun tek bir özelliğinden hiçbir sonuç çıkarılamaz. (Çev.) 2. O halde.

3. Çünkü (bir basımda) gerek öncül, gerek ara terim tümel olmalıdır. (Çev.) 301

iyi seçmediğimizi gösteriyor. Şöyle dememeliydim: Belli bir maddeye dokunan herkesin parmakları kara olur. Çünkü o maddeye dokunmadıkları halde parmakları kara olan kimseler de olabilir. Şöyle demeliydim: Parmakları kara olan herkes, yalnızca parmakları kara olan herkes, kesinlikle, verili bir maddeye dokunmuştur. Venantius, Berengar vb. Böylece bir Darii birinci tasım biçiminin mükemmel bir üçüncü kipini elde ederiz."

"Öyleyse yanıtı bulduk," dedim sevinçle.

"Yazık, Adso, tasımlara ne kadar da güveniyorsun! Elimizde yalnızca yeni bir soru var. Yani, Venantius ile Berengar'ın aynı şeye dokundukları varsayımını ortaya attık; kuşkusuz akla yakın bir varsayım. Ama bir kez birçok başka madde arasında yalnızca bir maddenin bu sonucu doğurduğunu tasarladığımızda (ki bu da daha kanıtlanmadı), bunun ne olduğunun ve bu kimselerin onu nerede bulduklarını ya da ona niçin dokunduklarını bilmiyoruz. Hem sonra, dikkat et, onları ölüme götüren şeyin, dokundukları bu madde olup olmadığını da bilmiyoruz. Bir delinin altın tozuna dokunan herkesi öldürmek istediğini düşün. Onları öldürenin altın tozu mu olduğunu söyleyeceğiz?"

Kafam karıştı. Mantığın evrensel bir silah olduğuna inanmıştım her zaman; şimdiyse mantığın geçerliğinin onun nasıl kullanıldığına bağlı olduğunun bilincine varıyordum. Öte yandan, üstadımla birlikte olduğumdan beri farkına varmıştım ki (sonraki günlerde daha da iyi anladım bunu), mantık önce içine girmek, sonra da dışına çıkmak koşuluyla birçok şeye yarayabilirdi.

İyi bir mantıkçı olmadığı kesin olan Severinus, bu arada kendi deneyimlerine göre düşünüyordu:

"Doğanın gizemleri nasıl çe-şitliyse, zehirler evreni de çeşitlidir," dedi. Duvarlar boyunca sıralanan rafların üstüne, birçok cildin yanına dizilmiş, daha önce hayran kaldığımız bir dizi kavanoz ve şişeyi gösterdi. "Daha önce de söylediğim gibi, bu otların birçoğu gerektiği gibi ve gerekli miktarda karıştırılırsa öldürücü içkiler ve merhemler yapmak için kullanılabilir. İşte şurada, datura stramonium, güzelavrat otu, baldıran: Bunlar, uyku da verebilir, heyecan da, ya da her ikisini birden; bunlar özenle alınırsa çok iyi ilaçlardır, ama aşın dozlarda ölüme yol açabilirler..."

"Ama bunlarm hiçbiri parmaklarda iz bırakmaz mı?"

302

"Kanımca hiçbiri bırakmaz. Hem sonra öyle maddeler vardır ki, mideye inince tehlikeli olur; kimileri de deride etkisini gösterir. Akçöpleme, koparmak için tutan kimsede kusmaya yol açabilir. Giritotuyla geyikotu, çiçek açtıkları zaman onlara dokunan bahçıvanları şarap içmiş gibi sarhoş eder.

Karaçöplemeyse bir kez-cik bile dokununca sürgüne neden olur. Bazı bitkiler yürek çarpıntısına, bazıları beyin zonklamasına, bazıları ses kısıklığına yol açar. Öte yandan, engerek yılanının zehiri, kana karışmasına olanak Vermeksizin deriye sürülecek olursa, yalnızca belli belirsiz bir kızarıklığa yol açar...

Bir kez bir bileşim göstermişlerdi bana; bir köpeğin art ayaklarının içine, cinsel organının çevresine sürünce -f bacakları kaskatı kesiliyor, hayvan kısa zamanda çırpınışlar içinde ölüyor..."

"Zehirler üstüne çok şey biliyorsun," dedi William, beğendiğini yansıtan bir sesle. Severinus birkaç saniye onun gözlerinin içine baktı: "Bir hekimin, bir bitki uzmanının, insan sağlığı bilimlerini öğrenen birinin bilmesi gereken şeyler bunlar."

William uzun uzun düşündü. Sonra Severinus'tan, ölünün ağzını açıp diline bakmasını rica etti.

Severinus'un merakı uyandı; hekimlik sanatında kullandığı araçlardan birini, ince bir spatulayı alıp William'in dediğini yaptı: "Dili de siyah!"

"Demek böyle," diye mırıldandı William. "Parmaklarıyla bir şey yakalayıp yutmuş... Bu, az önce sözünü ettiğin, deriden işleyerek öldüren zehirlerin olasılığını ortadan kaldırır. Ama bizim çıkarsamalarımızı kolaylaştırmaz. Çünkü şimdi hem Berengar, hem de Venantius'un kendi istekleriyle yaptıkları bir eylemi düşünmek zorundayız; rastlantısal, dalgınlık ya da düşüncesizlikten ileri gelmeyen bir eylem. Bir şey yakalayıp ağızlarına atmışlar; ne yaptıklarını bilerek..."

"Bir yiyecek? Bir içki?"

"Belki. Belki de... ne bileyim, bir çalgı, örneğin bir flüt..."

"Saçma," dedi Severinus.

"Elbette saçma. Ama hiçbir varsayımı bir yana bırakmamalıyız; ne denli olmayacak gibi görünürse görünsün. Neyse, şimdi zehirli maddeye dönelim. Zehirleri senin kadar iyi bilen birisi buraya gizlice girse ve otlarından bazılarını kullanarak, parmaklarda ve dilde o lekelere yol açabilecek öldürücü bir merhem yapabilir

303

miydi? Yiyeceklere ya da içeceklere karıştırılabilen, bir kaşığa ya da ağza konan herhangi bir şeye bulaştırılabilen bir merhem?"

"Evet," diye kabul etti Severinus, "ama kim? Hem sonra, bu varsayımı kabul etsek bile, zehiri iki zavallı

kardeşimize nasıl içir-miş olabilir?"

Doğrusu ben de, Venantius'un, ya da Berengar'ın, birinin gizemli bir maddeyle yanlarına gelip onları bunu yemeye ya da içmeye razı etmesine izin verebileceklerini tasarlayamryordum. Ama William bu tuhaflığa şaşmış görünmüyordu. "Bunu sonra düşünürüz," dedi, "çünkü şimdi senin henüz aklına gelmeyen bir olayı anımsamaya çalışmanı istiyorum; ne bileyim, otların konusunda sana sorular sormuş

olan birini; hastaneye kolayca girebilen birini..."

"Bir dakika," dedi Severinus, "çok eskiden, yıllar önce uzak ülkelere yolculuk yapmış bir rahibin bana verdiği çok güçlü bir maddeyi bu raflardan birinde saklıyordum. Neden yapıldığım bilmiyordu; kuşkusuz bitkilerden, ama kimileri bilinmeyen bitkilerden. Yapışkan, sarımsı bir görünüşü vardı; ama bana ona dokunmamamı öğütledi; çünkü dudaklara değecek olursa, kısa sürede insanı öldürüyordu. Rahip bana, çok az miktarda yutulsa bile, yarım saat içinde büyük bir bitkinliğe yol açtığını, sonra el ve ayakların yavaş yavaş tutmaz olduğunu, sonunda insanın öldüğünü söyledi. Yanında taşımak istemediği için onu bana armağan etti. Uzun süre sakladım; çünkü bir yolunu bulup denemek istiyordum. Derken bir gün büyük bir fırtına koptu. Yardımcılarımdan biri, bir çömez, hastanenin kapısını açık bırakmıştı; fırtına şimdi içinde bulunduğumuz odayı allak bullak etti. Şişeler kırıldı, sıvılar yerlere döküldü, otlar, tozlar ortalığa saçıldı. Eşyalarımı yeniden düzene koymak için tam bir gün uğraştım; cam kırıklarını ve artık işe yaramaz otları attırmaktan başka bir şey için kimseden yardım istemedim. Sonunda sana sözünü ettiğim şişenin eksik olduğunu gördüm. Önce kaygılandım; sonra şişenin kırıldığına ve öteki çöplere karıştığına karar verdim. Hastanenin döşemesini ve rafları iyice yıkattım..."

"Peki, şişeyi fırtınadan birkaç saat önce görmüş muydun?"

"Evet... Yok, hayır, şimdi düşünüyorum da. Bir dizi kavanozun arkasında gizlenmişti; yerinde duruyor mu diye her gün bak-304

mıyordum..."

"Öyleyse, anladığım kadarıyla, fırtınadan çok önce de, senin haberin olmadan birisi onu aşırmış olabilir mi?"

"Şimdi düşünüyorum da, evet, kuşkusuz."

"Şu senin çömezin onu çalmış, sonra da fırtınadan yararlanarak kapıyı açık bırakıp eşyalarının karışmasına yol açmış olabilir

I mi?"

Severinus çok heyecanlanmış göründü: "Elbette, evet. Hem

yalnız bu değil; olup bitenleri düşündükçe, fırtmanm ne denli sert olursa olsun, her şeyi böylesine altüst etmesine şaşmıştım. Birinin fırtınadan yararlanıp odayı altüst ettiğini ve rüzgârın yapabileceğin-4 den daha çok zarar verdiğini söyleyebilirim!"

"Çömez kimdi?"

"Adı Agostino'ydu. Ama geçen yıl, öteki rahipler ve hizmetçilerle birlikte, kilisenin önyüzündeki yontulan temizlerken iskeleden düşüp öldü. Hem sonra, fırtına çıkmadan önce kapıyı açık bırakmadığına yemin üstüne yemin etmişti. Öfkeye kapılıp onu olaydan sorumlu tutan bendim. Belki de gerçekten

suçsuzdu."

"Demek sendeki zehiri bilen üçüncü bir kişi daha var; hem de bir çömezden çok daha usta biri.

Zehirden kime söz etmiştin?"

"Bunu anımsamıyorum. Kuşkusuz Başrahip'e söylemiştim; böyle tehlikeli bir maddeyi saklamak için ondan izin istemiştim. Birine daha söylemiştim; belki de kitaplıkta; çünkü zehir konusunda birşeyler öğrenebilmek için şifalı otlarla ilgili kitap arıyordum."

"Ama sanatın için yararlı kitapları yanında sakladığını bana söylememiş miydin?"

"Evet, birçoğunu yanımda saklıyorum," dedi, odanın bir köşe: sinde yirmi otuz kadar kitapla yüklü birkaç rafı göstererek. "Ama o zaman yanımda alıkoyamadığım bazı kitapları arıyordum; hem-Malachi birçok kitabı bana göstermekte öylesine isteksizdi ki, Baş-rahip'ten izin almak zorunda kaldım." Sesi alçaldı, benim işitmemden çekiniyor gibiydi. "Biliyor musun, kitaplığın gizli bir köşesinde, kara büyü kitapları ve tılsımlı içki tarifeleri de saklı. Bir vicdan görevi olarak bu yapıtlardan birkaçına bakabildim; o zehirin ve işlevlerinin bir tanımına rastlayacağımı umuyordum. Ama boşuna."

"Demek Malachi'ye sözünü ettin."

Gülün Adı

305/20

"Elbette, kesin olarak ona sözünü ettim; belki yardımcısı Be-rengar'a da. Ama hemen sonuç çıkarmaya kalkma; belki konuşurken başka rahipler de vardı orada, ammsamıyorum; bilirsin, ba-zan yazı salonu oldukça kalabalık olur..."

"Kimseden kuşkulandığım yok. Ne olmuş olabileceğini anlamaya çalışıyorum yalnızca; olayın kesinlikle birkaç yıl önce olduğunu söylüyorsun; bu durumda, böylesine uzun bir zaman sonra kullanacağı bir zehiri bu kadar önceden çalmış olması garip. Kanlı bir taslağı uzun zaman karanlıkta kurup duran kötü bir zihni düşündürüyor bu."

Severinus, yüzünde bir yılgınlık anlatımıyla, haç çıkardı. "Tanrı tüm günahlarımızı bağışlasın!" dedi.

Yapılacak başka yorum kalmamıştı. Cenaze töreni için hazırlanması gereken Berengar'ın ölüsünü yeniden örttük.

306

Dördüncü Gün TANSÖKÜMÜ

William önce Salvatore'yi, sonra da kilerciyi geçmişleri konusunda günah çıkarmaya sürüklüyor; Severinus çalınmış mercekleri buluyor, Nicola da yenilerini getiriyor; böylece William altı gözle Venantius'un elyazmasını çözmeye gidiyor.

Malachi içeri girdiğinde biz çıkmak üzereydik. Bizi görünce bocaladı, geri dönmeye davrandı. Severinus onu içeriden gördü: "Beni mi arıyordun?" dedi. "Şey için..." Durdu, bize bakarak, sözünü yarıda kesti.

Malachj ona, "Sonra konuşuruz..." der gibi belli belirsiz bir işaret yaptı. Biz çıkmak üzereydik; o içeri girmek üzereydi; üçümüz de kapının eşiğinde duruyorduk. Oldukça abartmalı bir dille, "Şifalı otlar uzmanı kardeşimizi arıyordum..." dedi. "Başım... başım ağrıyor da."

"Kitaplıkta kapalı kalmaktandır," dedi William, sesinde kaygılı bir anlayışla, "Burnunuza bir şey çekseniz."

Malachi bir şey daha söylemek ister gibi dudaklarını kıpırdattı, sonra caydı; biz uzaklaşırken başını eğip içeri girdi.

"Severinus'u ne yapacak?" diye sordum.

"Adso," dedi bana üstadım sabırsızlıkla. "Kafanı kullanmayı öğren." Sonra konuyu değiştirdi: "Şimdi gidip bazı kimseleri sorguya çekelim. Hiç olmazsa," diye ekledi, gözleriyle çevreyi inceleyerek, "daha sağ olanları. Ha, sırası gelmişken, şu andan itibaren yediklerimize ve içtiklerimize dikkat edelim.

Yemeğini hep ortak tabaktan al; içeceklerini de, başkaları aldıktan sonra, sürahiden. Be-rengar'dan sonra en çok şey bilen biziz. Kuşkusuz, katilden sonra."

"Peki, kimi sorguya çekmek istiyorsunuz şimdi?"

"Adso," dedi William, "burada geceleri ilginç şeyler olduğunun farkına varmış olmalısın. Geceleri ölünüyor, yazı salonunda

307

dolaşılıyor, geceleri içeri kadın alınıyor... Bir gündüz manastırı var, bir de gece manastırı; ne yazık ki gece manastırı daha ilginç. Bu yüzden geceleri dolaşan herkes bizi ilgilendiriyor; örneğin senin dün gece kızla birlikte gördüğün adam da. Belki kız öyküsünün zehir olayıyla hiçbir ilgisi yoktur, ama belki de vardır. Ne olursa olsun, dün geceki adam hakkında bazı fikirlerim var; bu kutsal yerin gece yaşamına ilişkin başka şeyler de bilen biri olmalı. İşte, masaldaki kurt gibi tam da buraya doğru geliyor."

Parmağıyla Salvatore'yi gösterdi; o da bizi görmüştü. Bizi görmezlikten gelmek için yönünü değiştirecekmiş gibi adımlarında belli belirsiz bir duraksama sezdim. Bu bir an sürdü. Karşılaşmadan kaçınamayacağını anladığı açıktı; yeniden yürümeye başladı. Geniş bir gülümseme ve kaypak bir

"benedıcite"1 ile bize döndü. Üstadım, neredeyse sözünü bitirmesini beklemeden, sert bir sesle konuştu onunla.

"Yarın buraya engizisyonun geleceğini biliyor musun?" diye sordu.

Salvatore bu habere sevinmiş görünmedi. Güçsüz bir sesle, "Beni mi sorguya çekecek?" diye sordu.

"Gerçeği, yarın çok iyi bildiğin o kimselere söylemek zorunda kalacak yerde bana söylesen iyi edersin; ben senin dostunum ve senin de bir zamanlar olduğun gibin Frate Minore'yim."2

Böyle ansızın üstüne gidilince Salvatore her türlü direnişten vazgeçmiş göründü. William'a ne sofarsa söylemeye hazır olduğunu anlatmak istercesine yumuşak bir bakışla baktı.

"Dün gece mutfakta bir kadın vardı. Yanındaki kimdi?"

"Kendini bir mal gibi satan kadın iyi olamaz, nazik de olamaz," dedi Salvatore tane tane.

"Kızın iyi olup olmadığını öğrenmek istemiyorum. Yanındaki-nin kim olduğunu öğrenmek istiyorum!"

"Deu, quanto son le femene de malveci scaltride!3 Gece gündüz düşündükleri como l'omo schernisca..."4

1. (Lat.) "(Tanrı'yı) övün." Rahipler birbirlerini bu sözlerle selamlıyorlardı. (Çev.) 2. Minorit. (Çev.)

3. Salvatore'nin, Latince, İtalyanca, Fransızca vb. karışık kendine özgü dilinde: "Tanrım, bu kadınlar ne kurnazdır!"

4. Erkekleri tuzağa düşürmek... (Çev.) '

308

William onu kabaca göğsünden yakaladı: "Yanında kim vardı, sen mi, kilerci mi?"

Salvatore yalanım artık sürdüremeyeceğini anladı. Garip bir öykü anlatmaya başladı; güç belâ anlayabildiğimize göre, kilerciyi hoşnut etmek için ona köyden kız buluyordu; kızları gece bize söylemek istemediği yollardan manastıra sokuyordu. Ama bunu sırf iyi yürekliliğinden yaptığına yemin etti; kendisinin de ondan yararlanmanın, kilerciyi hoşnut ettikten sonra kızın kendisine de birşey-ler vermesini sağlamanın yolunu bulamadığını ağzından kaçan gülünç bir hayıflanmayla açığa vurdu. Bütün bunları vıcık vıcık, zamparaca gülümseyişlerle söyledi; siz de etten kemikten yapılmış insanlarsınız, anlarsınız ya demek ister gibi. Gözucuyla bana bakıyordu, ama ben bakışlarına istediğim gibi karşı koyamryordum; çünkü ortak bir gizle bağlıydım ona; suç ortağı, günah arkadaşıydım onun.

William o anda her şeyi göze aldı; damdan düşercesine sordu: "Remigio'yu ne zaman tamdın, Dolcino'nun yanına girmeden önce mi, sonra mı?" Salvatore onun ayaklarına kapandı; ağlayarak kendisini mahvetmemesi, engizisyondan kurtarması için yalvardı. William öğrendiklerini hiç kimseye söylemeyeceğine ciddi ciddi ant içti; bunun üzerine Salvatore hiç duraksamadan kilerciyi ele verdi.

Parete Calva'da tanışmışlardı; ikisi de Dolcino'nun adamla-rındandılar; kilerciyle birlikte kaçıp Casale manastırına girmişler, Cluny tarikatına katılmışlardı. Kekeleye kekeleye bağışlanması için yalvarıyordu; ondan başkaca bir şey öğrenemeyeceğimiz açıktı. William Remigio'yu şaşırtmaya değeceğine karar verdi; Salvatore'yi bıraktı; o da koşa koşa kiliseye sığındı.

Kilerci manastırın karşı tarafındaki ambarların yanındaydı; vadiden gelen köylülerle pazarlık ediyordu.

Kaygılı kaygılı bize baktı; çok meşgulmuş gibi görünmeye çalıştı, ama William onunla konuşmakta direndi. O zamana değin bu adamla çok az ilişkimiz olmuştu; o bize incelikli davranmıştı, biz de ona; o sabah William ona kendi tarikatından bir rahipmiş gibi davrandı. Kilerci bu güvenden tedirgin olmuş

göründü ve başlangıçta soruları büyük bir sakınımla yanıtladı.

"Görevin gereği başkaları uyurken bile manastırda dolaşmak zorundasın sanırım," dedi William.

309

"Duruma göre," diye yanıtladı Remigio, "bazan yapılması gereken ufak tefek işler olur, birkaç saatlik uykumu feda etmek zorunda kalırım."

"Böyle durumlarda senden izin almadan, mutfakla kitaplık arasında bir başkasının daha dolaştığını gösteren hiçbir şeyle karşılaşmadın mı?"

"Bir şey görseydim Başrahip'e söylerdim."

"Doğru," dedi William, sonra birden konuyu değiştirdi: "Vadideki köy pek zengin bir köy değil, öyle değil mi?"

"Hem evet, hem hayır," diye yanıtladı Remigio. "Manastırın tahsisatıyla yaşayan insanlar var orada; ürün bol olduğunda varlığımızı bizimle paylaşırlar. Örneğin, Ermiş Giovanni gününde, iki kile malt, bir at, yedi öküz, bir boğa, dört düve, beş dana, yirmi koyun, on beş domuz, elli tavuk ve on yedi kovan verildi onlara. Ayrıca yirmi tane kurutulmuş domuz, yirmi yedi tekne domuz yağı, yarım ölçü bal, üç ölçü sabun, bir balık ağı..."

"Anladım, anladım," diye onun sözünü kesti William. "Ama kabul et ki, bu bana köyün durumu hakkında hiçbir bilgi vermiyor; köy sakinlerinin kaçı manastır tahsisatıyla geçiniyor, bunun dışında kalanların kendi ekip biçtikleri toprakların alanı ne kadardır..."

"Ha, onu soruyorsanız," dedi, "orada ortalama bir ailenin elli kareye kadar toprağı var."

"Bir kare ne kadardır?" »

"Doğal olarak, dört trabucco kare.1"

"Trabucco kare mi? O ne kadardır?"

"Otuz altı kadem kare. Şöyle de diyebilirsin; sekiz yüz trabucco bir Piemonte mili2 eder. Hesaplayacak olursak, bir aile -kuzeydeki topraklarda- en az yarım çuval zeytin yetiştirebilir."

"Yarım çuval mı?"

"Evet, bir çuval beş emina, bir emina da sekiz coppa'dır."

"Anladım," dedi William, yüreksizce. "Her ülkenin kendi ölçüleri var. Örneğin siz şarabı boccala'yla ölçersiniz, değil mi?"

"Ya da rubbia ile. Altı rubbia, bir brenta, sekiz brenta da bir boccala eder. Ya da bir rubbo, iki boccala'lık altı pinta demektir."

"Sanırsın açık bir fikir edindim," dedi William uysallıkla.

"Başka öğrenmek istediğiniz bir şey var mı?" diye sordu Remigio, bana güvensizlik gibi gelen bir tınıyla.

"Evet! Vadide kaç kişinin yaşadığım soruyordum; çünkü bugün kitaplıkta, Romanslı Humbert'in kadınlara vaazları üstüne düşünüyordum; özellikle de Ad mulieres paııperes in villulis' bölümünü. Orada diyor ki, bunlar yoksulluklarından ^jtürü tensel günah işlemeye öteki kadınlardan daha yatkındırlar; gene yerinde olarak diyor ki: peccant enim mortaliter, cum peccant cum quocumque la-tico, mortalius vero quando cum Clerico in sacris ordinibus consti-tuo, maxime vero quando cum Religioso mundo mortuo2 Sen ben-den daha iyi bilirsin, manastır gibi kutsal yerlerde öğle şeytanları hiç eksik olmaz.

Köylülerle ilişkilerinde, rahiplerin, Tanrı korusun, bazı kızları zinaya sürüklediklerini hiç işittin mi, diye düşünüyordum."

Üstadım, bunları hemen hemen dalgın bir ses tonuyla söylüyordu gerçi; ama okur bu sözlerin zavallı kilerciyi nasıl altüst ettiğini anlayacaktır. Sararıp sararmadığını bilmiyorum; ama sararmasını öyle çok bekliyordum ki, bana sararmış gibi göründü.

"Bana öyle şeyler soruyorsun ki, eğer bilseydim şimdiye kadar Başrahip'e anlatırdım," diye yanıtladı kendini açındırarak. "Gene de bu bilgiler yaptığın soruşturmaya yararlı olacaksa, öğrenebileceğim hiçbir şeyi saklamayacağım senden. Bu arada, şimdi aklıma geldi, ilk sorduğun soruyla ilgili olarak... zavallı Adelmo'-nun öldüğü gece avluda dolaşıyordum... tavuklarla ilgili bir iş için... nalbantın geceleri kümesten tavuk çaldığına ilişkin söylentiler gelmişti kulağıma... O gece Berengar'ı gördüm -o muydu, değil miydi, yemin edemem, çünkü uzaktan gördüm. Koro yerinin yanından geçerek yatakhaneye giriyordu: Aedificium'dan geliyormuş gibiydi... Buna şaşmadım, çünkü bir süredir rahipler arasında Berengar'la ilgili dedikodular dolaşıyordu, belki duymuşsun-1. İtalya'da, tarımda kullanılan bir alan ölçüsü. (Çev.) 'i 2. Piemonte, kuzey İtalya'da, Alpler'in eteğindeki bölge. Bu bölgenin adıyla anılan öiçü,biri-mi. (Çev.) 1- Çiftliklerdeki yoksul kadınlara. (Çev.)

2. (Lat.) Laik biriyle günah işlerlerse ölümcül bir günah işlemiş olurlar; kutsal sınıftan bir Papazla işlerlerse daha da ölümcül bir günah işlemiş olurlar; ama bu dünya için ölü (olması gereken) bir rahiple işlerlerse, günahların en büyüğünü işlemiş olurlar. (Çev.)

310

dur..."

"Hayır, anlat."

"Peki, nasıl söylesem? Berengar'm bazı tutkuları olduğundan kuşkulanılıyordu... bir rahibe yakışmayan tutkular..."

"Sana sorduğum gibi köylü kızlarla ilişkileri olduğunu mu söylemek istiyorsun yoksa?"

Kilerci, tedirginlikle öksürdü; pis bir gülümseme belirdi yü- i zünde. "Yok, hayır... daha da yakışık almayan bir şey..."

"Köylü kızlarla tensel günah işleyen bir rahip bir bakıma yakı- | şık alan bir şey mi yapıyor demek istiyorsun?"

"Öyle demedim, ama sen de kabul edersin ki, erdemin dereceleri olduğu gibi, alçalmanın da dereceleri vardır. Ten doğaya uygun olarak da kışkırtılabilir... doğaya aykırı olarak da."

"Berengar'ın kendi cinsinden olan kimselere karşı tensel is- | teklere kapıldığını mı söylüyorsun?"

"Ben yalnızca onun hakkında böyle söylentiler olduğunu söylüyorum... Bunları sana içtenliğimin ve iyi niyetimin kanıtı olarak anlatıyordum..."

"Teşekkür ederim. Eşcinselliğin öteki kösnü biçimlerinden 1 daha kötü bir günah olduğu konusunda sana katılıyorum; açıkçası bunları soruşturmak benim istemediğim..."

"Eğer doğruysa yazık, çok yazık," dedi kilerci filozofça. :

"Evet, Remigio, yazık. Hepimiz günahkârız. Kardeşimin gözündeki çöpü görmeye çalışmayacağım; çünkü kendi gözümde bir mertek olmasından korkuyorum. Ama ileride göreceğim merteklerden bana söz edersen gönülborcu duyarım. Böylece; kocaman, iri ağaç gövdelerinden söz edeceğiz; saman çöplerinin havada uçuşmasına aldırmayacağız. Bir trabucco ne kadardı demiştin?"

. "Otuz altı kadem kare. Ama sen yorulma. Özellikle öğrenmek istediğin bir şey olursa bana gel. Beni sadık bir dost olarak kabul et."

"Seni dost sayıyorum," dedi William içtenlikle. "Ubertino senin bir zamanlar benim tarikatımdan olduğunu söyledi. Eski bir rahip kardeşe hiçbir zaman ihanet etmeyeceğim; özellikle, birçok Dolciniyeni yakmakla ün salmış büyük bir sorgucunun başkanlığında bir papalık heyetinin beklenmekte olduğu şu günlerde. Bir tra-bucco'nun otuz altı kadem kare olduğunu söylemiştin değil mi?"

312

Kilerci hiç de aptal değildi. Kedi-fare oyununu sürdürmenin anlamı kalmadığını anladı; özellikle farenin kendisi olduğunun farkına varmca.

"William Birader," dedi, "görüyorum ki sandığımdan çok daha fazla bir şey biliyorsun. Bana ihanet etmezsen, ben de sana ihanet etmem. Benim etten kemikten yapılmış bir insan olduğum doğru, etin çağrısına uyduğum doğru. Salvatore bana dün gece senin ya da çömezinin mutfakta onları suçüstü yakaladığını söyledi. Sen çok gezmiş bir adamsın William, Avignon kardinallerinin bile fazilet timsali olmadıklarını bilirsin. Beni bu küçük, zavallı günahlar yüzünden sorguya çekmediğini biliyorum. Ama yaşamımın bir dönemine ilişkin bazı şeyler öğrendiğini de anlıyorum. Biz Mino-ritlerin çoğu gibi, benim de garip bir yaşamım oldu. Yıllar önce yoksulluk ülküsüne inandım, bir serseri gibi yaşamak için topluluktan ayrıldım. Dolcino'nun vaazlarına inandım; benim gibi birçokları da inandılar. Okumuş bir adam değilim ben; papazlığa atandım, ama âyin söylemeyi bile beceremem. Tanrıbilim hakkında çok az şey bilirim. Belki düşüncelere bağlanmayı da beceremiyo-rum. Bak, bir zamanlar beylere başkaldırmaya kalkıştım; oysa şimdi onlara hizmet ediyorum; bu ülkenin beyleri için, benim gibi insanlara buyruklar veriyorum. Başkaldırı ya da ihanet, bizim gibi basit insanlarm çok az seçim hakkı vardır."

"Bazan basit insanlar olayları okumuşlardan daha iyi anlarlar," dedi William.

"Belki de," diye yanıtladı kilerci, omuzlarını silkerek. "Ama o zaman niçin öyle davrandığımı bile bilmiyorum. Bak, Salvatore için anlaşılabilir bir şeydi bu; anasıyla babası toprak kölesiydi onun, çocukluğu güçlükler, sayrılıklar içinde geçmişti... Dolcino başkaldırıyı, beylerin yok edilmesini simgeliyordu. Benim için durum farklıydı; kentli bir aileden geliyordum, açlıktan kaçmıyordum. Tıpkı...

nasıl anlatsam, bir deliler şenliği, görkemli bir karnavaldı... Dağlarda Dolcino'yla birlikte savaşta ölen yoldaşlarımızın etlerini yemek zorunda kalmadan önce, yiyip tüketemeyeceğimiz denli çok sayıda yoldaşımız, Rebello dağının yamaçlarında çetin yaşam koşullarına dayanamayarak ölüp kurda kuşa yem olmadan önce... hatta belki o anlarda bile... soluduğumuz hava... özgürlük diyebilir miyim? Bir zamanlar özgürlüğün ne olduğunu bil-'

313

mezdim; vaizler derlerdi ki: 'Gerçek sizi özgür kılacak.' Kendimizi özgür hissediyorduk; bunun gerçek olduğunu düşünüyorduk. Yaptığımız her şeyin doğru olduğunu düşünüyorduk..."

"Orada... kadınlarla serbestçe birleşir miydiniz?" diye sordum; nedenini bilmiyorum bile, ama önceki geceden beri Uberti-no'nun sözlerini, yazı salonunda okuduklarımı ve başıma gelenleri bir türlü kafamdan atamıyordum. William merakla bana baktı; belki de böyle yürekli ve küstah olmamı beklemiyordu. Kilerci garip bir hayvanmışım gibi gözlerini bana dikti.

"Rebello dağında," dedi, "öyle insanlar vardı ki, tüm çocuklukları boyunca hap kadar odalarda onu, belki de daha çoğu bir arada yatmışlardı; erkek kardeşlerle kız kardeşler, babalarla kızlar. Bu yeni durumun onlar için ne anlamı vardı sanıyorsun? Eskiden zorunluluktan yaptıkları şeyi şimdi seçerek yapıyorlardı. Hem sonra geceleri düşman birliklerinin gelmesinden duyduğum korkuyla, toprağın üstünde soğuğu duymamak için arkadaşına sokulunca... Sapkınlar: Bir şatodan çıkıp bir manastıra giren siz rahip-çikler bunun, Şeytan'in esinlediği bir düşünme biçimi olduğuna inanırsınız. Oysa bir yaşama biçimidir bu, yeni bir yaşantıdır... yeni bir yaşantı olmuştur... Artık efendiler yoktu ve Tanrı bizimleydi; öyle diyorlardı bize. Haklı olduğumuzu söylemiyorum, Willi- | am, gerçekten de şimdi beni burada görüyorsun; çünkü çok geçmeden onlardan ayrıldım. Ama İsa'nın yoksulluğu, kullanım ve mülkiyet hakkına ilişkin bilgece tartışmaları hiçbir zaman tam olarak anlamadım... Daha önce söylediğim gibi, büyük bir şenlikti bu benim için; şenliklerde her şey altüst edilir. Sonra yaşlanırsın; bilge olmazsın, açgözlü olursun. Ben de obur oldum işte... Bir sapkını cezalandırabilirsin, ama bir oburu cezalandırmak ister misin?"

"Yeter, Remigio," dedi William. "Seni o zaman olanlar için değil, son zamanlarda olanlar için sorguya çekiyorum. Bana yardım edersen, ben de senin yıkımın için çalışmam. Seni yargılaya-mam; yargılamak da istemem. Ama bana manastırda olup bitenler hakkında ne biliyorsan anlatmalısın. Gece gündüz durmadan dolaşıyorsun; hiçbir şey bilmemene olanak yok. Venantius'u kim öldürdü?"

"Bilmiyorum, yemin ederim. Ne zaman ve nerede öldüğünü biliyorum yalnız."

"Ne zaman? Nerede?"

"Anlatayım. O gece akşam duasından bir saat sonra mutfağa girmiştim..."

"Mutfağa nasıl girdin? Niçin?"

"Sebze bahçesine açılan kapıdan. Çok eskiden çilingirlere yaptırdığım bir anahtarım var. Mutfağın tek bir kapısı vardır; içeriden de sürgülenmez. Oraya gidişimin nedenine gelince... önemi yok, tensel zaaflarım için beni suçlamak istemediğini sen kendin söyledin..." Tedirginlikle gülümsedi. "Ama günlerimi zina işleyerek geçirdiğimi sanmanı da istemem. O akşam Salvatore'nin manastıra sokacağı kıza armağan etmek için yiyecek birşeyler arıyor-i dum..."

"Nereden? İçeriye nasıl gireceklerdi?"

"Surlarda, ana kapıdan başka girişler de var. Bunları Başra-hip de bilir, ben de bilirim... Ama o akşam kız gelmedi; o sırada keşfettiğim, şimdi sana anlatacağım şey yüzünden geri gönderdim _. onu. Dün

gece gelmesini sağlamak istememin nedeni de bu. Biraz sonra gelseydiniz, Salvatore'nin yerine beni bulurdunuz; Aedifici-um'da birilerinin olduğunu o söyledi bana, ben de hücreme döndüm..." -

"Pazarı pazartesiye bağlayan geceye dönelim."

"Peki; mutfağa girdim, Venantius'un boylu boyunca yerde yattığını gördüm; ölmüştü."

"Mutfakta mı?"

"Evet, bulaşık çukurunun yanında. Belki de yazı salonundan yeni inmişti."

"Hiç boğuşma izi yok muydu?"

"Hayır, hiç. Daha doğrusu, cesedin yanında kırık bir kupa, yerde de su izleri vardı."

"Su olduğunu ne biliyorsun?"

"Bilmiyorum. Su sandım. Başka ne olabilirdi?"

William'in daha sonra bana söylediği gibi, bu kupa iki ayrı şeyin belirtisi olabilirdi. Ya orada, mutfakta biri Vgnantius'a zehirli bir şey içirmişti, ya da zavallıcık zehiri daha önce içmişti de (ama nerede ve ne zaman?), ansızm içi yanmca bir şey içmek için mutfağa inmişti; bir kasılma, barsaklarını ya da dilini yakan bir acı (o-nun dili de kuşkusuz Berengar'ınki gibi kara olmalıydı).

314

315

O an için daha fazla bir şey öğrenemeyecektik; Remigio ölüye bir gözattıktan sonra, korku içinde kendi kendine ne yapması gerektiğini sormuş, sonra da hiçbir şey yapmamaya karar vermişti. Yardım istemek, bütün gece Aedificium'da dolaştığını itiraf etmek olurdu; hem bunun artık; ölmüş kardeşine de bir yararı olmazdı. Bu nedenle, ertesi sabah birinin kapıyı açıp cesedi bulmasını bekleyerek işi oluruna bırakmaya karar vermişti. Koşa koşa tam o sırada kızı manastıra sokmakta olan Salvatore'yi durdurmaya gitmişti; sonra -o ve suç ortağı- gidip yatmışlardı; geceyarısı duasına dek süren tedirgin uyanıklıklarına uyku denebilirse. Geceyarısı duasında domuz çobanları Başrahip'e olayı bildirmeye geldikleri zaman, Remigio cesedin onu bıraktığı yerde durduğunu sa- s1 nıyordu; onu küpün içinde görünce donakalmıştı. Cesedi kim çı- ı karmıştı mutfaktan? Bu konuda Remigio'nun hiçbir fikri yoktu. [

"Aedificium'da serbestçe dolaşabilen tek kişi Malachi," dedi ' William.

Kilerci atıldı: "Hayır, Malachi olamaz. Yani, sanmıyorum... Ne olursa olsun, ben Malachi aleyhinde hiçbir şey söylemedim sana..."

"Malachi'ye seni bağlayan borç ne olursa olsun, tasalanma. Senin hakkında bir şey biliyor mu?"

"Evet," diye kızardı kilerci, "onurlu bir insan gibi davrandı. Senin yerinde olsam gözüm Benno'nun üstünde olurdu. Berengar ve Venantius'la tuhaf ilişkileri vardı... Ama yemin ederim başka bir şey görmedim. Bir şey öğrenirsem sana söylerim."

"Şimdilik bu kadar yeter. Gerekirse gene sana gelirim." Ra- \ hatladığı açıkça belli olan kilerci işinin başına döndü: bu arada bazı tohum çuvallarının yerini değiştirmiş olan köylüleri sertçe azarladı.

Tam o sırada Severinus yanımıza geldi. Elinde William'in iki gece önce çalınmış olan mercekleri vardı.

"Onları Berengar'in cüppesinde buldum," dedi. "Önceki gün yazı salonunda burnunda görmüştüm.

Bunlar senin, değil mi?"

"Tanrı'ya şükürler olsun!" diye sevinçle bağırdı William. "İki sorunu çözdük: Merceklerime kavuştum; geçen gece yazı salonunda bizi soyanın Berengar olduğunu da sonunda kesin olarak biliyorum!"

316

Konuşmamız daha yeni bitmişti ki, Morimondo'lu Nicola koşa koşa yanımıza geldi; William'dan bile daha sevinçliydi. Elinde, bitmiş, çatalın üstüne takılmış bir çift mercek vardı, "William," diye bağırıyordu, "kendi başıma yaptım onları, bitirdim; işe yarayacaklarına inanıyorum!" Sonra William'in gözünde başka mercekler olduğunu gördü, şaşıp kaldı. William onu küçük düşürmek istemedi; eski merceklerini çıkarıp yenileri denedi. "Bunlar ötekilerden daha iyi," dedi. "Eskileri yedek olarak saklayacağım; hep seninkileri takacağım." Sonra bana döndü: "Adso, şimdi hücreme çekilip o bildiğin kâğıtları okuyacağım. Sonunda! Beni bir yerde bekle. Teşekkür ederim, hepinize teşekkür ederim, çok sevgili kardeşlerim."

Sabah saati çalıyordu; ötekilerle birlikte ilahileri, mezmurları ve Kyrie'yi1 söylemek için koro yerine gittim; Onlar Berengar'ın ruhu için dua ediyorlardı. Bense, bize bir değil, iki çift mercek buldurduğu için Tanrı'ya şükrediyordum.

O yüce erinç içinde, görüp işittiğim tüm çirkinlikleri unutmuş, uyuyakaldım; ancak dua sona erdiği zaman uyandım. O gece hiç uyumamış olduğumun bilincine vardım; gücümün çoğunu nasıl tüketmiş

olduğumu düşününce de üzüldüm. O anda, temiz havaya . çıkınca, düşüncelerimin kızın anısının etkisinde kaldığını gördüm.

Kendimi oyalamaya çalıştım; çevrede hızlı hızlı dolaşmaya koyuldum. Hafif bir başdönmesi duyuyordum. Uyuşmuş ellerimi ovuşturuyordum. Ayaklarımı hızla yere vuruyordum. Hâlâ uykum vardı, ama gene de kendimi uyanık ve dipdiri hissediyordum. Bana ne olduğunu anlayamıyordum.

1- Kyrie eleison: Kilise âyinlerinde söylenen ve 'Yâ Rab merhamet et" anlamına gelen dua.

317

Dördüncü Gün SABAH

Adso gönül acılan içinde kıvranıyor; sonra William, elinde Venantius'un çözüldükten sonra bile hâlâ çözülmez olarak kalan metniyle geliyor.

Doğrusunu söylemek gerekirse, kızla günahkâr bir biçimde karşılaşmamın ardından gelen öteki korkunç olaylar neredeyse bu olayı unutturmuştu bana; öte yandan, William'a günah çıkarttıktan sonra, ruhum, işlediğim suçun ardından kendime geldiğim zaman duyduğum pişmanlıktan arınmıştı; öyle ki, sanki taşıdığım yükü, onu dile getiren sözcüklerle rahibe aktarmıştım. Günah çıkarmanın sağladığı ondurucu arınmanın amacı, günahın ağırlığını ve onun açtığı pişmanlık acısını Efendimizin sinesine boşaltmak, günahın bağışlanmasıyla yeni bir ruh hafifliği kazanmak, böylece de kötülükle kıvranan bedeni unutmaktan başka ne olabilir? Ama her şeyden kurtulmuş değildim. Şimdi, bu kış gününün soluk ve soğuk güneşinde, insan ve hayvanların sıcaklığıyla kuşatılmış dolaşırken, geçen olayları başka bir biçimde anımsamaya başlıyordum. Bütün olup bitenlerden geriye kalan artık pişmanlık ve tövbe arınmasının avutucu sözcükleri değil, yalnızca bedenlerin, insan kol ve bacaklarının imgeleriymiş gibi.

Ateşli zihnime Beren-gar'ın suda pişmiş imgesi çullanıyordu; korku ve acımayla ürperi-yordum. Sonra, bu maymunu andıran görüntüden kurtulmak istercesine, zihnim belleğimin taze anısını barındırdığı başka imgelere yöneliyor, gözlerimin önünde (ruhumun gözleri, ama sanki tensel gözlerimin önünde beliriyormuş gibi) kızın savaş için donanmış bir ordu gibi güzel ve korkunç imgesini açık seçik görmekten kaçı-namıyordum.

Yalnız gerçek sevgisinden ya da gelecekteki okurlarım için öğretici olma isteğinden (bu istek değerli olsa da) ötürü değil; kuru-318

muş ve bütün bir yaşam boyu onu tedirgin eden görüntülerden yorgun düşmüş belleğimi özgür kılmak için (onyıUarca zihnimde konuşup durmuş olmasına karşın bugüne değin hiçbir zaman yazılmamış bir metinin yaşlı yazıcısı olan ben), olayları olduğu gibi anlatmaya söz vermiştim. Bu nedenle her şeyi

ağırbaşlılıkla, ama utanç duymaksızın anlatmalıyım. Manastırın çevresinde dolaşırken bazan yüreğimin ansızın çarpmasını bedenimin devinimine yorabilmek için birden koşmaya başlayarak, ya da durup köylülerin çalışmasını beğeniyle seyrederek, dikkatimi onları seyretmeye verdiğim düşüncesiyle kendimi kandırarak, korkuyu ya da acıyı unutmak için şarap içen biri gibi soğuk havayı derin derin ciğerlerime iı çekerek, o zaman kendimden bile sakladığım düşüncelerimi şimdi açık seçik sözcüklerle söylemeliyim.

Boşuna. Kızı düşünüyordum. Etim, onunla birleşmenin bana verdiği yoğun, günahkâr ve geçici tadı (aşağılık bir şey) unutmuştu; ama ruhum yüzünü unutmamıştı; bu anımın sapık bir anı olduğunu duyamıyordu bir türlü; tersine, o yüzde dünyanın tüm sevinçleri ışıldıyormuş gibi çarpıyordu.

Duyduğum gerçeği neredeyse kendimden bile gizleyerek, kendini (kimbilir nasıl inatçı bir sabırla) başka günahkârlara satan o zavallı, kirlenmiş, utanmasız kızın, birçok kez kendi etini pazarlayan, tüm kızkardeşleri gibi alabildiğine güçsüz olan o Havva kızının her şeye karşın görkemli ve olağanüstü bir şey olduğunu karmakarışık bir biçimde seziyordum. Usum onu bir günah kışkırtıcısı olarak algılıyor, duyarlı iştahımsa tüm çekicilikleri içinde barın-dınyormuş gibi görüyordu. Ne duyduğumu anlatmak zor.

Hâlâ günahın tuzağına yakalanmış, suçlu suçlu, onun her an belirlemesini istiyordum; bir kulübenin köşesinden, bir ambarın karanlığından beni baştan çıkarmış olan o varlık ortaya çıkar mı diye işçilerin çalışmasını neredeyse bir casus gibi gözetlediğimi yazmaya çalışabilirdim. Ama o zaman gerçeği yazmış

olmazdım ya da gücünü ve açık seçikliğini azaltmak için gerçeği bir tüle büründürmeye kalkışmış

olurdum. Çünkü, gerçek şu ki, onu "görüyordum", onu çıplak ağacın, soğuktan uyuşmuş bir serçe sığınmak için ona doğru uçtuğunda, hafifçe çırpınan dallarında görüyordum; ahırdan çıkan düvelerin gözlerinde görüyordum onu; dolaşırken karşıma çıkan kuzuların melemesinde işitiyordum. Tüm yaratıklar bana ondan söz

319

ediyormuş gibiydi; onu yeniden görmek istiyordum doğru, ama onu bir daha hiç görmeme, onunla hiç birleşmeme düşüncesini kabul etmeye de hazırdım; yeter ki o sabah beni kaplayan sevinci duyabileyim ve sonsuza değin uzakta bile olsa onu hep yanımda bulayım. Şimdi anlamaya çalışıyorum, sanki tüm dünya -kuşkusuz Tanrı'nın parmağıyla yazılmış bir kitap olan tüm dünya; öyle bir kitap ki orada her şey bize Yaratıcı'sının uçsuz bucaksız iyiliğinden söz eder; orada her yaratık yaşam ve ölümün betimlemesi, aynasıdır; sıradan bir gül bile yeryüzündeki yolumuzu aydınlatan bir parıltıya dönüşür- kısaca her şeye bana yalnızca mutfağın kokulu gölgeleri arasında belli belirsiz seçtiğim o yüzden söz ediyormuş gibiydi.

Bu düşlerle oyalanışımın nedeni, diyordum kendi kendime (ya da demiyordum, çünkü o anda sözcüklere dönüştürülebilen düşünceler biçimlenmiyordu kafamda), eğer tüm dünya bana Yaratıcı'nın gücünden, onun iyiliğinden ve bilgeliğinden söz etmeye yazgılıysa ve eğer o sabah tüm dünya bana (günahkâr da olsa) yaratılışın büyük kitabının her şeye karşın bir bölümü, evrenin söylediği ilahinin bir dizesi olan kızdan söz ediyorsa, eğer bu oluyorsa, diyordum kendi kendime (ya da şimdi diyorum), tıpkı bir lir gibi, bir ses uygunluğu ve uyum mucizesi olarak düzenlenmiş evreni bir arada tutan Tanrı'nın büyük tecellisinin bir parçasından başka bir şey olamazdı. Esrikleşmiş gibi, o zaman gördüğüm şeylerde onun varlığından haz duyuyor, onu o şeylerde istiyor, onları görünce doyum sağlıyordum. Gene de bir tür acı duyuyordum; çünkü bir varlığın sayısız imgelerinden mutluluk duysam da, aynı zamanda onun yokluğunun acısını çekiyordum. Bu çelişkiler gizemini açıklamak güç geliyor bana; insan ruhunun dayanıksızlığının, dünyayı kusursuz bir tasım olarak kurmuş olan kutsal usun yollarında hiçbir zaman dosdoğru yürüyemediğinin, bu tasımın yalnızca birbirinden ayrı ve çoğu kez kopuk önermelerini kavradığının belirtisiydi bu; İblis'in tuzağına böyle kolayca düşmemizin nedeni de buydu. O sabah beni böylesine duygulandıran, Kötü Varlık'in aldatmacası mıydı? Bugün böyle olduğunu düşünüyorum; çünkü o zaman bir çömezdim, ama aynı zamanda beni duygulandıran insanca duygunun kendi başına kötü olmadığını, yalnızca benim durumum bakımından kötü olduğunu da düşünüyorum. Çünkü erkeği, istedikleri gibi birbiriyle birleşsinler, ikisi tek bir beden olsunlar, 320

yeni insan varlıkları üretsinler ve gençlikten yaşlılığa dek birbirlerine destek olsunlar diye, kadına doğru iten duyguydu bu kendi başına. Ancak havari bunları kösnülüğe çare arayan ve yanmak istemeyenler için söylemiş, benim rahip olarak kendimi adadığım erdenliğin çok daha fazla yeğ tutulması gerektiğini anımsatmıştı. Bu nedenle, o sabah duyduğum şey benim için kötüydü; ama belki de başkaları için iyiydi; tüm iyi şeylerin en tatlısıydı; şimdi anlıyorum ki duyduğum üzüntü kendi içlerinde değerli ve iyi

olan düşüncelerimin aykırılığından değil, düşüncelerimle ettiğim yeminler arasındaki aykırılıktan ileri geliyordu. Bu nedenle, belli bir mantığa göre iyi, bir başka mantığa göre kötü olan bir şeyden zevk aldığım Jkiçin kötü bir şey yapıyordum; yanılgım, doğal iştahla ussal ruhun ilkelerini uzlaştırmaya çalışmamda yatıyordu. Şimdi anlıyorum ki, istemin buyruğunun kendini göstermesi gereken düşünsel açlıkla insan tutkularının öznesi olan duygusal açlık arasındaki çelişkiden ötürü acı çekiyormuşum.

Gerçekten, actus appetitus sensitivi in quantum habent transmutationem corporalem annexam, passiones dicuntur, non autem actus voluntatis.1 Benim iştahtan kaynaklanan davranışıma, tüm bedenimin titremesi, fiziksel bir bağırma

" ve kıvranma dürtüsü eşlik ediyordu. Melek bilgin,2 ussal ruhun yönettiği istemle denetlendikçe, tutkuların kendi içinde kötü olmadıklarını söyler. Ama o sabah benim ussal ruhumu, iyiye ve kötüye, onları ele geçirmek için yönelen, duygusal isteği frenleyen yorgunluk yönetmişti; iyiye ve kötüye bilinen şeyler olarak yönelen tensel istek değil. O zamanki sorumsuz hafifliğimi haklı çıkarmak için şimdi melek bilginin sözcükleriyle, tartışılmaz bir biçimde sev-s damn tutsağı olduğumu, sevdanınsa tutku ve evrensel yasa olduğunu, çünkü bedenlerin ağırlığının da doğal sevgi olduğunu söyleyeceğim. Beni baştan çıkaran doğal olarak bu tutkuydu; çünkü bu passione appetitus tendit in appetibile realiter conse quendum ut sit ibi finis motus.3 Bu nedenle de, doğal olarak, amor facit quod ipsae res quae amantur, amanti aliquo modo uniantur et amor est 1. (Lat.) İstek uyandıran duyusal davranışlara bedensel değişiklikler eklendiği zaman tutku denir; bunlar isteme bağlı davranışlar değildir. (Çev.)

2. Aquino'lu Tommaso. (Çev.)

3- (Lat.) İstek tutkusu, gerçekten istek uyandıran nesneye yönelir, davranış son bulsun diye. (Çev.) Gülün Adı

321/21

magis cognitivus quam cognitio. ' Gerçekten de, şimdi kızı dün gece gördüğümden daha iyi görüyor, onu intus et in cute2 anlıyor, onda kendimi, kendimde onu tanıyordum. Şimdi kendi kendime, duyduğum şeyin, benzerin benzeri sevdiği ve yalnızca ötekinin iyiliğini istediği arkadaşlık sevgisi mi, yoksa insanın kendi iyiliğini istediği ve yanında olmayanı, yalnızca kendisini tamamlaması için istediği kösnül sevgi mi olduğunu düşünüyorum. Geceki sevginin kös-nül sevgi olduğuna inanıyorum; çünkü kızdan bende hiçbir zaman olmayan bir şeyi istemiştim; oysa o sabah kızdan hiçbir şey istemiyordum, yalnızca onun iyiliğini istiyordum ve onun, bir parça yiyecek karşılığında kendini vermeye iten acımasız zorunluluktan kurtulup mutlu olmasını diliyordum; ondan başka bir şey dilememek, yalnızca onu düşünmek, koyunlarda, öküzlerde, ağaçlarda, manastırı sevince boğan dingin ışıkta onu görmek istiyordum.

Sevginin nedeninin iyilik olduğunu ve iyi olan şeyin bilgiyle tanımlanabileceğini ve insanın ancak iyi olduğunu öğrendiği şeyi sevebileceğini biliyorum şimdi; oysa kızı, çabuk alevlenen istek bakımından iyi, istem bakımmdansa kötü olarak tanımıştım. Ama o zaman birbiriyle çatışan birçok duygunun pençesinde kıvranıyordum; çünkü duyduğum, tıpkı bilginlerin betimledikleri en yüce sevgiye benziyordu: sevenle sevilenin aynı şeyi istedikleri bir coşkunluk yaratmıştı bende (zihnimi gizemli bir biçimde aydınlatmıştı; o anda kızın, ne olursa olsun, benimle aynı şeyleri istediğini biliyordum); onu kıskanıyordum, ama Paıîlus'un Korentliler'de kınadığı kötü kıskançlık değildi bu, Dionysius'un Kutsal Adlar' da sözünü ettiği kıskançlıktı; bu anlamda, Tanrı'nın bile propter multum amorem quern habet ad existential3 kıskanç olduğu söylenir (ben kızı varolduğu için seviyordum; onun varlığından ötürü kıskançlık değil, mutluluk duyuyordum). Melek bilginin motus in amatum4 dediği, seveni sevilene zarar veren her şeye karşı harekete geçmeye iten arkadaşlık kıskançlığıydı benim kıskançlığım (o anda kızı, etini satın alan ve onu kendi aşağılık tutkulanyla kirleten kimse-1. (Lat.) Sevgi, seveni sevilenle bir kılar; sevgililer herhangi bir biçimde birleşmek isterler ve sevgi, bilinçli bilgiden daha çok bilir. (Çev.)

2. (Lat.) İçimde ve tenimde. (Çev.)

3. (Lat.) Bütün varlıklara duyduğu büyük sevgiden ötürü. (Çev.)

4. (Lat.) Sevilene yönelik davranış. (Çev.)

322

nin elinden kurtarmaktan başka bir şey düşünmüyordum).

Bilginin dediği gibi, şimdi aşırı sevginin sevene zarar verebileceğini biliyorum. Benim sevgim de aşırıydı. O zaman ne duyduğumu açıklamaya çalıştım; duyduklarımı hiçbir biçimde haklı çıkarmaya çalışmıyorum. Gençliğimin günahkâr tutkularından söz ediyorum ben yalnızca. Kötüydü bu tutkular, ama gerçek beni, onlan o zaman olağanüstü bulduğumu söylemeye zorluyor. Bu benim gibi ayartılmanın ağına düşebilecek kimselere ders olsun. Bugün, yaşlı bir adam olarak, bu tür ayartılmalardan kaçınmanın binlerce yolunu biliyorum. Ama bunlarla ne denli övünebileceğimi düşünüyorum, çünkü öğle Şeytanı'nın kışkırtmalarından kurtuldum artık; »ama başka tutkulardan kurtulmuş değilim; bu nedenle, şimdi yap-*İ tığım şeyin, zamanın akışından ve ölümden kaçmak için budalaca bir çaba, dünyasal bir tutku olan anımsama tutkusuna günahkârca tutunmaktan başka bir şey mi olduğunu soruyorum kendi kendime.

O zaman kendimi neredeyse mucize gibi bir içgüdüyle kurtar-

/ dim. Kız, doğada ve çevremdeki insanların yaptıkları işlerde görünüyordu bana. Bu yüzden, ruhumun mutlu bir sezgisiyle bu işleri '.. uzun uzun seyrederek kendimi yitirmeye çalıştım. Sığır çobanlarının öküzleri ahırdan çıkarmalarını, domuz çobanlarının domuzla-

-¦- ra yiyecek götürmelerini, koyun çobanlarının koyunları toplamak için köpeklere bağırmalarını, köylülerin değirmenlere yarma buğday ve darı taşımalarını, besin dolu çuvallarıyla dışarı çıkmalarını seyrettim. Düşüncelerimi unutmaya, varlıklara yalnızca bize göründükleri gibi bakmaya ve onların görünüşlerinde neşe içinde kendimi unutmaya çalışarak doğayı incelemeye verdim kendimi.

İnsanoğlunun çoğu kez çarpık olan usunun henüz dokunmadığı doğanın görünümü ne güzeldi!

Kuzuyu gördüm; adı sanki arılığının ve iyiliğinin simgesi olarak verilmişti ona. Gerçekten de, agııııs' adı, bu hayvanın agııos-cit2 oluşundan, annesini tanımasından, koskoca sürü içinde onun sesini ayırdetmesinden; annenin de biçimleri, melemeleri aynı olan onca kuzu arasından yalnızca kendi yavrusunu tanıyıp onu beslemesinden geliyordu. Koyunu gördüm; ab oblatione, ovis3 ol-1 ve 2. Latince agnus koyun, agnoscit, bilen, tanryan demektir. 3. (Lat.) Koyun sözcüğü, sunma sözcüğünden gelir. (Çev.)

323

duğu söylenen kovunu; çünkü ta ilk çağlardan beri kurban törenlerine yaramıştı; kış gelirken, çayırlıkları kırağı çalmadan, açgözlülükle ot arayan ve kursağını otla dolduran koyunu. Sürüleri köpekler gözetiyordu; bu yüzden de havlamalarından ötürü canor1 deniyordu onlara. Hayvanların en mükemmeli olan köpek üstün algılama yetileriyle sahibini tanır, ormanlarda yabanıl hayvanları avlamak, kurtlara karşı sürüye bekçilik etmek için eğitilir; sahibinin evini ve çocuklarım korur; bazan bu koruma görevini yerine getirirken öldürülür. Düşmanları tarafından tutukevine götürülen Kral Garamant, düşman birlikleri arasından kendilerine yol açan iki yüz köpeklik bir sürü tarafından yurduna geri götürülmüştü; Ja-son Lucius'un köpeği sahibinin ölümünden sonra hiç yemek yememiş, sonunda açlıktan ölmüştü; Kral Lysimachus'un köpeğiyse, kendisiyle birlikte ölmek için kendini odun yığınının üstüne atmıştı.

Köpeğin diliyle yalayarak yaraları sağaltma gücü vardır; enciklerinin diliyse barsak yaralarını iyileştirebilir. Yaratılıştan, yediklerini kustuktan sonra aynı besinlerden ikinci kez yararlanmaya alışıktır.

Ağırbaşlılığı ruh kusursuzluğunun simgesidir; dilinin büyüsel gücünün, günah çıkarma ve tövbe yoluyla günahlardan arınma, simgesi olması gibi. Ama köpeğin kustuklarına yeniden yönelmesi aynı zamanda, günah çıkardıktan sonra önceki suçlarımıza dönüşümüzün de bir simgesidir; bu dersin, o sabah doğanın

tansıklarını beğeniyle seyrederken yüreğimi azarlamamda çok yardımı oldu.

Bu sırada adımlarım beni çobanlarının öncülüğünde çok sayıda öküzün dışarı çıkmakta olduğu öküz ahırlarına sürükledi. Onların eskiden de, şimdi de dostluk ve iyilik simgesi olduklarını hemen anladım; çünkü her öküz sabana koşulurken kendi arkadaşını arar; eğer o anda orada yoksa, sevecen bir böğürtüyle onu çağırır. Öküzler yağmur yağınca uslu uslu yalnız başlarına ahıra dönmeyi öğrenirler; yemliklerine sığındıktan sonra da yağmurun dinip dinmediğini anlamak için durmadan boyunlarını uzatıp dışarı bakarlar; çünkü yeniden işe başlamaya can atarlar. Öküzlerin yanı sıra o sırada ahırdan danalar ve tosunlar da çıkıyordu; bunlar adlarını, viriditas2, ya da virgo' dan3 alırlar; çünkü o yaşta henüz körpe,

1. Latince, canor, ezgi, şarkı, ses anlamına gelir. (Çev.) 2. (Lat.) Yeşillik, körpelik, tazelik. (Çev.) 3.

(Lat.) Kız, genç kız. (Çev.)

324

körpe, genç ve erdendirler; bu yüzden, dedim kendi kendime, onların inceükli devinimlerinde, el değmemiş olmayan bir genç kızı gördüğüm, hâlâ da görmekte olduğum için kötü bir şey yapıyordum.

Dünyayla ve kendimle yeniden barışık, o sabah saatinin neşeli işlerini seyrederken bunları düşündüm.

Artık kızı düşünmedim; daha doğrusu, onun için duyduğum sıcaklığı bir içsel mutluluk ve dindarca erince dönüştürmek için çaba harcadım.

Dünyanın iyi ve sevilesi olduğunu söyledim kendi kendime. Tanrı'nm iyiliği, Honorius Augustodiensis'in açıkladığı gibi, en korkunç hayvanlar aracılığıyla bile kendini gösteriyordu. Doğru, öyle yılanlar var ki, geyikleri yutar, yüzerek okyanusu geçerler; eşek gövdesi gibi gövdesi, dağkeçisininki gibi boynuzlan, aslanın göğsü ve gırtlağı, tıpkı bir öküzünkü gibi çatallı toynakları, ağız yerine kulaklarına dek uzanan bir yarık, neredeyse insan sesi gibi sesi, diş yerine tek bir kemiği olan, cenocroca denen hayvan vardı; sonra insan yüzlü, üç sıra dişli, aslan gövdeli, akrep kuyruklu, yeşilimsi gözlü, kıpkırmızı, sesi yılan ıslığını andıran, insan etine düşkün mantikor. Sonra sekiz parmaklı, kurt munzurlu, kıvrık tırnaklı, koyun gibi tüylü, köpek gibi üreyen canavarlar; yaşlanınca ağaracak yerde kararan, ömrü insan ömründen kat kat uzun. Başlan olmadığı için, gözleri omuzlarında, göğüslerinde burun yerine iki delik olan yaratıklar; yalnızca belli bir cins elmanın kokusuyla beslenen, ondan uzak kalınca ölen, Ganj ırmağı kıyılarında yaşayan başka hayvanlar da var. Ama bütün bu kötü hayvanlar, tıpkı köpekler, öküzler, koyunlar, kuzular ve vaşak gibi kendi değişik sesleriyle Yaratan'a ve onun bilgeliğine övgüler düzerler.

O zaman Vicent Belovacensis'in sözlerini yineleyerek, kendi kendime bu dünyanın en alçakgönüllü güzelliği bile ne büyük dedim ve tüm evrende öylesine süslü bir biçimde düzenlenmiş olan nesnelerin yalnızca biçimlerini, sayılarını ve düzenlerini değil, aynı zamanda doğanların ölümleriyle belirlenen, ardarda sıralanış ve kesilişlerle akıp giden çağların döngüsünü dikkatle izlemenin usun gözü için ne hoş

olduğunu söyledim kendi kendime. İtiraf ederim, günahkâr da olsam, ruhum daha çok kısa bir süre önce etin tutsağı olmuş olsa bile, Yaradan'a ve bu dünyanın düzenine karşı tinsel bir sevecenlikle duygulandım; yaratıkların büyüklüğü ve dengeliliğine sevinçli bir saygıyla hayranlık duydum.

325

Üstadım beni bu iyi ruh durumu içinde buldu; ayaklarımın beni sürüklediği yöne doğru yürüyerek, bilincine varmaksızın ner-deyse tüm manastırın çevresini dolaşıp kendimi yeniden, iki saat önce ayrıldığımız yerde bulduğumda, William orada duruyordu; anlattıkları beni düşüncelerimden uzaklaştırdı ve zihnimi yeniden manastırın karanlık gizemlerine yöneltti.

William çok hoşnut görünüyordu. Elinde, en sonunda çözdüğü, Venantius'un parşömeni vardı. Birlikte saygısız kulakların erişemeyeceği hücresine gittik; bana okuduklarını çevirdi. Burç alfabesiyle yazılmış

cümlenin ardından (secretum fınis Africae manus supra idolum age primum et septimum de quatuor), Yunanca metinde şunlar yazılıydı:

Arıtıcı korkunç zehir...

Düşmanı yok etmek için en iyi silah...

Alçakgönüllü, aşağılık ve çirkin kimseleri kullan, onların kusurlarından tat al... Onlar ölmemeli...

Soyluların ve güçlülerin evlerinde değil, köylülerin köylerinden, bol bol yiyip içtikten sonra... bodur gövdeler, çarpık çurpuk yüzler.

Kıaoğlan kızlara saldırıyorlar, orospularla yatıyorlar, kötü değil, korkusuz.

Farklı bir gerçek, gerçeğin farklı bir imgesi...

Saygıdeğer incirler.

Utanmaz taş düzlükte yuvarlanıyor... Gözler önünde.

Kandırmalı; kandırırken şaşırt-malı; inanılanın tersini söylemeli, ama başka bir şey demek istemeli.

Ağustosböcekleri topraktan şarkı söyleyecek onlara.

326

Hepsi buydu. Kanımca çok azdı, hiçbir şey değildi; neredeyse bir delinin saçmalarını andırıyordu; bunu William'a söyledim.

"Olabilir. Benim çevirimden ötürü kesinlikle daha da deli saçması gibi görünüyor. Yunancayı oldukça iyi bilirim. Gene de, Venantius'un ya da kitabın yazarının deli olduğunu varsaysak bile bu, bunca insanın önce kitabı saklamalarını, sonra da ortaya çıkarmalarını açıklamaz; hepsi de deli değil ya bu insanların..."

"Peki, burada yazılı olan şeyler gizemli kitaptan mı alınmış?"

"Venantius tarafından yazılmış olduklarına kuşku yok. Sen de görüyorsun; eski bir parşömen değil bu.

Bunlar, onun kitabı okurken aldığı notlar olmalı; yoksa Venantius Yunanca yazmazdı. Fi-&pis Africae'den çalınmış ciltte rastladığı bazı cümleleri kısaltarak kopya ettiğine kuşku yok. Kitabı yazı salonuna götürmüş, okumaya başlamış, kendisine önemli görünen şeyleri yazmış. Sonra bir şey olmuş.

Kendini iyi hissetmemiş ya da birisinin yukarı çıktığını işitmiş. Bunun üzerine kitabı, tuttuğu notlarla birlikte gene masasının altına koymuş, belki de ertesi akşam gene almak üzere. Ne olursa olsun, bu sayfa gizemli kitabın yapısını yeniden oluşturmak için elimizdeki tek olası çıkış noktası; katilin yapısını da ancak bu kitabın yapısından çıkarabiliriz. Çünkü bir nesneyi elde etmek için işlenen her cinayette, nesnenin yapısı, katilin yapısı hakkında, belli belirsiz de olsa bize bir fikir verir. Bir avuç altın için adam öldüren birisi açgözlü bir insandır; kitap için öldürense, o kitabın gizlerini kendine saklamak kaygısı içindedir. Bunun için de, elimizde bulunmayan kitapta ne yazılı olduğunu öğrenmeliyiz."

"Peki, bu birkaç satırdan hangi kitap olduğunu anlayabilecek misiniz?"

"Sevgili Adso, bunlar, anlamı sözcükleri aşan kutsal bir metnin sözlerine benziyor. Bu sabah kilerciyle konuştuktan sonra, onları okurken birden burada da, bilgelerin gerçeğinden farklı bir gerçeğin taşıyıcıları olarak basit insanlara ve kötülüklere seslenildi-ğini anladım. Kilerci garip bir karmaşıklığın onu Malachi'ye bağladığını anlatmak istedi. Malachi, Remigio'nun kendisine teslim ettiği sapkınlığa ilişkin bir metin mi saklamıştı yoksa? O zaman Venantius, her şeye ve herkese başkaldırmış olan bu çılgın ve kötü insanların oluşturdukları topluluğa ilişkin bazı gizemli buyrukları okuyup not almış olsa gerek. Ama..."

¦'•¦¦¦'.

327

"Ama?"

"Ama benim bu varsayımımla çelişen iki olgu var. Birincisi, Venantius'un böyle sorunlarla ilgileniyormuş

gibi görünmemesi: O, Yunanca metinler çevirmeniydi, bir sapkınlık vaizi değil... İkincisi de, incirlerden,

taşlardan, ağustosböceklerinden söz eden cümlelerin bu birinci varsayımla açıklanamaması...."

"Belki de başka anlamı olan bilmecelerdir bunlar," diye öne sürdüm. "Yoksa başka bir varsayımınız mı var?"

"Var, ama henüz karışık. Bu sayfaları okurken, bu sözcüklerin bazılarını daha önce okumuşum gibi geldi bana; başka bir yerde gördüğüm buna benzer cümleler geldi aklıma. Öte yandan, bu sayfa, şu birkaç gün içinde konuşulmuş bir şeyden söz ediyor gibi görünüyor bana... Ama ne olduğunu anımsamıyorum. Düşünmeliyim. Belki başka kitaplar da okumam gerekecek."

"Nasıl olur? Bir kitabın ne demek istediğini anlamak için başka kitaplar mı okumanız gerekir?"

"Bazan böyle olabilir. Kitaplar çoğu kez başka kitaplardan söz ederler. Çoğu kez bir kitap, tehlikeli bir kitapta çiçeklenen zararsız bir tohum gibidir; ya da tam tersine, acı bir tohumun tatlı meyvesidir.

Alberto'yu okurken, Thomas'ın ne söylemiş olabileceğini anlayamaz mısın? Ya da Thomas'ı okurken, İbni Rüşt'ün ne söylemiş olacağını?"

"Doğru," dedim, beğenerek. O zamana dek, her kitabın nesnelerden söz ettiğini sanırdım; kitapların dışında kalan insancıl ya da kutsal nesnelerden. Şimdi, kitapların oldukça sık başka kitaplardan söz ettiklerini ya da sanki kendi aralarında konuştuklarını farkediyordum. Bu düşüncenin ışığında, kitaplık bana daha da tedirgin edici bir yer gibi göründü. Uzun, yüzyıllar süren bir mırıltı, bir parşömenle bir başka parşömen arasında görünmez bir söyleşiydi demek ki kitaplık; canlı bir nesne, bir insan zihninin yönete-meyeceği güçlerin barınağı, birçok zihinden çıkmış, onları üreten ya da iletenlerin ölümünden sonra da varlığını sürdüren bir gizler hazinesi.

"Ama o zaman," dedim, "kitapları saklamak neye yarar, mademki herkese açık olan kitaplardan gizlenmiş olanlara ulaşabiliyoruz?"

"Yüzyıllarca sonra hiçbir yararı yok bunun. Yıllar ya da gün-328

lerle ölçülen zaman aradığında belli bir yararı olabilir. Görüyorsun, nasıl şaşkın durumdayız."

"Öyleyse bir kitaplık gerçeği dağıtma aracı değil, onun ortaya çıkmasını geciktirme aracı mıdır?" diye sordum, hayretten donakalmış.

"Her zaman, ille de öyle olması gerekmez. İçinde bulunduğumuz durumda öyle."

4

329

•Dördüncü Gün ÖĞLE

Adso domalan toplamaya gidiyor. Minoritlerin gelmekte olduklarım gö'ıii-yor; William ve Ubertino ile Minoritler uzun uzun konuşuyoıiar; XXII. Ioannes hakkında çok acıklı şeyler öğreniliyor.

Bu düşüncelerden sonra üstadım artık hiçbir şey yapmamaya karar verdi. Daha önce de söylemiştim, bazan tam bir eylemsizlik içinde olurdu; sanki yıldızların artsız aralıksız döngüleri durmuş, o da onunla, onlarla birlikte durmuş gibi. O sabah da öyle yaptı. Ot şiltenin üstüne uzandı; gözleri açık, boşluğa dikilmiş, elleri göğsünde kavuşmuş, düzensiz ve yürekten olmayan bir dua mırıldanı-yormuş' gibi dudaklarım belli belirsiz kıpırdatarak.

Düşünmekte olduğunu düşündüm ve düşünmesine saygı gösterip yeniden avluya çıktım; güneşin

gücünü yitirmiş olduğunu gördüm. Güzel ve açık başlamış olan sabah (gün ilk yarısını tüketirken) nemli ve puslu olmaya başlamıştı. Geceyarısından beri, kocaman bulutlar kuzeyden gelip dağın doruğuna yayılıyor, onu ince bir sisle örtüyordu. Sise benziyordu; belki topraktan da sis yükseliyordu, ama bu yükseklikte, aşağıdan gelen sisle yukarıdan inen sis birbirinden güçlükle ayırdedilebiliyordu.

Severinus'un domuz çobanlarıyla, bazı domuzları neşe içinde topladığını gördüm. Domalan aramak için dağın yamaçlarından aşağıya, vadiye ineceklerini söyledi bana. Bu yarımadada yetişen ve Roncia'da olsun -kara- bu bölgede olsun -daha beyaz ve kokulu- Benedikten ülkelerinin tipik özelliği olan bu lezzetli yeraltı yemişini henüz görmemiştim. Severinus bana domalanın ne olduğunu ve değişik biçimlerde pişirildiğinde ne denli lezzet olduğunu anlattı. Çok güç bulunduğunu, çünkü toprağın altında, mantardan daha derinlerde gizlendiğini, onları koku alarak bulabilen tek hayvanın domuz olduğunu söyledi. Ancak bulunca onları yemek iste-330

dikleri için, domuzların hemen oradan uzaklaştırılıp domalanların topraktan çıkarılmaları gerekiyordu.

Daha sonra beylerin, ellerinde çapalarla hizmetçilerin önünde, soylu tazılarmış gibi domuzların ardına takılarak bu ava katılmaya gönül indirdiklerini öğrendim. Gerçekten de, daha sonraki yıllarda ülkemden bir derebeyi, İtalya'da bulunduğumu öğrenince orada gördüğü gibi bazı beylerin domuzlarını niçin kendilerinin otlattıklarını sordu; onların domalan aradıklarını anımsayarak güldüm. Ama bu beylerin yemek için yeraltında domalan aramaya gittiklerini ona söyleyince, onların "Teufel",1 yani Şeytan'ı aradıklarını söylediğimi sandı; hayretle bana bakarak dindarca haç çıkardı. Sonra yanlışlık anlaşıldı; ikimiz de güldük. İnsan dillerinin büyüsü böyledir; insanlar aralarında anlaşarak bazan aynı seslerle başka başka şeyleri anlatırlar.

Severinus'un hazırlıkları merakımı uyandırınca, ona katılmaya karar verdim; bunun bir nedeni de, onun herkesi üzüntüye boğan olayları unutmak için bu ava yönelmiş olduğunu anlamamdı; Severinus'un düşüncelerini unutmasına yardım ederek, kendimin de kendi düşüncelerimi unutmak değilse bile, en azından dizginle-yebileceğimi düşündüm. Her zaman ve yalnızca gerçeği yazmaya karar verdiğimden, vadide adını anmayacağım birini bir an için görebileceğim düşüncesinin için için beni kışkırttığını da gizlemiyorum. Ama kendi kendime ve neredeyse yüksek sesle, iki heyetin o gün gelmeleri beklendiğinden, belki onlardan birini görebileceğimi söyledim.

Dağın dönemeçlerinden yavaş yavaş inerken hava açıyordu; güneş çıkmamıştı, gökyüzünün üst kesimi yoğun bulutlarla kaplıydı, ama nesneler açık seçik ayırdedilebiliyordu; çöken sis hep başımızın üstünde kalıyordu. Gerçekten de, biraz daha aşağıya inince dönüp dağın doruğuna baktığım zaman artık hiçbir şey göremedim. Yamacın yarısından yukarıya dek, dağ doruğu, yüksek düz- lük, Aedificium, her şey sisler arasında yitip gidiyordu.

Geldiğimiz, günün sabahı dağlık bölgeye vardığımızda bazı dönemeçlerden on mil ya da daha az uzaklıkta deniz hâlâ seçilebi-liyordu. Yolculuğumuz beklenmedik görünümlerle doluydu; çün-1. Almanca, Teufel Şeytan, İtalyanca tartufo, domalan anlamına gelir. Burada ses benzerliğine dayanılarak bir sözcük oyunu yapılmıştır. (Çev.)

331

kü kendimizi ansızın alabildiğine güzel koylara dik olarak inen bir dağ terasında buluyorduk; çok geçmeden, dağların arasından başka dağların yükselerek uzak kıyının görünümünü birbirinden gizledikleri derin boğazlara giriyorduk; güneş vadilerin derinliklerine güçlükle işleyebiliyordu. Daha önce hiçbir yerde, İtalya'nın o bölgesinde gördüğüm gibi denizle dağların, kıyı şeritlerinin ve yüksek kır görünümlerinin böylesine dar ve beklenmedik bir biçimde içice girmişliğini görmemiştim; boğazlar arasında ıslık çalan rüzgârda, denizden gelen reçine kokularıyla buz gibi sert dağ esintilerinin dönüşümlü savaşını sezinleyebiliyordu insan.

Ama o sabah her şey gri, hemen hemen süt mavişiydi; boğazların uzak kıyılarına doğru açıldığı yerlerde bile ufuk yoktu. Ama bizi üzen öykümüzü çok az ilgilendiren anımsayışlarla oyalanıyorum, sabırlı okurum. Onun için, "der Teufel"i arayışımızın ayrıntılarına girmeyeceğim. Önce benim gördüğüm

Minorit rahipler heyetinden söz edeceğim daha çok. William'a haber vermek için hemen manastıra koştum.

Üstadım konukların manastıra girip töre gereği Başrahip tarafından karşılanmalarını bekledi. Sonra gidip onları karşıladı; rahipler birbirleriyle kucaklaşıp selamlaştılar.

Yemek saati geçmişti, ama konuklar için bir sofra donatıldı; Başrahip onları kendi kendilerine, William'la başbaşa bırakmak inceliğini gösterdi; Kural'in yükümlülüklerinden kurtulmuş, rahatça yiyip içiyorlar, bir yandan da birbirlerine izlenimlerini anlatıyorlardı; tıpkı, Tanrı bu sevimsiz benzetme için beni bağışlasın, bir savaş konseyi gibi, düşman konuk, yani Avignon heyeti gelmeden bir an önce toplanmaları gerekiyordu.

Yeni gelenlerin hemen Ubertino'yla da buluştuklarını söylemeye gerek yok; tümü de şaşkınlık, sevinç ve yalnızca uzun süre ortadan kayboluşunun ve bu yok oluşu kuşatan korkuların değil, onlarca yıl kendilerinin savaşına katılmış olan bu yürekli savaşçının niteliklerinin esinlediği saygıyla selamladılar onu.

Heyeti oluşturan rahiplerden daha sonra, ertesi günkü toplantıyı anlatırken söz edeceğim. Bunun bir nedeni de, başlangıçta onlarla çok az konuşmuş olmam; çünkü William, Ubertino ve Cese-na'h Michele arasında hemen yapılan üçlü toplantıya katılmıştım.

Michele çok tuhaf bir adam olmalıydı; Fransisken tarikatına

332

ateşli bir tutkuyla bağlıydı (bazan, gizemli coşkuya kapıldığı anlarda. Ubertino'nun el kol devinimleri, vurguları görülüyordu onda); dünya nimetlerine düşkün Romagna'h bir adam gibi, çok insancıl ve neşeli, ağzının tadını bilen, dostlarına kavuşmaktan mutluluk duyan bir adam; ince ve çekingen olmasına karşın, hükümdarlar

, arasındaki ilişkilerden doğan sorunlara değinildiği zaman birden bir kurt gibi tetikte ve kurnaz, bir köstebek gibi sinsi, kahkahalarla gülebilen, ateşli gerilimler, anlamlı suskunluklar yaşayabilen, konuşmakta olduğu kimsenin sorusu, yanıtlamayı yadsıyışını bir dalgınlıkla örtmesini gerektirdiği zaman bakışlarını ustaca öteye çevirebilen biri. . Yukarıdaki sayfalarda ona ilişkin bazı şeyler söylemiştim;

^İ bunlar başkalarından işittiğim, belki onların da başkalarından duydukları şeylerdi. Oysa şimdi, onun çelişik tutumlarını ve son yıllarda siyasal tutumundaki, kendi arkadaşlarını ve onu izleyenleri bile şaşırtan ani değişiklikleri daha iyi anlıyordum, Minorit rahiplerinin başı olduğundan, ilke olarak Ermiş

Francesco'nun, gerçekte onun yorumcularının kalıtçısıydı: Bagnoregio'lu Bonaventura gibi bir öncülün ermişliği ve bilgeliyle yarışmak zorundaydı; KuraPın saygınlığını, aynı zamanda tarikatın öylesine güçlü ve büyük olan mal varlıklarını güvence altına almak zorundaydı; tarikatın kendi-

¦ lerinden, sadaka biçiminde de olsa, gönenç ve mal varlığının kaynağını oluşturan armağanlar ve bağışlar aldığı sarayları ve kent meclislerini gözetmek zorundaydı; aynı zamanda, tövbe gereğinin, en ateşli Tincileri tarikattan uzaklaştırmamasına, başında bulunduğu görkemli topluluğu parçalayarak onu sapkınlar güruhlarından oluşan bir topluluğa dönüştürmelerine yol açmamasına da özen göstermek zorundaydı. Papa'ya, İmparator'a, yoksul bir yaşam süren rahiplere, kuşkusuz kendisini gökyüzünden gözetleyen Ermiş Francesco'ya, yeryüzünden gözetleyen Hıristiyan halka yaranmak zorundaydı. Michele Provence'ın en boyun eğmez rahiplerinin beşini ona teslim etmekte duraksamamış, Papa'nın onları yakmasına izin vermişti. Ama tarikata girmiş olanların çoğunun, İncil'in öngördüğü yalın yaşamı izleyenlerin duygularını bölüştüklerini (bunda Ubertino'nun da payı olabilirdi) görünce Michele öyle davrandı ki, dört yıl sonra Perugia Ruhani Meclisi, yakılan adamların savlarım yasallaştırdı; böylece Michele, doğal olarak, sapkın olabi-333

lecek bir gereksinimi, tarikatın töre ve kurumlarını içinde eritmeye, tarikatın istekleriyle Papa'nın isteklerini uzlaştırmaya çalışıyordu. Ama Michele, onayını almadan kendi yolunda yürüyemeyece-ği

Papa'yı ikna etmeye çalışırken, İmparator'un ve imparatorluk tanrıbilimcilerinin lütuflarım da gönül indirmezlik etmeksizin kabul etmişti. Onu gördüğüm günden daha iki yıl önce, Lyons Genel Kurulu'nda, rahiplerine katılarak, Papa'nın kişiliğinden yalnızca, ılımlılık ve saygıyla söz etmişti (üstelik bu, Papa'nın Minoritler-den söz ederken onların "köpek gibi havlamalarına, yanılgılarına ve çılgınlıklarına" karşı çıkmasından birkaç ay sonra oluyordu). Ama şimdi, sofrada Papa'dan hiç mi hiç saygı duymaksızın söz eden insanlarla alabildiğine dostça oturuyordu.

Öykünün gerisini daha önce anlatmıştım. Ioannes Michele'-nin Avignon'a gitmesini istiyordu; o ise hem istiyordu, hem istemiyordu bunu; ertesi günkü toplantıda, bir boyun eğiş, hele bir ihanet davranışı gibi görünmemesi gereken bu yolculuğun nasıl ve ne gibi güvencelerle gerçekleştirileceği kararlaştırılacaktı.

Michele'-nin Papa Ioannes'i gördüğünü hiç sanmıyorum; en azından Papa olduktan sonra. Her ne olursa olsun, uzun zamandır onu görmüyordu; arkadaşları da, kutsal değerleri alıp satan bu adamı betimlemekte birbirleriyle yarışıyorlardı.

"Öğrenmen gereken bir şey var," diyordu ona William, "yeminlerine kanmamahsın; hep sözde kalır o yeminler, hiç yerine getirmez onları."

4

"Seçildiği sırada neler olduğunu herkes bilir..." diyordu Uber-tino.

"Ona seçim denmez, tepeden inme denir," diye araya girdi, sofradakilerin, sonradan adının, Newcastle'h Hugh olduğunu öğrendiğim biri, üstadımınkine benzer bir vurguyla. "Zaten Clemens'in ölümü de pek açıklığa kavuşmamıştı ya. Kral, Ioannes'in VIII. Bonifacio'yu ölümünden sonra yargılamaya söz verip sonra da öncülüğünü yadsımaktan kaçınmak için her şeyi yapmasını ba-ğışlamamıştı. Clemens'in Carpentras'da nasıl öldüğünü hiç kimse tam bilmiyordu. Gerçek şu ki, kardinaller Papa'yı seçmek için Carpentras'da toplandıklarında yeni papa seçilemedi; çünkü (haklı olarak) tartışma, Avignon ile Roma arasmda bir seçim sorununa kaymıştı. O günlerde ölü Papa'nm yeğeni tarafından tehdit edi-334

len kardinallere ne olduğunu iyi bilmiyorum; bir kıyım olduğu söyleniyor; hizmetçileri öldürülmüş, saray ateşe verilmiş; kardinaller krala başvurmuşlar, o da onlara, Papa'nın Roma'dan ayrılmasını hiçbir zaman istemediğini, sabırlı olmalarını ve iyi bir seçim yapmalarını söylemiş... Sonra Güzel Philip ölüyor, onun nasıl öldüğünü de Tanrı bilir..."

"Ya da Şeytan," dedi Ubertino.

"Ya da Şeytan," diye ona katıldı Hugh dudak bükerek. "Her neyse, başka bir kral gelir, on sekiz ay yaşar, sonra ölür; yeni doğmuş olan vârisi de birkaç gün içinde ölür; bunun üzerine naip, kralın kardeşi, tahta geçer..."

^ "Bu V. Philip'tir. Poitiers Kontu'yken, Carpentras'dan kaçan 1 *' rahipleri yeniden bir araya toplayan adamın ta kendisi," dedi Michele.

"Evet," diye sürdürdü Hugh. "Lyons'da, Dominiken manastırında, kardinalleri, güvenliklerini sağlayacağına ve onları tutuklat-mayacağına, ant içerek, Papa seçmek üzere yeniden toplar. Ama bir kez onun yetkesine boyun eğince, onları yalnız kilit altında tutmakla kalmaz (çünkü töre böyledir), bir karara varıncaya dek her gün yiyeceklerini azaltır. Sonunda her biri, onun taht üzerindeki hak iddiasını desteklemeye söz verir. Tahta çıkınca da, iki yıl tutuklu kalmaktan bitkin düşen kardinaller, yaşam boyu hapiste kalarak kötü yiyecekler yemekten korkan bu oburlar her şeye razı olurlar ve Peter'in tahtına yetmişini aşmış olan o cüceyi oturturlar..."

"Cüce olmasına cüce," dedi Ubertino gülerek. "Üstelik ince hastalığa yakalanmış gibi bir hali var, ama hiç umulmayacak kadar güçlü ve kurnaz!"

"Ayakkabıcının oğlu," diye homurdandı elçilerden biri.

"İsa da bir marangozun oğluydu!" diye azarladı onu Ubertino. "Önemli olan bu değil. Kültürlü bir adam; Montpellier'de hukuk, Paris'te hekimlik öğrenimi yaptı; piskoposluk koltuklarım ve işine geldiği zaman da kardinallik şapkasını elde etmek için dostluklarını en iyi biçimde geliştirmeyi biliyordu; Napoli'de, Bilge Roberto'nun danışmanlığını yaptığı sırada zekâsının kıvraklığıyla birçok kimseyi şaşırttı.

Avignon Piskoposu olduğu sırada, Güzel Philip'e, Templarlan yok etmesi için doğru öğütler verdi (yani o pis

335

girişimin sonucu bakımından doğru demek istiyorum). Seçimden sonra da, kendisini öldürmek isteyen kardinallerin düzenledikleri komplodan kurtulmayı başardı... Ama asıl söylemek istediğim bu değil; onun yalan yere yemin etmekle suçlanmaksızın yeminlerini bozma yeteneğinden söz ediyorum.

Seçildikten sonra -seçilmek için de- kardinal Orsini'ye, papalık makamını Roma'ya taşıyacağına söz vermiş, yeminini yerine getirmeyecek olursa, hiç ata ya da katıra binmeyeceğine dair kutsal ekmek üzerine ant içmişti. Bu tilki ne yaptı biliyor musunuz? Törenin Avignon'da yapılmasını isteyen kralın isteğine karşı gelerek Lyons'da taç giydikten sonra, Lyons'dan Avignon'a gemiyle gitti!"

Bütün rahipler güldüler. Papa yalan yere yemin eden biriydi; ama belli bir zekâsı olduğunu da kimse yadsıyamazdı.

"Utanmazın biri!" dedi William. "Hugh, onun kötü inancını saklamaya bile kalkışmadığını söylememiş

miydi? Avignon'a gittiği gün Orsini'ye söylediklerini bana sen anlatmamış miydin, Uber-tino?"

"Elbette," dedi Ubertino, "Fransa'nın göğü öyle güzelken, Roma gibi yıkıntılarla dolu bir kente niçin adım atması gerektiğini anlayamadığını söylemiş ona. Papa da, Pietro gibi bağlama ve çözme yetkisine1

sahip olduğundan, şimdi bu yetkisini kullanıyor, bulunduğu ve hoşlandığı yerde kalmaya karar veriyormuş. Örsini ona görevinin Vatikan tepesinde yaşamak olduğunu anımsatmaya çalışınca da onu sert bir biçimde boyun, eğmeye çağırmış ve tartışmayı kesip atmış. Ama yemin öyküsünü bitirmedim.

Gemiden inince beyaz bir ata binmesi gerekiyormuş; ardından da, geleneğe uygun olarak, kara atlara binmiş kardinaller izleyeceklermiş onu. Piskoposluk sarayına yaya gitmiş. Bir daha ata bindiğini de duymadım. Bu adamın mı sana vereceği güvencelere bağlı kalmasını bekliyorsun, Michele?"

Michele uzun süre sustu. Sonra dedi ki: "Papa'nın Avig-non'da kalmak istemesini anlayabiliyorum; bu konuda tartışmak istemiyorum. Ama o ya da bizim yoksulluk isteğimizi ve İsa'nın ortaya koyduğu örneği yorumlayışımızı tartışamaz."

"Saf olma Michele," diye söze karıştı William, "sizin, bizim 1. Bağlama ve çözme yetkisi, Papa'nın günahları bağışlama yetkisi anlamına gelir. (Çev.) 336

isteğimiz onun isteğini uğursuz gösteriyor; yüzyıllardır papalık tahtına ondan daha açgözlü bir adamın çıkmadığını unutmamalısın; dostumuz Ubertino'nun bir zamanlar şimşekler yağdırdığı Babil orospuları, Alighieri'li ozan1 gibi, senin ülkenin ozanlarının da sözünü ettikleri yozlaşmış papalar onun yanında uysal kuzular gibi ve aklı başında kalır. Hırsız saksağanın, tefeci Yahudi'nin biridir o; Avignon'da, Floransa'dakinden daha çok ticaret yapılıyor. Cle-mens'in yeğeni Goth'lu Bertrand'la yaptığı aşağılık alışverişi duydum; şu Carpentras kıyımını yapan adamla; kıyım sırasında, başka şeylerin yanı sıra kardinaller tüm takılarından arındırılmışlardı; bu adam, amcasının hiç de azımsanmayacak hazinesine el atmıştı; çaldıklarının hiçbiri Ioannes'in gözünden kaçmadı (Cum venerabi-les'te, paraları, altın ve gümüş kapları, kitapları, halıları, değerli taşları, bezekleri tek tek sıralıyor). Ama Ioannes, Bertrand'ın Carpentras yağması sırasında bir buçuk milyonu aşkın altın florine el koyduğunu bilmezlikten geldi; Bertrand'ın 'dinsel bir dava' yani bir haçlı seferi için amcasından almış olduğunu itiraf ettiği üç yüz bin florinin hesabını sordu. Bertrand'ın bu toplamın yarısını haçlı seferi için alıkoymasına, yarısını da papalık tahtına bağışlamasına karar verildi. Bertrand o haçlı seferine hiç çıkmadı, ya da henüz .-çıkmadı; papa da tek bir florinin yüzünü bile görmedi..."

"Öyleyse pek de kurnaz sayılmaz," dedi Michele.

"Para işlerinde ilk kez oyuna gelişi bu onun," dedi Ubertino, "Ne tür bir tüccarla iş yaptığını iyi bilmelisin. Bütün öteki işlerde, para toplamakta şeytanca bir yetenek göstermiştir. O, bir kral Mi-das'tır, neye dokunsa altın olup Avignon hazinesine akar. Ne zaman dairesine girdimse, bankacılar, tefeciler, üstü altın dolu masa- lar, florinleri sayıp düzgünce üstüste dizen papazlar gördüm... Kendine yaptırdığı sarayı göreceksin, bir zamanlar yalnızca Bizans İmparatoru'nuri ya da Büyük Tatar Hanı'nın sahip olduğu söylenen zenginlikte bir saray. Yoksulluk ülküsüne karşı onca bildiriyi niçin çıkardığını şimdi anlıyorsun, değil mi? Tarikatımızdan nefret eden Dominikenleri, başında krallık tacı, sırtında altın yaldızlı mor binişi, ayaklarında görkemli sandaletler olan İsa heykelleri yapmaya zorladığını biliyor musun? Avignon'da, İsa'yı tek

1- Dante. (Çev.) Gülün Adı

337/22

elinden çivilenmiş, öteki eliyle kemerinden sarkan para kesesine dokunurken gösteren haçlar sergiliyorlar; İsa'nın dinsel amaçlarla para harcanmasına izin verdiğini göstermek için..."

"Vay utanmaz!" diye bağırdı Michele. "Ama düpedüz küfür bu!"

"Papalık tacına üçüncü bir taç daha ekledi!" diye sürdürdü William. "Değil mi, Ubertino?"

"Doğru. Bininci yılın başında Papa Hildebrand, üstünde Corona regni de mamı Dei1 yazılı bir taç edinmişti. Bonifacio rezili, son zamanlarda, üstünde Diadema imperü de mamı Petri2 yazılı bir taç daha eklemişti ona; Ioannes de simgeyi tamamlamaktan başka bir şey yapmadı: üç taç, tinsel erk, dünyasal erk ve kilise erki. Pers krallarına yaraşır bir simge, bir putatapan simgesi..."

' İçlerinde o an'a dek susmuş olan bir rahip vardı; Başrahip'in sofraya gönderdiği güzel yemekleri telâşla ve dindarca bir tutkuyla atıştırıyordu. Arasıra şöyle bir kulak kabartarak konuşmaları izliyor, sık sık Papa'ya karşı alaycı bir gülüş, ya da sofradakilerin küçümseyici ünlemlerini onaylayan bir homurtu çıkıyordu ağzından. Onun dışında, dişsiz ama doymak bilmez ağzından çenesine akan salçalarla düşen et kırıntılarını temizlemekle uğraşıyordu; yanında-kilerden birine bir söz söyleyecek olsa, yemeklerden birinin lezzetini övmek için yapıyordu bunu yalnızca. Sonradan öğrendiğime göre, Monsenyör Jerome'du bu, Ubertino'nun birkaç gün önce öldüğünü sandığını söylediği Kaffa Piskoposu. (Onun iki yıl önce ölmüş olduğu haberinin tüm Hıristiyanlık âleminde uzun süre gerçekmiş gibi yayıldığını da söylemeliyim; çünkü bunu daha sonra da işittim. Oysa toplantımızdan birkaç ay sonra öldü; onun ertesi günkü toplantıda kapıldığı büyük öfkeden ötürü öldüğünü düşünürüm hâlâ; neredeyse birden patladığına inanacağım geliyor; bedence öylesine narin, mizacı öylesine hırçındı.) O noktada, tartışmaya karıştı; ağzı dolu konuşuyordu: "Sonra, biliyorsunuz, bu rezil, dindar insanların günahlarını sömürerek onlardan daha çok para sızdırmak için, taxae sacrae poenitentia-ae'ye3 ilişkin bir yasa çıkardı. Bir din adamı, bir rahibeyle, bir ya-1. (Lat.) Tann'nın eliyle hükümdarlık tacı. (Çev.) 2. Petros'un eliyle imparatorluk tacı. (Çev.) 3. (Lat.) Tövbekârlıkla ilgili kutsal vergiler. (Çev.)

338

kınıyla ya da hatta sıradan bir kadınla (bu da oluyor çünkü!) tensel bir günah işlerse, ancak altmış yedi âltm lira, on iki para ödeyerek günahını bağışlatabilecekti. Hayvanlarla cinsel ilişkide bulunursa ödeyeceği para iki yüz lirayı aşıyordu; ama bu suçu kadınlarla değil, yalnızca oğlan çocuklar ya da hayvanlarla işlemişse para cezasının yüz lirası indirilecekti. Öte yandan, bir rahibe de, ister aynı zamanda, ister başka başka zamanlarda, manastırın dışında ya da içinde kendini birden çok erkeğe vermişse ve suçundan arınmak istiyorsa, yüz otuz bir altın lira, on beş para ödeyecekti..."

"Hadi, hadi, Monsenyör Jerome," diye karşı çıktı Ubertino, "Papa'yı hiç sevmediğimi bilirsiniz, ama bu konuda onu savunmak k zorundayım! Avignon'da dolaşan bir iftira bu; öyle bir yasa görmedim ben!"

"Var," diye pekiştirdi, güçlü bir sesle Jerome, "ben de görmedim, ama var."

Ubertino başını salladı, ötekiler sustular. Önceki gün Willi-am'ın budalanın biri diye nitelediği Monsenyör Jerome'u ciddiye almamaya alışık olduklarını farkettim. William, ne olursa olsun, söyleşiyi kaldığı yerden sürdürmeye çalıştı: "İster doğru ister yanlış, ne olursa olsun, bu ses bize, Avignon'da havanın nasıl olduğunu gösteriyor; orada herkes, sömürülenler de, sömürenler de, İsa'nın temsilcisinin sarayından çok, bir pazarda yaşadıklarını biliyorlar. Ioannes tahta çıktığı zaman yetmiş bin altın florinİik bir hazineden söz ediliyordu; oysa şimdi on milyondan fazla biriktirdiğini söyleyenler var."

"Doğru," dedi Ubertino. "Michele, Michele, Avignon'da ne utanç verici şeyler gördüğümü bilmiyorsun sen!"

. "Dürüst olmaya çalışalım," dedi Michele. "Bizimkilerin de aşı-rıklıklara kaçtıklarını biliyoruz.

Fransiskenlerin Dominiken manastırlarına silahlı saldırıya giriştiklerine ve yoksulluğa zorlamak için düşman rahipleri soyduklarına ilişkin haberler aldım. Provence olayları sırasında Ioannes'e karşı çıkma yürekliliğini bulamayışımın nedeni bu... Onunla bir uzlaşmaya varmak istiyorum; onurunu kırmayacağım, ondan yalnızca bizim alçakgönüllülüğümüzü aşağılamamasını isteyeceğim. Paradan söz etmeyeceğim, yalnız Kutsal Kitap'in sağlıklı bir yorumu konusunda anlaşmaya varmamıza isteyeceğim ondan. Yarın elçileriyle yapmamız gereken şey

339

bu. Önünde sonunda bunlar tanrıbilimciler; hepsi de Ioannes gibi açgözlü değil ya bunların. Bilge kişiler Kutsal Kitap'in yorumu üstünde anlaşmaya varınca, o da..."

"O mu?" diye onun sözünü kesti Ubertino. "Sen onun tanrıbi-lim konusundaki çılgınlıklarını bilmiyorsun daha. Her şeyi kendisi karara bağlamak istiyor o! İster gökyüzünde, ister yeryüzünde olsun.

Yeryüzünde neler yaptığını gördük. Gökyüzüne gelince... Gerçi sana söylediğim düşünceleri henüz dile getirmedi; hiç değilse kamuoyu karşısında; ama bunları güvendiği adamlarının kulağına fısıldadığını biliyorum. Öğretinin özünü ve bizim vaazlarımızın tüm etkisini ortadan kaldıracak bazı, sapkın değilse bile, çılgınca önermeler üstünde çalışıyor şimdi!"

"Ne gibi?" diye sordu birçokları.

"Berengario'ya sorun; o biliyor, bana o söz etmişti bunlardan." Ubertino, Berengario Talloni'ye döndü; birkaç yıl önce, Papa'nın sarayındaki en kuşku götürmez düşmanlarından biriydi Berengario. İki gün önce Avignon'dan gelip öteki Fransiskenlerin grubuna katılmış, manastıra onlarla birlikte gelmişti.

"Karanlık, neredeyse inanılmaz bir öykü bu," dedi Berengario. "Öyle görünüyor ki, Ioannes, doğruların, Yargı gününde kutsal görünümü göremeyeceklerini öne sürmeyi tasarlıyor. Uzun süredir İncil'in altmcı bab, dokuzuncu ayeti üstünda düşünüyor; beşinci mührün açılışından söz eden yer: Tanrı sözüne tanıklık ettikleri için öldürülmüş olanların sunağın önünde belirip adalet istedikleri bölüm. Her birine bir ak libas verilir ve biraz daha sabırlı olmaları söylenir onlara... Ioannes buna dayanarak, bunun, bu insanların son yargı gerçekleştirilinceye değin Tanrı'yı göremeyeceklerinin belirtisi olduğu savını öne sürüyor."

"Peki, bunları kime söylemiş?" diye sordu Michele, yılgınlık içinde.

"Henüz birkaç yakınma, ama söylenti yayılıyor; bir duyuru hazırlıyor diyorlar, hemen değil, belki birkaç yıla kadar; tanrıbilimci-lerine danışıyormuş..."

"Hah ha!" diye dudak büktü Jerome, bir yandan lokmasını çiğnerken.

"Yalnız bu değil, daha da ileri gidip cehennemin de o günder önce açılmayacağım öne sürecekmiş...

iblisler için bile."

340

"İsa yardımcımız olsun!" diye bağırdı Jerome. "Peki ama, günahkârları ölür ölmez hemen hazır olan bir cehennemle korkuta-mazsak onlara ne diyeceğiz?"

"Bir delinin elinde kaldık," dedi Ubertino. "Ama bunları öne sürmeyi niçin istediğini anlayamıyorum..."

"Günah bağışlama öğretisi tümüyle havaya uçuyor," diye hayıflandı Jerome, "bundan sonra o da kimseyi kazıklayamayacak. Öylesine uzak bir ceza için hayvanlarla ilişkide bulunma günahım işleyen bir papaz onca altını ne diye ödesin?"

"O kadar da uzak değil," dedi Ubertino kesin bir biçimde. "Vakit yakındır!"

i*. "Bunu sen biliyorsun, sevgili kardeşim, ama basit insanlar bil-* miyorlar. İşte durum böyle!"

diye bağırdı, artık yemek yemekten bile tat almaz görünen Jerome. "Ne kötü bir düşünce; bunu onun aklına o vaiz papazlar sokmuşlardır... ah!" Başını salladı.

"Peki ama niçin?" diye yineledi Cesena'lı Michele.

"Bir nedeni olduğunu sanmıyorum," dedi William. "Kendi kendine bağışladığı bir sınama, kendini beğenmişlikten ileri gelen bir davranış. Gökyüzü için de yeryüzü için de karar veren kimsenin gerçekten kendisi olmasını istiyor. Bu söylentileri duymuştum; Ockham'lı William yazmıştı bana. Bakalım sonunda kimin dediği olacak, Papa'nın mı, tanrıbilimcilerin mi, tüm kilisenin sesi, Tan-rı'nın kullarının istekleri, piskoposlar..."

"Öğretileri ilişkin konularda tanrıbilimcilere bile istemine boyun eğdirebilir o," dedi Michele üzüntüyle.

"Hiç belli olmaz," diye yanıtladı William, "öyle günler yaşıyoruz ki, kutsal şeyleri bilenler Papa'nın sapkın olduğunu açıklamaktan korkmuyorlar. Kutsal şeyleri bilenler, bir bakıma Hıristiyan halkın sesidirler. Papa bile onlara karşı çıkamaz artık."

"Daha kötü, bu daha da kötü," diye mırıldandı Michele, korkuyla. "Bir yanda çılgın Papa, öte yanda, çok geçmeden O'nun tanrıbilimcilerinin ağzıyla da olsa, Kutsal Kitap'ı serbestçe yorumlamaya kalkışacak olan Tanrı'nm kullan..."

"Niçin, siz Perugia'da daha başka bir şey mi yaptınız?" diye sordu William.

Michele can damarına basılmış gibi irkildi: "Papayla bunun için buluşmak istiyorum. O razı olmazsa hiçbir şey yapamayız."

341

"Göreceğiz, göreceğiz," dedi William, bilmece söyler gibi.

Üstadım gerçekten de çok zekiydi. Michele'nin daha sonra imparatorluk tanrıbilimcilerini ve halkı destekleyerek Papa'yı suçlayacağını nasıl kestirebilmişti? Dört yıl sonra, Ioannes inanılmaz öğretisini ilk kez açıklayınca, tüm Hıristiyanlığın ayağa kalkacağını nasıl kestirebildi? Eğer kutsal görüntü böylesine ertelenmişse, öte dünyaya göçmüşler, yaşayanlar için nasıl aracılık edeceklerdi? Ya ermişlere tapınma ne olacaktı? Papa'yı suçlamak için bayrak açacak olanlar Minoritlerin kendileri olacaklardı; Ockham'lı William da, görüşlerinde ödün vermez, bağışlamaz tutumuyla ön sırada yer alacaktı. Savaş üç yıl sürecekti; sonunda ölümün eşiğine gelmiş olan Ioannes bir ölçüde ödün verecekti. Yıllar sonra onun, 1334 yılının Aralık ayında yapılan kardinaller toplantısında, o güne dek hiç görünmediği ölçüde küçülmüş, doksanlarında yaşlılıktan kurumuş, ölümcül, soluk yüzlü olarak nitelendirildiği ve (yalnızca yeminlerini bozmakta değil, kendi inatçılığını yadsımakta da öylesine usta olan o tilkinin) şöyle dediği kulağıma geldi: "Bedenden ayrılan ruhların tam anlamıyla arındıklarını ve gökyüzüne ağıp cennette melekler ve İsa'yla birlikte olduklarını ve Tanrı'yı kutsal varlığı içinde ayan beyan ve yüz be yüz gördüklerini doğruluyor, buna inanıyoruz..." Sonra biraz duraklayarak -bunun, soluk alma güçlüğünden mi yoksa son sözcüklerin karşıt anlamlı sözcükler olarak altını çizme isteğinden mi ileri geldiğini hiç kimse öğrenemedi- "Bedenden ayrılmış olan ruhun durumunun ve koşullarının izin verdiği ölçüde."

Ertesi sabah, günlerden pazardı, kendisini arkası kaldırılabilen bir uzun sandalyeye yatırmalarını istedi; kardinallerine elini öptürdü; sonra da öldü.

Ama gene konudan ayrılıp anlatmam gerekenden başka şeyler anlatıyorum. Üstelik, o sofra başı söyleşisinin geri kalanı, anlatmakta olduğum olayların kavranmasına fazla bir şey eklemiyor. Minoritler ertesi gün nasıl bir tavır takınacakları konusunda görüş birliğine vardılar. Karşıtlarını birer birer ele alıp değerlendirdiler, William'in, Bernardo Gui'nin gelişine ilişkin olarak verdiği haberi ilgiyle yorumladılar.

Avignon heyetine kardinal Poggetto'lu Ber-trando'nun başkanlık edeceği konusu üstünde daha da çok durdular. İki sorgucu fazlaydı: Bu, Minoritlere karşı sapkınlık savının kullanılmak istendiğini gösteriyordu.

342

"Daha kötüsü," dedi William, "biz onlara sapkın gibi davranacağız."

"Hayır, hayır," dedi Michele, "sakınımlı davranalım; herhangi bir uzlaşma olasılığını tehlikeye atmamalıyız."

"Aklımın erdiği kadar," dedi William, "bu toplantının gerçekleşmesi için çalışmış olmama karşın, bunu sen de biliyorsun Michele, Avignonİuların buraya olumlu bir sonuç almak için geldiklerine inanmıyorum ben. Ioannes senin Avignon'a yalnız başına gitmeni istiyor, hem de hiçbir güvencesiz. Ama toplantının hiç olmazsa bir işlevi olacak; senin bu gerçeği anlamanı sağlayacak. Oraya bu deneyden geçmeden gitseydin daha kötü olurdu."

"Demek yararsız olduğuna inandığın bir şey için aylarca çaba harcadın," dedi Michele acı acı.

"Bunu hem sen, hem de İmparator istedi benden," dedi William. "Hem eninde sonunda, insanın düşmanlarını daha iyi tanıması hiç-de yararsız değildir."

Tam o sırada adamlar gelip ikinci heyetin manastır duvarlarından içeri girmekte olduğunu bildirdiler.

Minoritler ayağa kalkarak Papa'nın adamlarını karşılamaya gittiler.

343

Dördüncü Gün İKİNDİ

Poggetto Kardinali, Bernardo Gui ve Avignon'lu öteki adamlar geliyorlar; sonra her biri başka başka şeyler yapıyorlar.

Uzun zamandan beri birbirlerini tanıyanlar, birbirlerini tanımaksızın birbirlerinden söz edildiğini duymuş

olanlar, görünürde alçakgönüllülükle avluda selamlaştılar. Başrahip'in yanında duran Poggetto Kardinali Bertrando, erkle içli dışlı olan biri gibi davranıyordu; sanki kendisi ikinci bir papaymış gibi; herkese, özellikle Mi-noritlere yürekten gülücükler dağıtıyor, ertesi günkü toplantının olağanüstü bir uyum içinde geçeceği konusunda kehanette bulunuyordu. XXII. Ioannes'in barış ve iyilik dileklerini (Fransiskenlerin sevdikleri bu deyimi bile bile kullandı) açıkça dile getiriyordu.

"Güzel, güzel," dedi Bertrando bana, William beni yazmanı ve çömezi olarak tanıtma iyiliğini gösterince. Sonra bana hiç Bo-logna'ya gidip gitmediğimi sordu; güzelliğini, yemeklerini ve olağanüstü üniversitesini överek, bir gün, efendimiz Papa'ya öylesine üzüntü veren Alman yurttaşlarımın yanma dönecek yerde, bu kenti ziyaret etmeye çağırdı beni. Sonra, gülüşünü bir başkasına yöneltirken, öpmem için yüzüğünü uzattı bana.

O sırada dikkatimi o günlerde adından söz edildiğini çok işittiğim kişiye yönelttim hemen: Fransızlar'in dedikleri gibi Bernardo Gui, ya da başka yerlerde dedikleri gibi Bernardo Guidoni yahut Bernardo Guido'ya.

Yetmiş yaşlarında, ince yapılı ama dik gövdeli bir Domini-ken'di bu. Kurşun rengi, soğuk, hiçbir anlatımı olmaksızın dik dik bakabilen gözleri hemen dikkatimi çekti; düşünce ve tutkuları gizlemekte

olduğu kadar, yeri gelince onları iletmekte de becerikli olan bu gözlerin iki anlama gelebilen ışıklarla parladığını görecek-tim birçok kez.

Herkesin birbirini selamladığı sırada, o ötekiler gibi sevecen ve içten değildi; ancak nazik denebilecek bir biçimde davranıyordu hep. Daha önce tanıdığı Ubertino'yu görünce ona çok daha saygılı davrandı; ama öyle bir bakışla baktı ki, içim tedirginlikle ür-perdi. Cesena'lı Michele'yi selamlarken yüzünde anlaşılması güç bir gülümseme vardı; sıcaklıktan yoksun bir sesle, "Uzun zamandan beri sizi bekliyorlar orada," diye mırıldandı; bu tümcede ne bir kaygı belirtisi, ne bir alay gölgesi, ne bir uyarı, ne de hatta bir ilgi kırıntısı yakalayabildim. William'la tanıştı ve onun kim olduğunu öğrenince nazik bir düşmanlıkla baktı ona; ama yüzünün gizli .duygularını ele vermesini istemediğinden değil, kesinlikle Willi-'""İ am'ın, onun kendisine düşman olduğunu sezinlemesini istediğinden (onun birisine herhangi bir duygu besleyebileceğinden emin olmasam da); bundan kuşku duymuyordum. William onun düşmanlığına abartmalı bir içtenlikle gülümseyerek karşılık verdi ve "Ünü benim için bir ders olan ve yaşamımı esinleyen birçok önemli kararı almamda uyarıcı olan bir adamı uzun zamandır tanımak istiyordum,"

dedi. William'in yaşamının en önemli kararlarından birinin sorguculuk mesleğini bırakmak olduğunu bilmeyen birisi için - oysa Bernardo iyi biliyordu bunu - övücü, neredeyse dalka-¦ vukça bir tümceydi bu. Bana öyle geldi ki, William Bernardo'yu imparatorluk zindanlarından birinde görmeyi ne denli istiyorsa, Bernardo da, onun bir kaza sonucu ansızın düşüp öldüğünü görmekten o denli hoşnut olurdu kuşkusuz; o günlerde Bernardo'nun buyruğunda silahlı adamlar olduğundan, benim iyi üstadımın yaşamından korku duydum.

Bernardo'ya manastırda işlenen cinayetler konusunda Başra-hip tarafından daha şimdiden bilgi verilmiş

olmalıydı. Gerçekten, William'in tümcesindeki iğnelemeyi anlamazlıktan gelerek ona dedi ki: "Öyle görünüyor ki, şu günlerde Başrahip'in isteği üzerine ve bizleri burada bir araya getiren anlaşmanın koşulları uyarınca, bana tevdi edilen görevi yerine getirmek için, Şeytan'in iğrenç kokusunun sezildiği çok üzücü olaylarla uğraşmak zorunda kalacağım. Bundan size söz edişimin nedeni, bir zamanlar bana daha yakın olduğunuzu ve iyilik güçleriyle kötülük güçlerinin karşı karşıya geldikleri savaş alanında, sizin de benim -ve benim gibilerin- yanında savaşmış olduğunu bilmemdir."

"Doğru," dedi dingin bir sesle William, "ama sonra öteki tarafa geçtim."

Bernardo darbeyi ustaca göğüsledi: "Bana bu cinayetlerle ilgili olarak yararlı bir şey söyleyebilir misiniz?"

"Ne yazık ki hayır,".diye yanıtladı William kibarca. "Suçlar konusunda sizin deneyiminize sahip değilim ben."

O andan başlayarak herkesin izini yitirdim. William, Michele ve Ubertino'yla bir kez daha konuştuktan sonra yazı salonuna çekildi. Bazı kitapları incelemek için Malachi'den izin istedi, ama adlarını işitemedim. Malachi tuhaf tuhaf onun yüzüne baktı, ama izin vermemezlik edemedi. Tuhaf şey, kitapları kitaplıkta aramak zorunda kalmadı. Çünkü hepsi de Venantius'un masasının üstündeydi. Üstadım okumaya daldı; ben de onu rahatsız etmemeye karar verdim.

Mutfağa indim. Orada Bernardo Gui'yi gördüm. Belki manastırın planını anlamak için, her yerde dolaşıyordu. Yörenin dilini iyi kötü konuşarak, aşçıları ve öteki hizmetçileri sorguya çektiğini işittim (onun Kuzey İtalya'da sorgucu olarak bulunduğunu anımsadım). Ürüne, manastırda işlerin düzenlenişine ilişkin sorular soruyor gibi geldi bana. Ama en masum soruları sorarken bile karşısındakine delici gözlerle bakıyor, sonra birden yeni bir soru soruyor, o zaman kurbanı sararıp kekelemeye başlıyordu. Kendine özgü bir biçimde onları sorguya çektiği ve her sorgucunun işlevini yerine getirirken kullandığı çok önemli bir silahtan yararlandığı sonucuna vardım: başkalarından korkmak. Çünkü sorguya çekilen her insan, bir şeyden ötürü kendisinden kuşkulanıldığı korkusuna kapılarak, sorgucuya, başka birisinden kuşkulanılmasına yarayabilecek şeyi söyler.

Öğleden sonranın geri kalan kısmında yavaş yavaş çevrede dolaşırken, Bernardo'nun, değirmenlerde

olsun, avluda olsun, sorguyu sürdürdüğünü gördüm. Ama rahiplerle hemen hemen hiç yüzyüze gelmedi; hep laik papazlar ya da köylülerle konuştu. O zamana değin William'in yapmış olduğunun tam tersine.

346

Dördüncü Gün GÜNBATIMI

Alinardo değerli bilgiler veriyormuş gibi görünüyor, William ise bir dizi tartışılmaz yanlış aracılığıyla olası bir gerçeğe ulaşmak için kullandığı yöntemi açıklıyor.

Daha sonra William yazı salonundan keyifli indi. Akşam yemeği saatinin gelmesini beklerken avluda Alinardo'ya rastladık. Dileğini anımsayarak önceki gün mutfaktan biraz nohut almıştım, bunları ona sundum. Teşekkür ederek nohutları dişsiz, salyalı ağzına tıktı. "Gördün mü evlat," dedi bana, "bu ceset de, kitabın açıkladığı yerde yatıyordu... Şimdi dördüncü borazanı bekle!"

Cinayetler dizisinin anahtarının Kutsal Kitap'ta olduğunu niçin düşündüğünü sordum ona. Şaşkın şaşkın yüzüme baktı: "Yu-hanna'nın kitabı her şeyin anahtarını verir." Sonra, acı acı yüzünü buruşturarak ekledi: "Ben biliyordum, ne zamandır söylüyordum... Başrahip'e öneren bendim, biliyor musun... o zamanki Baş-rahip'e, Kutsal Kitap'la ilgili ne kadar yorum varsa toplamasını. Kütüphaneci ben olacaktım... Ama sonra bir başkası kendisini Si-los'a göndertmeyi başardı; orada çok güzel elyazmaları buldu ve olağanüstü bir ganimetle döndü.... Ah, arayacağı yeri bilirdi o, kâfirlerin dilini de konuşurdu...

Böylece kitaplık benim değil, onun gözetimine bırakıldı. Ama Tanrı onu cezalandırdı ve günü dolmadan karanlıklar ülkesine gönderdi. Hah hah..." diye güldü kötü kötü, o zamana değin bana yaşlılığın ağırbaşlılığı içinde yitmiş gibi görünen ihtiyar.

"Sözünü ettiğin rahip kimdi?" diye sordu William.

Şaşkın şaşkın bize baktı. "Kimden söz ediyordum? Anımsamıyorum... öyle çok zaman geçti ki. Ama Tanrı cezalandırır, Tanrı yok eder, Tanrı anıları bile karartır. Kitaplıkta, kendini beğenmişlikten ileri gelen birçok davranış oldu. Hele yabancıların eline ge-347

celi beri. Tanrı hâlâ cezalandırıyor...

Ağzından başka söz alamadık ve onu dingin, acı sayıklamasıy-la başbaşa bıraktık. William bu konuşmayı çok ilginç bulduğunu söyledi: "Alinardo dinlenecek bir adam, ne zaman konuşsa ilginç bir şey söylüyor."

"Bu kez ne söyledi?"

"Adso," dedi William, "bir gizemi çözmek, ilk önermelerden çıkarsama yapmaya benzemez. Sonradan genel bir yasa çıkarmak için birçok özel veri toplamakla da aynı şey değildir. Daha çok, kendini görünürde ortak hiçbir yanları olmayan bir ya da iki ya da üç özel veri karşısında bulmak ve bunların henüz bilmediğin, belki de hiçbir zaman ortaya atılmamış genel bir yasanın birçok durumu olup olmadıklarım tasarlamaya çalışmaktır. Kuşkusuz, filozofun dediği gibi, eğer insanın, atın ve katırın, tümünün de safrasız hayvanların uzun yaşadıkları ilkesini ortaya atabilirsin. Ama boynuzlu hayvanları düşün. Niçin boynuzları vardır? Birden, boynuzları olan tüm hayvanların üst çenelerinde diş olmadığının bilincine varırsın. Ne yazık ki üst çenelerinde dişleri olmamasına karşın, boynuzları olmayan hayvanların da varolduğunun farkına varma-saydın, güzel bir buluş olurdu bu; örneğin, deve. Sonunda, üst çenelerinde dişleri olmayan bütün hayvanların iki mideleri olduğunun bilincine varırsın. Güzel; yeterince dişleri olmayanın iyi çiğnemeyeceğini, bu nedenle de besinleri daha iyi sindirmek için iki mideye gereksinimi olacağını tasarlayabilirsin. Peki ama boynuzlar ne olacak? O zaman boynuzlar için maddesel bir neden tasarlamaya çalışırsın; diyelim ki, dişlerin eksikliği; bu da hayvana bir yerden uç vermesi gereken artı bir kemikli madde sağlar. Ama bu yeterli bir açıklama mıdır? Hayır, çünkü devenin üst dişleri yoktur, iki midesi vardır, ama boynuzlan yoktur. O zaman, son bir neden daha tasarlamak zorundasın. Kemik maddesi, yalnızca başka savunma araçları olmayan hayvanlarda boynuz biçiminde

dışarı çıkar. Oysa devenin çok sert bir derisi vardır, boynuzlara da gereksinimi yoktur. O zaman yasa şöyle olabilir..."

"Boynuzların bu işle ne ilgisi var?" diye sordum sabırsızlıkla. "Hem boynuzlu hayvanlarla niçin uğraşıyorsunuz?"

"Ben hiç uğraşmadım onlarla; ama Lincoln piskoposu, Aristo'nun bir fikrinden yola çıkarak çok uğraştı boynuzlarla. Açık yü-348

reklilikle söylemek gerekirse, vardığı sonuçların doğru olup olmadıklarını bilmiyorum, devenin dişlerinin nerede olduğunu ve kaç midesi olduğunu da kontrol etmedim; bunları sana, doğal olguları açıklayan yasaların araştırılmasının çetin yollardan geçtiğini anlatmak için söyledim. Bazı açıklanamayan olaylar karşısında, birçok genel yasa tasarlamayı denemek zorundasın, ama gene de uğraştığın olgularla bu yasalar arasındaki bağı göremezsin hâlâ; sonra birden, bir sonuçla, bir durumla bir yasa arasındaki beklenmedik bir bağ, ötekilerden daha inandırıcı görünen bir yargı yürütmeye götürür seni. Bunu bütün benzer durumlara uygulamayı, kestirim-lerde bulunmak için kullanmayı denersin ve sezginin doğru oldu--i ğunu görürsün. Ama sonuca varıncaya dek, yargı yürütmene hangi yüklemleri katıp, hangilerini çıkaracağını hiçbir zaman bilemezsin. Benim şimdi yaptığım da bu. Birbirlerinden kopuk birçok öğeleri sıralıyor, sonra da varsayımlar kurmaya çalışıyorum. Ama daha birçok varsayım kurmalıyım; bunların çoğu öylesine saçmadır ki, sana söylemekten utanırım. Bak, Brunellus adındaki şu at konusunda, izleri görünce birbirlerini tamamlayan ve birbirleriyle çelişen birçok varsayım yaptım: Kaçan bir at olabilirdi bu at; Başra-hip bu güzel ata binip yamaçtan inmiş olabilirdi; kardaki izleri Brunellus adında bir at, çalılıktaki yelelerden kalma izleri de, bir gün önce Favellus adında bir başka at bırakmış olabilirdi; dallar da insanlar tarafından kırılmış olabilirdi. Kilerciyle hizmetçilerin telâş içinde atı aradıklarını görünceye değin hangi varsayımın doğru olduğunu bilmiyordum. Sonra Brunellus varsayımının biricik doğru varsayım olduğunu anladım ve rahiplere beklenmedik sorular yönelterek bunun doğruluğunu kanıtlamaya çalıştım. Haklı çıktım; ama yanılmış da olabilirdim; onlar benim akıllı olduğuma inandılar, çünkü kazanmıştım; ama kaybettiğim için aptal olduğum birçok durumu bilmiyorlardı; haklı çıkmamdan birkaç saniye önce yanılmadığımdan emin olmadığımı da bilmiyorlardı. Şimdi manastırdaki olaylarla ilgili birçok güzel varsayımım var, ama bunların hangisinin en iyi olduğunu söyleyebilmemi sağlayacak açık bir olgu yok elimde. Bu durumda, sonradan aptal durumuna düş-rnektense, şimdi zeki görünmekten vazgeçiyorum. Şimdi bırak da biraz daha düşüneyim, hiç olmazsa yarına kadar."

O anda üstadımın nasıl bir yargı yürüttüğünü anladım; bu ba-

349

na filozofunkinden farklı göründü; çünkü o, ilk önermelerden yola çıkarak yargı yürütüyordu; böylece de zekâsı neredeyse tanrısal usun niteliklerine bürünüyordu. William'in bir yanıt alamayınca, kendisine birbirinden çok değişik birçok yanıt önerdiğini anladım. Şaşıp kaldım.

"Ama öyleyse," diye fikir yürütme yürekliliğini gösterdim, "henüz çözümden uzaksınız..."

"Çok yakınım," dedi William, "ama hangisine yakın olduğumu bilmiyorum."

"Öyleyse sorularınızın tek bir yanıtı yok." "Olsaydı, Paris'te tanrıbilim okuturdum, Adso." "Paris'te her zaman doğru yanıtı buluyorlar mı?" "Hiçbir zaman," dedi William, "ama yanlışlarından çok eminler."

"Ya siz?" dedim çocukça bir küstahlıkla. "Hiç yanlış yapmaz mısınız?"

"Sık sık," diye yanıtladı. "Ama yalnızca bir yanhştansa, birçok yanlış tasarlıyorum, böylece de hiçbir yanlışın tutsağı olmuyorum."

Bana öyle geldi ki, William nesneyle us arasındaki bir uyumdan başka bir şey olmayan gerçekle

ilgilenmiyordu. Tersine, ne kadar çok olasılığın olası olduğunu tasarlayarak eğleniyordu.

O anda, itiraf ederim, üstadım düş kırıklığına uğrattı beni: "Sorgucunun geldiği iyi oldu," diytf düşünmekten kendimi alamadım. Bernardo Gui'yi esinleyen gerçek susuzluğundan yanaydım ben.

Bu suçlu ruh durumu içinde kutsal Perşembe gecesi, Yahu-da'nın duyduğundan daha büyük bir tedirginlikle, William'la akşam yemeği için yemekhaneye gittim.

350

Dördüncü Gün AKŞAM

Salvatore çok güçlü bir büyüden söz ediyor.

Heyet için hazırlanan akşam yemeği olağanüstüydü. Başrahip hem insanların güçsüz yanlarını, hem de papalık sarayındaki alışkanlıkları çok iyi biliyor olsa gerekti (Michele'nin Minoritler'inin bile hoşlanmazlık etmediklerini söylemeliyim). Yeni kesilmiş domuzların kanından, Montecassino usulü kan pudingi yapılacaktı, aşçının bize söylediğine göre. Ama Venantius'un acıklı sonu bütün domuz kanlarının dökülmesini gerektirmişti; ola ki başka domuzlar kesilecekti. Öte yandan, o günlerde Rabbin yaratıklarını öldürmekten herkesin nefret ettiğini sanıyorum. Yemekte o yörenin şarabıyla pişirilmiş

sebzeli güvercin, tavşanlı domuz yavrusu, - Ermiş Chiara poğaçası, o yörenin tepelerinde yetişen bademlerle yapılmış bademli pilav -yani oruç tutulan günlerde yenen sütlü pelte - hodanlı turta, dolgu zeytin, kızarmış peynir, taze biber sal-çalı koyun eti, beyaz fasulye ye nefis tatlılar, Ermiş Bernardo tatlısı, Ermiş Nicola pastası, Ermiş Lucia gözlemeleri vardı; sonra şaraplar ve her zaman öylesine asık suratlı olan Bernardo Gui'yi bile neşelendiren, bitkilerden yapılma likörler: limon çiçeği likörü, ceviz likörü, damla hastalığına iyi gelen şarap ve yılanotu şarabı. Her yuduma ve her lokmaya dindarca dualar eşlik etmese, tıpkı bir oburlar toplantısına benziyordu.

Sonunda herkes büyük bir neşeyle ayağa kalktı, kimileri akşam duasına inmemek için, bahane olarak ne olduğu belirsiz rahatsızlıklar öne sürdüler. Ama Başrahip alınmadı. Tarikatımıza bağlı olanların üstlendikleri ayrıcalıklar ve yükümlülükler herkes için söz konusu değildir.

Rahipler uzaklaşırken, merakımdan, gece için kapıları kilitlemeye hazırlanılan mutfakta oyalandım.

Salvatore'nin, koltuğunun

351

altında bir çıkın, bahçeye doğru süzüldüğünü gördüm. Merakla arkasından gidip seslendim.

Duymazlıktan gelmek istedi; sonra sorularımı (içinde canlı bir şey varmış gibi kıpırdanan) çıkında bir şah-maran olduğunu söyleyerek yanıtladı.

"Cave basilischium!1 Yılanların kralıdır bu; içi öylesine zehirle doludur ki, dışı pırıl pırıldır. Che dicam2, zehir, kokusu bile adamı öldürür. Zehirler... sırtında kara lekeler vardır, et caput3 tıpkı horoz başına benzer, yarısı havada, yarısı da öteki yılanlar gibi yerde sürünür. Bellula'ları öldürür..."

"Bellula mı?"

"Hmm! Çok küçük bir hayvandır, fareden birazcık daha uzun; misk sıçanı da denir. Yılan ve kara kurbağaları da onu yerler. Bunlar onu ısırınca, o da koşup eşekmarulu ya da fenicula çiğner et redet ad bellum. Et dicunt che ingenera per li oculi4; ama birçokları da bunun doğru olmadığını söylüyorlar."

Şahmaranı ne yapacağını sordum; bunun kendisini ilgilendirdiğini söyledi. Meraktan ölüyordum; ortada bunca ölü varken hiçbir şeyin gizli kalmayacağını, bunu William'a anlatacağımı söyledim ona. O zaman Salvatore susmam için yalvarıp yakardı; çıkını açıp bana siyah tüylü bir kedi gösterdi. Beni yanına çekip açık sa-çıklık çağrıştıran bir gülümseyişle, bundan böyle kilercinin ya da benim, birimiz güçlü, ötekimiz genç ve güzel olduğu için, köylü kızla sevişmemizi istemediğini söyledi; oysa kendisi çirkin ve zavallı olduğu için yapamıyordu bunu. Tüm kadınları sevdaya düşüren çok güçlü bir büyü biliyordu. Bir kara kediyi öldürüp gözlerini oya-caktın, sonra onları bir karatavuğun iki yumurtasının içine koyacaktın;

birini bir yumurtaya, ötekini öteki yumurtaya (bana iki yumurta göstererek bunları karatavuklardan aldığına yemin etti). Sonra da yumurtalar fışkı yığınının içinde çürümeye bırakılacaktı (meyve bahçesinin kimsenin geçmediği bir köşesinde bir fışkı yığını hazırlamıştı); yumurtaların her birinden bir küçük şeytan çıkacak, bu dünyanın bütün nimetlerim ayağına getirmek için onun 1. (Lat.) Şahmarandan sakın. (Çev.)

2. (Lat.) Ne söylesem. (Çev.)

3. (Lat.) ve başı. (Çev.)

4. Salvatore'nin Latince'yle karışık dilinde: "Ve sava; alanına geri döner. Söylediklerine göre gözlerinden çpğalımuş." (Çev.)

352

buyruğuna gireceklerdi. "Ama ne yazık ki," dedi bana, "büyünün etkili olması için" kendisini sevmesini istediği kadının, gübrenin içine gömülmeden önce yumurtalara tükürmesi gerekiyordu; bu sorun onu tasalandırıyordu; çünkü söz konusu kadının o gece yanında olması, neye yaradığını bilmeden ona bu işi yaptırması gerekiyordu.

Yüzüme, karnıma, bütün bedenime bir ateş bastı ansızın; güçsüz bir sesle ona kızı o gece manastıra getirip getirmeyeceğini sordum. Alaycı alaycı güldü, benliğimi kösnülüğün sardığını söyledi (hayır, dedim, sırf meraktan sorduğumu söyledim); köyde çok kadın olduğunu, bir başkasını getireceğini söyledi; benim beğendiği ğimden çok daha güzelini. Beni oradan uzaklaştırmak için yalan söylüyordu sanırım. Hem zaten ne yapabilirdim ki? William başka işler için beni beklerken peşine takılıp bütün gece onu izlemek mi? İsteğimin beni ona doğru ittiği, ama usumun beni ondan uzaklaştırdığı -görmeyi çok istememe karşın bir daha hiç görmemem gereken- kızı (eğer oysa) bir kez daha görmek mi? Kuşkusuz hayır. Bunun için Salvatore'nin kadın konusunda doğru söylediğine inandırdım kendimi. Ama belki de söylediklerinin hepsi yalandı; sözünü ettiği büyü bön, boş inançlarla dolu kafasının bir kuruntu-suydu; gerçekte hiçbir şey yapmayacaktı.

Sinirime dokundu; kaba davrandım ona; o gece gidip yatsa daha iyi olacağını, çünkü okçuların çevrede dolaştıklarını söyledim. Manastırı okçulardan daha iyi bildiğini, o siste kimsenin kimseyi göremeyeceği yanıtını verdi. "Şimdi ben gidiyorum," dedi, "sen bile beni görmeyeceksin artık; iki adım ötede arzuladığım kızla keyfime baksam bile." Bunu başka, oldukça bayağı sözcüklerle söyledi; ama söylediklerinin anlamı buydu. Öfke içinde oradan uzaklaştım; çünkü ayaktakımından biriyle tartışmaya girmek benim gibi soylu bir çömeze yakışmazdı.

William'in yanına gittim; gerekenleri yaptık. Yani akşam duasını nefin arka kısmından izledik; öyle ki, dua biter bitmez labirentin dolaşık yollarında ikinci (benim için üçüncü) yolculuğumuza çıkmaya hazırdık.

Gülün Adı

353/23

Dördüncü Gün AKŞAM DUASINDAN SONRA

WilUam'la Adso bir kez daha labirente giriyorlar; finis Africae'nin eşiğine varıyorlar, ama içeri giremiyorlar, çünkü dördün birincisinin ve dördün yedincisinin ne olduğunu bilmemektediıier; sonunda Adso'nun sevda hastalığı depreşiyor, ama bu kez oldukça bilgince.

Kitaplığa yaptığımız ziyaret, saatler süren çabaya maloldu. Sözcüklerle dile getirmek gerekirse, yapmamız gereken denetim basitti; ama yazıları okuyup geçitleri ve kör duvarları haritada işaretlemek, baş harfleri not etmek, labirentin açıklık ve çıkmazlarının elverdiğince çeşitli yolları izlemek çok uzun sürdü. Üstelik can sıkıcıydı.

Acı bir soğuk vardı. Gece rüzgârsızdı ve ilk akşam bizi tedirgin eden o ince ıslıklar işitilmiyordu, ama duvarlardaki yarıklardan nemli, buz gibi bir hava sızıyordu. Ellerimiz uyuşmadan ciltlere dokunabilmek için yün eldivenler giymiştik. Ama bunlar, kışın yazı yazmak için kullanılan parmak uçları açık eldivenlerdi; ara ara, soğuktan zıplayarak yarı donmuş ellerimizi lambanın alevine tutuyor, koynumuza sokuyor, ya da birbirine sürtüyorduk.

Bu yüzden işimizi sırasıyla tamamlayamadık. Durup dolapları karıştırıyorduk. William burnunun üstündeki yeni camlarla - kitapları okumak için oyalanabiliyor, her başlığı okuyuşunda yapıtı bildiği ya da uzun zamandır aramakta olduğu ya da adını hiç duymadığı için büyük bir heyecan ve merakla sevinç çığlıkları atıyordu.

Kısaca, her kitap onun için bilinmeyen bir ülkede rastladığı bir masal hayvanı gibiydi. Bir elyazmasının sayfalarını çevirirken, başkalarını aramamı buyuruyordu.

"Bak bakalım, şu dolapta ne var!"

Ben heceleyerek, ciltleri kaldırarak okuyordum: "Beda'nın

354

Historia anglonım\ı.J Gene Beda'nın, De aedificatione templi,2 De tabernaculo,3 De temporibus et compute et chromca et circuit 1 Dionysi,4 Ortographia,5 De ratione metronun,6 Vıta Sancti Cuthber-ti,"'' Ars Metrica.J"

"Doğal bu, tümü de Saygıdeğer'in yapıtları... Bak bak, şunlara bak! Derhetorica cognatione,9 loconım rhetoricorum distinctio,10 burada da birçok dilbilimci var; Prician, Honoratus, Donatus, Victori-nus, Metrorius, Eutiches, Phocas, Asper.. Tuhaf şey, Anglia'h yazarların burada olduğunu sanmıyordum...

Bakalım altta ne var..."

"Hisperica... famina. Nedir bu?"

"Bir İrlanda şiiri. Dinle:

Hoc spumans mundanas obvallat Pelagus oras terrestres aınniosis fluctibus cudit margines. Saxeas ıındosis molibus irnıit avionias. lafıma bomboso vertice miscet glareas asprifero spergil spıımas sulco, senoreis frequenter quatitur flabris...n

Anlamını kavramıyordum; ama William okurken sözcükleri ağzında öyle yuvarlıyordu ki, köpüklü dalgaların sesini duyar gibi oluyordu insan.

"Ya bu? Malmesburyİi Aldhelm. Şu sayfayı dinle: 'Primitııs pontonun procemm poemalomm pio potissiımım paternoque pre-serüm privilegio panegiricum poemalaque passim prosatori sub polo promulgatas... Bütün sözcükler aynı harfle başlıyor!"

"Benim adalarımda yaşayan insanların hepsi de biraz kaçıktır," dedi William övünçle. "Şimdi de öteki dolaba bakalım."

" Vergil ius."

"Burada ne arıyor? Vergilius'ıın nesi? Georgic'ler mi?"

"Hayır. Epitomae. Hiç duymamıştım."

"Bu Marone değil, Toıılouse'lu Vergilius, retorikçi; Efendi-

/. Anglolar'ın Tarihi. 2. Tapınak Mimarisi hakkında. S. Tavernaya dair. 4. Diyonhos Şenliklerinin

'Zamanı ve Tarihi. 5. Ortografi. 6. Ölçü Hesaplan hakkında. 7. Ermiş Cuthben'in Yaşamı. S. Ölçü Sanatı.

9. Retorik Bilgisi hakkında. 10. Retoriğe ilişkin yapıtların yerlerinin belirlenmesi. 11. Ortaçağ'da

İrlanda'n rahiplerin kullandıktan kendine özgü Latinceyle yazılmıştır. (Çev.)

¦'¦'. 355

mizin doğuşundan altı yüzyıl sonra yaşamış. Büyük bir bilge olarak ün yapmış..."

"Burada diyor ki, sanatlar, şiir, retorik, dilbilgisi, güzel konuşma, mantık ve geometridir... Ama hangi dilde yazıyordu?"

"Latince. Ama kendi buluşu olan, çok daha güzel bulduğu bir Latince. Şurayı oku: Diyor ki, gökbilim burçları inceler; bu burçlar şunlardır; mon, man, tonte, piron, dameth, parfellea, belgalic, margaleth, lutamiron, taminon e raphalut." "Deli miydi?"

"Bilmiyorum, benim adalarımdan değildi. Dinle, bak ne diyor: Ateşi tanımlamanın on iki yolu vardır: ignis, coquihabin (quia incocta coquendi habet dictionem), ardo, calax ex calore, fragon ex fragora flammae, rusin de rubore, fumaton, ustrax de urendo, vitius quia pene mortua membra suo vivificat, siluleus, quod de si-lice siliat, unde et silex non recte dicitur, nisi ex qua scintilla silit. E aeneon, de Aenea deo, qui in eo habitat, sive a quo elementis flatus fertur."

"Ama hiç kimse böyle konuşmuyor ki!" "İyi ki konuşmuyor. Ama öyle zamanlar oldu ki, dilbilimciler, dünyanın kötülüğünü unutmak için çapraşık sorunlarla uğraşarak oyalanırlardı. İşittiğime göre, o dönemde Gabundus ve Terentiuş adlı retorikçiler tam on beş gün on beş gece ego sözcüğünün hitap biçimi üstüne tartışmışlar, sonunda silaha sarılmışlar."

"Bakın, bu da öyle. Dinleyin..." Asmalar arasından maymunlarla yılanların başlarım uzattıkları, sebzelerden oluşmuş olağanüstü güzellikte resimlerle süslenmiş bir kitap yakalamıştım. "Şu sözcüklere bakın: cantamen, collamen, gongelamen, stemiamen, plas-mamen, sonerus, alboreus, gaudifluus, glaucicomus..."

"Benim adalarım," dedi bir kez daha William yumuşak bir sesle; "Bu uzak İrlanda'nın rahiplerine sert davranma; eğer bu manastır varsa, eğer hâlâ kutsal Roma İmparatorluğu'ndan söz ediyorsak, bunu onlara borçluyuz. O sıralarda Avrupa'nın geri kalan bölümü bir yıkıntı yığınına indirgenmişti; günün birinde Galya'da bazı papazların yaptıkları vaftizlerin tümünü de geçersiz saydılar; çünkü bebekleri, in nomine patris et filiae1 vaftiz ediyorlardı; yeni

.in

1. (Lat.) Baba ve kız adına. Baba ve oğul adına olması gerekirdi Doğrusu, in nomine patris J etfilii.

(Çev.) >«

356

bir sapkınlık uyguladıkları ve İsa'yı bir kadın olarak kabul ettikleri için değil, artık Latince bilmedikleri için."

"Salvatore gibi mi?"

"Az çok. Kuzeyin en ucundan korsanlar, nehirler boyunca Roma'yı yağmalamaya geliyorlardı.

Putatapanların tapmakları yakılıp yıkılıyordu. Hıristiyan tapmaklarıysa daha ortada yoktu. Yalnız İrlanda'lı rahipler manastırlarında durmadan yazdılar okudular, okudular yazdılar, minyatürler yaptılar; sonra da hayvan derisinden yapılmış küçük gemilere atlayıp bu ülkelere doğru kürek çektiler, İncil'i öğrettiler; sanki sizler inançsızmışsınız gibi, anlıyor musun? Sen Bobbio'ya gittin; İrlanda'lı rahiplerden biri, Ermiş Colombano tarafından kuruldu bu kent. Bırak, eskisini Avrupa'da artık hiç kimsenin bilmediğini görünce yeni bir Latince icat etmiş olsunlar. Onlar büyük insanlardı. Ermiş Brendan, ta Blest adalarına dek geldi; cehennemin kıyılarına yelken açtı; orada bir kayaya zincirlenmiş olan Yahuda'yı gördü; günün birinde bir adaya yanaştı, karaya çıktı; orada bir deniz canavarı vardı. Kuşkusuz hepsi deliydi," diye yineledi hoşnutlukla.

"Bu resimler... gözlerime inanamıyorum! Ne çok renk!" dedim hoşnutlukla.

"Çok renkli olmayan bir ülkede, biraz mavi ve bol bol yeşil. Ama burada durup İrlanda'lı rahipler üstüne tartışmanın sırası değil. Bilmek istediğim burada Anglikanlarla başka ülkenin dilbilimcileri arasında ne aradıkları. Haritana baksana, neredeyiz şimdi?"

"Batı kulesindeki odalarda. Şeritlerdeki yazıları da kopya ettim. Böylece kör odadan yedigen odaya giriliyor, buradan kulenin tek bir odasına geçiş var sadece; kırmızıyla yazılmış harf, H harfi. Sonra odadan odaya geçerek, kulenin içinde dolanıp kör odaya geri dönüyoruz. Harflerin sırası... haklısınız: HIBERNI!"

"Eğer kör odadan yedigen odaya geri dönülürse, HIBER-NIA. Önceki üç odanın tümünde olduğu gibi, burada da, Apoka-lips'in baş harfi olan yi harfi var. Sonra Ultima Thule'nin yazarlarının yapıtları geliyor; sonra da dilbilimcilerle retorikçiler; çünkü kitaplığı düzenleyen adamlar, Toulouse'lu bile olsa, bir dilbilimcinin, İrlanda'lı dilbilimcilerle bir arada olması gerektiğini düşünmüşler. Bu bir ölçüt. Görüyorsun değil mi? Birşeyler anlamaya başlıyoruz!"

357

"İçeri girdiğimiz doğu kulesindeki odalarda FONS diye okumuştuk ama... Ne demek bu?"

"Haritanı iyi oku; bundan sonra gelen odalardaki harfleri içeri giriş sırasına göre okumayı sürdür."

"FONS ADAEU..."

"Hayır, Fons Adae; U, doğudaki ikinci penceresiz oda; bu odayı anımsıyorum; belki de başka bir sıraya uyuyordur. Fons Adae'de, yani yeryüzü cennetinde ne bulduk? (Bu odanın sunaklı ve gün doğusuna bakan oda olduğunu anımsa.)"

"Birçok İncil vardı orada; bir de İncil'le ilgili yorumlar; yalnızca kutsal yazılar."

"Görüyorsun, yeryüzü cennetine denk düşen Tanrı sözü; ki herkes onun uzakta, doğuda olduğunu söylüyor. Burada, batıda ise İrlanda var."

"Yani kitaplığın planı dünya haritasını mı gösteriyor?"

"Olabilir. Kitaplar da geldikleri ülkelere ya da yazarlarının doğdukları ya da bu durumda olduğu gibi, doğmuş olmaları gereken yere göre düzenlenmiş. Kütüphaneciler kendi kendilerine, dilbilimci Vergilius'un yanlışlıkla Toulouse'da doğduğunu, onun batı adalarında doğmuş olması gerektiğini söylemişler. Doğanın yanlışını düzeltmişler."

Yürüyüşümüzü sürdürdük. Görkemli İncil'lerle zenginleşmiş bir dizi odadan geçtik; bunlardan biri benim hayal gördüğüm odaydı. Gerçekten de, gene uzaktan ışığı gördük; William burnunu tutup küllerin üstüne tükürerek onu söndürmeye koştu. Ne olur ne olmaz diye odadan çabuk çabuk geçtik, ama mulier amic-ta sole1 ile rengârenk güzel İncil'i ve canavarı orada görmüş olduğumu anımsıyordum. En son girdiğimiz odadan başlayarak, odaların sırasını yeniden saptadık; bu odanın kırmızı renkli baş harfi Y idi. Geriye doğru okuyunca YSPANIA sözcüğü çıktı; ama sözcüğün sonundaki A harfi, aynı zamanda, HIBERNIA sözcüğünün son harfi oluyordu. William'in söylediğine göre bu, içinde çeşitli kitapları karışık olarak barındıran bazı odaların da var olduklarının belirtisiydi.

Ne olursa olsun, YSPANIA işaretini taşıyan alan, bize tümü

1. (Lat.) Güneşe (ışığa) bürünmüş kadın. (Çev.) 358

de çok güzel yapılmış, birçok elyazması İncil'le doluymuş gibi göründü; William bunun İspanyol sanatı olduğunu anladı. Belki de tüm Hıristiyanlık dünyasında, peygamberin kitabının kopyalarının ve onun sayısız yorumunun en büyük derlemesinin bu kitaplıkta olduğunu anladık. Liebana'h Beatus'un İncil yorumuna koca koca ciltler ayrılmıştı. Metin az çok hepsinde aynıydı; ama resimler zengin, akıl almaz

bir çeşitlilikteydi; William, Asturias bölgesinin en büyük minyatürcüleri arasında saydığı bazı minyatürcülerin adlarını tanıdı: Magius, Facundus ve başkaları.

Buna benzer gözlemler yaparak, bir akşam önce yanında geçtiğimiz güney kulesine vardık.

YSPANIA'nın -penceresiz- S oda- sı, bir E odasına açılıyordu; yavaş yavaş kulenin beş odasının için- den dolaşarak, başka çıkışı olmayan kırmızı bir L harfinin bulunduğu son odaya vardık. Tersinden okuduk; LEONES çıktı.

"Leones: güney; bizim haritamıza göre Afrika'dayız. Hic sunt leones.1 İnançsız yazarların bunca metnini burada bulmamızın nedenini açıklıyor bu."

"Başkaları da var," dedim, dolapları karıştırarak. "İbni Sina'nın Canone'si,2 sonra bilmediğim çok güzel bir yazıyla yazılmış olan elyazması..."

"Süslemelerine bakılırsa bir Kuran olmalı, ama ne yazık ki Arapça bilmiyorum."

"Kuran mı, inançsızların kutsal kitabı, sapık bir kitap..."

"Bizimkinden değişik bir bilgi içeren bir kitap. Onu buraya, aslanların, canavarların bulunduğu yere niçin koyduklarını anlıyorsun, değil mi? O kitabı canavarların üstünde görmemizin nedeni bu; aralarında tekboynuzlu da görmüştüm. LEONES denen bu bölge, kitaplığı kuranların yalan saydıkları kitapları barındırıyor. Şuradaki nedir?"

"Latince bunlar, ama Arapçadan çevrilmiş. Eyyub el Ruhavi; kuduzla ilgili bir inceleme. Bu da bir hazineler kitabı. Bu, El Ha-zen'in De aspectibus'u..."3

"Görüyorsun, canavarlar ve yılanlar arasına, Hıristiyanlar'm çok şey öğrenecekleri bilimsel yapıtları da koymuşlar. Kitaplık ya-1. (Lat.) Burada aslanlar var. (Çev.)

2. İbni Sina'nın Kanun fit-Tıp adlı yapıtı. (Çev.)

3. (Lat.) Görünüşlere dair. (Çev.)

359

pıldığı zaman böyle düşünüyorlarmış..."

"Peki ama, yılanlar arasına niçin içinde tekboynuzlu resmi olan bir kitap koymuşlar?" diye sordum.

"Anlaşılan, kitaplığın kurucularının garip düşünceleri varmış. Uzak ülkelerde yaşayan akıl almaz hayvanlardan söz eden bu kitabın da, inançsızların yaydıkları yalanlar dağarcığının bir parçasını oluşturduğunu düşünmüş olsalar gerek..."

"Ama tekboynuzlu yalan mı? Çok tatlı bir hayvan, üstelik simgesel. İsa'mn ve erdenliğin simgesi; ancak ormana el değmemiş bir kız salarak avlanabilir; hayvan onun tertemiz kokusunu alınca gidip başını onun kucağına koyar; avcıların tuzaklarına kendiliğinden düşer."

"Öyle söyleniyor, Adso. Ama birçokları, bunun bir masal, pu-tatapanların bir uydurması olduğuna inanır."

"Ne düşkırıklığı," dedim. "Bir gün ormandan geçerken bir tekboynuzluya rastlamak isterdim. Yoksa ormandan geçmenin ne tadı olur?"

"Ama bu hayvanın varolmadığı söylenmiyor ki. Belki de bu kitapların betimlediğinden farklıdır.

Venedik'li bir gezgin çok uzak ülkelere, neredeyse ta haritalarda sözü edilen fons paradiso1 yakınlarına dek gitmiş ve orada tekboynuzlular görmüş. Ama onları hantal, kaba saba, çok çirkin ve kara bulmuş.

Sanırım alnında tek bir boynuzu olan gerçek hayvanlardı onun gördüğü. Belki de hiçbir zaman tam anlamıyla yanılmayan antik bilim üstatlarının aslına uygun olarak betimledikleri hayvanın eşiydi bunlar.

Sonra bu betimleme, auctoritas'tan auctoritas'a,2 bir dizi düşlemsel işlemden geçerek değişmiş; böylece tekboynuzlular, söylencelerde adı geçen beyaz, uysal, düşsel hayvancıklar olup çıkmışlar.

Günün birinde bir ormanda bir tekboynuzlunun yaşadığını işitirsen, sakın bir genç kızla gitme oraya: Bakarsın, hayvan, Venedikli'nin tanıklık ettiğine, bu kitaptakinden daha çok benzer."

"Peki ama Tanrı antik bilim üstatlarına tekboynuzlunun gerçek yapışım nasıl açıklamış?"

"Açıklama değil; yaşantı. Tekboynuzlularm yaşadığı ülkelerde ya da tekboynuzlularm bizim kendi ülkelerimizde yaşadıkları

1. (Lat.) Cennet pınarı. (Çev.)

2. (Lat.) Yetkeden yetkeye. (Çev.)

360

zamanlarda dünyaya gelme şansına sahipmişler."

"Öyleyse sizin izlerini hep aradığınız antik bilime nasıl güvenebiliriz; eğer bu bilgi bize, onu böylesine keyfince yorumlamış olan yalan kitaplarca aktarıhyorsa?"

"Kitaplar inanmak için değil, araştırmak için yazılır. Bir kitap karşısında onun ne dediğini değil, ne demek istediğini sormalıyız kendi kendimize; kutsal kitapların eski yorumcuları bu düşünceye açık seçik sahiptiler. Bu kitapların sözünü ettikleri gibi bir tekboynuzlunun sağtöresel ya da alegorik ya da analojik bir gerçeği var; ama tıpkı erdenliğin soylu bir erdem olduğu düşüncesinin gerçek olarak kalması gibi bir gerçektir o. Öteki üç gerçeği destekleyen ^ sözel gerçeğe gelince, sözcüğün hangi ilk deneyden doğduğuna °* bakmak gerek. Üst anlamı iyi olarak kalsa bile, sözel anlam tartışılmalıdır. Bir kitapta, elmasın ancak bir keçinin kanıyla kesilebileceği yazılıdır. Büyük üstadım Roger Bacon bunun doğru olmadığını, çünkü denediğini, başarısızlığa uğradığını söylüyor. Ama eğer elmasla keçi kanı arasındaki bağıntının bir üst anlamı olsaydı, bu anlam değişmeden kalırdı."

"Öyleyse, sözcükler yalan söylese de üst gerçekler dile getirilebilir," dedim. "Gene de şu tekboynuzlunun var olmaması ya da hiçbir zaman var olmamış olması ya da günün birinde var olamayacağı düşüncesi üzüyor beni!"

"Her şeye yeten tanrısal güce sınırlar koymak doğru değildir. Tanrı isterse tekboynuzlular da var olabilir. Ama üzülme, gerçek varlıklardan değilse bile, olası varlıklardan söz eden kitaplarda var onlar."

"Öyleyse, tanrıbilimsel bir erdem olan inanca başvurmaksızın mı okumalı kitapları?"

"İki tanrıbilimsel erdem daha kalıyor geriye. Olası olanın olması umudu. Ve olası olanın olduğuna yürek temizliğiyle inanmış olanlara karşı duyulan acıma."

"Ama eğer insanın usu yatmazsa, tekboynuzlu neye yarar?"

"Venantius'un kardaki, domuz ahırına dek uzayan ayak izleri benim ne işime yaramışsa, o da o işe yarar. Kitaplardaki tekboynuzlu tıpkı bir baskı gibidir. Eğer baskı varsa, baskısı yapılan bir şeyin var olmuş olması gerekir."

"Ama siz baskısından farklı bir şey diyorsunuz."

; . 361

"Elbette. Baskı, her zaman baskısı olduğu varlıkla aynı biçimde olmaz. Bazan bir varlığın zihnimizde bıraktığı izlenimi ortaya çıkarır; bir fikrin baskısıdır o zaman. Fikir, nesnelerin imidir; imge fikrin imi, yani imin imidir. İmgeden, varlığın kendisini değilse bile, başkalarının edinmiş oldukları o varlığın

kavramını elde edebilirim."

"Peki, bu size yeter mi?"

"Hayır, çünkü gerçek bilim, imlerden başka bir şey olmayan kavramlarla yetinmemeli, nesneleri kendilerine özgü gerçekleri içinde ortaya çıkarmalıdır. Böylece, izin izinden giderek zincirin ilk halkasındaki bireysel tekboynuzluya ulaşmak istiyorum. Tıpkı Venantius'un katilinin bıraktığı (birçoklarına götürebilecek olan) belirsiz imlerden tek bir bireye, katilin kendisine ulaşmak istediğim gibi. Ama bu her zaman kısa bîr sürede ve başka imlerin aracılığı olmaksızın gerçekleştirilemez." "

"Öyleyce ancak, yalnızca bana başka bir şeyden söz eden bir şeyden söz edebilirim; o da başka bir şeyden söz eder, böylece gider; peki son nesne, gerçek olan nesne yok mudur hiç?"

"Belki de vardır: bireysel tekboynuzlu. Hem kaygılanma; şu günlerde rastlayacaksın ona; ne denli kara ve çirkin olursa olsun."

"Tekboynuzlular, aslanlar, Arap yazarlar ve genel olarak Araplar," dedim bunun üzerine, "kuşkusuz burası, rahiplerin sözünü ettikleri Afrika."

"Kuşkusuz öyle. Öyle olduğuna göre de, burada Tivoli'li Paci-fico'nun sözünü ettiği Afrika'lı ozanları bulmamız gerek."

Gerçekten de geldiğimiz yoldan geri dönüp yeniden L odasına girince, bir dolapta Floro, Fronto, Apuleius, Martianus Capel-la ve Fulgentius'un kitaplarının bir derlemesini bulduk.

"Berengar'ın, belli bir gizin açıklamasının bulunduğunu söylediği yer burası öyleyse," dedim.

"Öyle gibi. Berengar 'Finis Africae' terimini kullanmıştı; Ma-lachi'yi öylesine çileden çıkaran anlatım buydu. Finis, son oda olabilir, meğer ki..." bir ünlem çıktı ağzından: "Clonmacnois'nın yedi kilisesi aşkına! Bir şeyin farkına varmadın mı?"

"Neyin?"

"Geri dönelim, başladığımız 5 odasına!"

Super thronos viginti quatuor ayetinin yazılı olduğu birinci kör 362

odaya döndük. Dört geçidi vardı bu odanın. Biri, sekizgende bir penceresi olan Y odasına açılıyordu.

Biri, yapının dış yüzü boyunca YSPANIA sırasını sürdüren P odasına açılıyordu. Kule yönündeki geçit, az önce içinden geçip buraya geldiğimiz E odasına açılıyordu. Sonra bir kör duvar geliyordu, son olarak da, U baş harfinin bulunduğu ikinci bir kör odaya açılan geçit. S odası, aynalı olan odaydı - neyse ki hemen sağımdaki duvardaydı, yoksa gene korkuya kapılırdım.

Haritama dikkatle bakınca, bu odanın özelliğinin ayrımına vardım. Öteki üç kulenin tüm öteki kör odaları gibi, bu odanın da ortadaki yedigen odaya açılması gerekiyordu. Eğer açılmıyorsa, ye-Kdigene giriş, bitişikteki kör odadan, U odasından olmalıydı. Ama '* bir geçitle, iç sekizgene bakan bir penceresi olan bir T odasına açılan; bir başka geçitle de, S odasına bağlanan bu odanın öteki üç duvarı dolaplarla doluydu. Çevremize bakınca şimdi haritadan da açıkça görülen durumu doğruladık; mantıksal nedenlerle olduğu kadar tam bir simerti sağlama nedeniyle de bu kulede yedigen bir oda olmalıydı; ama yoktu.

"Yok," dedim.

"Olmaması olanaksız. Eğer olmasaydı, öteki odalar daha büyük olurdu; oysa bu odalar aşağı yukarı öteki uçlardaki odaların biçiminde. Yedigen oda var, ama ulaşılamaz."

"Duvarlarla mı çevrili?"

"Belki de. Ve işte finis Africae, işte, şimdi ölmüş olan o meraklıların çevresinde dolaştıkları yer.

Duvarlarla çevrili; ama bu, bir geçit olmadığı anlamına gelmez. Tersine, kesinlikle bir geçit var; Venanti-us bu geçidi bulmuştu ya da Adelmo'dan yerini öğrenmişti; o da Be-rengar'dan. Venantius'un notlarını bir kez daha okuyalım."

Binişinin altından Venantius'un kâğıdını çıkarıp yeniden okudu: "Putun üstündeki kol, dördün birincisinde ve yedincisinde çalışıyor." Çevresine bakındı: "Elbette! Idolum1, aynadaki imge; Venantius, bizim dilimizden2 çok Yunanca düşünüyordu; bu dilde,

1. Latince 'puf anlamına gelen idolum sözcüğü, Yunanca, (hayal, hayalet, hortlak, imge anlamlarına gelen) eidolon sözcüğünden gelir. Burada, idolum sözcüğünün, hortlak ya da imge anlamında kullanıldığı söyleniyor. (Çev.)

2. "Bizim dilimizde" sözcükleriyle, Latince anlatılmak isteniyor. Bilindiği gibi, ortaçağda bilim dili Latinceydi. (Çev.)

363

eidolon, hortlak anlamına geldiği kadar imge anlamına da gelir; ayna bizim çarpıtılmış imgemizi yansıtıyor: Dün gece biz bile hortlak sandık onu! Peki ya, supra speculum1 dört ne olabilir? Yansıtan yüzey üzerinde bir şey mi? Öyleyse, aynada yansıyan ve Ve-nantius'un tanımına uyan bir şeyi görebilmek için belli bir açıda durmalıyız..."

Her yönü denedik, ama sonuç alamadık. Bizim imgelerimizin ötesinde, ayna, lambanın güçlükle aydınlattığı odanın geri kalan bölümünün çapraşık çizgilerini yansıtıyordu.

"Öyleyse," diye düşünüyordu William, "supra speculum sözcükleriyle aynanın arkasını anlatmış

olabilir... Bu da bizi bitişik odaya geçmeye zorluyor; çünkü bu aynanın bir kapı olduğuna hiç kuşku yok..."

"Ayna ortalama bir adam boyundan daha yüksekti; sağlam bir meşe çerçeveyle duvara asılmıştı. Ona her türlü dokunduk; tırnaklarımızı çerçeveyle duvar araşma sıkıştırarak parmaklarımızla bastırmayı denedik; ama ayna duvarın bir parçasıymış gibi sağlamdı, taş gibiydi.

"Aynanın arkasında değilse, super speculum2 olabilir," diye mırıldandı William; kolunu kaldırıp ayak parmaklarının ucunda yükseldi, elini çerçevenin eksik kenarında gezdirdi. Tozdan başka' bir şey bulamadı.

"Hem," diye düşünüyordu, William neşesiz, "aynanın arkasında bir oda olsa bile, aradığımız ve, ötekilerin aradıklari kitap o odada değil artık; çünkü önce Venantius, sonra da Berengar Tanrı bilir nereye alıp götürdü onu."

"Ama belki Berengar onu buraya geri getirmiştir."

"Hayır, o akşam biz kitaplıktaydık ve her şey onun, kitabın çalınmasından bir süre sonra, aynı gece, hamamda öldüğünü gösteriyor; yoksa ertesi gün onu gene görürdük. Neyse... Şimdilik finis Africae'nin yerini saptadık; kitaplığın haritasmı geliştirmek için tüm gerekli öğelere de sahibiz. Kabul etmelisin ki, labirentin gizemlerinin çoğu artık aydınlatıldı. Biri dışında tümü diyebilirim. Sanırım Venantius'un elyazmasını bir kez daha dikkatle okursam başka incelemelerden daha çok ayrıntı elde edebileceğim.

Labi-

1. (Lat.) Aynanın üzerinde. (Çev.) 2. (Lat.) Aynanın üstünde. (Çev.) 364

rentin gizemini, içeriden çok dışarıdan daha iyi çözdüğümüzü gör dün. Bu akşam çarpık imgelerimizin

karşısında sorunun çözümüne varamayacağım. Hem ışık da gücünü yitiriyor. Gel, haritayı betimlememize yarayacak olan öteki belirtileri de işaretleyelim."

Buluşlarımızı elimdeki haritaya kaydederek öteki odalardan geçtik. Yalnızca matematik ve astronomi yazılarına ayrılmış olanlara rastladık; kimilerindeyse hiç tanımadığımız harflerle yazılmış, belki de Hindistan'dan gelme elyazmaları vardı. IUDAEA ve AEGYPTUS sözcüklerini oluşturan, içice geçme iki sıra odada dolaştık. Özetle, okuru çözdüğümüz şifrelerin ayrıntılarıyla yormamak için, sonradan bunları haritada kesin olarak işaretleyince, ki-} taplığın gerçekten de yer yörüngesine göre tasarlanıp düzenlendiğine inandığımızı söyleyeceğim. Kuzeyde ANGLIA ve GERMA-NI vardı; batı duvarı boyunca GALLIA'yla birleşiyor, sonra batı uçta HIBERNIA'yı, güney duvarına doğru da (Klasik Latinlerin cenneti!) ROMA'yı ve YSPANIA'yı oluşturuyordu. Sonra güneyde LEONESE, AEGYPTUS geliyor, bunlar doğuya doğru IUDAEA ve FONS ADAE'yi oluşturuyorlardı. Doğuyla kuzey arasında, duvar boyunca, ACAIA -

William'in dediği gibi, Yunanistan'ı belirtmek için iyi bir simge; gerçekten de bu dört odada, yığınla putperest antik çağ şair ve filozofu vardı.

Harflerin sıralanışı tuhaftı; bazan tek bir yönde gidiyor, ba-zan geriye doğru, bazan da çember biçiminde; daha önce de söylediğim gibi, sık sık bir harf iki ayrı sözcüğü oluşturmaya yarıyordu (bu durumda, odada bir konuya ayrılan bir dolap, bir de başka bir konuya ayrılan bir dolap bulunuyordu).

Ama bu düzenlenişte olağanüstü bir kural aramanın anlamı olmadığı açıktı. Kütüphanecinin belli bir yapıtı bulmasını sağlayan anımsatıcı bir düzendi bu yalnızca. Bir kitabın, dördüncü Acaiae'de olduğunu söylemek, onun Acaiae sözcüğünün başındaki A harfinin bulunduğu odadan başlayarak sayıldığında dördüncü odada olduğu anlamına geliyordu; kitabı bulmak için, kütüphanecinin, izleyeceği yolu, ister kavisli ister düz olsun, ezbere bildiği anlaşılıyordu. Örneğin, ACAIA, dörtgen biçiminde yerleştirilmiş dört odadan oluşuyordu; yani ilk A harfi aynı zamanda sonuncu A harfi oluyordu; biz bile kısa zamanda öğrenmiştik bunu. Böylece, kör duvarların düzenini hemen anladık. Örneğin doğudan gelindiğinde, ACAIA'nın odaların-365

dan hiçbiri, ondan sonraki odaların hiçbirine açılmıyordu: Labirent, o noktada son buluyordu; yeniden kuzey kulesine ulaşmak için öteki üç odadan geçmek gerekiyordu. Ama doğal olarak, kütüphaneciler, FONS'dan girince, diyelim ki ANGLIA'ya gitmek için, AEGYPTUS, YSPANIA, GALLIA ve GERMANI'den geçmek gerektiğini iyi biliyorlardı.

Kitaplıktaki verimli keşif gezimiz bunlar ve bunlara benzer başka güzel buluşlarla sona erdi. Ama oradan, hoşnut (az sonra anlatacağım başka olaylara katılmak üzere) çıkmaya hazırlandığımızı söylemeden önce, okurlarıma bir itirafta bulunmalıyım. Keşif gezimize, başlangıçta, bu gizemli yerin anahtarını bulmak için çıktığımızı, ama konu ve düzenlenişlerine göre işaretlediğimiz odalarda oyalanırken, tıpkı gizemli bir anakara ya da bir terra incognita keşfedermişçesine, çeşitli türde kitapları karıştırdığımızı söyledim. Genellikle bu keşif ikimizin görüş birliğiyle gerçekleşti; William'la ben aynı kitapları karıştırıyorduk; ben en tuhaf olanları ona göste-riyordum, o da anlayamadığım birçok şeyi açıklıyordu bana.

Ama bir an geldi ki, LEONES denen güney kulesindeki odalarda dolaşırken, üstadım tuhaf optik çizimleri olan Arapça yapıtlarla dolu bir odada durdu; o akşam bir değil, iki lambamız olduğu için ben de merakla bitişik odaya girdim; kitaplığın yasalarını koyanların bilgi ve sağduyusuyla, okunmak için kesinlikle hiç kimseye verilemeyecek kitapların bir duvar boyunca toplandığının ayrımına vardım; çünkü bu kitaplar çeşitli biçimlerde bedensel ve ruhsal hastalıklara ilişkindi ve hemen hemen tümü de kâfir bilim adamlarınca yazılmışlardı. O sırada gözüm bir kitaba ilişti; büyük değildi, ama konudan çok uzak (Allahtan!) minyatürlerle süslenmişti; çiçekler, asmalar, çift çift hayvanlar, bazı sağaltıcı otlar. Başlığı Speculum amoris'û;1 Bolognaİı Maximus tarafından yazılmıştı: tümü de aşk hastalığıyla ilgili birçok başka kitaptan alıntılar vardı içinde. Okurun anlayacağı gibi, hastalıklı merakımın uyanması çok sürmedi. Kitabın başlığı bile, sabahtan beri uyuşmuş olan zihnimi yeniden kızın imgesiyle tutuşturmaya yetti.

1. (Lat.) Aşk aynası. (Çev.)

366

- Bütün gün kendi kendime bu düşüncelerin aklı başında, dengeli bir çömeze yakışmadığını söyleyerek sabahki düşüncelerimi geri itmeye çalışmıştım; öte yandan, dünün olayları zihnimi oyalayacak ölçüde zengin ve yoğun olduğundan isteğim yatışmıştı; öyle ki, geçici bir tedirginlikten başka bir şey olmayan o duygudan artık kurtulduğuma bile inanıyordum. Oysa o kitabı görmek bile, "de te fabula narratur"1

dedirtmeye yetti ve sandığımdan çok daha fazla aşk hastası olduğumu gösterdi. Sonradan öğrendiğime göre, hekimlikle ilgili kitapları okurken, insan hep bu kitaplarda sözü edilen acıları duyduğuna inandırırmış kendini. William'in odaya girip böyle kendimi kaptırmış ne okuduğumu sormasından korktuğum için kaçamak bir göz attığım o sayfalan okumak bile bu hastalığa yakalandığıma kesinlikle inandırdı beni; hastalığın belirtileri öylesine iyi tanımlanmıştı ki, bir yandan (üstelik birçok auctori-tas'ın şaşmaz yol göstericiliğiyle) hasta olduğumu görmek kaygılandırırken, bir yandan da, durumun böyle canlı bir biçimde betimlendiğini görmek sevindiriyordu beni; hasta olsam bile, aynı hastalıktan birçok başka insan da acı çektiğine göre hastalığımın, deyim yerindeyse, normal olduğuna kendimi inandırdım; sözlerinden alıntılar verilen bu yazarlar sanki betimlemeleri için tam da beni örnek almış

görünüyorlardı.

İbn-Hazm'ın sayfalan beni çok etkiledi; aşkı, sağaltımı kendi içinde olan, başkaldıran bir hastalık olarak niteliyordu; çünkü bu hastalığa yakalanan insan sağaltılmayı dilemez; aşk acısı çeken iyileşmek istemez; (Tanrı bilir, doğru!) O sabah her gördüğüm şeyin beni niçin böylesine coşkulandırdığını, aşkın, Ancira'lı Basilio'nun da söylediği gibi, insanın içine niçin gözlerinden girdiğini ve - şaşmaz bir gösterge-böyle bir hastalığa yakalanan kimsenin niçin aşırı bir sevinç gösterdiğini, aynı zamanda niçin (o sabah benim yaptığım gibi) kendi kendine olmak istediğim ve yalnızlığı yeğ tuttuğunu, çevresindeki öteki olayların büyük bir tedirginlik ve insanın dilini bağlayan bir şaşkınlığa yol açtığım anladım... İçtenlikli bir sevdanın, sevdiğini görmesi engellendiği zaman sararıp solduğunu, sonunda yatağa düştüğünü, bazan hastalığın beyne egemen olduğunu, bu duruma gelen kimsenin aklım yitirip abuk sabuk 1. (Lat.) Bana senden söz eder. (Çev.)

368

şeyler söylediğini okuyunca korkuya kapıldım (henüz o aşamaya gelmediğim açıktı; çünkü kitaplığı keşfettiğimiz sırada zihnim oldukça uyanıktı). Ama hastalığın kötüye gittiği zaman ölüme yol açabileceğini kaygıyla okudum ve kendi kendime, kızın bana verdiği sevincin, ruhun sağlığına gereken ilgiyi göstermeksizin, bedenin yüce bir biçimde kurban edilmesine değip değmeyeceğini sordum.

Basilio'nun bir başka alıntısına daha rastladım; buna göre "qui animam corpori per vitia conturbationesque commiscent, ut-rinque quod habet utile ad vitam necessarium demoliuntur, ani-mamque lucidam ac nitidam carnalium voluptatum limo pertur-bant, et corporis munditiam atque nitorem hac ratione miscentes, inutile hoc ad vitae offıcia ostendunt."1 Doğrusu hiç düşmek istemediğim bir durum.

Daha sonra, Ermiş Hildegard'ın bazı sözlerinden, o gün duyduğum ve kızın yokluğundan kaynaklanan tatlı acı duygusuna yorduğum hüznün, cennetteki o uyumlu ve kusursuz durumundan ayrılan bir insanın duyduğu duyguya tehlikeli bir biçimde benzediğini, bu "nigra et amara"2 karasevdanın, yılan ıslığından ve Şeytan'm esininden doğduğunu öğrendim. Bu görüşe onun gibi bilgili olan - kâfirler de katılıyordu; çünkü Ebu Bekir Muhammed ibn Zekeriy-ya er-Razi'ye yorulan satırlar ilişti gözüme: Er Razi, Liber conti-/ie/ıj'de, sevi hüznünü, kurbanını tıpkı bir kurt gibi davranmaya iten kurt hastalığıyla bir tutuyordu. Tanımı boğazımı sıktı: Sevdalıların önce dış görünüşleri değişime uğruyordu; görme yetileri azalıyor, gözleri çukurlaşıyor, gözyaşları tükeniyor, dilleri yavaş yavaş kuruyor ve üstünde kabarcıklar beliriyor, tüm gövdeleri kurumuş, sürekli susuzluk çekiyorlardı; o zaman bütün günlerini yüzükoyun yatarak geçiriyorlar, yüzlerinde ve kaval kemiklerinde köpek ısırığına benzer izler beliriyor, sonunda geceleri tıpkı kurtlar gibi mezarlıklarda dolaşıyorlardı.

Son olarak, büyük İbni Sina'nın alıntılarını okuyuncu durumumun ciddiliğinden kuşkum kalmadı. İbni Sina aşkı, insanın karşı cinsten birinin yüz çizgilerini, el kol devinimlerini ve davranışları-1- (Lat.) Her kim ruhunu kusurlar ve düzensizliklerle kanştuırsa, yaşam için yararlı ve gerekli olan ne varsa bozulur; berrak ve düzenli (olan) ruh, kösnül etin çamuruna bulaşır ve bedenin arılığı ve

düzenliliği bulanır ve yaşamsal görevler için yararsız hale gelir. (Çev.) 2- (Lat.) "Kara ve acı" (Çev.)

Gülün Adı

369/24

m durup durup düşünmekten doğan sürekli bir hüzün düşüncesi olarak tanımlıyordu (İbni Sina durumumu ne canlı bir gerçeklikle betimlemişti!): Bir hastalık olarak doğmuyordu, ama doyurulmaz-sa bir saplantıya dönüşüyordu (peki öyleyse, ben niçin bir saplantıya kapılmıştım; ben ki, Tanrı bağışlasın, doyuma ulaşmıştım! Yoksa, dün gece olan şey aşkın doyumu değil miydi? Öyleyse bu hastalık nasıl doyuruluyordu?) Sonunda gözkapakları durmadan seğirir, soluk düzensizleşir, hasta bir güler bir ağlar, nabız hızlanırdı (benim nabzım da hızlı atıyordu ve bu satırları okurken soluğum tutuluyordu!) İbni Sina, bir insanın sevdalı olup olmadığını anlamak için daha önce Galen'in önerdiği şaşmaz bir yöntem salık veriyordu: Hastanın bileğini tutun ve karşı cinsten birçok ad sayın; sonunda hangi adın nabzı hızlandırdığını bulursunuz. Üstadımın ansızın içeriye girip kolumu yakalamasından, damarlarımın atışından gizimi anlamasından korkuyordum; bundan çok büyük bir utanç duydum... Ne yazık ki, İbni Sina, ilaç olarak iki sevgiliyi evlilik bağıyla birleştirmeyi öneriyordu; o zaman hastalık geçiyordu. Hiç kuşku yok, zeki de olsa bir kâfirdi o; çünkü hiçbir zaman iyi-leşmemcye yazgılı - daha doğrusu, kendi seçimiyle ya da yakınlarının akıllıca seçimleriyle, kendini hiçbir zaman hastalanmamaya yazgılı kılan bir Benedikten çömezinin durumunu hesaba katmıyordu. Neyse ki İbni Sina Cluny tarikatını düşünmese de, birleştirilmeleri olanaksız sevdalıları düşünüyor, köklü bir sağaltma yöntemi olarak sıcak banyoları öğütlüytrdu (Berengar, ölmüş Adel-mo için duyduğu sevda hastalığından kurtulmak mı istemişti? Ama insan kendi cinsinden birine tutulabilir miydi, bu yalnızca hayvanca bir kösnü müydü yoksa? Belki de dün gece benim duyduğum kösnü hayvanca değildi? Hayır, elbette değildi, diyordum kendi kendime, çok tatlı bir duyguydu - sonra hemen ardından, yanılıyorsun Adso, Şeytan'ın yanıltmasıydı o, çok hayvancaydı; hayvan gibi davranmak günahını işledin, şimdi bunun farkında değilmiş gibi davranmakla daha çok günah işliyorsun!) Ama sonra, gene İbni Sina'ya göre, başka yollar olduğunu da okudum: Örneğin vakitlerini sevilen kadını karalamakla geçiren yaşlı ve uzman kadınların yardımına başvurmak -

öyle görünüyor ki, bu konuda yaşlı kadınlar erkeklerden daha uzman. Belki de çözüm buydu; ama manastırda yaşlı kadın bulamazdım ki (genç de yoktu ya za-370

ten); böylece, bir rahipten, onu bana kötülemesini istemekten başka çare yoktu, ama kimden? Hem sonra, bir rahip dedikoducu bir kocakarı kadar kadınları tanıyabilir miydi? Arabın önerdiği son çözüm, utanç verici bir doğru yola getirme yöntemiydi; çünkü mutsuz sevdalıyı birçok köle kızla birleştirmeyi öneriyordu; bir çömez için hiç de uygun olmayan bir çare. Peki, diye sordum kendi kendime sonunda, genç bir rahip sevdadan nasıl kurtulabilir? Gerçekten de onun için hiç kurtuluş yok mudur? Yoksa Severinus'a ve onun sağaltıcı otlarına mı başvurmalıydım? Villanova'lı Arnaldo'-dan bir bölüm buldum sonunda; William'm büyük bir saygıyla söz ettiğini işittiğim bir yazardı bu; sevda hastalığının, insan organiz-^ ması kendini aşırı nem ve sıcaklık içinde bulduğu zaman, aşırı '« miktarda sıvı ve havadan doğduğunu öne sürüyordu; çünkü aşırı derecede çoğalan (üretici tohumu üreten) kan, aşırı miktarda tohum üretilmesine, bir "complexio venerea"ya' yol açıyor, kadında ve erkekte yoğun bir birleşme isteği yaratıyordu. Beynin orta karıncığının arkasında yer alan bir değerlendirme özelliği vardır (bu da nesi?) diye sordum kendi kendime); bunun amacı, nesnelerin içindeki, duyularla algılanamayan yönelimleri algılamaktır; duyularla algılanan nesneye yönelik istek gereğinden güçlü olursa, bu değerlendirme yetisi allak bullak olur ve yalnızca sevilen insanın imgesiyle beslenir; o zaman tüm ruhu ve bedeni bir ateş

kaplar, insan bir hüzünlenir bir neşelenir; çünkü (umutsuzluk anlarında bedenin en derin yerlerine inen ve deriyi donduran) ısı sevinç anlarında yüzeye çıkar, yüzü yalazlandırır. Arnaldo'nun önerdiği sağaltma yöntemi, sevilen nesneye kavuşma inancının ve umudunun yitirilmesine çalışmaktan, böylece düşüncenin ondan uzaklaşmasını sağlamaktan ibaretti.

Öyleyse ben iyileştim; ya da iyileşme yolundayım, dedim kendi kendime; çünkü düşüncelerimin nesnesini yeniden görme, görsem bile ona kavuşma, kavuşsam da ona yeniden sahip olma, ona yeniden sahip olsam bile rahiplik durumum ve ailemin durumunun bana yüklediği görevlerden ötürü, onu yanımda tutma umudum çok azdı, hatta hiç yoktu... Kurtuldum, dedim kendi kendime ve kitabı

kapattım, kendime çekidüzen verdim; tam o sırada 1- (Lat.) Cinsel sevi. (Çev.)

371

William içeri giriyordu. Gizi (daha önce anlattığım gibi) çözülmüş olan labirente doğru gezimizi sürdürdük ve o an için saplantımı unuttum.

Görüleceği gibi, kısa bir süre sonra bu saplantıya yeniden yakalanacaktım, ama (ne yazık ki!) çok daha değişik koşullar altında.

Dördüncü Gün GECE

U

Salvatore acıklı bir biçimde Bernardo Gui tarafından görülüyor, Adso'nun sevdiği kız büyücülük suçuyla yakalanıyor ve herkes eskisinden daha da mutsuz ve kaygılı yatmaya gidiyor.

• ! Tam yemekhaneye geri dönüyorduk ki, mutfak yönünden gelen bağrışmalar işittik ve belli belirsiz ışık çıkıntıları gördük. William hemen lambayı söndürdü. Duvarlara tutuna tutuna mutfağa açılan kapıya yaklaştık; sesin dışarıdan geldiğini anladık, ama kapı açıktı. Sonra sesler ve ışıklar uzaklaştı, biri hızla kapıyı çarptı. Tatsız bir şeyin ön belirtisi olan büyük bir gümbürtü işitildi. Çabucak kemik mezarlığından geçip boşalmış olan kilisede yeniden ortaya çıktık; güney kapısından dışarı çıktık; avluda meşalelerin parıltısını gördük.

Yaklaştık; o kargaşalıkta yatakhaneden ya da hacılar könuke-vinden çıkıp olay yerine varmış olan birçokları gibi biz de dışarı fırlamıştık. Okçuların, gözlerinin akı gibi apak olmuş Salvatore'y-•le ağlamakta olan bir kadını sımsıkı tutmakta olduklarını gördük. Yüreğim sıkıştı: Oydu, düşüncelerimin kızı. Beni görünce tanıdı; yalvaran, umarsız bir bakışla baktı bana. Atılıp onu kurtarmak için bir dürtü duydum, ama William kulağıma hiç de sevecen olmayan azarlar fısıldayarak beni tuttu. Şimdi rahipler ve konuklar her yandan koşuşuyorlardı.

Başrahip geldi, Bernardo Gui geldi, okçuların yüzbaşısı ona kısaca bilgi verdi. Olanlar bunlardı işte.

Sorgucunun buyruğuyla okçular gece tüm yapılar bütününde devriye geziyorlardı; ana kapıdan kiliseye giden yola, bahçelerin bulunduğu bölgeye ve Aedificium'mı önyüzüne özel bir dikkat gösteriyorlardı (niçin? diye sordum kendi kendime; sonra anladım: Çünkü açıkça görülüyordu ki Bernardo, hizmetçi ve aşçılardan, ge-372

373

çeleri manastırın dış duvarlarıyla mutfak arasında gidip gelmeler olduğunu öğrenmişti; ne yazık ki, belki de tam olarak bunlardan kimin sorumlu olduğunu bilmiyordu; belki budala Salvatore niyetini bana açıkladığı gibi, mutfakta ya da ambarlarda bir zavallıya da bundan söz etmiş, o da bunu, öğleden sonraki soruşturmadan korkuya kapılıp yem olarak Bernardo'ya aktarmıştı). Karanlıkta sis içinde sakınımla dolaşırken, okçular sonunda Salvatore'yi yanındaki kadınla birlikte, mutfak kapısının önünde ipe sapa gelmez şeyler söylerken bulmuşlardı.

"Bu kutsal yerde bir kadın ha! Hem de bir rahiple birlikte!" dedi sert bir sesle Bernardo, Başrahip'e dönerek. "Yüce efendimiz," diye sürdürdü, "eğer yalnızca erdenlik andının çiğnenmesi söz konusu olsaydı, bu adamı cezalandırmak sizin yetkinize girerdi. Ama bu iki sefil insanın davranışlarının tüm konukların gönenciyle bir ilgisi olup olmadığını henüz bilmediğimiz için, önce bu gizemi aydınlatmalıyız.

Buraya bak, sefil adam." Salvatore'nin gizlemeye çalıştığı açık seçik görünen çıkını göğsünden kaptı.

"Bunun içinde ne var?"

Ben biliyordum: bir bıçak, çıkın açılır açılmaz çılgın gibi mi-yavlayarak kaçan bir kara kedi ve daha şimdiden kırılmış, yapış yapış, benden başka herkese kan ya da safra, ya da pis bir madde gibi görünen iki yumurta. Salvatore mutfağa girip kediyi öldürerek gözlerini oymak üzereydi; kimbilir ne sözler vererek kızı kendisiyle birlikte gitmeye razı etmişti. Ne söz verdiğini ben hemen anladım. Okçular, pis pis gülmeler, açık saçık sözler arasında kızın üstünü aradılar; ölmüş, ama henüz yolunmamış bir horoz buldular. Kötü bir talih eseri, tüm kedilerin kara göründüğü gecede horoz da tıpkı kedi gibi kara görünüyordu. Bense zavallı aç yaratığı kandırmak için daha fazlasına gerek olmadığını düşünüyordum; zaten dün gece o değerli öküz yüreğini de (üstelik bana olan aşkından!) bırakıp gitmişti...

"Ooo!" diye bağırdı Bernardo, büyük bir ilgiyle. "Kara bir kedi ve kara bir horoz... Bu teçhizatı bilirim ben..." Oradakiler arasında William'i seçti: "Siz de biliyorsunuz, değil mi, William Birader? Üç yıl önce, Kilkenny'de, şu kız, kendisine bir kara kedi biçiminde görünen bir şeytanla ilişkide bulunduğunu söylediğinde siz orada sorgucu değil miydiniz?"

374

Üstadım korkaklığından ötürü susuyormuş gibi geldi bana; kolunu yakalayıp onu sarstım, umutsuzca fısıldadım: "Yemek için olduğunu söylesenize ona..."

Kolunu kurtarıp nazik bir biçimde Bernardo'ya döndü: "Sonuçlara varmanız için benim eski deneylerime gereksiniminiz olduğunu sanmıyorum," dedi.

"Yo, hayır, çok daha yetkili tanıklar var," diye gülümsedi Bernardo. "Bourbon'lu Stephan, Kutsal Ruh'un yedi erdemi üstüne yazdığı incelemede anlatır: Ermiş Dominique, Fanjeaux'da, sapkınlar aleyhinde vaaz verdikten sonra bazı kadınlara o zamana dek hizmet etmiş oldukları efendilerini göreceklerini açıkladı. Bir-^ den kadınların arasına iri bir köpek büyüklüğünde korkunç bir ke-' * di fırladı; alev alev yanan kocaman gözleri, göbeğine dek inen kanlı bir dili, ne yana döndürürse döndürsün, dolaştıkça, Şeytan'a tapanların, bu arada Templar şövalyelerinin toplantıları sırasında, her zaman öpme alışkanlığında oldukları o anüse yaraşır biçimde, tüm anüslerden daha pis kokulu olan arkasının iğrençliğini gösteren yukarı doğru dimdik kısa bir kuyruğu vardı. Kadınların çevresinde bir saat dönendikten sonra kilise çanının ipine sıçradı, ardında pis kokulu dışkısını bırakarak ta tepeye dek tırmandı. Kedi, In-sulis'H Alanus'a göre, içinde Lucifer'in vücut bulduğuna inandıkları için gerisini öptükleri bu hayvandan ötürü adlarını catııs'tan1 alan Katarlar'in gözde hayvanı değil midir? Hem, bu iğrenç davranış, De legibus'ta La Verna'lı William tarafından da doğrulanmamış mıdır? Sonra, Albertus Magnus da, kedilerin gizil güçlü şeytanlar olduklarını söylemez mi? Saygıdeğer Jacques Fournier Birader, Carcassoneİu sorgucu Geoffrey'nın, ölüm döşeğinde, ölünün artıklarını alaya almak isteyen şeytanlardan başka bir şey olmayan iki kara kedinin belirdiğini anımsatmaz mı?"

Rahipler arasında bir yılgınlık mırıltısı dolaştı; birçokları haç çıkardılar.

"Başrahip efendimiz, Başrahip efendimiz," diyordu Bernardo bu arada, erdemli bir tavırla, "belki de saygıdeğer efendimiz, günahkârların bu araçlarla ne yaptıklarını bilmiyorsunuz! Ama ben iyi biliyorum, Tanrı esirgesin! Alabildiğine kötü kadınların kendi

1. (Lat.) Kedi. (Çev.)

375

cinslerinden kimselerle, gecenin en karanlık saatlerinde kara kedileri, kendilerinin de yadsıyamadıklan mucizeler yaratmak için kullandıklarını gördüm: Bazı hayvanlara binerek geceye sığınıp, kös-nül karabasanlara dönüşmüş kölelerini artlarında sürükleyerek çok uzaklara gidiyorlardı... Şeytan, horoz ya da kapkara bir başka hayvan biçiminde onlara görünür, hatta onunla -bana nasıl diye sormayın-yatarlar bile. Daha kısa bir süre önce, efendimiz Papa' nın canına kıymak için, bu tür karabüyüyle tılsımlı içkiler ve merhemler hazırlandı, yemeklerine zehir kondu. Papa ancak olağanüstü takılarla donandığı için kendini koruyabildi ve zehiri tanıyabildi; çünkü yılan dili biçimindeki bu takılardaki

görkemli zümrüt ve yakutlar, yiyeceklerin içinde zehir bulunduğunu kutsal güç sayesinde ortaya çıkarmaya yarıyorlardı. Tanrı'ya şükür Fransa Kralı bu çok değerli dillerden tam on bir tane armağan etmişti ona; böylece efendimiz Papa ölümden kurtulabildi! Papa'nm düşmanlarının sayısının daha çok olduğu doğrudur, on yıl önce tutuklanmış olan sapkın Bernard Delicieux hakkında neler öğrenildiğini herkes bilir: Evinde kara büyü kitapları bulunmuştu; en aşağılık sayfalarına, düşmanlara zarar vermek için mumdan heykelciklerin yapılışına ilişkin tarifeleri kapsayan notlar yazılmıştı. İnanır mısınız? Evinde, Papa'nın imgesini yansıtan, gövdesinin can damarları kırmızı halkalarla çevrili, hayran olunacak bir ustalıkla yapılmış heykelcikler bile bulundu; herkes bilir ki bir ipe asılmış böyle bir heykelcik bir aynanın önüne konur, s«nra bu can damarları iğnelerle delinir, sonra da... Ah, bu iğrenç işlemler üstünde niçin duruyorum? Papa kendisi, daha geçen yıl, Super Ulus specula buyruğunda bunlardan söz etmiş, onları betimlemiş ve mahkûm etmişti. Gerektiği gibi inceleyebilmemiz için, umarım bu zengin kitaplığınızda bu buyruğun bir kopyası vardır..."

"Var, var," diye heyecanla doğruladı Başrahip büyük bir üzüntüyle.

"Güzel," diye sözünü bağladı Bernardo. "Olay daha şimdiden açık görünüyor bana. Baştan çıkarılmış bir rahip, bir büyücü, çok şükür gerçekleşmemiş bir büyü. Amaç nedir? Öğrenmemiz gereken bu; bunu öğrenmek için de birkaç saatlik uykumu feda etmeye hazırım. Zatıâlileri bana bu adamın kapatılabileceği bir yer vermek lütfunda bulunurlar mı?.."

"Bodrumda demircilerin işliğinde hücrelerimiz var," dedi Başrahip, "bir şans eseri olarak çok seyrek kullanılıyor; yıllardır boş duruyorlar..."

"Şans ya da şanssızlık," dedi Bernardo. Sonra okçulara kendilerine yol gösterecek birini bulmalarını ve iki tutukluyu ayrı ayrı hücrelere koymalarını, adamı, Bernardo'nun az sonra aşağıya inip onu sorguya çekerken yüzünü iyi görebileceği bir biçimde, duvara gömülü halkalara iyice bağlamalarım buyurdu.

"Kıza gelince," diye ekledi, "kim olduğu açık; onu bu gece sorguya çekmeye değmez. Büyücü olarak yakılmadan önce onu bekleyen başka duruşmalar var. Eğer büyücüyse kolay konuşmayacaktır. Ama belki ra-&> hip" (kendisine son bir şans tanıdığını anlatmak istercesine tir tir titreyen Salvatore'ye gözlerini dikti), "gerçeği anlatarak ve suç ortaklarını ele vererek hâlâ tövbe edebilir," diye ekledi.

Rahiple kızı sürükleyerek götürdüler; biri suskun, yıkık, neredeyse ateşli; öteki ağlıyor, tekmeler atıyor, mezbahaya götürülen bir hayvan gibi böğürüyordu. Ama ne Bernardo, ne okçular, ne de ben, köylü diliyle ne söylediğini anlamıyorduk. Ne denli bağırıp çağırırsa çağırsın, dilsiz gibiydi. Öyle sözcükler vardır ki bize güç verir; öyleleri de vardır ki bırakılmışlığımızı daha da artırır; Efendimizin, bilginin ve erkin evrensel diliyle kendilerini dile getirme yeteneği bağışlamadığı basit insanların kaba sözcükleri bu türdendir.

Bir kez daha onun ardından gitmeye davrandım; bir kez daha William yüzünün kesin anlatımıyla beni engelledi. "Kımıldama, budala," dedi, "kızın işi bitik; yanık et o artık."

Bir çelişik düşünceler karmaşası içinde gözlerimi kıza dikmiş, sahneyi ürküntüyle izlerken, omzuma birinin dokunduğunu duydum. Neden bilmem, daha arkama dönüp bakmadan Ubertino'-nun dokunuşunu tanıdım.

"Büyücüye bakıyorsun, değil mi?" diye sordu bana. Yaşantımı bilmesinin olanaksız olduğunu biliyordum; bu nedenle, salt o korkunç insancıl duyguları anlama sezgisiyle bakışımın yoğunluğunu yakaladığı için böyle söylemişti.

"Hayır..." diye savundum kendimi, "ona bakmıyorum... yani belki de bakıyorum, ama o büyücü değil...

büyücü olup olmadığını bilmiyoruz, belki de suçsuzdur..."

376

377

"Güzel olduğu için bakıyorsun ona. Güzel, değil mi?" diye sordu olağanüstü bir sıcaklıkla, kolumu sıkarak. "Eğer ona güzel olduğu için bakıyorsan ve heyecanlanıyorsan (heyecanlandığını biliyorum,

çünkü ona yüklenen suç onu senin için daha da çekici kılıyor); eğer ona bakıyor ve istek duyuyorsan, bu bile yeter onun büyücü olmasına. Uyanık ol, oğlum... Bedenin güzelliği deriyle sınırlıdır. İnsanlar derinin altında ne olduğunu görebilselerdi, Boeo-tia'lı vaşağın başına geldiği gibi, kadınları görünce tir tir titrerlerdi. Bütün bu güzellik, balgam, kan, sıvı ve safradan oluşur. Burun deliklerinin, boğazın, karnın içinde nelerin saklı olduğunu düşünürsen, pislikten başka bir şey bulamazsın. Balgama ya da gübreye parmak uçlarınla bile dokunmak insanı tiksindirirken, o gübreyle dolu çuvalı kucaklamayı nasıl isteyebiliriz?"

İçimden kusmak geldi. Artık bu sözcükleri dinlemek istemiyordum. Üstadım yardımıma koştu; bu sözleri o da işitmişti. Sertçe Ubertino'ya yaklaştı, kolunu yakalayıp kolumdan çekti.

"Yeter, Ubertino," dedi. "Az sonra o kızcağıza işkence yakılacak, sonra da yakılacak. Tıpkı senin dediğin gibi, balgama, kana, sıvı ve safraya dönüşecek. Ama, derisinin altındaki, Efendimizin o deriyle korunmasını ve süslenmesini istediği şeyi kazıyıp çıkaracak kimseler, bizim gibi insanlar olacak. Hem, ilk madde bakımından, sen ondan daha iyi değilsin. Bırak çocuğu."

Ubertino allak bullak oldu. "Belki de günah işledim," diye mırıldandı. "Kuşkusuz günah işledim.»Bir günahkâr başka ne yapabilir?"

Şimdi herkes olay hakkında konuşarak gene içeri giriyordu. William, kısa bir süre, ona ne düşündüğünü soran Michele'nin ve öteki Minoritlerin yanında kaldı.

"Bernardo'nun elinde bir koz var şimdi; iki anlama da gelse. Manastırda, Avignon'da, Papa'ya karşı yapılmış olan şeyleri yapan kara büyücüler dolaşıyor. Kuşkusuz bu bir kanıt değil; her şeyden önce de, yarınki toplantıyı baltalamak için kullanılamaz. Bu gece, o aşağılık adamdan başka ipuçları elde etmeye çalışacak; ama bunlardan hemen yarın sabah yararlanmayacağından eminim. Onları yedekte saklayıp, ileride tartışmaların gidişi hoşuna gitmeyecek bir yön alırsa, bunu engellemek için yararlanacak onlardan."

•b

"Bize karşı kullanılabilecek bir şey söyletebilir mi ona?" diye sordu Cesena'lı Michele.

William kararsızdı: "Umarım söyletemesin," dedi. Salvatore, kendisinin ve kilercinin geçmişi hakkında bize anlatmış olduklarını Bernardo'ya da anlatacak, geçici de olsa Ubertino'yla ilişkileri konusunda bir imada bulunacak olursa, oldukça can sıkıcı bir durumun doğabileceğini fark^ttim.

"Ne olursa olsun, olayların gelişmesini bekleyelim," dedi William, serinkanlılıkla. "Hem zaten, Michele, her şey önceden kararlaştırıldı. Ama sen denemek istiyorsun."

"İstiyorum," dedi Michele, "Tanrı bana yardım edecektir. Ermiş Francesco hepimizin yardımcısı olsun."

"Amin," diye karşılık verdiler hepsi de.

"Belli olmaz," oldu, William'in saygısızca yorumu. "Ermiş Francesco belki de bir yerde, Efendimizle yüzyüze gelmeksizin onun yargısını bekliyordun"

"Sapkın Ioannes'e lanet olsun!" diye homurdandığını işittim Jerome'un, herkes yatmaya giderken. "Bizi şimdi ermişlerin yardımından da yoksun bırakırsa, sonumuz nice olur, biz zavallı günahkârların?"

378

379

s G. o

Beşinci Gün TANSÖKÜMÜ

İsa'nın yoksulluğu kardeşçe tartışılıyor.

Geceki olaylardan sonra yüreğim binbir acıyla kıvranarak beşinci günün sabahı, tansökümü âyini çanları çalarken kalktım; William beni sarsarak, az sonra iki heyetin toplanacaklarını anımsatıyordu.

Hücrenin penceresinden dışarı baktım; ama hiçbir şey göremedim. Bir gün önceki sis, ovayı baştan başa kaplayan sütümsü bir örtüye dönüşmüştü.

Dışarı çıkar çıkmaz, manastırı daha önce hiç görmediğim gibi gördüm; yalnızca bellibaşlı birkaç yapı, kilise, Aedificium, toplantı salonu uzaktan seçilebiliyordu; belli belirsiz, gölgeler gibi de olsa; geri kalan yapılarsa ancak birkaç adım yakından görülebiliyordu. Nesnelerin ve hayvanların biçimleri, sanki ansızın boşluktan çıkıyormuş gibiydi; insanlar sisin içinden önce hortlaklar gibi boz renkli beliriyorlar, sonra yavaş yavaş ve ancak güçlükle tanınabiliyorlardı.

Kuzey ülkelerinde doğduğum için bu havanın yabancısı değildim; başka bir zaman olsa, doğduğum yerin ovalarını ve şatolarını tatlılıkla anımsatırdı bana. Ama o sabah havanın durumu acı bir biçimde ruhsal durumuma yakın görünüyordu; sabah uyandığımda duyduğum hüzün toplantı salonuna yaklaştıkça yavaş yavaş çoğaldı.

Yapıya birkaç adım kala, kim olduğunu hemen anlayamadığım birinden ayrılmak üzere olan Bernardo'yu gördüm. Sonra, yanından geçerken onun Malachi olduğunu anladım. Suçüstü yakalanmak istemeyen biri gibi çevresine bakmıyordu. Ama bu adamın yüz anlatımının yaradılıştan, itiraf edilmemiş

bir giz saklayan ya da saklamaya çalışan birinin anlatımı olduğunu daha önce söylemiştim.

383

Beni tanımadı ve uzaklaştı. Merakla Bernardo'yu izledim; belki de Malachi'nin verdiği kâğıtlara göz gezdirdiğini gördüm. Toplantı salonunun eşiğinde, elinin bir devinimiyle, yakında duran okçuların başını çağırdı ve ona birşeyler fısıldadı. Sonra içeri girdi. Ben de arkasından.

Buraya ilk kez ayak basıyordum; dışarıdan bakıldığında, boyutları gösterişsiz, biçimi özentisizdi; belki de bir yangında kısmen yakılmış eski bir manastır kilisesinin kalıntıları üstünde kısa bir süre önce yapılmış olduğunu farkettim.

İçeri girerken, yeni biçimde, sivri kemerli, süssüz, üstünde renkli camdan bir penceresi olan bir kapının altından geçiliyordu. Ama içeride, eski bir giriş nefinin kalıntıları üstünde sonradan yapılmış bir avluda buluyordunuz kendinizi. Önde, eski biçimde yapılmış, olağanüstü güzellikte yontulmuş, yarım ay biçiminde alın-lıklı bir kapı daha vardı. Şimdi yok olmuş eski kilisenin kapısı olmalıydı bu.

Alınlığın yontuları aynı ölçüde güzel, ama sonradan yapılmış kiliseninkiler gibi tedirgin edici değildi.

Burada da, alınlığın üstünde, tahtta oturmuş bir İsa vardı; iki yanında, çeşitli durumlarda ve ellerinde çeşitli nesneler tutan, ondan, dünyanın dört bir yanına gidip tüm insanlar arasında İncil'i yayma görevini almış olan on iki havari. İsa'nın başının üstünde, on iki panelden oluşan kemerin içinde ve İsa'nın ayakları dibinde, artsız aralıksız bir heykelcikler dizisi içinde, iyi haberi almaya yazgılı» dünya halkları yansıtılıyordu. Giysilerinden, İbranileri, Kapadokyalıları, Arapları, Hintlileri, Frigyalıları, Bizanslıları, Ermenileri, İskitleri, Romalıları tanıdım. Ama bunların yanı sıra, on iki panelli kemerin üstünde bir kemer oluşturan otuz yuvarlak içinde, yalnızca Physiologus'un ve gezginlerin açık seçik olmayan yazılarında değindikleri bilinmeyen dünyalarda yaşayanlar da vardı. Çoğu bana yabancıydı; bazılarını tanıdım. Örneğin, iki ellerinde altışar parmak bulunan hayvanlar, ağaçların özleriyle kabuklan arasında oluşan kurtçuklardan doğma kır tanrıları, denizcileri baştan çıkaran, kuyrukları pul pul denizkızları, yeraltında mağaralar kazarak kendilerini güneşin yakıcılığına karşı koruyan kapkara Etiyoplar, belden yukarısı insan, belden aşağısı eşek olan santorlar, bir kalkan büyüklüğünde tek gözleri olan sikloplar, başı ve göğsü bir genç kızınki gibi, karm bir di-384

şi kurdun karnı, kuyruğu yunusbalığının kuyruğu gibi olan Scilla, bataklıklarda ve Epigmagrides

Irmağı'nda yaşayan kıllı Hintliler, havlamadan tek sözcük bile söylemeyen köpek başlılar, tek bacakları üstünde hızla koşan ve güneşten korunmak istedikleri zaman kocaman ayaklarını tıpkı bir şemsiye gibi açan sciopodlar, ağızsız, burunlarıyla soluk alan ve yalnızca havayla yaşayan Yunanistan'lı astomatlar, sakallı Ermeni kadınları, pigmeler, başsız doğan, karınlarında ağızları, omuzlarında gözleri olan, bazılarının blemmi de dedikleri epistigi; boyları üç metreyi aşan, saçları topuklarına dek inen, omurgalarının bitiminde bir inek kuyruğu olan, deve gibi toynaklı Kızıl Deniz'li dişi canavarlar, topukları arkaya dönük, } bu yüzden de ayak izlerine bakarak onları izleyenin gideceği yere değil, hep başladığı yere vardığı canavarlar, üç başlı insanlar, gözleri lamba gibi ışık saçan adamlar, gövdeleri insan gövdesi, başları çok çeşitli hayvanların başları olan, Circe adasında yaşayan canavarlar. ..

Kapının üstünde bunların ve başka olağanüstü yaratıkların yontulan vardı. Ama bunların hiçbiri tedirginlik uyandırmıyordu insanda; çünkü yeryüzünün kötülüklerini ya da cehennemin işkencelerini simgelemek için yapılmamışlardı; tersine iyi haberin tüm bilinen dünyaya ulaştığı, bilinmeyen dünyaya yayılmakta olduğu gerçeğinin kanıtlarıydı bunlar; kapı, bunlar için, İsa'nın sözünde sağlanan birliğin görkemli evrenselliğinin muştucusuydu.

Bu eşiğin ötesinde, İncil'in karşıt yorumlarından ötürü birbirlerine düşman olmuş adamların bugün belki de görüş ayrılıklarını uzlaştırmayı başaracakları toplantı için iyi bir alâmet, diye düşündüm.

Hıristiyanlık tarihi için böylesine önemli olayların yeralacağı bir sırada, kişisel sorunlarımdan ötürü acı çektiğim için güçsüz bir günahkâr olduğumu söyledim kendi kendime. Alınlığın taşında doğrulanan barış

ve yüce dinginlik sözünün yanında benim acılarımın ne denli önemsiz kaldığını gördüm. Güçsüzlüğüm için Tanrı'dan beni bağışlamasını diledim; eşikten daha erinçli atladım.

İçeri girer girmez, iki heyetin tüm üyelerinin yarım daire biçiminde konmuş bir dizi sırada karşı karşıya oturduklarını gördüm; iki tarafı birbirinden, başında Başrahip'le Bertrando'nun oturdukları bir masa ayırıyordu.

Not almak için kendisini izlediğim William, Michele'nin

Gülün Adı

385/25

I adamları ve Avignon sarayından öteki Fransiskenlerin bulundukları Minoritlerin tarafına oturttu beni; çünkü toplantının İtalyanlarla Fransızlar arasında bir düello değil, tümü de Papalık sarayına sağlam bir Katolik bağıyla birleşmiş olan, Fransisken Kural'ını destekleyenler ve onları eleştirenler arasında bir tartışma olması gerekiyordu.

Cesena'h Michele'nin yanında Perugia Ruhani Meclisi'ne katılmış olan Aquitania'li Arnaldo, Newcastle'h Hugh ve rahip William Alnwick vardı; sonra Kaffa Piskoposu ve Berengario Talloni, Bergamo'lu Bonagrazia ve Avignon sarayından başka Minoritler geliyordu. Karşı tarafta Avignon mezunu Lawrence Decoin, Pado-va Piskoposu ve Paris'te tanrıbilimci olan Jean d'Anneaux oturuyorlardı. Bernando Gui'nin yanında, suskun ve düşünceli, İtalya'da Giovanni Dalbena diye anılan, Dominiken Jean de Baune vardı.

William'm söylediğine göre, bu adam yıllarca önce Narbo-na'da sorgucuymuş; orada birçok Beghini ve Pinzocheri'yi yargılamış; ama İsa'nın yoksulluğuna ilişkin bir yargıyı suçlayınca, kentin manastırında lektör olan Berengario Talloni ona başkaldırmış ve Papa'ya başvurmuş. Ioannes o sırada bu konuda kararsızmış; bu nedenle her ikisini de tartışmak üzere sarayına çağırtmış; hiçbir sonuca varamamışlar.

Böylece, kısa bir süre sonra, Fransiskenler Perugia Ruhani Meclisi'nde daha önce sözünü ettiğim tavrı almışlar. Son olarak, Avignon' luların yanında, aralarında Alborea Pis-koposu'nun da bulunduğu daha başkaları da vardı.

Oturum Abbone tarafından açıldı. Abbone, bu fırsattan ya-rarlanak son olayları özetledi. Efendimizin doğumundan sonra 1322 yılında, Cesena'h Michele'nin başkanlığında Perugia'da toplanan Minoritler Genel Kurulu'nun, İsa'nın kusursuz bir yaşam örneği vermek, havarilerinin de onun öğretisine uymak için, ister mal varlığı ister erk olsun, ortaklaşa hiçbir şeye sahip olmadıklarını ve bu gerçeğin, kutsal kitapların çeşitli bölümlerinden çıkarsan-dığı gibi, Katolik inanç ve öğretisinin özünde bulunduğunu,

olgun ve bağlılık dolu bir kararlılıkla ortaya koymuşlardı. Bunun için, her türlü iyeliğin yadsınması erdemli ve kutsaldı ve ilk militan kilise kurucuları bu kutsal yasaya uymuşlardı. Viyana Danışma Kurulu da 1312'de bu gerçeği benimsemiş, Papa Ioannes'in kendisi, 1317'de, Minoritlerin durumuna ilişkin quorundam exigit diye baş-386

layan buyruğunda, bu Kurul'un kararlarım ermişçe oluşturulmuş, aydınlık, sağlam ve olgun diye yorumlamıştı. Bunun üzerine Perugia Meclisi piskoposluğun her zaman sağlam öğreti olarak onaylamış

olduğu şeylerin, her zaman kabul edilmiş sayılması, hiçbir biçimde bunlardan ayrılınmaması gerektiğini öne sürerek Danışma Kurulu'nun kararını kutsal tanrıbilim üstatları, İngiltere'den William Birader, Almanya'dan Heinrich Birader, Aquitania'dan Arnaldo Birader, eyalet papazları ve Ruhani Meclis üyelerinin imzalan ve Ruhani Meclis üyesi, Fransa Papazı Nicholas Birader, doktora öğrencisi William Bloc Birader, başpapaz ve dört eyalet papazı, Bologna'dan Tommaso Birader, Ermiş Francesco'nun eyaletinden Pietro Birader, Castello'dan Fernando Birader ve Turonia'lı *{ Simon Birader'in mühürleriyle onaylamaktan başka bir şey yapmadı. "Ancak," diye ekledi Abbone, "ertesi yıl papa, Ad conditorem canonum buyruğunu çıkardı; Bergamoİu Bonagrazia Birader, bu kararnamenin tarikatının çıkarlarına aykırı olduğunu öne sürerek papalığa başvurdu; bunun üzerine Papa kararnameyi asılı bulunduğu Avignon'un büyük kilisesinin kapısından indirdi ve birkaç yerini değiştirdi. Ama gerçekte kararnameyi daha da sertleştirmişti; hemen'ardından Bonagrazia Birader'in bir yıl tutuklanması bunun kanıtıdır.

Papalığın sert tutumu konusunda kuşkuya yer yoktu; çünkü aynı yıl Perugia meclisinin tezlerini kesinlikle mahkûm eden o çok ünlü Cum inter nonnullos'u çıkardı."

Bu noktada, Kardinal Bertrando, incelikle Abbone'nin sözünü keserek, 1324'de, işleri karıştırmak ve papalığa sorun çıkarmak için Bavyera'h Ludwig'in, nasıl Sachsenhausen bildirisiyle işe karıştığını, bu bildiride, hiçbir sağlam neden yokken, Perugia'nın tezlerinin benimsendiğinin ("Üstelik," diye vurguladı Bertıando ince bir gülümseyişle, "İmparator'un kendisinin hiç de uygulamadığı bir yoksulluğu böylesine coşkuyla alkışlaması anlaşılır bir şey değildi."), Ludwig'in, Efendimiz Papa'ya karşı çıktığının, onu, inimicus pacis1 diye nitelendirdiğinin, skandallar ve anlaşmazlıkları körükleme eğiliminde olduğunu söylediğinin ve sonunda ondan sapkın, hatta sapkınlığa önayak olan biri diye söz ettiğinin anımsanması gerektiğini söyledi.

1. (Lat.) Barış düşmanı. (Çev.)

387

"Hiç de değil," diye araya girmeye çalıştı Abbone.

"Özde öyleydi," dedi kuru bir sesle Bertrando. Sonra Efendimiz Papa'yı, Quia quarondum buyruğunu çıkarmak ve sonunda Cesena'lı Michele'yi sert bir biçimde huzuruna çağırmak zorunda bırakan şeyin, kesinlikle İmparator'un bu işe yersiz olarak karışması olduğunu ekledi. Michele hasta olduğunu öne sürerek -bundan kimse kuşkulanmıyordu- bağışlanmasını dileyen mektuplar gönderdi ve kendi yerine Giovanni Fidanza Birader'le Perugia'-dan Umile Custodia Birader'i yolladı. Ancak, dedi Kardinal, Perugia'lı Papa yanlıları Papa'ya, Michele Birader'in hastalıktan çok uzak olduğunu, Bavyera'lı Ludwig'le haberleştiğini bildirmişlerdi. Ne olursa olsun, olan olmuştu ve şimdi Michele çok iyi ve dingin görünüyordu ve kendisini Avignon'da bekliyorlardı. Ancak, diye itiraf ediyordu Kardinal, her iki taraftan akıllı adamların şimdi yaptıkları gibi, Michele'nin sonunda Papa'ya ne söyleyeceğini önceden tartmak daha iyiydi; çünkü herkesin amacı, işleri alevlendirmek değil, sevecen bir babayla ona bağlı oğullan arasında var olması için hiçbir neden olmayan ve o zamana değin yalnızca, ister İmparator'la olsun, ister onların vekilleri, Kutsal Ana Kilise'yle hiçbir ilişkileri olmayan çağımızın laik insanlarının karışmasıyla körüklenmiş olan bir anlaşmazlığı kardeşçe çözmekti.

O zaman Abbone söze karıştı ve bir kilise adamı ve kilisenin çok şey borçlu olduğu bir tarikata bağlı bir rahip olmasına karşın (yarım dairenin her iki yanından da bir saygı mırıltısı işitildi), gene de, Baskerville'li William Birader'in daha sonra açıklayacağı birçok nedenden ötürü, İmparator'un bu tür sorunlara yabancı kalması görüşünde olmadığını söyledi. Ama, diye sürdürdü Abbone, görüşmelerin birinci bölümünün, Papa'nın elçileriyle, bu toplantıya katılmakla Papa'nın en bağlı oğullan olduklarını gösteren Ermiş Francesco'nun oğullarının temsilcileri arasında yapılması gene de doğru olacaktı. Bunun

için Michele'yi, ya da onun adına konuşacak her kimse onu, Avignon'da nasıl bir tavır almayı düşündüğünü açıklamaya çağırdı.

Michele, aynı Papa'nın 1322 yılında kendisinden yoksulluk sorunu konusunda kapsamlı bir rapor istemiş olduğu Casale'li Uber-tino'nun o sabah aralarında bulunmasından büyük sevinç ve heyecan duyduğunu söyledi. Ancak Ubertino, herkesin onda gördüp

388

açıklık, bilgi ve tutkulu inançla artık değişmez bir biçimde Fransis-ken tarikatının görüşleri olan görüşlerin başlıca noktalarını en iyi özetleyebilirdi.

Ubertino ayağa kalktı ve daha konuşmaya başlar başlamaz, onun hem vaiz hem de saray mensubu olarak niçin böyle büyük bir heyecan uyandırdığını anladım. Heyecanlı el kol devinimleri, inandırıcı sesi, büyüleyici gülümseyişi, açık seçik ve tutarlı mantığıyla, konuştuğu sürece, dinleyicilerini kendine bağladı. Perugia'-nın öne sürdüğü tezleri destekleyen nedenler üzerinde çok bilimsel bir konuşmaya başladı. Her şeyden önce, İsa'nın ve havarilerinin ikili bir durum içinde olduklarının kabul edilmesi gerekiyordu; çünkü Yeni Ahit kilisesinin önde gelen din adamları olduklarını, bu nedenle de, harcama ve dağıtma yetkisi bakımından, Havarilerin İşleri'nin dördüncü babında yazılı olduğu gibi, yoksullara ve kilise papazlarına verme yetkisine sahiptiler; bunu hiç kimse yadsımıyordu. Ancak, ikinci olarak, İsa ve Havariler, hür türlü dinsel yetkinliğin temeli, bu dünyayı tam anlamıyla küçümseyen bireyler olarak ele alınmalıdırlar. Bu bakımdan, iki türlü sahip olma ortaya konmaktadır; bunlardan biri laik ve dünyasaldır ki, imparatorluk yasaları bunları, "in bonis nostris"1 sözcükleriyle tanımlar; çünkü biz, savunduğumuz ve bizden alındığında da üstünde hak iddia ettiğimiz mallara bizim diyoruz. Bu nedenle, insanın kendi iyeli-ğindeki şeyleri, onları almaya kalkışan birine karşı, imparatorluk yargıcına başvurarak laik ve dünyasal anlamda savunması başka bir şeydir (İsa'yla havarilerinin nesnelere bu anlamda sahip olduklarını öne sürmek sapkınlıktır; çünkü Matta'nın beşinci bapta söylediği gibi, her kim seni dava edip gömleğini almak isterse, üstündeki giysiyi de çıkarıp ona ver. Luka da altıncı bapta farklı bir şey söylemiyor: Burada İsa her türlü yetkeyi ve hükmetmeyi yadsıyor ve havarilerinin de aynı şeyi yapmalarını buyuruyor; sonra Mat-ta'nın yirmi dördüncü babına bakın; burada Petros, Efendimize, onu izlemek için her şeyi bıraktıklarını söyler); ama dünyasal şeylere, ortak kardeşçe iyilik amacıyla, bir başka biçimde de sahip olunabilir; bu biçimde, İsa ve öğrencileri, doğar hakla bazı nesnelere sahiptiler; bu hakka bazılarınca jus poli,2 yani insan tarafına (Lat.) -Mallanınız' (Çev.) 2. (Lat.) Göksel hak (Çev.)

389

dan düzenlenmeksizin, usa uygun olan doğayı destekleyen göksel hak denmektedir; ius fori1 ise, insanların aralarındaki antlaşmadan doğan haktır. Nesnelerin ilk bölünüşünden önce, iyelik bakımından bunların tümü de, şimdi olduğu gibi hiç kimsenin malı sayılmayan ve kim alırsa onun olan nesneler gibiydi ve bir anlamda bütün insanlar için ortaktı; ancak ilk günahtan sonra atalarımız nesnelerin iyeliğini bölüşmeye başladılar; böylece şimdi bildiğimiz anlamda dünyasal sahiplikler başladı. Ama İsa ve Havariler nesnelere birinci anlamda sahiptiler; yalnızca giysileri, ekmek ve balıkları vardı ve Pavlos'un Timoteos'a birinci mektubunda söylediği gibi: yiyeceğimiz ve örtüneceğimiz varsa, onlarla yetineceğiz. Bu nedenle, İsa ve Havarileri bu nesnelerin iyeliğine sahip değildiler, onları kullanıyorlardı; mutlak yoksullukları olduğu gibi kalıyordu. Bu, Papa II. Nicholas tarafından Exiit qui seminat buyruğuyla kabul edilmişti.

Bunun üzerine, karşı taraftan Jean d'Anneaux ayağa kalkarak, Ubertino'nun tutumunun kendisine, hem usa, hem de Kutsal Betik'in doğru yorumuna aykırı göründüğünü söyledi. Çünkü, ekmek ve balık gibi kullanılarak tüketilen mallarda, basit bir kullanım hakkı ya da doğrudan kullanımdan söz edilemez; yalnızca tüketimden söz edilebilir; inananlar, ilkel kilisede sahip oldukları her şeye, Resullerin İşleri'nin ikinci ve üçüncü baplarından çıkarıldığı gibi Hıristiyan olmadan önce sahip oldukları biçimde sahiptiler; Kutsal Ruh'un yeryüzüne inmesinden sonra Havariler'in Ya-hudiye'de çiftlikleri vardı; mal varlığı olmadan yaşama andı, insanın yaşamak için gereksinim duyduğu şeyleri kapsamaz; öte yandan Petros her şeyi bıraktığını söylerken, mal varlığını yadsımış olduğunu söylemek istemiyordu; Âdem nesnelere sahipti; efendisinden para alan uşak kuşkusuz onu ne kullanır, ne de tüketir; Mino-ritlerin her zaman

başvurdukları ve Minorit rahiplerinin işlerine yarayan şeyleri, onların mülkiyetine sahip olmaksızın yalnızca kullandıklarını ortaya koyan Exiit qui seminat'ın sözcükleri, kullanılarak tüketilmeyen şeylerden söz etse gerektir; gerçekten de, eğer Exiit tüketilen şeyleri içine alsaydı, olanaksız bir şeyi desteklemiş

olurdu; doğrudan kullanım, hukuksal mülkiyetten ayırt edilemez;

1. (Ut.) Yersel hak (hukuk) (Çev.)

390

maddesel nesnelere, ona dayanılarak sahip olunan her insanca hak, kralların yasalarında bulunmaktadır; İsa bir ölümlü olarak ana rahmine düştüğü andan başlayarak tüm dünyasal mallara sahip oldu; Tanrı olarak da, Baba'dan her şeyin evrensel denetimini aldı; o giysilerin, yiyeceklerin, haç parasının ve inançlıların sundukları şeylerin sahibiydi; eğer yoksul idiyse, mal varlığı olmadığı için değil, mal varlığının ürünlerini almadığı için yoksuldu; çünkü faiz alınmadıkça bir şeyin yalnızca hukuksal denetimine sahip olmak sahip olanı zengin kılmaz; son olarak Exiit başka şeyler söylemiş olsa bile Roma Papalığı, inanç ve sağtöreye ilişkin her şeyde kendinden önce gelenlerin kararlarını geri alabilir, hatta onlara

>¦*$ers düşen savlar öne sürebilir.

Bu noktada, Kaffa Piskoposu, Jerome Birader, sözcüklerinin uzlaşımcı görünmesine çalışmasına karşın sakalı öfkeden titreyerek hışımla ayağa kalktı. Bana oldukça karışık gelen kanıtlar öne sürmeye başladı.

"Kutsal Pedere ve kendime söyleyeceklerimi, kendisinin doğrulamasına sunuyorum; çünkü Ioannes'in İsa'nın vekili olduğuna gerçekten inanıyorum; bu itirafımdan ötürü de Araplar tarafından yakalandım.

Sözlerime, bir gün rahipler arasında, Melchizedek'in babasının kim olduğu konusunda çıkan tartışmada

- büyük bir bilginin anlattığı olaya değinerek başlayacağım. O zaman kendisine bu konuda soru sorulan Copes Birader başını salladı ve dedi ki: 'Yazıklar olsun sana Copes, çünkü sen yalnızca Tanrı'nın aramanı buyurmadığı şeyleri arıyorsun ve O'nun buyurduğu şeyleri savsaklıyorsun.' İşte, verdiğim örnekten kolayca çıkarsana-bileceği gibi, İsa ve Kutsal Bakire ve Havariler'in ne kişisel olarak ne de ortaklaşa hiçbir şeyleri olmadığı öylesine açıktır ki, İsa'nın ,aym zamanda hem insan hem de Tanrı olmasını anlamak bundan daha az açık seçiktir; ama gene de, birincisinin doğruluğunu yadsıyan bir kimsenin ikincisini de yadsıması gerektiği açık görünüyor bana!"

Bunları üstünlük kazanmışçasına söyledi; William'in gözlerini gökyüzüne kaldırdığını gördüm. Sanırım Jerome'un tasımını oldukça kusurlu bulmuştu; ona hak vermemezlik edemem, ama Jean de Baune'un öfkeli ve aykırı savı bana daha da yanlış göründü; İsa'nın yoksulluğuna ilişkin her şeyi öne süren bir kimsenin gözle görüleni (ya da görülmeyeni) doğruladığım, oysa İsa'mn hem in-391

san hem Tanrı oluşunun ancak inançla tanımlanabileceğini, bu nedenle de bu iki önermenin birbiriyle karşılaştırılamayacağını söyledi.

Jerome yanıtında, kendisine karşı çıkan adamdan daha da sertti: "Yok, hayır sevgili Birader," dedi.

"Bence tam tersi doğru; çünkü tüm Kutsal Betikler, İsa'nın yiyip içen bir insan olduğunu ve çok açık seçik muziceleriyle onun aynı zamanda Tanrı olduğunu açıklıyorlar; bütün bunlar apaçık gözler önündedir."

"Büyücüler ve kâhinler de mucizeler yaratırlar," dedi Baune de kendini beğenmişçesine.

"Doğru," diye yanıtladı Jerome, "ama büyü sanatıyla yaparlar bunu. İsa'nın mucizelerini büyü sanatıyla gerçekleştirilen mucizelerle bir mi tutmak istiyorsunuz?" Topluluk böyle bir şeyi düşünemeyeceğini hoşgörüyle mırıldandı. "Ve son olarak," diye sürdürdü Jerome, artık zafere yakın olduğunu duyarak,

"Poggetto Kardinali hazretleri, İsa'nın yoksulluğuna inanmayı sapkınlık mı saymak istiyorlar - bu önerme ki, oğulları Fas'tan Hindistan'a giderek vaaz vermiş, kan dökmüş olan Fransisken tarikatı gibi bir tarikatın Ku-ral'ının temelini oluşturur?"

"Pietro Ispano'nun kutsal ruhu," diye mırıldandı William, "bizi sen koru."

"Çok sevgili Birader," diye bağırdı o zaman Belbena, öne doğru bir adım atarak, "dilerseniz, biraderlerinizin kanından söz edin, ama aynı borcun öteki tarikatların dindar kişilerince de ödendiğini unutmayın..."

"Kardinal hazretlerine saygım sonsuzdur," diye bağırdı Jerome, "ama hiçbir Dominiken kâfirlerle savaşırken ölmemiştir; oysa yalnızca benim zamanımda dokuz Minorit şehit edildi!"

O zaman, Alborea'nın Dominiken piskoposu yüzü kıpkırmızı ayağa kalktı: "Öyleyse, Minoritler Tartaria'ya gelmeden önce, Papa Innocenzo'nun oraya üç Dominiken gönderdiğini kanıtlayabilirim!"

"A, öyle mi?" diye Jerome katıla katıla güldü. "Ben Minoritle-rin seksen yıldır Tartaria'da olduklarını, ülkenin her yerinde kırk kiliseleri bulunduğunu, Dominikenlerinse kıyıda yalnızca beş kiliseleri, topu topu da on beş rahipleri olduğunu biliyorum. Bu da sorunu çözer!"

392

"Hiçbir sorunu çözmez," diye bağırdı Alborea Piskoposu, "çünkü tıpkı kancıkların encik doğurması gibi, Pinzochero'lar üreten bu Minoritler her şeye sahip çıkıyorlar; şehitlerini öve öve bitiremiyorlar, ama tüm öteki dindarlar gibi güzel kiliseleri, giysileri var; tüm öteki dindarlar gibi mal alıp satıyorlar!"

"Hayır, efendim, hayır," diye onun sözünü kesti Jerome, "kendi adlarını alıp satmıyorlar onlar; papalığın vekilharçları aracılığıyla alıp satıyorlar; vekilharçların malları var, Minoritlerse yalnızca kullanıyorlar."

"Öyle mi?" dedi piskopos bıyık altından gülerek. "Peki, sen kaç kez araya vekilharçlar girmeden mal alıp sattın? Bazı çiftlikle-^ re ait öyle öyküler biliyorum ki!"

'« "Eğer öyle yapmışsam, yanlış davranmışım," diye çabuk çabuk onun sözünü kesti Jerome, "aldığımı tarikata devretmemek benim adıma bir güçsüzlük olmuş

olabilir!"

"Saygıdeğer Biraderler," diye söze karıştı Abbone o zaman, "bizim sorunumuz Minoritlerin yoksul olup olmadıkları değil, Efendimizin yoksul olup olmadığı..."

"Tanrım," diye yeniden sesini yükseltti Jerome, "bu konuda bıçak gibi keskin bir kanıtım var..."

"Ermiş Francesco, oğullarını koru..." dedi William, pek de iharimaksızın.

"Kanıt şu," diye sürdürdü Jerome, "ermiş pederlerin öğretisini bizden daha yakından bilen Doğulularla Yunanlılar, İsa'nın yoksulluğuna kesinlikle inanıyorlar. Eğer bu sapkınlıklar ve ayrılıkçılar açık bir gerçeği böyle açıkça destekliyorlarsa, bizler onu yadsıyarak onlardan daha sapkın ve ayrılıkçı mı olmak istiyoruz? Bu Doğulular, içimizden bazılarının bu gerçeğe karşıt görüş öne sürdüğümüzü işitselerdi, onları taşa tutarlardı."

"Sen ne söylüyorsun?" diye alay etti Alborea piskoposu. "Bunun tam tersini söyleyen Dominikenleri niçin taşa tutmuyorlar öyleyse?"

"Dominikenleri mi? Orada kimse onları görmemiş ki!"

Alborea Piskoposu, yüzü mosmor, Jerome denen bu rahibin belki ancak on beş yıl Yunanistan'da kaldığını, oysa kendisinin çocukluğundan beri orada bulunduğunu söyledi. Jerome, Dominiken Alborea'nın Yunanistan'da bulunmuş olabileceğini, ama pis-393

koposlarrn güzel saraylarında lüks bir yaşam sürdüğünü, oysa bir Fransisken olan kendisinin orada on beş değil, yirmi iki yıl kaldığını ve Konstantinopolis'te İmparator'un huzurunda vaaz verdiğini söyleyerek yanıtladı onu. Bunun üzerine, Alborea, elinde koz kalmayınca, onu Minoritlerden ayıran boşluğu aşmaya çalışarak yüksek sesle, burada yineleme yürekliliğini bulamayacağım sözcüklerle, Kaffa Piskoposu'nun sakalını yolacağını ve erkekliğine kuşku düşürerek o sakab kırbaç gibi kullanıp göze göz dişe diş

yasasına göre onu cezalandıracağını söyledi.

Öteki Minoritler rahip kardeşlerini savunmak için koşup bir barikat oluşturdular; Avignon' lular Dominikene yardım eli uzatmayı yararlı buldular ve (Tanrım, oğullarının en iyilerine sen acı!) ardından Başrahip'le kardinalin boş yere yatıştırmaya çalıştıkları bir kahkaha koptu. Bunu izleyen kargaşalıkta Minoritler ve Domi-nikenler birbirlerine çok ağır şeyler söylediler; sanki her biri Araplara karşı savaşan bir Hıristiyanmış gibi. Yerlerinde kalanlar, yalnızca, bir yanda William, öte yanda Bernardo Gui'ydi.

William üzgün, Bernardo ise neşeli görünüyordu; sorgucunun dudağını kıvıran belli belirsiz gülümsemeye neşe denebilirse.

Alborea Kaffa Piskoposu'nun sakalını çekiştirirken, "İsa'nın yoksulluğunu ortaya koymak ya da yadsımak için öne sürülecek daha iyi bir kanıt yok mu?" diye sordum üstadıma.

"Ama her iki savı da doğrulayabilirsin, sevgili Adso," dedi William, "gene de hiçbir zaman İncil'e'dayanarak İsa'nın giydiği, sonra da eskiyince belki de kaldırıp attığı gömleği malı sayıp saymadığını, sayıyorsa ne dereceye kadar saydığını kanıtlayamazsın. Hem ona bakarsam, Aquino'lu Tommaso'nun mal varlığı öğretisi biz Minoritlerinkinden daha da gözüpektir. Biz diyoruz ki: Hiçbir şeye sahip değiliz, her şeyi kullanıyoruz. O diyordu ki: Kendinizi malik sayın, ama sahip olduğunuz şeylerden yoksun olan biri varsa, ona da kullandırın; bunu iyilik olsun diye değil, görev olarak yapın. Ama sorun İsa'nın yoksul olup olmadığı değil; kilisenin yoksul olmasının gerekip gerekmediği. Yoksulluk bir saraya sahip olup olmamak da değil; daha çok dünyasal sorunlarda yargı yetkisini elde tutmak ya da yadsımak."

"Öyleyse," dedim, "İmparator'un, Minoritlerin yoksulluk konusunda söylediklerini böylesine tutmasının nedeni bu."

394

"Tastamam. Minoritler, Papa'ya karşı İmparator'un oyununu oynuyorlar. Ama Marsilio ve ben bunu iki yanlı bir oyun olarak görüyor, imparatorluğun bizim görüşümüzü desteklemesini ve bizim insancıl yönetim fikrimize yardımcı olmasmı istiyoruz."

"Sizden konuşmanız istenince bunu söyleyecek misiniz?"

"Söylersem görevimi yerine getirmiş olurum; görevim imparatorluk tanrıbilimcilerinin düşüncelerini ortaya koymaktı. Ama söylersem görevimi başaramamış olurum; çünkü Avignon'da ikinci bir toplantı yapılmasını kolaylaştırmam gerekiyor; oysa Ioannes'in bunları söylemek için benim oraya gitmeme razı olacağını sanmıyorum."

"Yani?"

"Yani iki karşıt güç arasında sıkışıp kaldım, hangi çuvaldan ot yiyeceğim bilmeyen bir eşek gibi. Sorun şu ki, daha zamanı gelmedi. Marsilio olanaksız bir dönüşüm için saçmalayıp duruyor, ama Ludwig, öncüllerinden daha iyi değil; şimdilik yalnızca Ioan-nes gibi bir sefile karşı biricik kale olarak kalsa da.

Belki de konuşmak zorunda kalacağım; eğer o zamana dek birbirlerini öldür-mezlerse. Neyse Adso, bunların hepsini yaz; bugün olanlardan hiç olmazsa bir iz kalsın." - "YaMichele?"

"Korkarım boşuna zaman yitiriyor. Kardinal, Papa'nın bir arabuluculuk istemediğini biliyor; Bernardo Gui toplantının başarısızlığa uğrayacağını biliyor; Michele ise ne olursa olsun Avignon'a gideceğini biliyor; çünkü tarikatın Papa'yla tüm bağlarını koparmasını istemiyor. Böylece yaşamını tehlikeye atıyor."

Biz böyle konuşurken - doğrusu birbirimizin sesini nasıl işite-bildiğimizi bilmiyorum- kavga doruğuna

ulaştı. Bernardo Gui'nin bir işareti üzerine okçular iki safın yumruk yumruğa gelmesini önlemek için araya girdiler. Ama bir kalenin duvarlarının iki yanındaki kuşatanlarla kuşatılanlar birbirlerine aşağılayıcı sözler ve itirazlar yağdırıyorlardı; benim ülkemde bir tartışma sırasında olduğu gibi sırayla değil, Akdeniz usulünce, tıpkı kudurmuş bir denizin dalgaları gibi, birbirinin üstünden aşarak söylenen bu sözleri, kimin ağzından çıktığım artık ayırdedemediğim için buraya rastge-le yazıyorum.

"İncil'de İsa'nın bir para kesesi olduğu yazılı!"

395

i "Kes sesini! Siz o kesenin resmini haçların üstüne bile çiziyorsunuz! Efendimizin Kudüs'e girdikten sonra, her gece Betanya'ya dönüşüne ne diyorsun peki?"

"Efendimiz Betanya'ya gidip orada yatmak istediyse, sen kim oluyorsun da, onun kararını eleştiriyorsun?"

"Hayır, ihtiyar keçi, Efendimiz Betanya'ya dönüyordu; çünkü Kudüs'te bir hana ödeyecek parası yoktu!"

"Bonagrazia, keçi sensin! Efendimiz Kudüs'te ne yiyordu peki?"

"Ölmemek için efendisinin elinden yulaf yiyen bir at, o yulafların iyeliğine mi sahip sence?"

"Görüyor musun? İsa'yı ata benzetiyorsun..."

"İsa'yı, senin sarayında mevkileri parayla alıp satan bir din adamına benzeten sensin asıl, seni gübre çuvalı seni!"

"Öyle mi? Papalık sizin mallarınızı korumak için kaç davayla uğraşmak zorunda kaldı?"

"Kilisenin mallan, bizim değil: Biz onları kullanıyorduk yalnız! "

"Yiyip içmek için; kendinize altın heykellerle donatılmış güzel kiliseler yapmak için kullanıyordunuz; sizi ikiyüzlüler sizi, sizi ağırtılmış mezarlar sizi, sizi günah çukurları sizi! Kusursuz yaşamın ilkesi yoksulluk değil, iyiliktir; bunu çok iyi biliyorsunuz!"

"Bunu söyleyen sizin o obur Tommaso'nuz!"

"Ayağını denk al, zındık! Senin obur dediğin adam, kutsal Roma kilisesinin bir ermişidir!"

"Ermişlik kim, o kim! Ioannes Fransiskenleri aşağılamak için ermişlik mertebesine yükseltti onu! Sizin Papa'mz kimseyi ermiş yapamaz; çünkü o bir sapkındır! Dahası, sapkınların önderi!"

"Bunu daha önce de duyduk! Sachsenhausen'de o Bavyera'lı kuklanın yaptığı açıklamayı hazırlayan da sizin Ubertino'nuz!"

"Sözlerine dikkat et, domuz, Babil orospusunun oğlu, öteki orospuların da! O yıl Ubertino'nun İmparator'un yanında olmadığını biliyorsun; Avignon'da, Kardinal Orsini'nin hizmetindeydi; Papa da onu elçi olarak Aragon'a gönderiyordu!"

"Biliyorum, biliyorum, kardinalin sofrasında yoksulluk andı içiyordu; şimdi yarımadanın en zengin manastırında yaptığı gibi! Ubertino, madem orada değildin, yazdıklarım kullanmayı Lud-396

wig'e kim salık verdi?"

"Ludwig yazdıklarımı okuyorsa suç benim mi? Senin gibi cahilin yazdıklarını okuyacak değildi ya!"

"Ben mi cahilim? Sizin kızlarla konuşan Francesco'nuz okumuş muydu?"

"Günaha giriyorsun!"

"Günaha giren sensin, fıçı papazı!"

; "Ben böyle bir şey yapmadım, bunu sen de biliyorsun!!!" ", "Evet, yaptın, sen ve rahip kardeşlerin; Montefalco'lu Chiara'nın yatağına girdiğin zaman!"

"Tanrı belânı versin! Ben o zaman sorgucuydum; Chiara bir ermiş olarak ruhunu çoktan teslim etmişti..."

"Chiara çevresine ermişlik kokusu yayıyordu, ama sen rahibelere sabah duasını okurken başka bir koku kokluyordun!"

"Devam et, devam et, Tanrı'nm gazabına uğrayacaksın; sen de, o Ostrogot Eckhart'la, Branucerton dediğiniz o İngiliz karabü-yücüsü gibi iki sapkını bağrına basan efendin de!"

"Saygıdeğer Biraderler, saygıdeğer Biraderler!" diye bağırı-yorlardı Kardinal Bertrando'yla Başrahip.

397

Beşinci Gün SABAH

Severinus William'a tuhaf bir hitaptan söz ediyor; William ise elçilere tuhaf bir yönetim kavramından söz ediyor.

Ağız kavgası daha hızını yitirmeden kapıda nöbet tutan çömezlerden biri içeri girdi; fırtınanın yerle bir ettiği bir tarladan geçen biri gibi, o kargaşanın içinden geçerek William'in yanına geldi; Severinus'un ivedilikle kendisiyle konuşmak istediğini fısıldadı ona. Bağrışmalardan ve gürültülerden içeride ne olup bittiğini anlamaya çalışan meraklı rahiplerin doluştukları ön şahından çıktık. Birinci sırada, Alessandria'lı Aymaro'yu gördük; her zamanki gibi evrenin aptallığına acıma duyduğunu belirten alaycı bir gülüşle karşıladı bizi: "Dilenci tarikatları çıkalı Hıristiyanlık kesinlikle daha erdemli oldu," dedi.

William onu kabaca iterek bir köşede bizi bekleyen Severi-. nus'a yöneldi. Severinus kaygılıydı; bizimle özel olarak konuşmak istiyordu, ama o karışıklıkta sakin bir yer bulmak olanaksızdı. Açık havaya çıkmak istedik, ama to'plantı salonunun eşiğinden Ce-sena'lı Michele bakıyor, William'i toplantıya geri çağırıyordu; çünkü, diyordu, kavga yatışmaya başlamıştı ve sıradaki konuşmalar sürdürülecekti.

İki ot çuvalı arasında kalan William, Severinus'tan konuşmasını istedi; sesini oradakilere duyurmamaya çalışmıştı.

"Berengar'ın hamama gitmeden önce hastaneye gitmiş olduğu kesin," dedi.

"Ne biliyorsun?" Bizim başbaşa verip konuşmamızdan meraka kapılan birkaç rahip yanımıza yaklaşıyordu. Severinus çevresine bakınarak sesini daha da alçaktı.

"Sen bana, o adamın... yanında bir şey olmalı demiştin... Tamam, laboratuvarda bir şey buldum; öteki kitapların araşma karışı i

mış... benim olmayan bir kitap, tuhaf bir kitap..."

"O kitap olmalı," dedi William, büyük bir sevinçle, "hemen bana getir onu."

"Getiremem," dedi Severinus, "sonra açıklarım sana; bir şey keşfettim... ilginç bir şey keşfettim sanıyorum... Sen gelmelisin, ki-tabrsana göstermeliyim... sakmımlı davranmalıyız..." Sustu. Her zamanki gibi sessizce Jorge'nin neredeyse ansızın yanımızda belirdiğini farkettik. Ellerini, burada dolaşmaya alışık olmadığı için, nereye gittiğini anlamak istercesine öne uzatmıştı. Normal bir insan Severinus'un fısıltısını duyamazdı; ama Jorge'nin kulağının bütün körlerde olduğu gibi çok keskin olduğunu bir süredir biliyorduk.

Yaşlı adam hiçbir şey işitmemiş gibi görünüyordu. Tersine, bizim yönümüzden bambaşka bir yöne doğru yürümeye koyuldu; rahiplerden birinin omzuna dokundu ve bir şey sordu. O da usulca kolundan tutup onu dışarı çıkardı. Tam o sırada Michele yeniden belirdi: William'dan içeri girmesini rica etti; üstadım kararını verdi: "Lütfen," dedi Severinus'a, "hemen geldiğin yere dön. Kapıyı içeriden kilitle ve beni bekle. Sen de Jorge'yi izle," dedi bana. "Bir şey işitmiş olsa bile, hastaneye gideceğini sanmıyorum. Ne olursa olsun, nereye gittiğini öğrenip bana bildir."

Yeniden salona doğru yürüdü ve Jorge'yi izlemek için kaynaşan kalabalığın arasından kendine yol açmakta olan Aymaro'yu farketti (ben de farkettim). Burada William bir sakınımsızlık etti; çünkü bu kez yüksek sesle, ön nefın bir ucundan bir ucuna seslenerek, daha şimdiden dış kapının eşiğine varmış olan Severinus'a, "Dikkat et, hiç kimsenin... o kâğıtların... geldikleri yere geri dönmesine izin verme!" dedi.

Tam Jorge'yi izlemeye koyulacağım sırada, dış kapının pervazına dayanmış kilerciyi gördüm; William'in sözlerini işitmiş, yüzü korkuyla kasılmış, bir üstadıma, bir şifalı otlar uzmanına bakıyordu. Severinus'un kapıdan çıkmakta olduğunu farketti ve ardından gitti. Ben eşikte durmuş, daha şimdiden sisin yutmakta olduğu Jorge'yi gözden kaçırmaktan korkuyordum; ama öteki ikisi de tam ters yönde, pus içinde gözden siliniyorlardı. Ne yapmam gerektiğini hemen hesapladım. Bana kör adamı izlemem buyurulmuştu; çünkü onun hastaneye gitmesinden korkuluyordu. Oysa o, kendisine eşlik eden kimseyle bfrlikte başka bir doğrultu-398

399

ya yönelmişti; çünkü avludan geçip kiliseye ya da Aedificum'a doğru gidiyordu. Oysa kilercinin bitki uzmanım izlediğine kuşku yoktu: William laboratuvarda olup bitenlerle ilgileniyordu; kendi kendime başka şeylerin yanı sıra, Aymaro'nun nereye gitmiş olabileceğini soruyordum; eğer bizimkinden bambaşka nedenlerle dışarı çıkmamışsa.

Araya belli bir uzaklık koyduğum için kilerciyi gözden kaçır-mıyordum; adımlarını yavaşlatmıştı; çünkü onu izlediğimin farkına varmıştı. Arkasındaki gölgenin ben olduğuma emin olamıyordu, ben de izlediğim gölgenin o olduğundan emin değildim; ama ben nasıl izlediğim kişinin o olduğundan kuşku duymuyorsam, o da kendisini izleyenin ben olduğumdan kuşku duymuyordu.

Onu beni denetlemeye zorlayarak, Severinus'a çok yaklaşmasını önledim. Böylece hastanenin kapısı sisin içinden belirdiği zaman çoktan kilitlenmişti. Severinus içeri girmişti, Tanrı'ya şükürler olsun. Kilerci bir kez daha dönüp bana baktı; tıpkı meyve bahçesindeki ağaçlardan biri gibi hiç kımıldamadan duruyordum; sonra bir karara varmış gibi göründü ve mutfağa yöneldi. Görevimin üstesinden gelmişim gibi geldi bana; Severinus aklı başında bir adamdı; sakınımlı davranarak kapıyı hiç kimseye açmayacaktı. Başka yapacağım bir şey kalmamıştı. Her şeyden önce toplantı salonunda olanları görmek için meraktan ölüyordum. Bu yüzden gidip bakmaya karar verdim. Belki de iyi etmedim; biraz daha kalıp beklemeliydim; böylece birçok başka lüzücü olayı önleyebilirdik. Ama bunu şimdi biliyorum; o zaman bilmiyordum.

Yeniden içeri girerken, az kalsm bir suç ortağı gibi gülümseyen Benno'yla çarpışıyordum: "Severinus Berengar'm bıraktığı bir şey buldu, değil mi?"

"Sen ne biliyorsun?" diye yanıtladım kabaca; biraz duyduğum öfkeden, biraz da şimdi kötü bir anlama bürünmüş olan körpe, neredeyse çocuksu yüzünden ötürü yaşıtımmış gibi davranıyordum ona.

"Ben aptal değilim," diye yanıtladı Benno. "Severinus koşa koşa gelip William'a bir şey söyledi; sen de

kimse onu izlemesin diye gözlüyorsun..."

"Sen bizi fazla gözlüyorsun; Severinus'u da," dedim öfkeyle.

"Ben mi? Elbette gözlüyorum sizi. Önceki günden beri gözü-

400

mü ne hamamdan ayırıyorum, ne de hastaneden. Girebilseydim, çoktan girmiş olurdum oraya.

Berengar'm kitaplıkta ne bulduğunu öğrenmek için metne bir göz atardım."

"Hakkın olmadan çok şey bilmek istiyorsun!"

"Ben bir araştırmacıyım, bilmeye hakkım var; dünyanın öbür ucundan kalkıp kitaplığı tanımaya geldim; oysa kitaplık, içinde kötü şeyler varmış gibi hep kapalı duruyor, bense..."

"Bırak beni," dedim sertçe.

"Bırakıyorum; öğrenmek istediğimi söyledin bana."

"Ben mi?"

"İnsan susarak da bir şey söyleyebilir." *i( "Sana hastaneye girmemeni salık veririm," dedim ona.

"Girmiyorum, girmiyorum, heyecanlanma. Ama hiç kimse dışarıdan bakmama engel olamaz."

Artık onu dinlemeyip içeri girdim. Her işe burnunu sokan bu adam bana büyük bir tehlike gibi görünmüyordu. Yeniden Willi-am'ın yanına yaklaşıp olanları kısaca anlattım. Onaylarcasına başını salladı; sonra bana susmamı işaret etti. Karışıklık yatışmaktay-:- di. İki tarafın temsilcileri birbirlerine barış öpücüğü vermeye başlamışlardı bile. Alborea Minoritlerin inancını övüyor, Jerome Ha-variler'in iyilikseverliğini göklere çıkarıyor, herkes artık için için kaynamayan bir kilise umudunu dile getiriyordu.

Kimileri bir grubun gücünü, kimileri başka bir grubun ılımlılığını övüyor, tümü de adalet istiyor ve sağduyu salık veriyorlardı. Bu denli çok insanın böylesine içtenlikle, tanrıbilimcilerin ve kardinallerin erdeminin yengi kazanmasıyla ilgilendiklerini hiç görmemiştim.

Ama şimdi Poggetto'lu Bertrando, William'i, imparatorluk tanrıbilimcilerinin tezlerini dile getirmeye çağırıyordu. William gönülsüzce ayağa kalktı; bir yandan toplantının hiçbir yararı olmadığının bilincine varıyor, bir yandan da bir an önce oradan çıkıp gitmek istiyordu; gizemli kitap şimdi toplantının sonuçlarından daha çok ilgilendiriyordu onu. Ama görevinden kaçamadığı açıktı.

O zaman, belki her zamankinden ve gereğinden çok "hmm"-larla, "şey"lerle konuşmaya başladı, söylemek üzere olduğu şeyler konusunda kesinlikle kararsız olduğunu anlatmak istercesine, kendisinden önce konuşmuş olanların görüş açılarını çok iyi anladığını vurgulayarak; öte yandan, başkalarının imparatorluk tannbilim-Gülün Adı

401/26

çilerinin "öğretisi" dedikleri şeyin artık bir inanç gerçeği olarak, kendini zorla kabul ettirmek iddiasında olmayan bazı dağınık gözlemlerden başka bir şey olmadığını söyleyerek sözlerine başladı.

Daha sonra Yaratılış'in daha henüz papazlardan ve kraldan söz edilmeyen ilk sayfalarından başlayarak, Tanrı'mn, oğullarının soyunu yaratırken gösterdiği sonsuz iyiliğin, onların tümünü de ayrım gözetmeksizin sevmesinin ışığı altında, Efendimizin Adem'e ve onun soyundan gelenlere, kutsal yasalara boyun eğmek koşuluyla, bu dünyadaki nesneler üzerinde yetki verdiğini de düşünerek, dünyasal nesneler üstünde halkın yasa koyucu ve yasanın ilk etkin nedeni olması düşüncesinin Efendimize yabancı olmadığından kuşkulanmamak gerektiğini söyledi. "Halk" deyimiyle tüm yurttaşları

anlamanın yerinde olacağını; ancak yurttaşlar arasında çocukları, aptalları, kötü yaşam sürenleri ve kadınları da saymak gerekliğinden, halkın, iyi yurttaşları oluşturan kişiler olarak, uygun bir tanımına varılabileceğini söyledi; bununla birlikte bu bölüme kimlerin gireceğini o an için açıklamayı uygun bulmadı.

Öksürdü; o gün havanın çok nemli olduğunu söyleyerek hazır bulunanlardan özür diledi ve halkın istediğini ortaya koyabilmesinin genel seçimle oluşmuş bir kurulla sağlanabileceği varsayımını ortaya attı. Böyle bir kurulun yasayı yorumlaması, değiştirmesi ya da askıya almasının kendisine anlamlı göründüğünü; çünkü yasayı yapan tek bir kişi olursa, bilgisizlikten ya da kötülükten, kötü bir yasa yapabileceğini söyledi ve yakın g'eçmişte böyle durumlar olduğunu hazır bulunanlara anımsatmaya gerek olmadığını ekledi. William'in ilk sözlerinden oldukça şaşırmış olan hazır bulunanların ellerinde olmaksızın bu son sözlere katıldıklarını, çünkü herkesin açıkça başka bir şeyi düşündüğünü ve düşündüğü kişinin en kötü kişi olduğuna inandığını farkettim.

Şimdi, diye sürdürdü William, mademki tek bir kişinin yasaları kötü yapma olasılığı vardır, birçok insanın yapması daha iyi olmayacak mıdır? Doğal olarak, laik işleri düzenleyen dünyasal yasalardan söz ettiğini vurguladı. Tanrı Âdem'e iyilik ve kötülük ağacından meyve yememesini söylemişti; bu kutsal yasaydı, ama sonra ona nesnelere ad koyma yetkisi vermiş, hatta onu yüreklendirmiş ve yeryüzündeki uyruğunu bu konuda özgür bırakmıştı. Gerçekten de günümüzde bazı kimseler nomina sunt consequentia re-402

rum1 diyorlarsa da, Yaratılış kitabı bu noktada çok açıktır. Tanrı onlara ne ad vereceğini görmek için tüm hayvanları Âdem'in yanına getirdi ve Âdem her canlı yaratığı nasıl çağırdıysa onun adı o oldu.

Kuşkusuz ilk insanoğlu, kendi Âdemce dilinde her nesneye ve her hayvana yapısına uygun bir ad verecek ölçüde zekiyse de, kendi görüşünce o hayvanın yapısına en uygun düşecek adı tasarlamakta bir tür egemenlik hakkını kullanıyordu gene de. Çünkü gerçekten de insanların kavramları belirtmek için koydukları adların birbirinden değişik oldukları, ancak nesnelerin tümü için aynı olan şeyin yalnızca nesnelerin imleri olan kavramlar olduğu bugün bilinmektedir. Böylece hiç kuşkusuz nomen2 sözcüğü, nomos, yani yasa sözcüğünden gelmektedir, çünkü nomina2, insanlar tarafından adplacitıım, başka bir deyişle, özgürce ve toplu bir anlaşmayla verilir.

Dinleyiciler bu bilimsel açıklamayı tartışma konusu yapmaya kalkışmadılar. Bu nedenle, diye sonuç çıkardı William, bu dünyadaki nesneler, yani kentlere ve krallıklara ilişkin nesneler hakkında yasa koymanın, kilise hiyerarşisinin vazgeçilmez ayrıcalığı olan, kutsal sözün gözetim ve yönetimiyle hiçbir ilgisi olmadığı açıkça görülüyor. Gerçekten de, dedi William, kâfirler kutsal sözü kendi- leri için yorumlayacak böyle bir yetkili makamdan yoksun oldukları için mutsuzdurlar (herkes kâfirlere acıdı).

Ama bundan ötürü, kâfirlerin hükümetler, krallar, imparatorlar ya da sultanlar, halifeler ya da dilediğiniz gibi adlandırabileceğiniz kimseler aracılığıyla yasalar yapmak ve işlerini yönetmek eğiliminde olmadıklarını söyleyebilir miyiz? Ve birçok Roma imparatorunun, örneğin Traia-nus'un, dünyasal erklerini akıllıca kullanmış oldukları yadsınabilir mi? Peki, bu putatapanlara ve kafirlere yasa yapmak ve siyasal topluluklar halinde yaşamak için doğal yetiyi kim verdi? Var olmamaları gereken (ya da ille var olmaları gerekmeyen, bu önermenin niteliğinin yadsımasını nasıl anlıyorsanız) yalancı tanrıları mı yoksa? Kuşkusuz hayır. Bu yeti onlara ancak yığınların Tanrısı, Babamız, Efendimiz İsa Mesih tarafından verilmiş olabilir... Politik sorunlar üstünde yargı yürütme yetkisini, Roma Papa-1. (Lat.) Adlar nesnelerin sonucudur. (Çev.) 2. (Lat.) Ad. (Çev.) 3. Nomen'ia çoğulu: adlar. (Çev.) 403

lığı'nın yetkesini yadsıyan ve Hıristiyan halkın, kutsal, tatlı ve korkunç gizemlerini dile getirmeyenlere de bağışlayan tanrısal iyiliğin olağanüstü kanıtıdır bu! Dünyasal egemenliğin ve laik yasamanın, kilise ve İsa Mesih'in yasasıyla hiçbir ilgisi olmadığını ve bunların kutsal dinimizin ortaya çıkışından önce bile kilisenin her türlü doğrulamasının ötesinde, Tanrı tarafından buyurulduğunu bundan daha güzel ne gösterebilir?

Yeniden öksürdü; ama bu kez öksüren yalnız o değildi. Hazır bulunanların çoğu sıralarında

kıpırdanıyorlar, boğazlarını temizliyorlardı. Kardinalin dilini dudaklarının üstünde gezdirerek, William'a sadede gelmesi için sabırsız, ama nazik bir el devinimi yaptığını gördüm. O zaman William, şimdi herkese, onlara katılmayanlara bile, o tartışılmaz yargı yürütmenin belki de hoş olmayan sonuçlan gibi görünen sonuçları öne sürdü. William çıkardığı sonuçların İsa'nın ortaya koyduğu örnek tarafından desteklendiğini, çünkü İsa'nın dünyaya buyurmak için değil, dünyanın içinde bulunduğu koşullara, en azından Caesar'in yasalarına boyun eğmek için geldiğini söyledi. O, Havariler'in buyurma yetkisine ve iyeliğe sahip olmalarını istememişti; bu nedenle de, Havariler'i izleyenlerin, her türlü dünyasal ya da zorlayıcı güçten arınmaları akıllıca bir şey gibi görünüyordu. Eğer Papa, piskoposlar ve papazlar, prensin dünyasal ve zorlayıcı erkine bağlı olmasalardı, prensin yetkesi yadsınmış olurdu; onunla birlikte, daha önce belirtildiği gibi, Tanrı buyruğu olan bir düzen de yadsınmış olurdu. Kuşkusuz bazı çok incelikli durumların düşünülmesi gerekir -dedi William- sapkınların durumu gibi; bunların sapkınlıklarını yalnızca gerçeğin bekçisi olan kilise açıklayabilir; ancak bu konuda yalnızca laik makamlar işlem yapabilir. Kilise sapkınları saptadığı zaman, bunları kuşkusuz yurttaşlarının durumundan kendisine doğru olarak bilgi verilmesi gereken prense bildirmelidir. Ama prens bir sapkına ne yapacaktır?

Kendisine emanet edilmemiş olan gerçek adına onu mahkûm mu edecektir? Prens, onu eğer davranışı topluluk yaşamına zarar verirse suçlayabilir, suçlamalıdır da; yani eğer sapkın, sapkınlığını, bu sapkınlığı paylaşmayanları öldürerek ya da onları engelleyerek doğrularsa. Ama o noktada prensin erki sona erer, çünkü şu yeryüzünde hiç kimse İncil'in ilkelerine uymaya işkenceyle zorlanamaz; her birimizin kullanımı konusunda öte

404

dünyada yargılanacağı özgürce davranma isteği ne olur sonra? Kilise, sapkını inançlılar topluluğunun dışına çıktığı konusunda uya-rabilir; uyarmalıdır da; ama onu yeryüzünde yargılayamaz ve onu isteğine aykırı davranmaya zorlayamaz. Eğer İsa, din adamlarının zorlayıcı gücü elde etmelerini istemiş olsaydı, Musa'mn eski yasasıyla yaptığı gibi kesin ilkeler koyardı. Bunu yapmadı. Demek ki bunu istemedi.

Yoksa, onun bunu istediği, ama Söz'ü yaydığı üç yıl boyunca bunu söylemek için zaman ya da yetenekten yoksun olduğu görüşü mü öne sürülmek isteniyor? İsa'nm bunu istemediği doğruydu; çünkü eğer istemiş olsaydı, o zaman Papa kendi istemini krala zorla kabul ettirebilirdi; Hıristiyanlık da artık özgürlük ya-sası değil, katlanılmaz bir kölelik olurdu.

»¦*)( Bütün bunlar, diye ekledi William, neşeli bir yüzle, Papa'nm yetkilerinin sınırlandırılması değil, tersine onun görevinin yüceltil-mesiydi; çünkü Tanrı'nm hizmetkârlarının hizmetkârı, bu dünyada hizmet etmek için bulunuyor; hizmet edilmek için değil. Ve son olarak, Papa'nın, Roma İmparatorluğu'nun işleri konusunda yasama hakkının olması, ama yeryüzündeki öteki krallıklar üstünde böyle bir hakkının olmaması en azından tuhaf olurdu. Bilindiği gibi, Papa'nın kutsal konulara ilişkin olarak söyledikleri, İngiltere Kralı için olduğu kadar, Fransa Kralı için de geçerlidir; ama bunlar, bu güzel gerçeğe bağlı olmadıkları için kendilerine kâfir denen, büyük Han'ın ya da Sultan'ın uyrukları için de geçerli olmalıdır. Böylece, eğer Papa -Papa olarak-imparatorluğu ilgilendiren konularda dünyasal yargı yetkisine de sahip olduğunu varsayacak olursa, bu, dünyasal yargının tinsel yargıyla özdeşleştirilmesi-ne yol açabilir; bu nedenle de, Papa'nın yalnızca Araplar ve Tatarlar üstünde değil, Fransızlar ve İngilizler üstünde de dünyasal yargı yetkisi olmadığından, bunlar üstünde hiçbir tinsel yargı yetkisinin de olmadığı yolunda kuşku yaratabilir; bu da küfür olur. William, "Avignon kilisesinin, Romalıların imparatoru seçilmiş olan kimseyi onaylamak ya da onaylamamak hakkına sahip olduğunu iddia etmekle tüm insanlığı incittiğini öne sürmenin kendisine doğru görünmesinin nedeninin bu olduğu" sonucuna vardı. Papa'nın, imparatorluk üstünde öteki krallıklardan daha çok hakkı yoktur ve ne Fransa Kralı ne de Sultan Papa'nm onayına bağlı olduğundan, Almanların ya da İtalyanların imparatorunun ona bağlı olma-405

sı için de haklı bir neden varmış gibi görünmemektedir. Bu bağlı oluş bir tanrısal hak sorunu değildir; çünkü Kutsal Betik bundan söz etmemektedir. Daha önce açıklanan nedenlerden ötürü, bunu halkların hakları da doğrulamamaktadır. Bunun yoksullukla ilgili tartışmayla ilişkisine gelince, dedi sonunda William, söyleşiler sırasında kendisince ve Padua'h Marsilio ve Jandun'lu John gibi kimseler tarafından söyleşiler sırasında öneriler biçiminde geliştirilen alçakgönüllü düşünceleri şu sonuçlara götürüyordu: Eğer Fransis-kenler yoksul kalmak istiyorlarsa, Papa böyle erdemli bir isteğe karşı çıkamazdı ve

çıkmamalıydı: Kuşkusuz İsa'nın yoksulluğu varsayımı kanıtlanacak olursa, bu yalnızca Minoritlere yardım etmekle kalmayacak, İsa'nın dünyasal bir yargı yetkisine sahip olmak istemediği düşüncesini de geliştirecekti. Ama o sabah, kendisi, William, çok akıllı kimselerin, İsa'nın yoksul olduğunun kanıtlanama-yacağını öne sürdüklerini işitmişti. Oysa bu savın tersine çevrilmesi kendisine daha uygun görünüyordu. Hiç kimse, İsa'nın kendisi için hiçbir dünyasal yönetim yetkisi elde etmeye çalıştığını öne sürmediği, sürçmediği için, İsa'nın dünyasal şeylerden uzak durması, onun, tam tersine, yoksulluğu yeğ

tuttuğu inancını günah işlemek-sizin önermek için yeterli kanıt gibi görünüyordu.

William öylesine yumuşak bir sesle konuşmuş, kesinlikle inandığı düşünceleri öylesine duraksar bir biçimde dile getirmişti ki, hiç kimse ayağa kalkıp ona karşı çıkmadı. Bu herkesin onun söylediklerine inandığım söylemek anlamına gelmiyordu. Yalnızca Avignon'lular yerlerinde kıpırdanıp kaşlarını çatarak görüşlerini birbirlerine fısıldamakla kalmamışlar, Başrahip de, kendi tarikatıyla imparatorluk arasında olmasını istediği ilişkinin bu olmadığını düşünüyormuş gibi bu sözcüklerden çok olumsuz etkilenmişti.

Minoritlere gelince, Cesena'lı Michele şaşkın, Jerome ürkmüş, Uber-tino ise düşünceliydi.

Sessizliği bozan Poggetto kardinali oldu; hep gülümseyerek ve rahat, William'a, Avignon'a gidip efendimiz Papa'ya bunları söylemek isteyip istemediğini sordu incelikle, William kardinalin görüşünü sordu; o da Papa Hazretleri'nin daha önce de doğrulukları tartışma götürür birçok düşüncenin dile getirildiğini işitmiş olduğunu, onun bütün oğullarına karşı sevgi dolu olduğunu, ama bu görüşlerin ona çok acı vereceğini söyledi.

406

O zamana dek ağzını bile açmamış olan Bernardo Gui söze karıştı: "Düşüncelerini böylesine ustaca ve güzel bir dille açıklayan William Birader onları Papa'nın yargısına sunarsa çok memnun olurum..."

"Beni ikna ettiniz, efendimiz Bernardo," dedi William. "Gelmeyeceğim." Sonra özür diler bir tonla kardinale dönerek, "Biliyorsunuz, göğsümdeki sıkışma, bu mevsimde böylesine uzun bir yolculuğa çıkmaktan caydırıyor beni..." dedi.

"Öyleyse niçin böyle uzun uzun konuştunuz?" diye sordu kardinal.

"Gerçeğe tanıklık etmek için," dedi William alçakgönüllülükle. "Gerçek bizi özgür kılar."

"Yo, hayır!" diye patladı Giovanni Dalbena o noktada. "Burada bizi özgür kılan gerçekten değil, kendini gerçekmiş gibi göstermek isteyen aşırı özgürlükten söz ediliyor!"

"Bu da olabilir," diye itiraf etti yumuşaklıkla William.

İlkinden çok daha sert bir yürek ve dil fırtınasının kopmak üzere olduğunu hemen sezinledim. Ama hiçbir şey olmadı. Dalbena konuşmasını sürdürürken okçuların başı içeri girmiş, Bernardo'nun kulağına bir şey fısıldıyordu. Bernardo birden ayağa kalktı ve eliyle kendisini dinlemelerini işaret etti.

"Biraderler," dedi, "bu yararlı tartışma belki de yeniden ele alınabilirdi; ama şimdi çok önemli bir olay bizi çalışmalarımıza ara vermeye zorluyor, Başrahip'in izniyle. Belki de istemeden, son günlerde birçok suç işlemiş olan suçluyu ortaya çıkarmamı uman Başrahip'in beklentilerini yerine getirdim. O adam şimdi avucumun içinde. Ama ne yazık ki biraz geç, bir kez daha... orada... bir şey oldu..." belirsizce dışarıyı gösteriyordu. Çabuk çabuk salondan geçip dışarı çıktı; birçokları onu izliyordu; William en önlerdeydi, ben'de yanında.

Üstadım bana bakıp, "Korkarım Severinus'un başına bir şey geldi," dedi.

407

Beşinci Gün ÖĞLE

Severinus ölü bulunuyor; bulmuş olduğu kitap ortada yoktur.

Hızlı ve telâşlı adımlarla alam geçtik. Okçubaşı bizi hastaneye doğru götürüyordu; oraya varınca yoğun grilik içinde gölgelerin kıpırdadığını seçtik:'Koşuşan rahiplerle uşaklardı bunlar; kapının girişini tutmuşlardı.

"Bu silahlı adamları, birçok gizemi aydınlatabilecek birini aramaları için ben gönderdim," dedi Bernardo.

"Şifalı otlar uzmanı olan biraderi mi?" diye sordu Başrahip, şaşkınlıktan dili tutulmuş.

"Hayır, şimdi göreceksiniz," dedi Bernardo içeri doğru yürüyerek.

Severinus'un laboratuvarma girdik; acıklı bir görünüm belirdi gözlerimizin önünde. Talihsiz bitki uzmanının cesedi bir kan gölünün ortasında yatıyordu; başı ezilmişti. Dört bir yanda raflar, fırtınadan altüst olmuş gibiydi: kavanozlar, şişeler, kitaplar, belgeler darmadağınık ortalığa saçılmıştı. Cesedin yanında, bir adam başının en az iki katı büyüklüğünde, ince işlenmiş madenden, tepesinde bir altın haç, kısa, süslü bir üçayak üstüne oturtulmuş bir yerküre duruyordu. Daha önce kapının sol yanmdaki masanın üstünde görmüştüm onu.

Odanın öteki ucunda iki okçu kilerciyi kıskıvrak yakalamışlardı; o çırpınıyor, suçsuz olduğunu söylüyordu; Başrahip'in içeri girdiğini görünce bağırışları yükseldi. "Efendim," diye bağırıyordu,

"görünüş benim aleyhimde! Ben içeri girdiğimde Severinus ölmüştü; dilim tutulmuş, bu yıkıma bakarken buldular beni!"

Okçubaşı Bernardo'ya yaklaştı ve ondan izin alıp herkesin önünde bilgi verdi. Okçulara kilerciyi bulup tutuklamaları için buy-408

t,

İ ruk verilmişti; iki saati aşkın bir süredir onu bütün manastırda arıyorlardı. Bu, Bertrando'nun salona girmeden verdiği buyruk olsa gerek diye düşündüm; bu yerin yabancısı olan askerler belki de aramalarım yanlış yerlerde sürdürmüşlerdi; kilercinin, yazgısından habersiz, ötekilerle birlikte ön şahında durduğunun farkına varmamışlardı; öte yandan, sis avlarını daha da güçleştirmişti. Her neyse, okçubaşının sözlerinden, Remigio'nun, ben yanından ayrıldıktan sonra mutfağa doğru gittiği, orada birisinin onu görüp okçulara haber verdiği, onların Aedifıcium'a Remigio oradan çıktıktan sonra vardıkları, bir anlık bir farkla onu kaçırdıkları anlaşıldı. Mutfakta Jorge vardı; az önce kilerciyle konuşmuş olduğunu söylüyordu. Bunun üzerine okçular bahçe yönünü araştırmışlar, orada sisin içinden tıpkı bir hortlak gibi beliren Alinardo'yu bulmuşlardı; yolunu yitirmişti. Kilerciyi gördüğünü söyleyen Alinardo'ydu; onu az önce hastaneye girerken gördüğünü söylemişti. Okçular oraya gitmişler, kapıyı açık bulmuşlardı. İçeri girer girmez de Se-verinus'un yerde cansız yattığını, kilercinin telâş içinde rafları karıştırdığını, sanki bir şey arıyormuş gibi eline ne geçtiyse yere attığım görmüşlerdi. Ne olduğunu anlamak kolaydı, diye sözlerini bağladı okçubaşı. Remigio içeri girmiş, bitki uzmanının üstüne atılarak onu öldürmüş, sonra da uğrunda adam öldürdüğü şeyi aramaya koyulmuştu.

Bir okçu yerküreyi yerden alıp Bernardo'ya uzattı. Üçayağın gövde kısmının kavradığı sağlam bir bronz çerçevenin bir arada tuttuğu pirinç ve gümüşten yapılmış zarif halkalar, kurbanın başına olanca ağırlığıyla indirilmişti; vurma sırasında ince halkaların birçoğu parçalanmış ya da bir yana doğru eğilmişti. Kan lekeleri, saç tutamlan ve parçalanan beynin dehşet verici parçaları bu yanın, yerkürenin Severinus'un başına indirilen yanı olduğunu gösteriyordu.

William ölümünü doğrulamak için Severinus'un üstüne eğildi. Zavallı adamın başından akan kan dereciklerinin örttüğü gözleri, bir noktaya dikilip kalmıştı; bazı durumlarda olduğunu söyledikleri gibi, katılıp kalmış gözbebeklerinde kurbanın son algılama kırıntısı olarak katilin imgesinin görülüp görülemeyeceğini düşündüm. William'in, parmaklarında kara lekeler bulunup bulunmadığını anlamak için ölünün ellerine baktığını gördüm; bu kez ölüm

409

nedeninin bambaşka olduğu açıkça görüldüğü halde; ama Severinus'un ellerinde tehlikeli bitkiler, kertenkeleler, bilinmedik böceklerle uğraşırken gördüğüm aynı deri eldivenler vardı.

O sırada Bernardo kilerciye dönmüştü: "Varagine'li Remi-gio'sun sen, değil mi? Başka suçlamalara dayanarak ve başka kuşkuları doğrulamak için seni adamlarıma arattım; şimdi görüyorum ki iyi yapmışım; ama ne yazık ki çok geç kalmışım. Efendimiz," dedi Başrahip'e, "kendimi bu son cinayetten neredeyse sorumlu tutuyorum; çünkü dün gece tutuklanan o sefil adamın açıklamalarını dinledikten sonra, bu sabahtan beri bu adamı gözaltında tutmak gerektiğini biliyordum. Ama siz de gördünüz ki sabah başka işlerle uğraştım; adamlarım da ellerinden geleni yaptılar..."

Hazır bulunanların tümünün de işitebilmeleri için yüksek sesle konuşuyordu (bu arada oda tıkabasa dolmuştu; insanlar odanın J her yanma doluşmuşlar, ortalığa saçılmış kırılıp dökülmüş eşyalara bakıyorlar, cesedi parmakla gösteriyorlar ve korkunç cinayet üstüne alçak sesle yorum yapıyorlardı); o konuşurken, küçük kalabalığın arasında, sahneyi düşünceli düşünceli izleyen Malachi'ye gözüm takıldı.

Tam o sırada sürüklenerek dışarı çıkarılmakta olan kilerci de farketti onu. Okçuların elinden kurtuldu, kendini rahip kardeşinin üstüne attı; onu giysisinden yakalayarak, okçular gelip kendisini yeniden yakalayıncaya dek, yüzyüze, kısaca ve umutsuzca konuştu onunla. Kabaca oradan uzaklaştırıldıktan sonra bir kez daha Malachi'ye dönüp, "Yemin et, ben de yemin ediyorum!" diye bağırdı.

Malachi, uygun sözcükler arıyormuş gibi, hemen yanıtlamadı onu. Sonra kilerci itile kakıla kapının eşiğini aşarken, "Senin aleyhine hiçbir şey yapmayacağım," dedi.

William'la bakıştık; bu sahnenin ne anlamı olabileceğini sorduk kendi kendimize. Bernardo da görmüştü bunu, ama etkilenmiş görünmüyordu; tersine, sanki sözcüklerini onaylıyormuş ve onunla uğursuz bir suç ortaklığını pekiştiriyormuş gibi Malachi'ye gülümsedi. Sonra, yemeğin hemen ardından açık bir sorgulama için toplantı salonunda ilk mahkemenin kurulacağını açıkladı. Kilerciyi demirci ocağına götürmelerini, onu Salvatore'yle konuşturmamalarını buyurduktan sonra çıktı.

Tam o sırada Benno'nun bizi çağırdığını işittik; omuzbaşımız-

410

da, "Ben sizden hemen sonra içeri girdim," dedi fısıltıyla, "oda boş gibiydi; Malachi de içeride yoktu."

"Daha sonra girmiş olmalı," dedi William.

"Hayır," diye pekiştirdi Benno, "ben kapının yanındaydım; içeri girenleri gördüm. Size söylüyorum, Malachi içerideydi... daha önce girmişti içeri."

"Neden daha önce?"

"Kilercinin içeri girmesinden daha önce. Yemin edemem, ama biz, birçok kişi, içeri girince şu perdenin arkasından çıktığına eminim." Severinus'un genellikle hemen ilaç verdiği kimseleri üstüne yatırdığı yatağı gizleyen perdeyi gösterdi.

M "Severinus'U onun öldürdüğünü, kilerci içeri girince de oraya gizlendiğini mi söylemek istiyorsun?" diye sordu William.

"Ya da oradan burada olup bitenleri izlediğini. Yoksa kilerci ondan kendisine zarar vermemesini niçin rica etsin, buna karşılık kendisinin de ona zarar vermeyeceğine niçin söz versin?"

"Olabilir," dedi William. "Öyle ya da böyle, burada bir kitap vardı; hâlâ da burada olmalı; çünkü kilerci de Malachi de eli boş çıktılar buradan." William, kendisine verdiğim bilgilerden, Benno'nun durumu bildiğini öğrenmişti; o anda yardıma gereksinimi vardı. Severinus'un ölüsüne üzüntüyle bakan Başrahip'e yaklaştı ve herkesi dışarı çıkarmasını rica etti; çünkü odayı daha iyi incele- * mek istiyordu.

Başrahip kabul etti; kendisi de dışarı çıktı; çıkarken William'a, sanki hep geç kaldığı için onu azarlarcasına kuşkulu bir bakış yöneltti. Malachi, tümü de belirsiz çeşitli nedenler öne sürerek içeride kalmaya çalıştı; William orasının kitaplık olmadığını ve orada hak iddia edemeyeceğini anımsattı ona.

Nazik, ama ödün vermez bir tutumu vardı; Malachi'nin, onun Venanti-us'un masasını incelemesine izin vermemesinin öcünü aldı.

Üç kişi kalınca, William masalardan birinin üstündeki kırıkları ve kâğıtları topladı ve bana Severinus'un kitaplarını birer birer kendisine vermemi söyledi. Labirentteki dev koleksiyonla karşılaş-tırıhrsa küçük bir koleksiyondu bu; ama gene de irili ufaklı onlarca cilt vardı; daha önce rafların üstüne düzenle istiflenmiş, ama şimdi çeşitli nesneler arasında karmakarışık yerde yatıyorlardı; kilercinin aceleci elleriyle örselenmiş, kimilerinin ciltleri sanki kilercinin aradığı bir kitap değil de, bir kitabın yaprakları arasında ol-411

ması gereken bir şeymiş gibi yırtılmıştı. Bazıları sertçe çekilip ciltlerinden ayrılmıştı. Onları toplamak, çabucak konularına göz atmak, sonra da masanın üstüne istiflemek az zamanda olacak bir iş değildi; üstelik bunun çok çabuk yapılması gerekiyordu; Başrahip bize az zaman vermişti; çünkü sonra rahipler gelip Severinus'un parçalanmış cesedini toplayacaklar ve gömmek için hazırlayacaklardı. Hem sonra, ilk incelemede gözden kaçmış bir şey olup olmadığını anlamak için odada dolaşıp masaların altına, rafların ve dolapların arkasına da bakmak gerekiyordu. William Benno'nun bana yardım etmesini istemedi; onun yalnızca kapıda nöbet tutmasına izin verdi. Başrahip'in buyruklarına karşın, birçokları içeri girmek için zorluyorlardı; haberi duyunca yılgınlığa kapılmış hizmetçiler, arkadaşlarına ağlayan rahipler, ellerinde ak çarşaflar ve su dolu kovalarla ölüyü yıkayıp kefenlemeye gelmiş çömezler...

Bu nedenle elimizi çabuk tutmamız gerekiyordu. Ben kitapları alıyor, William'a uzatıyordum; o da onları inceleyip masanın üstüne koyuyordu. Sonra işin uzayacağını görüp ikimiz birden sürdürdük; yani ben kitapları yerden alıyor, dağılmışsa sayfalarını düzenliyor, başlığını okuyor, masanın üstüne koyuyordum. Birçok kitabın sayfaları dağılmıştı.

"Deplantis libri tres1, Allah kahretsin bu değil." diyordu William ve kitabı masanın üstüne atıyordu. .

"Tlıesaurus herbarum2" diyordum ben; William da: "Bırak onu, Yunanca bir kitap arıyoruz biz."

"Bu mu?" diye soruyordum, sayfaları çapraşık harflerle dolu bir yapıt göstererek. William ise, "Hayır, bu Arapça, aptal! Ba-con'un hakkı varmış; bir bilginin ilk görevi yabancı dil öğrenmektir!" diye karşılık veriyordu.

"Ama Arapçayı siz de bilmiyorsunuz!" diye karşılık veriyordum, incinmiş; bunun üzerine William yanıtlıyordu: "Ama hiç olmazca Arapçayı görünce tanırım!" Bense, Benno'nun arkamdan güldüğünü işittiğim için kızarıyordum.

Çok kitap vardı, birçok da not; üstüne gökkubbe çizilmiş rulolar, dağınık sayfalar, belki de ölü adamın yazdığı garip otların ka-1. (Lal) Bitkilere dair üç kitap. (Çev.)

2. (Lat) Otlar Hazinesi (Çev.)

412

talogları. Uzun süre çalıştık; laboratuvarın her köşesini tek tek gözden geçirdik. William, altında bir şey olup olmadığına bakmak için büyük bir soğukkanlılıkla cesedi bile kaldırdı; tuniğinin ceplerini karıştırdı; hiçbir şey yoktu.

"Mutlaka bulunmalı," dedi, "Severinus bir kitapla kendini buraya kilitledi. Kitap kilercide değildi..."

"Tuniğinin içine saklamış olamaz mıydı?" diye sordum.

"Hayır, önceki sabah Venantius'un masasında gördüğüm kitap büyüktü; farkına varırdık."

"Cildi nasıldı?"

"Bilmiyorum. Açık duruyordu; ancak birkaç saniyecik, Yu-*\ nanca olduğunu anlayacak kadar gördüm onu; ama başka bir şey anımsamıyorum. Devam edelim: Kitabı alan kilerci değildi; Malac-hi'nin aldığını da sanmıyorum."

"Kesinlikle hayır," diye doğruladı Benno, "kilerci onu göğsünden kavradığı zaman, tuniğinin altında bir kitap olamayacağı görülüyordu."

"İyi. Yani kötü. Eğer kitap bu odada değilse, bir başkasının, Malachi ve kilerciden başka birinin içeriye daha önce girmiş olduğu açık."

"Yani Severinus'u öldürmüş olan bir üçüncü kişi mi?"

"Birçok kimse," dedi William.

"Ama," dedim, "kitabın burada olduğunu kim bilebilirdi?"

"Örneğin Jorge; bizi işittiyse."

"Evet," dedim, "ama Jorge Severinus gibi iri yarı bir adamı, üstelik başına öyle hızlı vurarak öldüremezdi."

"Kesinlikle hayır. Hem sonra sen onun Aedifıcium'a doğru yöneldiğini gördün; okçular da onu kilerciyi bulmadan az önce mutfakta buldular. Demek ki buraya gelip sonra mutfağa dönecek zaman bulamazdı.

Düşün ki elleri boş bile olsa, gene de duvarlara sürünerek ilerlemek zorundadır; meyve bahçesinden, üstelik koşarak geçmiş olamaz..."

"Bırakın kafamı kullanayım," dedim üstadımı yansılamaya özenerek. "Şimdi: Jorge olamaz. Alinardo çevrede dolaşıyordu; ama o da bacaklarının üstünde güçlükle durabiliyor, hem Severinus'un gücüyle başa çıkamaz. Kilerci buradaydı gerçi; ama mutfaktan çıkmasıyla okçuların gelişi arasında geçen zaman öyle kısay-413

di ki, bu süre içinde kapıyı Severinus'a açtırıp üstüne atılması, onu öldürmesi, sonra bütün bu pandomîmayı düzenlemesi güç görünüyor bana. Malachi hepsinden daha önce davranmış olabilir: Jorge bizim nartekste1 konuştuklarımızı işitti; kitaplıktan alınmış olan bir kitabm Severinus'ta olduğunu Malachi'ye haber vermek için yazı salonuna gitti; bunun üzerine Malachi buraya geliyor. Se-verinus'u kapıyı açmaya razı ediyor, onu öldürüyor; nedenini Tanrı bilir. Ama eğer kitabı arıyorsa, burayı altüst etmeden de bulabilirdi onu; çünkü kütüphaneci o! Peki, kim kalıyor geriye?"

"Benno," dedi William.

Benno kıpkırmızı kesildi. "Ben katil değilim!" diye karşı çıktı.

"Hiç kimse katil değildir; ilk suçu işleyinceye kadar," dedi William filozofça. "Her neyse, kitap burada yok; bu da onu burada bırakmadığının yeterli kanıtı. Onu daha önce almışsan, o kargaşalıkta dışarı süzülmüş olman bana akla yakın görünüyor."

Sonra dönüp cesedi incelemeye koyuldu. Arkadaşının öldüğünün ancak o zaman bilincine varmış

gibiydi. "Zavallı Severinus," dedi, "sendçn, senin zehirlerinden bile kuşkulanmıştım. Oysa sen zehirlenmekten korkuyordun; yoksa bu eldivenleri giymezdin. Yerden gelecek bir tehlikeden korkarken gökten geldi tehlike..." Yerküreyi eline alıp dikkatle inceledi. "Kimbilir niçin özellikle bu silahı

kullanmışlar..."

"El altında olduğu için."

"Belki de. Başka şeyler de vardı; vazolar, bahçe araç gereçleri... Maden işçiliğinin ve gökbilimin güzel bir örneği. Paramparça olmuş... Aman Allahım!" diye bağırdı.

"Ne var?"

"Güneşin üçte biri darbe yemiş, ayın da üçte biri, yıldızların da üçte biri..." diye alıntıladı. Havari Yuhanna'nın metnini çok iyi biliyordum: "Dördüncü borazan!" diye bağırdım.

"Tastamam. Önce fırtına, sonra kan, sonra su, şimdi de yıldızlar... Eğer böyleyse, her şeyin yeniden gözden geçirilmesi gerek; katil rastgele vurmamış; bir plana göre davranmış... Ama yalnızca İncil'in buyruklarını izleyerek, öldürebileceği zaman adam öldürecek denli kötü bir kafa düşünülebilir mi?"

1. Kilisenin giriş bölümü. (Çev.)

414

"Beşinci borazan ne olacak?" diye sordum ürküntüyle. Anımsamaya çalıştım: "Gökten yere bir yıldızın düştüğünü gördüm ve uçurumun dipsiz kuyusunun anahtarı verildi ona... Kuyuda birisi mi boğulup ölecek?"

"Beşinci borazan birçok başka şey düşündürebilir bize," dedi William. "Kuyudan bir fırının dumanı çıkacak; sonra insanlara, tıpkı akreplerinkine benzeyen iğnelerle işkence edecek olan çekirgeler. Ve çekirgelerin biçimi, başlarında altın haçlar, dişleri aslan dişleri gibi olan atlarmkine benzeyecek...

Adamımızın emrinde Kutsal Betik'in sözcüklerini gerçekleştirmek için çeşitli araçlar olmalı... Ama şimdi hayalleri bırakalım da, Severinus'un kitabı bul-{•r duğu zaman bize ne söylediğini anımsamaya çalışalım..."

"Ona kitabı size getirmesini söylemiştiniz; o da getiremeyeceğini söyledi..."

"Doğru, sonra konuşmamız kesildi. Niçin getiremiyordu? İnsan bir kitabı taşıyabilir. Sonra niçin eldivenlerini giymişti? Kitabın cildinde, Berengar'la Venantius'u öldüren zehirle ilgili bir şey mi var?

Gizemli bir tuzak, zehirli bir uç..." "Bir yılan!" dedim.

"Belki de bir balina! Hayır, gene hayallere dalıyoruz. Zehi-- ¦ rin, gördüğümüz gibi, boğazdan geçmesi gerekiyor. Hem kitabı taşıyamayacağını söylemedi ki. Bana onu burada göstermeyi yeğ tuttuğunu söyledi. Sonra, eldiven giymiş... Böylece, bu kitaba eldivenle dokunmak gerektiğini biliyoruz. Sen de öyle yapmalısın Benno, eğer umduğun gibi kitabı bulursan... Böylesine yardımsever olduğuna göre, bana biraz daha yardım edebilirsin. Yazı salonuna çık, Malachi'yi gözle. Sakın gözden kaçırma onu."

"Hemen!" dedi Benno ve dışarı çıktı;-görevinden hoşnutmuş gibi geldi bize.

Rahipleri artık durduramıyorduk; oda insanların saldırısına uğradı. Yemek zamanı geçmişti; Bernardo belki de şu sırada toplantı salonunda mahkemeyi kuruyordu.

"Burada başka yapacak bir şey yok," dedi William. Aklımdan bir düşünce geçti; "Katil," dedim, "kitabı pencereden hastanenin arkasına atmış olamaz mı; sonra gidip almak üzere?" William dikkatle laboratuvarın sımsıkı kapalı görünen büyük pencerelerine baktı. "Gidip bakalım," dedi.

415

Dışarı çıkıp yapının arka kısmım inceledik; neredeyse surlarla bitişikti; ama arada dar bir geçit vardı.

William sakınımla ilerledi, çünkü son günlerde yağan kar bu alanda el değmemiş olarak kalmıştı.

Adımlarımız buz tutmuş, ama kolayca kırılabilir yüzeyde açık izler bırakıyordu; bu nedenle de, eğer bizden önce buradan biri geçmiş olsaydı, kar bunu gösterirdi bize. Hiçbir şey görmedik.

Hastaneyi benim zavallı varsayımımla birlikte ardımızda bırakıp meyve bahçesinden geçerken, William'a, Benno'ya gerçekten güvenip güvenmediğini sordum, "Tam anlamıyla değil," dedi William,

"ama ne olursa olsun, ona bilmediği bir şey söylemedik; hem onun kitaptan korkmasını da sağladık.

Sonra, ondan Malachi'yi gözlemesini isteyerek, kendi adına kitabı aramakta olduğu açıkça anlaşılan Malachi'nin de onu gözlemesini sağlamış oluyoruz."

"Peki kilerci ne istiyordu?"

"Bunu az sonra öğreneceğiz. Kuşkusuz istediği bir şey vardı; hem de kendisini korkutan bir tehlikeden kurtulmak için hemen elde etmek istiyordu onu. Bu şey her neyse, Malachi de biliyordu bunu; yoksa Remigio'nun ona umutsuzca seslenişini açıklayama-yız..."

"Herhalde kitap ortadan yok olmuş..." <

"İşte bu hiç olmaz," dedi William, tam toplantı salonuna varırken. "Eğer böyle bir kitap varsa, ki Severinus olduğunu söyledi, ya biri alıp götürmüş onu, ya da hâlâ burada olmalı."

"Burada olmadığına göre, biri alıp götürmüş," diye sonuca vardım.

"Başka bir küçük önermeden yola çıkılarak tümdengelim yapılamaz diye bir şey yok. Her şey kitabı kimsenin götürmüş olamayacağını doğruladığına göre..."

"O zaman hâlâ burada olmalı. Ama yok."

"Bir dakika. Kitabı bulamadığımız için burada olmadığını söylüyoruz. Ama belki de onu durduğu yerde görmediğimiz için bulamadık."

"Ama her yere baktık!"

"Baktık; ama görmedik. Ya da gördük de tanımadık... Adso, Severinus nasıl betimlemişti o kitabı, hangi sözcükleri kullanmıştı?"

416

"Kendi kitaplarından biri olmayan bir kitap bulduğunu söylemişti, Yunanca..."

"Hayır, şimdi anımsıyorum. Tuhaf bir kitap olduğunu söylemişti. Severinus bir bilim adamıydı ve bir bilim adamı için Yunanca yazılmış bir kitap tuhaf değildir; o bilim adamı Yunanca bilmese de; çünkü en azından alfabeyi tanırdı. Hem, bir bilim adamı, Arapça bilmese de, Arapça bir kitabı tuhaf diye nitelemezdi..." Sözlerine ara verdi. "Arapça bir kitabın Severinus'un laboratuva-nnda ne işi var?"

"Peki ama, Arapça bir kitabı niçin tuhaf diye nitelemiş olsun?"

-i "Sorun da bu. Tuhaf dediğine göre, alışılmamış bir görünüşü olmalı; en azından onun için alışılmamış; çünkü o kütüphaneci değil, bitki uzmanıydı... Kitaplıklarda bazan birçok eski elyazması bir arada bulunur; başka başka ve garip metinler; biri Yunanca, biri Aramî dilinde..."

"... biri de Arapça!" diye bağırdım, beynimde bir şimşek çakmıştı.

William beni sertçe avludan dışarı sürükledi; hastaneye doğru koşturdu: "Seni hayvan Alman, sersem, cahil, yalnızca ilk sayfalara baktın, metne bakmadın!"

"Ama üstadım," dedim soluk soluğa, "size gösterdiğim sayfalara siz baktınız; bana o kitabın Yunanca değil, Arapça olduğunu siz söylediniz!"

"Doğru, Adso, doğru; hayvan olan benim, koş, çabuk!"

Laboratuvara döndük; içeri girmekte güçlük çektik; çünkü çömezler odanın içinde dolaşıyorlardı.

William çabuk çabuk masaya yaklaştı; uğursuz kitabı bulmak için ciltleri alıp orada bulunanla nn faltaşı gibi açılmış gözleri önünde birer birer bakıp yere atıyordu; sonra hepsini yeniden ikişer kez açtı. Yazık, Arapça elyazması yerinde yoktu. Pek sağlam olmayan eprimiş, hafif madenden bantları olan eski kapağını belli belirsiz anımsıyordum.

"Ben çıktıktan sonra buraya kim girdi?" diye sordu William bir rahibe. Rahip omuzlarını silkti; içeriye birçok insanin girdiği, kimin kim olduğunun bilinmediği açıktı.

Olasılıkları gözden geçirmeye çalıştık. Malachi? Olabilirdi ne istediğini biliyordu; belki de bizi gözetlemiş, eli boş çıktığımı

Gülün Adı

417/

görünce, kendinden emin geri dönmüştü. Benno William'la Arapça metin üstünde didişirken onun güldüğünü anımsadım. O zaman benim bilgisizliğime gülüyor sanmıştım; ama belki de William'in saflığına gülüyordu; eski bir elyazmasmın hangi biçimlerde bulunabileceğini biliyordu; belki de bizim hemen aklımıza gelmeyen, ama düşünmemiz gereken şeyi düşündü; yani Severinus Arapça bilmiyordu; bunun için de kitaplarının arasında okuyamadığı bir kitabın bulunması garipti. Yoksa bir üçüncü kişi mi vardı?

/ William çok küçülmüş hissediyordu kendini. Onu avutmaya çalıştım; üç gündür Yunanca bir metin aramakta olduğunu ve incelemesi sırasında Yunanca olmayan tüm kitapları bir yana bırakmasının doğal olduğunu söyledim ona. Yanılmanın elbette insanlara özgü olduğunu, ama bazı insanların başkalarından daha çok yanıldıkları, onlara aptal dendiği, kendisinin de onlardan biri olduğu yanıtını verdi; elyazmalarımn gruplar halinde de ciltlenebileceğim düşünemeyecek olduktan sonra Paris'te ve Oxford'da okumaya değip değmediğini düşündüğünü; bunun benim gibi aptalların dışında, çömezlerin bile bildikleri bir gerçek olduğunu, bizim gibi bir çift soytarının panayırlarda büyük başarı sağlayacağını, yapmamız gereken şeyin, gizemleri çözmeye çalışacak yerde, bu olduğunu söyledi; özellikle karşımızda bizden çok daha zeki insanlar varsa.

"Ama şimdi de ağlamanın yararı yok," diye bağladı sözlerini sonra. "Eğer kitabı Malachi almışsa, çoktan gene yerine koymuştur. Onu, ancak finis Africae'ye Wsil girildiğini bilirsek bulabiliriz. Kitabı eğer Benno almışsa, şimdi yaptığım gibi kuşkuya kapılacağımı ve laboratuvara geri döneceğimi düşünmesi gerekir; yoksa böyle aceleci davranamazdı. Öyleyse saklanıyor; saklanmayacağı tek yer de, bizim onu hemen arayacağımız yerdir kuşkusuz; yani hücresi. Bunun için şimdi toplantı salonuna dönelim; bakalım kilerci sorgulama sırasında yararlı bir şey söyler mi? Çünkü gene de Bernardo'nun planını hâlâ açık seçik anlamıyorum; bu adamı Se-verinus'un ölümünden önce arıyordu; hem de başka nedenlerle.

Toplantı salonuna geri döndük. Benno'nun hücresine gitsey-mişiz daha iyi olurmuş; çünkü daha sonra öğreneceğimiz gibi, genç arkadaşımız William'ı pek de öyle yükseklerde görmüyordu; onun bu kadar çabuk laboratuvara geri döneceğini düşünmedi; William tarafından aranmadığına inanarak doğruca hücresine, ki-418

tabı saklamaya gitti.

Ama bunu sonra anlatacağım. Bu arada, bize gizemli bir kitabı unutturacak, tıpkı tiyatro gibi de üzücü olaylar oldu. Gerçekte kitabı unutmadıksa da, William'in ne de olsa yerine getirmesi gereken görevle ilgili başka önemli işlerle uğraştık.

419

Beşjjıci Gün İKİNDİ

Adalet dağıtılıyor ve herkesin haksız olduğuna dair tedirgin edici bir izlenim ediniliyor.

Bernardo Gui büyük ceviz masanın tam ortasında oturuyordu. Yanında bir Dominiken yazmanlık işlevini yerine getiriyordu; papalık heyetinden yüksek rütbeli iki kişi, yargıç olarak yanında, oturuyordu. Kilerci masanın önünde, iki okçu arasında ayakta duruyordu.

Başrahip William'a dönerek fısıldadı: "Yargılamanın yasal olup olmayacağını bilmiyorum. 1215'te Latera Danışma Kurulu, XXXVII. yasasında, bir kimsenin, ikamet yerinden yaya iki günlük yoldan daha uzakta oturan yargıçların önüne çıkarılamayacağını öngörmüştür. Gerçi, burada belki durum değişik; uzaktan gelen sanık değil, yargıç, ama..."

"Sorgucu tüm olağan yargılama usullerinden bağışıktır," dedi William, "ortak hukuk ilkelerine uymak zorunda da değildir. Özel bir ayrıcalığı vardır: Hatta avukatları dinlemek zorunda da değildir."

Kilerciye baktım. Remigio acınacak bir duruma indirgenmişti. Ürkmüş bir hayvan gibi bakıyordu çevresine; korkunç bir törenin devinimlerini ve el kol hareketlerini tanımıştı sanki. Birbirinden korkunç iki nedenden ötürü korktuğunu şimdi biliyorum: Birincisi, görünüşe bakılırsa, iğrenç bir suç üstünde yakalanmıştı; öteki de, Bernardo bir gün önce dedikoduları ve üstü kapalı sözleri bir araya getirerek soruşturmasına başlaığı zaman geçmişin aydınlanacağından korkuyordu; Salvatore'yi tutukladıklarını görünce yılgınlığı daha da artmıştı.

Umarsız Remigio kendi korkularının pençesinde kıvranırken,

420

Bernardo kurbanlarının korkusunu yılgınlığa dönüştürmenin yollarını biliyordu. Konuşmuyordu, herkes sorguyu başlatmasını beklerken, o ellerini önündeki kâğıtların üstüne koymuş, dalgın dalgın onları düzenliyormuş gibi yapıyordu. Gerçekte bakışları sanığa dikilmişti; ("Korkma, senin iyiliğinden başka bir şey istemeyen kardeşçe bir topluluğun ellerindesin" dercesine) ikiyüzlü bir hoşgörü, ("Neyin senin iyiliğin için olduğunu bilmiyorsun, az sonra söyleyeceğim sana bunu" dercesine) buz gibi bir alay, ("Ne olursa olsun, ben senin tek yargıcınım, benim elimdesin" dercesine) acımasız bir ciddilik karışımı vardı bu bakışta. Bütün bunlar kilercinin bildiği şeylerdi; ama sessizlik ve yargıcın ağırdan alması onları -

unut-t mak şöyle dursun - neredeyse daha çok tadına varmasına yol açtı; 1 öyle ki kendini gittikçe daha çok aşağılanmış hissedecek, tedirginliği gevşemeye değil, umutsuzluğa dönüşecek, tümüyle yargıca ait olacak, onun elleri arasında mum gibi yumuşayacaktı.

Sonunda Bernardo sessizliği bozdu. Birkaç kalıplaşmış tören-sel söz söyledi; yargıçlara şimdi ikisi de aynı derecede iğrenç iki suçtan dolayı sanığı sorguya çekeceklerini; bunlardan birinin herkesçe açıkça bilindiğini, ama bunun ötekinden daha az kınanması gerektiğini, çünkü sanığın, sapkınlık suçundan arandığı sırada, adam öldürürken suçüstü yakalandığını söyledi.

Söylenmişti işte! Kilerci güçlükle kımıldatabildiği zincire vurulmuş elleriyle yüzünü örttü. Bernardo sorguya başladı.

"Adın ne?" diye sordu.

"Varagineİi Remigio. Elli iki yıl önce doğdum ve daha çocuk yaşta Varagine'li Minoritlerin manastırına girdim."

"Peki, nasıl oluyor da şimdi Ermiş Benedikten tarikatında-sın?"

"Yıllar önce, Papa Sanda Romana buyruğunu çıkardığı zaman, Fraticelloİarın sapkınlığına bulaştırılmaktan korktuğum için... onların düşüncelerine hiçbir zaman katılmamış olsam bile...

kışkırtmalarla dolu bir ortamdan kaçmanın günahkâr ruhum için iyi olacağını düşündüm ve bu manastırın rahipleri arasında kabul edilmeyi sağladım; sekiz yılı aşkın bir süredir burada kilerci olarak hizmet ediyorum."

"Sapkınlığın baştan çıkarıcılığından kaçtın," diye alay etti Bernardo, "daha doğrusu, sapkınlığın zararlı otunun kökünü kazıma-421

ya azmetmiş kimselerin soruşturmasından kaçtın ve iyi yürekli Cluny rahipleri seni ve senin gibileri aralarına almakla bir iyilikseverlik davranışında bulunduklarına inandılar. Ama cüppe değiştirmek, sapkınlık kötülüğünü ruhtan silmeye yetmez; bu nedenle, tövbe bilmez ruhunun derinliklerinde neler döndüğünü ve bu kutsal yere gelmeden önce ne yaptığını araştırmak için burada bulunuyoruz şimdi..."

"Ruhum suçsuzdur; hem sapkınlıktan söz ederken ne demek istediğinizi bilmiyorum," dedi kilerci sakınımlı.

"Görüyor musun?" diye bağırdı Bernardo öteki yargıçlara dönerek. "Bunların hepsi böyledir! İçlerinden biri tutuklanınca, mahkeme karşısında sanki vicdanları temizmiş, içinde hiç pişmanlık yokmuş gibi davranırlar. Bunun suçlarının apaçık bir belirtisi olduğunu bilmezler; çünkü dürüst bir insan yargılanırken tedirgindir! Onu niçin tutuklattığımı biliyor mu, sorun. Biliyor musun, Remi-gio?"

"Efendimiz," diye yanıtladı kilerci, "bunu sizin ağzınızdan duyarsam memnun olurum."

Şaşırmıştım, çünkü bana öyle geldi ki, kilerci törensel soruları, aynı ölçüde törensel sözcüklerle yanıtlıyordu; sanki soruşturmanın kurallarını ve tuzaklarını iyi biliyormuş ve uzun zamandır böyle bir durumla karşılaşmak için eğitilmiş gibi.

"İşte!" diye bağırıyordu bu sırada Bernardo. "Tövbe etmeyen bir sapkının tipik yanıtı! Tilkiler gibi izlerini örterler; onları bulup çıkarmak çok güçtür; çünkü inançları, cezadan kaçmak için yalan söyleme hakkını verir onlara. Sorgucuyu yanıltmak için dolambaçlı yanıtlara başvururlar, böyle iğrenç insanlarla iletişim kurmaya katlanmak zorunda olan sorgucuyu... Demek, sözde Fraticello ya da Yoksul Yaşam Rahipleri ya da Beginolarla hiçbir ilgin yoktu, öyle mi, Remigio Birader?"

"Yoksulluk üstüne uzun bir tartışma yaptıkları sırada Minorit-lerin yaşantılarına katıldım; ama hiçbir zaman Beginoların mezhebine girmedim!"

"Görüyor musunuz?" dedi Bernardo. "Begino olduğunu yadsıyor; çünkü Beginolar, Fraticello'ların sapkınlığına katılmakla birlikte, onları Fransisken tarikatının kurumuş bir dalı gibi görürler; kendilerini onlardan daha arı ve kusursuz sayarlar. Ama birçok

422

davranışları birbirine benzer. Kilisede öteki insanlar gibi ellerini kavuşturup diz çökecek yerde, yüzün duvara dönük, büzülmüş, ya da başın kukuletayla örtülü yere kapanmış görüldüğünü yadsıyabilir misin, Remigio?"

"Ermiş Benedikt'in tarikatında da gerektiği zaman yere kapanılır, dindarca kendinden geçme anlarında..."

"Ben sana gerektiği zaman ne yaptığını sormuyorum, gerekmediği zaman ne yaptığını soruyorum!

Demek, Beginoların tipik davranışı olan bu durumlardan birine girdiğini yadsımıyorsun! Ama Begino olmadığım söyledin... Peki, şimdi söyle bana: Neye inanıyorsun?"

d "Efendimiz, iyi bir Hıristiyanın inandığı her şeye inanıyo-

* rum...

"Ermişçe bir yanıt: Peki iyi bir Hıristiyan neye inanır?"

"Kutsal kilisenin öğrettiklerine."

"Hangi kutsal kilisenin? Kendilerini kusursuz olarak niteleyenlerin. Sözde Havariler'in, sapkın Fraticello'ların kutsal saydıkları kilisenin mi, yoksa onların Babil orospusuna benzettikleri ve bizim hepimizin derinden inandığımız kilisenin mi?"

"Efendimiz," dedi kilerci bocalayarak, "gerçek kilisenin hangisi olduğuna inandığınızı siz söyleyin bana."

"Ben gerçek kilisenin Roma kilisesi olduğuna inanıyorum; Papa ve onun piskoposları tarafından yönetilen, biricik, kutsal, papalığa ait Roma Kilisesi."

"Ben de buna inanıyorum," dedi kilerci.

"Takdire değer bir küstahlık!" diye bağırdı sorgucu. Takdire değer de dicto1 zekâsı! Hepiniz işittiniz söylediklerini: benim bu kiliseye inandığıma inandığını söylüyor; böylece kendisinin neye inandığını söylemekten kaçınıyor! Ama biz bu çakal hilelerini iyi biliriz! Konuya dönelim. Kutsal ayinlerin Efendimiz tarafından başlatıldığına, gerçek tövbe için Tanrı'nın hizmetkârlarına günah çıkartmanın gerektiğine, Roma Kilisesi'nin, öte dünyada bağlanıp çözülecek şeyleri bu dünyada çözüp bağlama gücüne yani günahları bağışlama yetkisine sahip olduğuna inanıyor musun?"

"İnanmamalı mıyım?"

1. Söz söyleme, sözel. Söz ustalığı anlamında. (Çev.)

423

"Sana neye inanman gerektiğini sormuyorum, neye inandığını soruyorum!"

"Sizin ve öteki iyi bilginlerin inanmamı buyurdukları her şeye inanıyorum," dedi yılgın, kilerci.

"Öyle mi! Ama sözünü ettiğin iyi bilginler; senin tarikatım yönetenler olmasın? İyi bilginlerden söz ederken anlatmak istediğin bu mu? Din ve iman şartlarını yeni baştan öğrenmek için kendilerini havarilerin biricik ardılları sayan bu sapık yalancıları mı izliyorsun? Eğer onlarm inandıklarına inanırsam o zaman bana inanacağını, yoksa yalnızca onlara inanacağını mı ima ediyorsun?"

"Böyle bir şey söylemedim, efendimiz," diye kekeledi kilerci, "siz söylüyorsunuz bunu bana. Neyin iyi olduğunu bana öğretirseniz size inanırım."

"Aman ne küstahlık!" diye bağırdı Bernardo yumruğunu masaya indirerek. "Tarikatında öğretilen kalıbı boyun eğmez bir inatla ezbere yineliyorsun. Bana ancak senin tarikatının iyi olarak kabul ettiği şeyi öne sürersem inanacağını söylüyorsun. Sözde Havariler hep böyle yanıt vermişlerdir; şimdi sen de böyle yanıtlıyorsun, belki de farkına varmaksızın; çünkü bir zamanlar sorgucuları yanıltmak için öğretilen tümceler yeniden çiçekleniyor dudaklarında. Böylece kendi sözcüklerinle kendi kendini suçluyorsun; uzun bir sorgulama deneyimim olmasaydı tuzağına düşerdim... Ama şimdi asıl soruna gelelim, sapık adam! Parma'lı Gherardo Segarel-li'den söz edildiğini işittin mi hiç?" >

"Ondan söz edildiğini işittim," dedi kilerci yüzü sarararak; eğer o allak bullak olmuş yüz için hâlâ sararmaktan söz edilebilirse.

"Hiç Novara'lı papaz Dolcino'dan söz edildiğini işittin mi?"

"Ondan söz edildiğini işittim."

"Hiç kendisini gördün mü, onunla konuştun mu?"

Kilerci, gerçeği kısmen söylemekte nereye kadar gitmesi gerektiğini tartarcasına birkaç saniye sustu.

Sonra kararını verdi ve güçsüz bir sesle, "Onu gördüm ve konuştum," dedi.

"Daha yüksek sesle!" diye bağırdı Bernardo, "sonunda ağzından doğru bir söz çıktığı işitilebilsin! Ne

zaman konuştun onunla?"

"Efendimiz," dedi kilerci, "Novara'da bir manastırda rahip-424

i tim; Dolcino'nun adamları o yörede toplandılar; benim bulunduğum manastırın yakınından geçtiler; önce kim oldukları bilinmiyordu..."

"Yalan söylüyorsun! Varagine'li bir Fransisken, Novara'daki bir manastırda nasıl bulunabilir? Manastırda değildin, o bölgede dolaşıp sadakayla geçinen Fraticello grubunun bir üyesiydin sen de; Dolsiniyenlere katılmıştın!"

"Bunu nasıl doğrulayabilirsiniz, efendim?" dedi kilerci sesi titreyerek.

"Nasıl doğrulayabileceğimi, daha doğrusu nasıl doğrulamam gerektiğini şimdi söyleyeceğim sana," dedi Bernardo; sonra Salva-tore'nin içeri alınmasını buyurdu.

Zavallının görünüşü acıma duygusu uyandırdı bende; geceyi gizli ve daha sert bir sorgulamayla geçirdiği anlaşılıyordu. Salvato-re'nin yüzünün her zaman korkunç olduğunu söylemiştim. Ama o sabah, bir hayvana daha da çok benziyormuş gibi göründü bana. Şiddet belirtileri göstermiyordu, ama eli ayağı tutmaz, iple bağlanmış bir maymun gibi okçular tarafından sürüklenen zincire vurulmuş gövdesinin devinim biçimi, acımasız sorgusunun nasıl geçtiğini çok iyi açığa vuruyordu.

"Bernardo ona işkence yapmış..." diye fısıldadım William'in kulağına.

"Kesinlikle hayır," diye yanıtladı William. "Bir sorgucu hiçbir zaman işkence yapmaz. Sanığın bedeniyle uğraşma işi her zaman laik kimselere bırakılır."

"Ama aynı şey!" dedim.

"Hiç de değil. Sorgucu için aynı şey değil; elleri temiz kalır onun; sanık için de aynı şey değil; sorgucu geldiği zaman, birden onda destek bulur, acılarını yatıştırdığını görür, bu yüzden de yüreğini açar ona."

Üstadıma baktım. "Şaka yapıyorsunuz," dedim, yüreğim sıkışmış.

"Bunların şakaya gelir yanı var mı sence?"

Bernardo şimdi Salvatore'yi sorguya çekiyordu; adamın insanlıktan çıkmış, bir Habeş maymununa indirgenmiş, Bernardo'nun sorularmı onun yardımıyla, herkesin güçlükle anladığı bir biçimde yanıtlarken kullandığı her zamankinden daha karmakarışık -böy-

¦ ..¦

425

le bir şey olabilirse - kırık dökük sözcüklerini anlamlı sözcüklere dönüştürmeye kalemimin gücü yetmez. Bernardo sorulan Salvato-re'nin ancak evet ya da hayır diye yanıtlayabileceği, hiç yalan söyleyemeyeceği bir biçimde soruyordu. Okur onun ne söylediğini kolayca tasarlayabilir. Parçalarını birleştirdiğim öykünün bir bölümünü anlattı, ya da bütün gece anlatmış olduklarını doğruladı: Bir Fraticello, Çoban ve Sözde Havari olarak dolaşması, Fra Dolcino zamanında, Remigio'ya Dolsiniyenler arasında nasıl rastladığı ve onunla birlikte, Monte Rebello Savaşı'nın ardından nasıl kaçtığı, çeşitli serüvenlerden sonra nasıl Casale manastırına sığındığını. Daha sonra, sapkın Dolcino'nun, yenilgiye uğratılıp yakalanmadan az önce Remigio'ya, nereye ya da kime götürülmek üzere olduğunu bilmediği bazı mektuplar emanet etmiş olduğunu ekledi. Remigio bu mektupları teslim etme yürekliliğini kendinde bulmaksızın, hep yanında taşımıştı; manastıra geldiğinde, üstünde taşımaktan korktuğu, ama

yok etmek de istemediği için onları Aedifi-cium'un gizli bir yerinde saklaması için kütüphaneciye teslim etmişti, evet, Malachi'ye.

Salvatore konuşurken kilerci nefretle ona bakıyordu; bir an geldi ki, "Yılan, pis maymun, ben sana babalık, arkadaşlık, koruyuculuk ettim, karşılığını bana böyle ödüyorsun demek!" diye bağırmaktan kendini alamadı.

Salvatore, korunmaya muhtaç, koruyucusuna baktı ve güçlükle konuştu: "Remigio, Efendim, olabildiğim sürece senin adamın oldum. Bana çok sevgi gösterdin. Ama zabıta memurunun ailesini tanıyorsun. Qui non habet caballum vadat cum pede..."1

"Deli!" diye bağırdı Remigio bir kez daha ona. "Kendini kurtaracağını mı umuyorsun? Senin de bir sapkın gibi öleceğini bilmiyor musun? İşkence altında konuştuğunu söyle, hepsini uydurduğunu söyle!"

"Bütün bu sapkınlıkların adını ne bilirim ben... Patarenler, Gazzesi, Peonisti, Arnald'cılar, Speronisti, Circoncisi... Okumuş bir adam değilim ben, içimde kötülük olmaksızın günah işliyordum; Bernardo Efendimiz hazretleri bunu biliyor, onun hoşgörü göstereceğini umuyorum in nomine patre e filio et spiritis sanc-1. (Lat.) Atı olmayan yaya gider. (Çev.)

426

tis..."

"Görevimizin izin verdiği ölçüde hoşgörülü olacağız," dedi sorgucu, "bize ruhunu iyi niyetle açmanı bir baba sevgisiyle değerlendireceğiz. Hadi, git şimdi, git de hücrende düşün ve Efendimizin merhametine sığın. Şimdi bambaşka bir sorunu görüşeceğiz. Demek ki, Remigio, Dolcino'dan aldığın bazı mektupları üstünde taşıyordun, sonra da onları kitaplıktan sorumlu olan rahip kardeşine verdin..."

"Doğru değil, doğru değil!" diye bağırdı kilerci, böyle bir savunmanın hâlâ bir yararı olabilirmiş gibi.

Bernardo onun sözünü kesti: "Ama bunu doğrulaması gereken sen değilsin, Hildesheim'h J^Malachi."

Kütüphaneciyi çağırttı; ama hazır bulunanlar arasında yoktu. Onun yazı salonunda ya da hastanenin çevresinde Benno'yu ve kitabı aradığını biliyordum. Gidip getirdiler; allak bullak, hiç kimsenin yüzüne bakmamaya çalışarak göründüğünde, William üzüntüyle, "Şimdi Benno dilediğini yapabilir," diye mırıldandı. Ama yanılı-yordu, çünkü duruşmayı izlemek için salon kapısının çevresine yığılan rahiplerin üstünde Benno'nun yüzünün belirdiğini gördüm. Onu William'a gösterdim. O zaman Benno'nun olup bitenlere duyduğu merakın, kitaba duyduğu meraktan daha ağır bastığını düşündük. Daha sonra, onursuz pazarlıklarından birini daha yaptığını öğrendik.

Malachi gözlerini kilercinin gözlerinden kaçırarak yargıçların önünde belirdi.

"Malachi," dedi Bernardo, "bu sabah, Salvatore'nin geceki itirafından sonra, burada hazır bulunan sanıktan mektup alıp almadığınızı sordum size..."

"Malachi!" diye uludu kilerci, "az önce benim aleyhime hiçbir şey yapmayacağına ant içmiştin!"

Malachi sırtı dönük durduğu sanığa doğru belli belirsiz döndü ve neredeyse işitemeyeceğim kadar alçak bir sesle, "Yalan yere ant içmedim," dedi, "Sana zarar verebilecek şeyi daha önce yapmıştım. Mektuplar bu sabah, sen Severinus'u öldürmeden önce

1. (Lat.) Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına. (Çev.)

427

Efendimiz Bernardo'ya teslim edildi..."

"Ama Severinus'u benim öldürmediğimi biliyorsun, bilmen gerekir, çünkü sen de oradaydın!"

"Ben mi?" diye sordu Malachi. "Ben sen yakalandıktan sonra içeri girdim."

"Ne zaman girdinse girdin," diye araya girdi Bernardo. "Seve-rinus'un laboratuvannda ne arıyordun, Remigio?"

Kilerci dönüp şaşkın gözlerle önce William's, sonra Malachi'ye, sonra gene Bernardo'ya baktı: "Ama ben... ben burada hazır bulunan William Birader'in bu sabah Severinus'a bazı kâğıtları saklamasını söylediğini işittim... dün geceden beri, Salvatore'nin yakalanmasından sonra korkuyordum ki bu mektuplar..."

"Demek bu mektuplar hakkında bir şey biliyorsun!" diye bağırdı Bernardo yengi kazanmışçasına. Kilerci bu noktada tuzağa düşmüştü. İki zorunluluk arasında sıkışıp kalmıştı: ya kendini sapkınlık suçlamasından kurtaracak, ya da cinayet kuşkusunu ortadan kaldıracaktı. İkinci suçlamayı göğüslemeye karar vermiş olmalıydı - bunu içgüdüyle yapmıştı, çünkü artık hiçbir kurala, hiçbir öğüde göre davranmıyordu. "Mektuplardan sonra söz edeceğim... Onların benim elime nasıl geçtiğini anlatacağım... Ama izin verin, önce bu sabah olanları anlatayım. Salvatore'nin Efendimiz Bernarj do'nun eline düştüğünü görünce bu mektuplardan söz edileceğini düşündüm; yıllardır bu mektupların anısı yüreğimi sızlatıyordu... Sonra Severinus'la William'in bazı kâğıtlardan söz ettiklerini işitince... nasıl söylesem, korkuya kapılıp, Malachi'nin kaygılanarak onları Severinus'a vermiş olduğunu düşündüm...

onları yok etmek istiyordum; bunun üzerine Severinus'un yanına gittim... Kapı açıktı ve Severinus ölmüştü, mektupları eşyalarının arasında aramaya başladım... Korkuyordum..."

William kulağıma fısıldadı: "Zavallı budala, bir tehlikeden korkarken, bir başkasının içine tepetaklak yuvarlandı..."

"Diyelim ki, hemen hemen -dikkat et, hemen hemen diyorum- gerçeği söylüyorsun," diye onun sözünü kesti Bernardo. "Mektupların Severinus'ta olduğunu sanıyordun ve onları Severinus'un laboratuvarında aradın. Peki, niçin onda olduğunu sanıyordun mektupların? Ve niçin daha önce öteki rahip kardeşlerini öldürdün? O mektupların uzun zamandır elden ele dolaştığını mı

428

düşünüyordun yoksa? Bu manastırda yakılmış sapkınlardan artakalan yadigârları toplamak bir alışkanlık mı yoksa?"

Başrahip'in irkildiğini»gördüm. Hiçbir şey sapkınlardan artakalan yadigârları toplamakla suçlanmaktan daha haince olamazdı; Bernardo cinayetleri sapkınlıkla, her şeyi manastırın yaşamıyla karıştırmakta çok ustaydı. Kilercinin öteki suçlarla hiçbir ilgisi olmadığını bağıra bağıra söylemesi beni düşüncelerimden ayırdı. Bernardo hoşgörüyle onu yatıştırdı, o anda tartıştıkları konu bu değildi; Remigio bir sapkınlık suçuyla sorguya çekilmişti (burada Ber-nardo'nun sesi sertleşti); Severinus'tan söz ederek ya da kuşkuları Malachi'nin üstüne çekerek dikkati sapkın geçmişinden uzaklaştır--}' maya kalkışmamalıydı.

Bunun için de mektuplara dönmeliydi.

"Hildesheim'lı Malachi," dedi tanığa dönerek. "Burada bir sanık olarak bulunmuyorsunuz. Bu sabah, sorularımı ve isteklerimi hiçbir şey saklamaya kalkışmaksızın yanıtladınız. Şimdi bu sabah bana söylediklerinizi burada yineleyeceksiniz; korkmanıza hiçbir neden yok."

"Bu sabah söylediklerimi yineliyorum," dedi Malachi. "Remigio, buraya geldikten az sonra, mutfakla uğraşmaya başladı; iş nedeniyle sık sık görüşüyorduk onunla... kütüphaneci olarak, geceleri tüm Aedificium'u, bu arada mutfağı kilitlemek benim görevim... Onunla yakın arkadaş olduğumuzu saklamak için hiçbir neden yok;, bu adama karşı kuşku beslemem için de hiçbir neden yoktu. Bana, yanında kendisine teslim edilmiş bazı gizli belgeler olduğunu anlattı; bunların saygısız ellere geçmemesi gerekiyordu; '¦¦¦ yanında alıkoymaya da cesaret edemiyordu. Tüm ötekilere yasak olan biricik yer benim gözetimimde olduğu için, bu kâğıtları saklamamı, onları meraklı bakışlardan uzak tutmamı istedi benden; ben de kabul ettim; bu belgelerin sapkın nitelikte olduklarına ihtimal vermedim; onları okumadım bile, onları kitaplığın... gizli odalarının en ulaşılmaz bir yerine sakladım, sonra da bu konuyu

unuttum; bu sabah sorgucu efendimiz bana onların sözünü edinceye değin; o zaman onları getirip kendisine verdim..."

Başrahip, kaşları çatık, söz aldı: "Kilerciyle yaptığın bu anlaşmadan bana niçin söz etmedin? Kitaplığın amacı rahiplere ait şeyleri barındırmak değildir!" Başrahip, manastırın bu olayla hiçbir ilgisi olmadığını açıkça ortaya koymuştu.

429

"Efendimiz," diye yanıtladı Malachi şaşkın, "bana pek önemli bir şey gibi görünmedi. İçimde kötülük olmaksızın günah işledim."

"Elbette, elbette," dedi Bernardo, sıcak bir ses tonuyla, "hepimiz kütüphanecinin iyi niyetle davrandığına inanıyoruz; bu mahkemeyle açık yüreklilikle işbirliği yapması da bunun kanıtıdır. Zatıa-lilerinin geçmişteki bu saygısızlığından ötürü onu cezalandırmamalarını kardeşçe rica ediyorum. Biz Malachi'ye inanıyoruz. Ve kendisine yalnızca, şimdi göstereceğim kâğıtların bu sabah bana verdiği, Remigio'nun yıllar önce, manastıra geldiğinde kendisine teslim ettiği kâğıtlar olup olmadığını doğrulamasını istiyoruz." Masanın üstüne konmuş olan kâğıtların arasından çıkardığı iki parşömeni ona gösterdi. Malachi onlara baktı, kararlı bir sesle; "Her şeye gücü yeten Tanrı baba, kutsal Bakire ve kutsal olan her şey üstüne yemin ederim ki öyledir ve öyleydi," dedi.

"Bu kadarı bana yeter," dedi Bernardo. "Gidebilirsiniz. Hil-desheim'h Malachi."

Malachi başı öne eğik çıkarken, kapıya varacağı sırada, salonun dip tarafında toplanmış meraklılar grubundan bir sesin yükseldiği işitildi: "Sen onun mektuplarını saklıyordun; o da sana mutfakta çömezlerin kabalarını gösteriyordu!" Gülüşmeler oldu; Malachi sağında solunda bulunanları iterek çabuk çabuk dışarı çıktı. Bu sesin Aymaro'nun sesi olduğuna yemin edebilirdim, ama yüksek perdeden çıkmıştı. Başrahip, yüzü'mosmor, susmaları için bağırdı ve herkesi korkunç cezalara çarptıracağı tehdidini savurdu; salonu boşalttırmakla korkuttu onları. Bernardo hain hain gülüm-süyordu; salonun bir köşesinde Kardinal Bertrando, Jean d'An-neaux'nun kulağına eğilmiş bir şey söylüyor, o da eliyle ağzını kapatıp öksürüyormuş gibi başını eğerek karşılık veriyordu. William bana, "Kilerci yalnızca kendisi tensel günahlar işlemekle kalmıyor-muş, pezevenklik de ediyormuş," dedi. "Ama Bernardo için bunun, İmparator'un arabulucusu olan Abbone'yi güç duruma sokmaktan başka hiçbir önemi yok..."

Sözü, şimdi ona dönmüş olan Bernardo tarafından kesildi: "Bu sabah Severinus'la hangi kâğıtlardan söz ettiğinizi öğrenmek isterdim, William Birader; kilerci sizi işitip yanlış bir sonuç çıkardığı zaman."

430

William onun bakışına karşılık verdi: "Yanlış sonuç çıkardığı doğru. Eyyüb el Ruhavi'nin, köpeklerdeki kuduz hastalığıyla ilgili incelemesinden söz ediyorduk; olağanüstü bilimsel değeri olan bir kitap; kuşkusuz ününü duymuşsunuzdur; sizin de çok işinize yaramış olmalı. El Ruhavi, kuduzun açık seçik yirmi beş belirtisinden tanınabileceğini söylüyor..."

Dominikenlerin canes1 tarikatına mensup olan Bernardo, yeni bir savaşı göğüslemeyi uygun bulmadı.

"Demek konumuza yabancı şeylerle ilgiliydi," dedi çabuk çabuk. Ve duruşma sürdü.

"Şimdi sana gelelim, Minorit Remigio Birader, kuduz bir köpekten çok daha tehlikeli olan sana. Eğer William Birader son günlerde sapkınların ağızlarından akan salyalara kuduz köpeklerin-kinden daha çok dikkat etmiş olsaydı, manastırda hangi yılanın yuvalandığını o da keşfederdi. Şu mektuplara dönelim.

Şimdi kesin olarak biliyoruz ki o mektuplar senin elindeydi; çok zehirli bir nes-neymiş gibi onları özenle sakladın, sonra da düpedüz adam öldürdün..." elinin bir devinimiyle sanığın yadsımasını önledi. "...

bundan daha sonra söz edeceğiz... Ne diyordum, mektupların benim elime geçmesin diye, adam öldürdün. Demek bu mektupları kendi malın sayıyorsun?"

Kilerci yanıt vermedi; ama suskunluğu yeterince şey söylüyordu. Bunun için Bernardo üsteledi: "Peki bu kâğıtlar nedir? Yakalanmadan birkaç gün önce Dolcino'nun elyazısıyla yazılmış iki sayfa. İtalya'nın çeşitli yerlerine dağılmış olan kendi tarikatından kimselere ulaştırması için onları çömezlerinden birine

emanet etmiş. Bu kâğıtlarda yazılı olan her şeyi ve Dolcino'nun, sonunun yaklaştığından korkarak nasıl

-kardeşlerinden- Şeytan'a umut bağlamalarını istediğini okuyabilirim size. Dolcino, her ne kadar bir mektupta açıkladığı tarihler, daha önceki mektuptaki tarihlere uymuyorsa da -bu mektuplarda 1305

yılında İmparator Frede-rick'in çabalarıyla tüm papazların yok edileceklerini öngörmüştü- bu olayın uzak olmadığı konusunda onları uyararak avutuyordu. Sapkınların önderi bir kez daha yalan söylüyordu; çünkü o günden bu yana yirmi yılı aşkın zaman geçmesine karşın, günahkârca kehanetlerinin hiçbiri gerçekleşmedi. Ama bizim üzerinde

1. Latince, Domini canes, Tann'nın köpekleri demektir. (Çev.)

431

durmamız gereken, bu kehanetlerin gülünç saygısızlığı değil, onları iletenin Remigio olması. Sapkın ve tövbe bilmez rahip, Sözde Havariler mezhebiyle ilişki kurmuş ve onlarla birlikte yaşamış olduğunu hâlâ yadsıyabilir misin?"

Kilerci artık yadsıyamıyordu. "Efendimiz," dedi, "gençliğim korkunç yanılgılarla dolu geçti. Yoksul yaşam rahiplerinin yanılgılarına zaten kapılmış olduğum bir sırada, Dolcino'nun vaazlarını öğrenince, onun sözlerine inandım ve yandaşlarına katıldım. Evet, doğru, Brescia ve Bergamo bölgelerinde onlarla birlikte bulundum; Como'da ve Valsesia'da onlarla birlikte bulundum; onlarla birlikte Parete Calva ve Rassa vadisine, en sonunda da Rebello dağına sığındım. Ama hiçbir kötü davranışa katılmadım; onlar yağmaya ve şiddete başlayınca, içimde hâlâ Francesco'nun oğullarına özgü yumuşakbaşhlık ruhunu taşıyordum; Monte Rebello'da, Dol-cino'ya, kendimi artık onların savaşına katılabilecek gibi hissetmediğimi söyledim; o da onlardan ayrılmama izin verdi; çünkü yanında korkakları istemiyordu; benden yalnızca o mektupları Bolog-na'ya götürmemi istedi..."

"Kime?" diye sordu Kardinal Bertrando.

"Kendi mezhebinden bazı kimselere, adlarını anımsayacağımı sanıyorum; anımsayınca size söylerim, efendim," diye güvence verdi Remigio çabuk çabuk. Sonra bazı kimselerin adını verdi; Kardinal Bertrando bunları biliyormuş gibiydi; çünkü hoşnut hoşnut gülümsedi. Bernardo'ya anladığını gösferen bir biçimde başını salladı.

"Çok güzel," dedi Bernardo ve adları not etti. Sonra Remi-gio'ya döndü: "Peki şimdi arkadaşlarını niçin ele veriyorsun?"

"Onlar benim arkadaşlarım değil, efendim; o mektupları teslim etmemem de bunun kanıtıdır. Tersine, daha fazlasını yaptım; bunca yıl unutmaya çalıştıktan sonra şimdi söylüyorum bunu: Bizi vadide bekleyen Vercelli Piskopusu'nun ordusu tarafından yakalanmadan oradan ayrılabilmek için, Dolcino'nun adamlarından bazılarıyla ilişki kurmayı başardım ve güvenliğimin sağlanması karşılığında, onlara Dolcino'nun kalelerine kolayca saldırabilecekleri geçitleri gösterdim; böylece kilise birliklerinin başarısı, bir ölçüde benim işbirliğini sayesinde gerçekleşti..."

"Çok ilginç. Bu adam bize yalnızca sapkın olmakla kalmayıp

432

kötü ve hain olduğunu da söylüyor. Bu senin durumunu değiştirmez. Tıpkı bugün, sana bir yardımda bulunmaktan başka suçu olmayan Malachi'yi suçlamaya kalkıştığın gibi, o zaman da kendini kurtarmak için günah arkadaşlarını adalete teslim ettin. Ama sen onların bedenlerine ihanet ettin; öğretilerine hiçbir zaman ihanet etmedin; bu mektupları da, kendini yeniden Sözde Havariler'e kabul ettirebilmek için, bir gün tehlikesizce onları teslim etme yürekliliğini ve olanağını bulacağını umarak kutsal bir emanet gibi sakladın."

"Hayır efendim, hayır!" diyordu kilerci, ter içinde, elleri titreyerek. "Hayır, size yemin ederim ki..."

^ "Yemin mi!" dedi Bernardo. "İşte kötülüğünün bir kanıtı da-' * ha! Yemin etmek istiyorsun; çünkü Valdezyen sapkınların yemin etmektense her türlü kurnazlığa başvuracaklarını, hatta ölümü bile göze

alacaklarını bildiğimi biliyorsun! Korkuya kapılıp başları sıkışınca yemin ediyormuş gibi yapıp yalan yeminler gevelerler ağızlarının içinde: Ama ben senin Lyons Yoksulları'nın mezhebinden olmadığını biliyorum, uğursuz kurt; olmadığın şey olmadığına inandırmaya çalışıyorsun beni; senin ne olduğunu söylemeyeyim diye! Yemin ediyorsun, değil mi? Günahlarının bağışlanacağını umarak yemin ediyorsun, ama sana şunu söyleyeyim: Bana bir tek yemin yetmez! Bir, iki, üç, yüz, dilediğim kadar yemin etmeni isteyebilirim senden. Siz Sözde Havariler'in, mezhebinize ihanet etmektense yalan yere yemin edenlere bağışıklık tanıdığınızı çok iyi biliyorum. Böylece her yemin suçluluğunun yeni bir kanıtı olacaktır!"

"Peki o zaman ne yapmam gerekir?" diye bağırdı kilerci, di-züstü kapanarak.

"Bir Begino gibi yere kapanma! Hiçbir şey yapman gerekmez. Şimdi ne yapılması gerektiğini yalnız ben bilirim," dedi Bernardo insanın içine korku salan bir gülümseyişle. "Yapman gereken şey yalnızca itiraf etmek. İtiraf edersen lanetlenecek ve cezalandırılacaksın; itiraf etmesen de lanetlenecek ve cezalandırılacaksın; yalan yere yemin eden birisi olarak cezalandırılacaksın. Öyleyse itiraf et, hiç olmazsa vicdanlarımıza acı veren, yumuşaklık ve acıma duygumuzu inciten bu çok üzücü soruşturmayı kısaltmak için itiraf et!"

| Gülün Adı

433/28"

"Ama neyi itiraf edeyim?"

"İki türlü günahı: Dolcino'nun mezhebine girdiğini, onun sapkın fikirlerini, piskoposların ve kent belediye başkanlarının onurunu zedeleyen davranışlarını paylaştığını, mezhebin tam anlamıyla yenilgiye uğratılıp kökü kazınmamış olmakla birlikte, önderinin ölmüş ve mezhebin dağıtılmış olmasına karşın pişmanlık duymaksızın bu yalanlan ve yanılgıları paylaşmayı sürdürdüğünü. Ve bu kötü mezhepte öğrendiğin uygulamalarla ruhunun derinlikleri yozlaşmış olduğundan, bu manastırda Tanrı'ya ve onun kullarına karşı yol açılan karışıklıklardan ötürü suçlu olduğunu. Bu davranışının nedenleri hâlâ gözümden kaçsa da Papa hazretlerinin ve onun buyruklarının öğretilerine karşı, yoksulluğu yaymış ve yaymakta olan kimselerin sapkınlığının suç sayılan davranışlardan başka bir yere götürmeyeceği (şimdi bizim yaptığımız gibi) bir kez açık seçik ortaya konduktan sonra, bu nedenlerin tümüyle aydınlatılmasına gerek bile kalmayacaktır. İmanlıların öğrenmesi gereken budur; bu da benim için yeterlidir. İtiraf et."

O anda Bernardo'nun ne istediği açıktı. Öteki rahipleri kimin öldürdüğüne hiç aldırmaksızın, yalnızca Remigio'nun şu ya da bu biçimde, İmparator'un tanrıbilimcilerince ortaya atılan fikirleri paylaştığını göstermek istiyordu. Aynı zamanda Perugia Ruhanî Meclisi'nin, Frajicelli ve Dolsiniyenlerin de paylaştıkları bu fikirler arasındaki bağı ve bu manastırda tek bir adamın bütün bu sapkınlıklara katıldığını ve birçok suç işlediğini gösterdikten sonra, kendi düşmanlarına gerçekten öldürücü bir darbe indirecekti.-William'a baktım; onun da anladığını anladım; ama bunu daha önce anlamış olsa da hiçbir şey yapamazdı. Başrahip'e baktım; yüzünün karardığım gördüm: Yüzyılın her türlü utanç verici olayının bir araya geldiği bir yerin başı olarak görüldüğü şu anda kendisinin de tuzağa düşürülmüş olduğunu, arabuluculuk yetkesinin paramparça olduğunu geç de olsa anlamaya başlıyordu. Kilerciye gelince, artık hangi suçtan ötürü kendisini temize çıkarabileceğini bilmiyordu. Ama belki de o anda hiçbir şey düşünecek durumda değildi; ağzından çıkan çığlık ruhunun çığlığıydı; o çığlıkla birlikte, yıllar süren uzun ve gizli acıları boşaltıyordu. Ya da belki kararsızlıklar, tutkular ve düşbozumları, korkaklık ve ihanetlerle geçen bir yaşamın ardından, kaçınılmaz yıkımıyla yüzyüze gelince, 434

artık doğru mu, yanlış mı diye kendi kendire sormaksızın, bir inanca bağlanma yeteneğini kendine kanıtlamak istercesine, gençliğinin inancını açıklamaya karar veriyordu.

"Evet, doğru," diye bağırdı, "Dolcino'nun yanında bulundum; onun suçlarına, yasalara aykırı davranışlarına katıldım; belki de deliydim; Efendimiz İsa Mesih'in sevgisini, özgürlük gereksinimi ve piskoposlara duyduğum nefretle karıştırıyordum; evet günah işledim; doğru; ama manastırlarda olup bitenlerde hiç suçum yok, yemin ederim!"

"Sonunda bir şey öğrendik," dedi Bernardo. "Demek Dolci-no, Margherita ve onun gibilerle sapkınlık suçu işlediğini itiraf edi-} yorsun. Trivero yakınlarında, aralarından on yaşında bir çocuğun da bulunduğu İsa'ya inanan birçok insanı astıkları zaman onlarla birlikte olduğunu da itiraf ediyor musun?

O köpekler, kaprislerine boyun eğmek istemedikleri için başka insanları, karılarının ve ana babalarının gözleri önünde astıkları zaman da onların yanında olduğunu itiraf ediyor musun? Öfke ve kendini beğenmişlikle gözlerin kör olmuş, sizin topluluğunuza katılmayan hiç kimsenin ruhunun kurtulamayacağını niçin öne sürüyordunuz? Konuş!"

"Evet, evet, bunlara inanıyordum; bunları yaptım!"

"Piskoposlara sadık bazı kimseleri yakalayıp kimilerini hapiste açlıktan öldürdükleri, gebe bir kadının bir kolunu ve bir elini kestikleri, sonra çocuğunu doğurmasına izin verdikleri, çocuk doğar doğmaz^ vaftiz edilmeden öldüğü zaman da orada miydin? Mosso, Trivero, Cossila ve Flecchia köyleriyle, Crepacorio bölgesinde birçok başka yeri, Mortiliano ve Quorino'da birçok evi yerle bir edip ateşe verdikleri Trivero kilisesini yaktıkları, yakmadan önce kutsal resimleri kirlettikleri, sunakların taşlarını söktükleri, Bakire yontusunun bir kolunu kopardıkları, kadehleri, kutsal eşyaları ve kitapları talan ettikleri, çan kulesini yıktıkları, çanları kırdıkları, papazlığın tüm kapılarına ve papazın mallarına el koydukları zaman onlarla birlikte miydin?"

"Evet, evet, oradaydım; kimse artık ne yaptığını bilmiyordu; cezalandırma an'mm öncüleri olmak istiyorduk; İmparator'un ve Papa'nın gökyüzünden gönderilen öncüleriydik; Filadelfîa meleğinin yeryüzüne inmesini çabuklaştırmak istiyorduk; o zaman herkes Kutsal Ruh'un lütfuna kavuşacak ve Kilise yeniden doğacak,

435

tüm sapkınlar yok edildikten sonra, yalnızca kusursuzlar egemen olacaktı."

Kilerci esinlenmiş ve aydınlanmış gibiydi; artık suskunluk ve numara yapma duvarı yıkılmış, geçmişi yalnızca sözcüklerle değil, görüntülerle de canlanmıştı sanki; bir zamanlar onu coşturan duyguları yeniden yaşıyordu.

"Demek," diye özetledi Bernardo, "Gherardo Segarelli'yi şehit olarak onurlandırdığınızı, Roma kilisesinin her türlü yetkesini yadsıdığınızı; ne Papa'nm ne de başka bir yetkenin sizinkinden başka bir yaşam biçimi öngöremeyeceği savını öne sürdüğünüzü; sizi hiç kimsenin aforoz etme hakkı olmadığını; Ermiş Sylvester zamanından beri, Morrone'li Pietro dışında tüm kilise önde gelenlerinin yoldan çıkmış ve ayartıcı olduklarını; tıpkı ilk havariler gibi mutlak kusursuzluk ve yoksulluk içinde olsunlar diye, laiklerin papazlara ondalık ödemelerinin gerekmediğini, bunun için de ondalıkların, İsa'nın biricik havarileri ve yoksulları olan sizlere ödenmesi gerektiğini; Tann'ya yakarmak için kutsal bir kilisenin bir ahırdan daha çok değeri olmadığını öne sürdüğünüzü, köylerde dolaşıp 'penitenziagite' diye bağırarak insanları baştan çıkardığınızı, yığınları kendinize çekmek için haince Salve Regina'yı1 söylediğinizi, herkesin gözünde kusursuz bir yaşam süren tövbekarlar olarak geçindiğinizi, sonra da, her türlü kuralı çiğneyip her türlü kösnüllüğe izin verdiğinizi; çünkü evliliğin kutsallığına inanmadığınızı, kutsal olan hiçbir şeye inanmadığınızı ve kendinizin ötekilerden daha arı olduğunuzu öne sürerek, kendinizin ve başkalarının bedenlerini kirletip incitecek her türlü davranışa izin verebildiğinizi itiraf ' ediyor musun? Konuş!"

"Evet, evet, o zaman bütün ruhumla bağlandığım gerçek inancı itiraf ediyorum; bir arınma belirtisi olarak giysilerimizi çıkardığımızı, siz köpek soyundan gelenler mallarınızdan hiçbir zaman vazgeçemezken, bizim tüm mallarımızdan vazgeçtiğimizi, bundan sonra hiç kimseden para kabul etmediğimizi, üstümüzde de para taşımadığımızı, sadakayla yaşadığımızı ve yarın için hiçbir şey biriktirmediğimizi, bizi kabul edip önümüze sofra kurduklarında, yiyip içtikten sonra, geriye bir şey kalmışsa sofrada bırakarak gittiğimizi

1. Hıristiyanlıkta Meryem'e övgü oratoryosu. (Çev.)

436

itiraf ediyorum..."

"İyi Hıristiyanların mallarına sahip çıkmak için onları yakıp yıktığınızı ve yağmaladığınızı!"

"Yakıp yıktık ve yağmaladık; çünkü yoksulluğu evrensel yasa olarak seçmiştik; başkalarının yasal olmayan yollardan elde ettikleri zenginliklere el koyma hakkını kendimizde bulduk; bir kilise bölgesinden ötekine uzanan açgözlülük ağının tam yüreğine indirmek istiyorduk darbeyi; ama hiçbir zaman malik olmak için yağmalamadık; yağmalamak için öldürmedik; cezalandırmak için öldürdük biz, saf olmayanları kanla arıtmak için. Belki de aşırı ölçüde bir adalet isteğiydi bizi yöneten: İnsan aşırı Tanrı sevgisinden, ^ aşırı kusursuzluktan ötürü de günah işleyebilir. Biz Tanrı' nm gön-%« derdiği, son günlerin yüceliğine yazgılı gerçek manevi topluluktuk; sizin yıkımınızı çabuklaştırarak ödülümüzü cennette arıyorduk. İsa'nın havarileri yalnızca bizdik; tüm ötekiler ona ihanet etmişlerdi; Gherardo Segarelli kutsal bir bitkiydi; planta Dei pullulans in radice fidei1. Yasamız bize doğrudan doğruya Tanrı'dan geldi, siz mel'un köpeklerden değil; yalancı havariler; çevrenize tütsü değil, kükürt kokusu saçıyorsunuz, pis köpekler, kokuşmuş leşler, karga-- . lar, Avignon orospusunun uşakları; yok olmaya yazgılısınız hepiniz! O zaman inanıyordum, bedenimiz de kurtulmuştu; Efendimizin kılıcıydık biz; hepinizi daha çabuk öldürebilmek için suçsuzları da öldürmek zorundaydık. Daha iyi bir dünya istiyorduk; herkes için barış, sevgi ve mutluluk dünyası. Sizin açgözlülükle yürüttüğünüz savaşı öldürmek istiyorduk; adaleti ve mutluluğu sağlamak için biraz kan dökmek zorunda kaldık diye bizi niçin kınıyorsunuz? Gerçek... gerçek şu ki, bunu hızlandırmak uzun sürmeyecekti ve o gün Stavello'da, Carnasco'nun sularını kırmızıya boyamaya değerdi; bizim kanımız da döküldü, kendimizi sakınmadık; hem bizim kanımız, hem sizin kanınız, çok kan döküldü; Dolcino'nun öngördüğü günler hemen yalandı; olayların akışını hızlandırmak zorundaydık..."

Tüm bedeni titriyor, anımsamakta olduğu kandan arıtmak istercesine ellerini tuniğine siliyordu. "Obur, yeniden arındı," dedi William bana. "Arınmak bu mu?" diye sordum, ürküntüyle. "Baş-1. (Lat.) İnanç kökünden süren Tanrı bitkisi. (Çey.)

437

ka bir yolu da olmalı," dedi William, "ama nasıl olursa olsun, beni hep korkutur."

"Arınmışlıkta seni korkutan nedir?" diye sordum.

¦2Acele," diye yanıtladı William.

""Yeter, yeter," diyordu şimdi Bernardo: "Senden bir itiraf istedik, kıyıma çağrı değil. Çok güzel, sen yalnızca bir zamanlar sapkın olmakla kalmıyorsun: şimdi de öylesin. Yalnız geçmişte katil değildin; şimdi de adam öldürdün. Anlat bize şimdi; bu manastırdaki rahip kardeşlerini niçin ve nasıl öldürdün?"

Kilercinin titremesi geçmişti; bir düşten uyamyormuş gibi çevresine bakındı. "Hayır," dedi,

"manastırdaki cinayetlerle hiçbir ilişiğim yok. Yaptığım her şeyi itiraf ettim; yapmadığım bir şeyi itiraf etmemi istemeyin benden..."

"Ama yapmadığın ne kalıyor geriye? Şimdi de suçsuz olduğunu mu söylüyorsun? Vah kuzucuk vah, yumuşakbaşlılık örneği! Anlattıklarını işittiniz; bir zamanlar ellerini kana bulamış, ama şimdi masummuş! Belki de biz yanıldık. Varagine'li Remigio, bir erdem timsali, kilisenin sadık bir evladı, İsa'nın düşmanlarının düşmanıdır; kilisenin uyanık elinin, köylere ve kentlere kabul ettirmek için emek verdiği düzene, ticaret barışına, zanaatkarların dükkânlarına, kiliselerin hazinelerine her zaman saygı duymuştur. Suçsuzdur, hiçbir suç işlememiştir. Gel, kollarıma atıl, Remigio Birader, kötü insanların sana yönelttikleri suçlamalardan ötürü seni avutayım!" Remigio birden, günahlarının son kez bağışlandığına inanıyormuş gibi yitik, şaşkın gözlerle ona bakarken, Bernardo yeniden yargıç tavrını takındı ve okçubaşına buyurgan bir sesle seslendi:

"Kilisenin, laik makamlarca kullanılmasını her zaman eleştirdiği önlemlere başvurmak tiksindiriyor beni.

Ama benim de kişisel duygularımı yöneten ve yönlendiren bir yasa var. Başrahip'ten işkence aletlerinin konabileceği bir yer sağlamasını isteyin. Ama hemen başlamayın. Elleri ayakları zincire vurulup üç gün

hücrede bırakılsın. Sonra aletleri gösterin ona. Yalnızca gösterin. Dördüncü gün başlayın. Sözde Havariler'in inandıkları gibi adalet aceleye gelmez; Tanrı'nın adaletinin emrindeyse yüzyıllar var. Yavaş

yavaş, adım adım ilerleyin. Her şeyden önce söylenenleri tekrar tekrar anımsayın; sakatlamaktan ve öldürmekten kaçının. Bu sürecin

438

suçluya bağışladığı iyiliklerden biri, ölümün tatlı gelmesi ve istenmesidir; ama itiraf, tam, gönüllü ve armdıncı olmadıkça ölüm gelmemeli."

Okçular kilerciyi kaldırmak için eğildiler; ama o ayaklarını

' , sımsıkı yere basarak direndi; konuşmak istediğini işaret etti. İzin verilince konuştu; ama sözcükler ağzından güçlükle çıkıyordu; konuşması bir sarhoşun anlaşılmaz gevelemelerini andırıyordu; açık saçık birşeylerden söz ediyor gibiydi. Ancak konuştukça, yavaş yavaş az önceki itirafına can veren yabanıl gücü yeniden kazandı.

"Hayır, efendimiz. İşkence istemem. Korkağın biriyim ben. O zaman ihanet ettim; bu manastırda tam on bir yıl bir zamanlar

A inandığım şeyi yadsıdım; bağcılardan ve köylülerden zorla ondalık topladım; Başrahip zenginleşsin diye verimliliklerini artırmak için ağılları ve ahırları teftiş ederek, bu Deccal düzeneğinin yönetimiyle gönüllü işbirliği yaptım. Rahatım yerindeydi; başkaldırı günlerini unutmuştum; yiyip içmeye ve başka zevklere verdim kendimi. Korkağın biriyim ben. Bugün Bologna'lı eski kardeşlerimi sattım; o zaman da Dolcino'yu satmıştım. Kötülüğümden, bir haçlı kılığına bürünerek, Dolcino ile Margherita'yı yakalayıp Kutsal Pazar günü Bugello kalesine götürülmelerine tanık oldum. Clemens'in onları mahkûm eden buyruğunu taşıyan mektubu gelinceye dek üç ay Vercelli çevresinde dolaştım. Margherita'nın Dolcino'nun gözleri önünde parça parça edildiğini gördüm. Bağırıyordu; bar-sakları delinmiş, benim de bir gece dokunduğum zavallı bedeni... Onun örselenmiş bedeni yanarken Dolcino'nun üstüne atıldılar, burnunu ve hayalarını kızgın cımbızlarla kopardılar; sonradan söylendiği gibi, ağzından tek bir iniltinin bile çıkmadığı doğru değil. Uzun boylu, iri yarı bir adamdı Dolcino; Şeytan gibi koca bir sakalı, dalga dalga omuzlarına dek inen kızıl saçları vardı; başında geniş kenarlı, tüylü bir şapka, belinde, topuklarına dek inen binişinin üstüne taktığı kılıcı; bize önderlik ederken güzel ve güçlüydü; erkeklerin içine korku salar, kadınları zevkten bağırtırdı... Ama ona işkence ederlerken kendisi de bağırıyordu; tıpkı bir kadın gibi, tıpkı boğazlanan bir koyun gibi; yaralarından oluk gibi kan akıyordu; onu bir köşeden ötekine sürüklüyorlar, Şeytan'in elçisinin ne denli uzun yaşayabileceğini göstermek için onu yavaş yavaş

yaralamayı sürdürüyorlardı; ölmek istiyor, işini bitirmeleri için yalva-439

rıyordu, ama çok geç öldü; onu odun yığınına götürdüklerinde kanlı bir et yığınından başka bir şey değildi. Ben onu izliyor, bütün bunları yaşamaktan kurtulduğum için seviniyordum; kurnazlığımla böbürleniyordum; Salvatore olacak o serseri de yanımdaydı; "İleriyi gören kimseler gibi davranmakla ne iyi ettik, Remigio Birader," diyordu bana, işkenceden daha iğrenç bir şey olamaz! Bin dinim olsa, binini de yadsıyabilirdim o gün. Yıllardır kendi kendime ne korkak bir adam olduğumu, korkak davrandığım için ne denli mutlu olduğumu söylüyordum; ama her şeye karşın, kendi kendime öylesine korkak olmadığımı gösterebilmeyi umuyordum hep. Bugün sen bana bu gücü verdin, efendimiz Bernardo; şehitlerin en korkakları için putatapan imparatorlar neyse, sen de benim için o oldun.

Bedenimin kaçtığı, ruhumun inandığı şeyi itiraf etme yürekliliği verdin bana. Ama gereğinden çok yüreklilik bekleme benden; şu ölümlü bedenimin kaldırabileceğinden fazlasını bekleme. İşkence istemem. Ne istersen söyleyeceğim; hemen yakılmak daha iyi; yanmadan önce boğularak ölüyor insan.

Dolcino'ya yaptıkları gibi işkence istemem. Senin istediğin bir ceset; bunun için de öteki cesetlerin suçunu bana yüklemek gereğini duyuyorsun. Çok geçmeden bir ceset olacağım nasıl olsa. Şimdi istediğini veriyorum sana. Otranto'lu Adelmo'yu, gençliğinden nefret ettiğim ve benim gibi canavarlara ustaca sataştığı için öldürdüm: Benim gibi yaşlı, şişko, ufak tefek, cahil birine. Salvamec'li Venantius'u çok bilgili olduğu ve benim anlamadığım bitapları okuduğu için öldürdüm. Arundelİi Berengar'ı kitaplığından nefret ettiğim için öldürdüm; ben ki şişko papazları coplayarak öğrenmiştim tanrıbilimi.

Sankt WendeFli Severinus'u... Onun için öldürdüm? Çünkü otlar topluyordu, ben ki Rebello dağında

erdemlerinin ne olduğunu düşünmeksizin ot yiyordum. Aslında başkalarını da öldürebilirdim; örneğin Başrahibimizi; ister Papa'yla ister İmparator'la birlik olsun, her zaman düşmanlarımdan biri olmuştu; ondan hep nefret ettim; ona yiyecek verdiğim için bana yiyecek verdiği zaman bile. Yeter mi? Yo, hayır, bütün bu insanları nasıl öldürdüğümü de öğrenmek istiyorsun... Onları şöyle öldürdüm... dur bakalım...

Salvatore' nin bana öğrettiği sanatın aracılığıyla, buyruğumdaki bin tümenin yardımıyla cehennemin güçlerini çağırarak. Birini öldürmek için ona vurmaya gerek yoktur; Şeytan sizi adınıza yapar bu-440

nu; eğer Şeytan'a nasıl buyuracağınızı bilirseniz."

Orada bulunanlara kurnaz kurnaz gülümseyerek bakıyordu. Ama daha şimdiden bir delinin gülüşüydü bu; sonradan William bana, bu delinin, onu ele vermesinin öcünü almak için Salvato-re'yi de kendisiyle birlikte sürükleyecek kadar zeki olduğunu söylese de.

"Peki, Şeytan'a nasıl buyuruyordun?" diye sıkıştırdı onu, bu suçlamaları gerçek bir itiraf sayan Bernardo.

"Bunu sen de biliyorsun, insan iblislerle, onların alışkanlıklarını benimsemeksizin uzun yıllar ahşveriş

yapamaz! Sen de bilirsin, havariler kasabı! Bir kara kedi alırsın, öyle değil mi? Tek bir beji, yaz tüyü bile olmayacak (sen de bilirsin bunu), dört ayağını bağlarsın, sonra geceyarısı onu bir yol kavşağına götürüp yüksek sesle bağırırsın: Ey büyük Lucifer, cehennemin imparatoru, seni alıp düşmanımın bedenine sokuyorum; tıpkı şimdi bu kediyi tutsak ettiğim gibi, eğer düşmanımı öldürürsen, ertesi gün, geceyarısı, aynı yerde bu kediyi kurban edeceğim sana; Ermiş Cipriano'nun büyü kitabına göre şimdi yaptığım büyünün güçleriyle sana ne buyuru-yorsam onu yapacaksın; cehennemin tüm en büyük alaylarının başları, Adrramelch, Alasro ve Azazele adına, onların tüm kardeşleriyle birlikte yakarıyorum..."

Dudakları titriyordu; gözleri yuvalarından uğramış gibiydi; dua etmeye başladı; daha doğrusu dua ediyormuş gibi görünüyordu; tüm cehennem alaylarının iblislerine ya-karıyordu: "Abigor, pecca pro nobis... Amon, miserere nobis... Sa-mael, libera nos a bono... Belial eleyson... Focalor, in corruptio-nem meam intende... Haborym, damnamus dominum... Zaebos, anum meum aperies... Leonardo, asperge me spermate tuo et in-quinabor..."1

"Yeter, yeter!" diye bağırıyordu hazır bulunanlar haç çıkararak. "Efendimiz, günahlarımızı bağışla!"

Kilerci şimdi susuyordu. Bütün bu iblislerin adlarım söyledikten sonra yüzükoyun yere düştü; çarpılmış

ağzından, sımsıkı kenetlenmiş dişlerinin arasından beyazımsı bir salya akıyordu. Elleri, 1. (Lat.) "Abigor, bizim için günah işle... Amon, bize acı... Samael, bizi iyiden kurtar... Be-lial eleyson... Focalor, benim yozlaşmamı anla... Haborym, Tann'yı lanetleyelim... Zaebos, anüsümü aç...

Leonardo, tohumlarını saç ve kirlensin..." (Çev.)

441

zincirlerin sıkıştırmasına karşın kasılarak açılıp kapanıyor, ayakları düzensiz aralıklarla havayı tekmeliyordu. Korkudan tir tir titrediğimi farkeden William elini başıma koydu; beni neredeyse tam ensemden yakalayıp sıkarak yatıştırdı: "Öğren," dedi, "işkence ya da işkence tehdidi altında insan yalnızca yaptıklarını değil, yapmak istediklerini de söyler; kendisi bilincinde olmasa da. Remigio şimdi bütün »ruhuyla ölmek istiyor."

Okçular hâlâ çırpınışlar içindeki kilerciyi alıp götürdüler. Bernardo kâğıtlarını düzeltti. Sonra, hiç kıpırtısız, büyük bir heyecan içindeki hazır bulunanlara gözlerini dikti:

"Soruşturma bitmiştir. Sanık, reo confesso,1 Avignon'a götürülecek; orada gerçeğin ve adaletin titizlikle gözetilmesini sağlamak için son duruşma yapılacak ve ancak bu duruşmadan sonra yakılacaktır. O artık sana ait değil, Abbone; gerçeğin yalnızca alçakgönüllü bir aracı olan bana da ait değil. Adaletin yerini bulması başka bir yerde olacak; çobanlar görevlerini yaptılar; şimdi köpekler hastalıklı koyunları sürüden ayırıp ateşle arındırmalıdırlar. Bu adamın böylesine acımasız cinayetler işlediğine tanık olan bu üzücü olay sona erdi. Manastır artık erinç içinde olsun. Ama dünya," burada

sesini yükseltti ve elçiler topluluğuna seslendi, "dünya hâlâ barışa kavuşmadı. Dünya, imparatorluk saraylarının salonlarında bile sığınak bulan sapkınlıkla parça parça olmuş! Kardeşlerim bunu unutmasınlar: Dolcino'nun mezhebine bağlı olan sapkınları, bir cingulum diaboli,2 Perugia Rahanî Meclisi'nin saygın üstatlarına bağlıyor. Unutmayalım ki, Tanrı'nın gözünde, az önce adalete teslim ettiğimiz o sefilin hezeyanlarının, Bavyera'lı, aforoz edilmiş Almanın sofrasında yiyip içen üstatlarınkinden hiç farkı yoktur. Sapkınları, kötülükleri hâlâ cezalandırılmamış, hatta saygı duyulan birçok vaazdan kaynaklanmaktadır. Tanrı'nın, benim günahkâr kişiliğim gibi, sapkınlık yılanını yuvalandığı yerde ayırtet-meye çağırdığı kimsenin yazgısı, katlanılması güç bir ıstırap, alçakgönüllü bir acıdır. Ama bu kutsal görevi yerine getirirken insan, açıkça sapkın gibi davranan kimsenin tek sapkın türü olmadığını öğrenir. Sapkınlığı destekleyenleri ayırtetmek için beş gösterge 1. (Lat.) Suçunu itiraf etmiş olarak. (Çev.)

2. (Lat.) Şeytanca bağla. (Çev.)

442

vardır. Birincisi, onları tutukevinde gizlice ziyaret edenler; ikincisi, onların yakalanmasına üzülen, yaşam boyu onların yakın dostları olanlar (gerçekten de bir sapkınla uzun zaman birlikte olan bir kimsenin onun etkinliklerinden habersiz olması güçtür); üçüncüsü, suçlan kanıtlanmış olsa bile, sapkınların haksız yere mahkûm edildiklerini öne sürenler; dördüncüsü, sapkınları kovuşturan ve onlara karşı başarıyla vaaz veren kimselere kötü gözle bakan ve onları eleştirenler; bu, onların gözlerinden, burunlarından, gizlemeye çalıştıkları, kendilerine burkuldukları kimselere nefret, yıkımları kendilerini öylesine üzen kimselereyse sevgi gösteren yüz anlatımlarından anlaşılabilir. Son olarak, beşinci gösterge, yakılan Sapkınların kömürleşmiş kemiklerinin toplanarak kutsal emanet-lermiş gibi saklanmalarıdır... Ama ben altıncı bir göstergeye de büyük değer veriyor, içlerinde (Ortodoksluğa açıkça aykırı olmasalar da), sapkınların kendi usullerince tasımlama yapabilecekleri önermeler buldukları kitapların yazarlarını da, sapkınlığın açık dostları sayıyorum."

Bunları söylerken, bir yandan da Ubertino'ya bakıyordu. Fransız temsilcilerin hepsi Bernardo'nun ne demek istediğini anladılar. Toplantı daha şimdiden başarısızlığa uğramıştı; hiç kimse sabahki tartışmayı kaldığı yerden sürdürme yürekliliğini bulamıyordu artık; çünkü her sözcüğün son üzücü olayların ışığı altında değerlendirileceğini biliyordu. Bernardo eğer Papa tarafından iki grup arasında bir uzlaşımı engellemek için gönderilmişse, bunu başarmıştı.

443

Beşinci Gün GÜNBATIMI

Ubenino kaçıyor. Benno yasalara uymaya başlıyor; William ise, o gün karşılaştığı çeşitli tutku tipleri üstüne bazı düşünceler geliştiriyor.

Topluluk toplantı salonundan yavaş yavaş dağılırken Michele William'a yaklaştı; birlikte Ubertino'nun yanına gittiler. Üçü birlikte kapıdan çıktılar; avluda, hiçbir dağılma belirtisi göstermeyen, alacakaranlıkta daha da yoğunlaşan sisin içinde gözden silinmiş, tartışıyorlardı.

"Olup bitenleri yorumlamak bence gereksiz," dedi William. "Bernardo bizi yenilgiye uğrattı. O budala Dolsiniyenin bütün bu suçlan işleyip işlemediğini sormayın bana. Anladığım kadarıyla hayır, kesinlikle hayır. Gerçek şu ki, gene başlangıç noktamızdayız. Ioannes senin Avignon'a yalnız gitmeni istiyor Michele; bu toplantı istediğimiz güvenceleri sağlamadı sana. Tersine, orada söyleyeceğim her sözcüğün nasıl çarpıtılabileceği hakkında bir fikir verdi. Bundan çıkan sonuç bence şu: bana,kalırsa oraya gitmemelisin."

Michele başını salladı: "Tersine, gideceğim. Bir hizipleşmeye yol açmak istemiyorum. Sen, William, bugün açık konuştun, dilediğini söyledin. Oysa benim istediğim bu değil; görüyorum ki, Pe-rugia Ruhanî Meclisi'nin kararları, imparatorluk tanrıbilimcileri tarafmdan bizim amacımızdan farklı bir biçimde kullanılıyor. Fransisken tarikatının yoksulluk ülküsüyle birlikte Papa tarafından kabul edilmesini istiyorum. Papa, bu tarikatın ancak yoksulluk ülküsünü benimserse, sapkın kollarını yeniden

özümleyebilece-ğini anlayacaktır. Avignon'a gideceğim; gerekirse Ioannes'e bağlılığımı göstereceğim.

Yoksulluk ilkesi dışında her konuda uzlaşmaya hazırım."

Ubertino söze karıştı: "Yaşamını tehlikeye attığını biliyor musun?"

444

"Olsun," diye yanıtladı Michele, "ruhumu tehlikeye atmaktan iyidir."

Yaşamım ciddi bir tehlikeye atıyordu ve Ioannes haklıysa (buna hâlâ inanamıyorum), ruhunu da yitirdi.

Şimdi herkesin bildiği gibi, Michele, anlatmakta olduğum olaylardan bir hafta sonra Pa-pa'nın yanına gitti. Dört ay ona karşı ayak diredi; sonunda ertesi yılın Nisan ayında Ioannes kardinaller kurulunu topladı; Miche-le'yi bir deli, pervasız, inatçı, zorba bir sapkınlık kışkırtıcısı, kilisenin koynunda beslediği bir yılan diye niteledi. İnsan Ioannes'in kendi açısından haklı olduğunu bile söyleyebilirdi; çünkü o dört ay boyunca, Michele üstadımın arkadaşı olan öteki Williamia, Ock-Jham'lı William'la arkadaş olmuş ve onun -üstadımın Marsilio'yla paylaştığı ve o sabah açıkladığı fikirlerden daha aşırı, ama çok farklı olmayan- fikirlerini paylaşır olmuştu. Bu ayrılıkçıların yaşamı Avignon'da tehlikeye düşmüştü; bunun üzerine, Mayıs ayının sonunda Michele, Ockham'h William, Bergamoiu Bonagrita, As-coli'li Francesco ve Talheim'lı Henri kaçtılar; önce Nis'e, sonra Toulon'a, Marsilya'ya ve Aigues-Mortes'a kaçtılar; Papa'nın adamları artlarına düşmüştü; Aigues-Mortes'ta onlara yetişen kardinal Pierre de Arrablay tarafından yakalandılar; kardinal onları geri dönmeye razı etmeye çalıştı; ama dirençlerini, Papa'ya duydukları nefreti, korkularını yenemedi. Haziran'da Pisa'ya vardılar; orada imparatorluk kuvvetleri tarafından yengi kazanmış gibi karşılandılar; bu olaydan birkaç ay sonra Michele Ioannes'i açıkça yadsıyacaktı.

Ama artık çok geç olmuştu. İmparator'un hazinesi suyunu çekiyordu; Avignon'da Ioannes Minoritlere yeni bir başkan atamak için planlar kuruyordu; sonunda yengi kazandı. Michele o gün Papa'ya gitmeye karar vermeseydi daha iyi ederdi; düşmanının yararına, kendi durumunu güçleştirerek onca ay yitirmeden, Minoritlerin direnişini daha yakından yönetebilirdi. Ama belki de her şeye gücü yeten Tanrı böyle yazmıştı; şimdi içlerinde kimin haklı olduğunu da bilmiyorum; aradan bunca yıl geçtikten sonra tutkuların ateşi de sönüyor, onunla birlikte gerçeğin ışığı olduğuna inanılan şey de. Şimdi hangimiz, çoktan toprak olmuş bir kadının güzelliği uğruna savaşmış olan Achilles'in mi, Hector'un mu, Agamemnon'un mu, yoksa Priam'ın mı haklı olduğunu söyleyebiliriz?

445

Ama hüzünlü yollara sapıyorum. O üzücü konuşmanın sonunu anlatmalıyım oysa. Michele kararını vermişti; onu bu kararından caydırmamn yolu yoktu. Ama başka bir sorun çıktı; William sözcükleri döndürüp dolaştırmadan açıkladı: Ubertino artık güvenlik içinde değildi. Bernardo'nun ona yönelttiği sözler, Papa'nın ona karşı beslediği nefret, Michele'nin hâlâ tartışabilecek bir gücü temsil etmesine karşın Ubertino'nun bu noktada hiç kimsenin yandaşı olmayışı...

"Ioannes Michele'nin sarayına gitmesini istiyor, Ubertino'-nun da cehenneme. Bernardo'yu tanıyorsam, yarın akşama kadar kalmadan sisin de yardımıyla Ubertino öldürülecek. Biri çıkıp da bunu kimin yaptığını soracak olursa, manastır rahatça bir cinayeti daha kaldırabilir; Remigio'nun ve kara kedilerin çağırdıkları iblislerin ya da bu duvarlar arasında gizli gizli dolaşan bir Dolcino yanlısının yaptığını söylerler..."

Ubertino telâşlandı. "Öyleyse?" diye sordu.

"Öyleyse," dedi William, "git, Başrahip'le konuş. Ondan bir binek atıyla azık iste; Alpler'in ötesinde, uzak bir manastıra da bir mektup yazmasını. Sonra da karanlıktan ve sisten yararlanarak hemen yola çık."

"Ama okçular hâlâ kapıda nöbet tutmuyorlar mi?"

"Manastırın başka çıkışları da var; Başrahip bilir. Bir uşağın, bir binek atıyla aşağıdaki dönemeçlerden birinde seni beklemesi I yeter; duvardaki geçitlerden birinden çıkar çıkmaz bir dizi koru- [ luktan geçmen gerekecek yalnızca. Bernardo yengisinin sarhoşluğundan ayılmadan, hemen davranmalısın.

Ben de başka bir şeyle I ilgilenmeliyim; iki görevim vardı; biri başarısızlıkla sonuçlandı; hiç [ olmazsa

öteki başarılı olsun. Bir kitabı ve bir adamı ele geçirmek istiyorum. Her şey yolunda giderse, seni yeniden arayıncaya dek buradan gitmiş olacaksın. Öyleyse hoşça kal." Kollarını açtı; Ubertino duygulanmış, sımsıkı sarıldı ona: "Hoşça kal, William. Deli, kendini beğenmiş bir İngiliz'sin sen, ama mangal gibi bir yüreğin var. Gene görüşür müyüz dersin?"

"Görüşeceğiz," diye güvence verdi ona William. "Tanrı isterse."

Ama Tanrı istemedi. Daha önce söylediğim gibi, Ubertino iki yıl sonra öldü; gizemli bir biçimde öldürüldü. Bu kavgacı, ateş-446

li yaşlı adamm yaşamı çetin, serüvenlerle dolu bir yaşamdı. Belki ermiş değildi, ama umarım Tanrı, onun kendisine bir ermiş olduğuna duyduğu tertemiz kesin inancı ödüllendirmiştir. Yaşlanıp kendimi Tanrı'nın istemine daha çok bıraktıkça, öğrenmek isteyen akla ve yapmak isteyen isteme daha az değer veriyorum ve biricik kurtuluş yolu olarak inancı görüyorum; gereğinden çok soru sormaksızın sabırla beklemeyi bilen inancı. Ubertino'nun kuşkusuz, Çarmıha Gerilmiş Efendimizin kanına ve çektiği acıya büyük inancı vardı.

Belki bunları daha o zamandan düşünüyordum da yaşlı gizemci bunun farkına vardı, ya da bir gün bunları düşüneceğimi kestirdi. Tatlı tatlı gülümseyip beni kucakladı; daha önceki günler- de bazan yaptığı gibi duygulu bir kucaklayış değildi bu. Bir büyükbabanın torununu kucakladığı gibi kucakladı beni; ben de aynı biçimde karşılık verdim. Sonra Michele'yle birlikte Başrahip'i bulmaya gitti.

"Şimdi ne yapıyoruz?" diye sordum William'a.

"Şimdi cinayetlerimize dönüyoruz."

"Üstadım," dedim, "bugün Hıristiyanlık için çok önemli şeyler oldu; görevimiz de başarısızlığa uğradı.

Gene de bu gizemin çözülmesine, Papa'yla İmparator arasındaki çatışmadan daha çok ilgi duyuyormuş

gibi görünüyorsunuz."

"Deliler ve çocuklar her zaman gerçeği söylerler, Adso. İmpa-rator'un danışmanı olarak belki arkadaşım Marsilio benden daha akıllıdır, ama sorgucu olarak ben ondan daha iyiyim. Hatta, Tanrı bağışlasın, Bernardo Gui'den bile. Çünkü Bernardo'yu suçluları ortaya çıkarmak değil, sanıkları yakmak ilgilendiriyor. Oysa ben, tam tersine, güzel, karmaşık bir düğümü çözmekten büyük bir sevinç duyuyorum. Bu belki biraz da şundan ileri geliyor: bir filozof olarak, dünyanın bir düzeni olduğundan kuşku duyduğum bir sırada, dünya işlerinin küçük bölgelerinde bir düzen değilse bile, en azından bir dizi bağıntı ortaya çıkarmakla avunuyorum. Sonra belki bir başka neden daha var: Bu olayda Ioannes ve Ludwig arasındaki savaştan daha büyük ve daha önemli şeyler işin içinde olabilir..."

"Ama bu pek de erdemli olmayan rahipler arasında geçen bir hırsızlık ve öç alma öyküsü!" diye bağırdım, kuşkulu.

447

"Yasak bir kitap yüzünden, Adso. Yasak bir kitap yüzünden!" diye karşılık verdi William.

O sırada rahipler akşam yemeğine gidiyorlardı. Yemeğin ortasında Cesenaiı Michele yanımıza oturup Ubertino'nun gittiğini söyledi. William rahat bir soluk aldı.

Yemeğin sonunda, Bernardo'yla konuşmakta olan Başrahip'i görmezlikten gelerek, Benno'yu farkettik; yarım bir gülümseyişle bizi selamlayıp kapıya doğru yöneldi. William'la ona yetiştik ve mutfağın bir köşesine doğru bizi izlemeye zorladık onu.

"Benno," diye sordu William, "kitap nerede?"

"Hangi kitap?"

"Benno, ikimiz de aptal değiliz. Bugün Severinus'un laboratu-varında aradığımız kitaptan söz ediyorum; ben bilmediğim, senin-se çok iyi bildiğin ve almaya gittiğin kitaptan..."

"Onu aldığımı nereden biliyorsunuz?"

"Biliyorum, sen de biliyorsun. Nerede?"

"Söyleyemem."

"Benno, eğer söylemezsen Başrahip'e anlatırım."

"Başrahip'in buyruğundan ötürü söyleyemem," dedi Benno erdemli bir tavırla. "Bugün sizinle görüştükten sonra, bilmeniz gereken bir şey oldu. Berengar'ın ölümünden sonra bir kütüphaneci yardımcılığı boşaldı. Bugün öğleden sonra Malachi bana Berengar'ın yerini almamı önerdi. Başrahip.

daha yarım saat önce onayladı; yarın sabahtan başlayarak da, kitaplığın gizlerini öğrenmeye başlayacağımı umuyorum. Doğru, kitabı bu sabah aldım; onu hücremde ot şiltenin içinde sakladım; bakmadım bile; çünkü Malac-hi'nin gözünün üstümde olduğunu biliyordum. Bir süre sonra da, Malachi şimdi size anlattığım öneride bulundu bana. O zaman, bir kütüphaneci yardımcısının yapması gereken şeyi yaptım: Kitabı ona teslim ettim."

Kendimi söze karışmaktan alıkoyamadım, hem de öfkeyle.

"Ama Benno, dün, önceki gün sen... siz, öğrenme ateşiyle yandığınızı, artık kitaplığın gizemler saklamamasını istediğinizi, bir araştırmacının bilmeye hakkı olduğunu söylüyordunuz bize..."

Benno, yüzü kızarmış, susuyordu; ama William beni durdurdu: "Adso, birkaç saattir Benno karşı yana geçti. Şimdi öğrenmek

448

istediği gizlerin bekçiliğini o yapıyor; onları gözetlerken de, tanımak için bol bol vakti olacak."

"Ama ya ötekiler?" diye sordum. "Benno bütün bilginler adına konuşuyordu!"

"O da önceydi," dedi William. Benno'yu allak bullak bir durumda bırakıp beni sürükledi.

"Benno büyük bir tutkunun kurbanı oldu," dedi William bana sonra. "Berengar'ınkinden farklı bir tutku bu, kilercininkinden de. Birçok araştırmacı gibi onda da öğrenme tutkusu var. Salt öğrenmek için öğrenmek. Bilginin bir bölümü kendisinden gizlenince onu elde etmek istiyordu. Şimdi elde etti o bilgiyi.

Malachi adamı-^nı tanıyordu; kitabı yeniden elde etmek ve Benno'nun ağzına kilit ^ vurmak için en iyi yolu seçti. Şimdi, böyle bir bilgi birikimini başkalarının hizmetine sunmamaya razı olduktan sonra, ona sahip olmak neye yarar diye soracaksın bana. Ama benim tutkudan söz etmemin nedeni de bu. Roger Bacon'un bilgiye susamışlığı tutku değildi: Bilgisini, Tanrı'nın kullarını daha mutlu kılmak için kullanmak istiyordu o; bilgiyi salt doymak bilmez bir merak, düşünsel kendini beğenmişlik, bir rahibin tensel isteklerini dönüştürme ve yatıştırmasının bir başka yolu, ya da bir başkasını iman ya da sapkınlık savaşçısı yapan tutku. Kösnü yalnızca etin kösnüsü değildir. Bernardo Gui kösnül bir adam; onunki erk kösnüsüyle özdeşleyen çarpıtılmış bir kösnü. Kutsal ve artık Romalı olmayan Papa'mızın-ki zenginlik kösnüsü. Kilercininkiyse gençliğinden beri tanıklık etmek, dönüştürmek ve tövbe kösnüsüydü; sonra ölüm kösnüsüne dönüştü bu. Benno'nun kösnüsüyse kitap kösnüsü. Onan'ınki de dahil, bütün kösnüler gibi, tohumunu toprağa döken kısır bir kös-nüdür bu; sevgiyle hiçbir ilişiği yoktur; tensel sevgiyle bile..."

"Biliyorum," diye mırıldandım, elimde olmaksızın. William işitmezlikten geldi. Ama sanki konuşmasını sürdürüyormuş gibi, "Gerçek sevgi, sevilenin iyiliğini ister," dedi.

"Benno da kitaplarının (artık aynı zamanda onun da olan kitapların) iyiliğini istiyor olamaz mı; onların iyiliği için hoyrat ellerden uzak kalmaları gerektiğini düşünüyor olamaz mı?" diye sordum.

"Kitabın iyiliği okunmasındadır. Bir kitap imlerden oluşur, bu imler başka imlerden söz ederler; onlar da nesnelerden söz

Gülün Adı

449/29

ederler. Onu okuyan gözler olmazsa, bir kitap kavramlar üretmeyen imler taşır; bu nedenle de dilsizdir. Bu kitaplık belki de içinde barındırdığı kitapları korumak için doğdu; ama şimdi onları gömmek için yaşıyor. Bu nedenle de, bir haksızlık dürtüsü oldu. Kilerci ihanet ettiğini söyledi. Benno da aynı şeyi yaptı. İhanet etti. Ah, ne kötü bir gün, sevgili Adso! Kan ve yıkımla dolu. Bugünlük bu kadar yeter. Biz de akşam duasına gidelim, sonra da yatıp uyuyalım."

Mutfaktan çıkarken Aymaro'ya rastladık. Malachi'nin Ben-no'ya yardımcılığını önerdiği söylentisinin doğru olup olmadığını sordu bize. Doğrulamaktan başka bir şey yapamadık.

"Bu Malachi bugün çok güzel şeyler yaptı doğrusu," dedi Ay-maro, her zamanki küçümseyici ve horgörülü gülümseyişiyle. "E-ğer adalet diye bir şey olsaydı, Şeytan bu gece alıp götürürdü onu.

450

Beşinci Gün AKŞAM

Deccal'ın gelişiyle ilgili bir vaaz dinleniyor, Adso özel adların gücünü anlıyor.

Günbatımı ayini, kilercinin duruşması daha sürerken, meraklı çömezlerin toplantı salonunda olup bitenleri pencere ve yarıklardan izlemek için üstatlarının elinden kaçtıkları bir sırada, kargaşa içinde yapıldı. Tüm topluluğun Severinus'un iyi ruhu için dua etmesi gereken saat gelmişti. Başrahip'in bir konuşma yapması bekleniyordu. Herkes birbirine onun rie söyleyeceğini soruyordu. Oysa Ermiş

Gregorio'nun törensel öğüdünden, yanıtlamalı duadan ve kurala göre okunması gereken üç ilahiden sonra Başrahip kürsüye geldi, ama yalnızca o akşam susacağını söylemek için. O gün manastırın başına öyle çok felâket gelmişti ki, manevi peder bile ancak azarlayıcı ve kınayıcı bir tonla konuşabilirdi.

Herkesin, hiçbir ayrıcalık söz konusu olmaksızın, kendi kendisiyle bir iç hesaplaşması yapması gerekiyordu. Ama birisinin konuşması gerekli olduğundan, uyarının, içlerinde en yaşlı olan kimse, ondan gelmesini öneriyordu; artık ölüme yakın olan, böylesine çok kötülük doğuran dünyasal tutkulara en az sürüklenmiş olan kardeşlerinden. Yaş sırasına göre Grottaferrata'lı Alinardo konuşmalıydı; ama saygıdeğer biraderin sağlık durumunun nazik olduğunu herkes biliyordu. Alinardo'dan sonra, zamanın acımasız akışının saptadığı sıraya göre Jorge geliyordu. Başrahip şimdi sözü ona bırakıyordu.

Aymaro ve öteki İtalyanların her zaman oturdukları ahırların tarafından bir mırıltı işittik. Başrahip'in Alinardo'ya danışmadan vaazı Jorge'ye bırakmış olmasından kuşkulandım. Üstadım, Başrahip'in konuşmama kararının akılhca olduğunu, çünkü ne söylerse söylesin, sözlerinin orada hazır bulunan Bernardo ve öteki Avignon'lularca tartılacağını fısıldadı kulağıma. Oysa yaşlı Jorge konuş-451

masını her zamanki gizemci kehanetlerle sınırlandıracak, Avignon'lular bu sözlere büyük önem vermeyeceklerdi. "Ama ben vereceğim," diye ekledi William, "çünkü Jorge'nin belirli bir amacı olmaksızın konuşmaya razı olduğuna inanmıyorum; belki de konuşmayı kendisi istedi."

Jorge birisinin yardımıyla kürsüye çıktı. Nefı aydınlatan tek ışık olan üç ayaklı şamdan yüzünü aydınlatıyordu. Alevin ışığı, iki kara çukuru andıran gözlerini örten koyuluğu belirginleştiriyordu. "Çok sevgili Biraderler," diye başladı, "ve bizim için çok değerli olan siz konuklar. Bu zavallı yaşlı adamı dinlemek lütfunda bulunursanız... manastırımızı üzüntüye boğan dört ölüm -yaşayanlar arasında en aşağılık olanların eski ve yeni günahlarını bir yana bırakıyorum- bildiğiniz gibi, şaşmaz düzeni içinde

beşikten mezara dek yeryüzündeki günlerimizin yazgısını çizen doğanın amansızlığına yorulamaz.

Hepiniz de, acıyla altüst olmanıza karşın, bu üzücü olayın ruhunuzu ilgilendirmediğini, çünkü içinizden biri dışında suçsuz olduğunuzu ve o kişi cezalandırıldıktan sonra, kuşkusuz aranızdan ayrılmış olanların yasını tutmayı sürdürmekle birlikte,' Tanrı'run mahkemesi karşısında kendinizi hiçbir suçtan temize çıkarmak zorunda kalmayacağınızı düşünüyorsunuz belki de. Böyle düşünüyorsunuz. Deliler!" diye bağırdı korkunç bir sesle. "Sizi deliler, haddini bilmez budalalar sizi! Her kim öldürürse Tanrı katında suçunun yükünü taşıyacaktır; ama yalnızca Tanrı'-nın buyruklarının aracı olmayı kabul ftttiği için.

Böylece, nasıl kurtuluş gizeminin yerine getirilebilmesi için birinin İsa'ya ihanet etmesi gerekmişse ve Efendimiz gene de kendisine ihanet edenin lanetlenmesini ve aşağılanmasını buyurmuşsa, tıpkı bunun gibi, son günlerde birisi günah işledi, ölüm ve yıkım getirdi; ama bu yıkım Tanrı tarafından istenmese bile, en azından kendini beğenmişliğimizin aşağılanması için Tanrı'nın izniyle oldu!"

Sustu, boş bakışlarını suskun topluluğa çevirdi; kulaklarıyla onun yılgın sessizliğinin tadına varırken, gözleriyle de duygularını algılayabilirmiş gibi.

"Bu toplulukta," diye sürdürdü, "bir süredir gurur yılanı çöreklenmiş bulunuyor. Nasıl bir gurur bu?

Dünyadan soyutlanmış bir manastırda erk gururu mu? Kuşkusuz hayır. Varlıklı olmanın gururu mu?

Kardeşlerim, bildiğimiz dünya, yoksulluk ve mülkiyet

452

üstüne uzun tartışmalarla yankılanmadan önce, kurucumuzun zamanından başlayarak, her şeye sahipken bile hiçbir zaman hiçbir şeyimiz olmadı, tek gerçek servetimiz kurala uymak, dua ve işti. Ama işimizin, tarikatımızın işinin, özellikle de bu manastırın işinin bir bölüğünü -hatta özünü- öğrenim ve bilginin saklanması oluşturuyor. Saklanması diyorum, araştırılması değil; çünkü tanrısal bir nesne olarak bilimin özelliği, onun tam olması ve başlangıçtan beri kendi kendini açıklayan Söz'ün kusursuzluğunda tanımlan-masıdır. Saklanması diyorum, araştırılması değil; çünkü bilimin insanlara özgü bir nesne olarak özelliği, onun peygamberlerin vaazından kilise babalarının yorumlarına değin tanımlanmış ve tamamlanmış olmasıdır. Bilimin tarihinde hiçbir gelişim, çağların hiçbir devrimi yoktur; olsa olsa sürekli ve yüce bir özetleme vardır. İnsanlık tarihi, yaratılıştan insanlığın kurtuluşuna ve ölüleri ve dirileri yargılamak için bir aylayla kuşatılmış olarak belirecek olan İsa'nın dönüşüne dek, tüm yaratıkların durdurulamaz bir devini-miyle ilerlemektedir; ama tanrısal ve insancıl bilim bu yolu izlemez: Bir kaya gibi sağlam, onun sesini duyacak denli alçakgönüllü ve uyanık olduğumuzda, bilim bizim bu yolu izlememize, onu önceden kestirmemize izin verir; ama ondan ayrılınmaz. Ben varolanım, dedi Yahudiler'in Tanrısı. Ben yolum, gerçeğim ve yaşamım, dedi Efendimiz. İşte bilim, bu iki gerçeğin huşu dolu yorumundan başka bir şey değildir. Bunun dışında söylenmiş olan her şey peygamberler, İncil yazarları, pederler ve bilginler tarafından bu iki tümceyi açıklığa kavuşturmak için söylenmiştir.

Bazan bu tümceleri bilmeyen putatapanlardan bunun tam karşıtı bir yorum da gelmiştir; bunların söyledikleri sözler Hıristiyan geleneğine alınmıştır. Ama bunun ötesinde başka söyleyecek hiçbir şey yoktur. Yalnızca, yeniden düşünmeyi, yorumlamayı ve korumayı sürdürmek söz konusudur.

Manastırımızın görkemli kitaplığıyla yerine getirmesi gereken görev buydu ve bu olmalıdır - başka bir şey değil. Söylendiğine göre, Doğulu bir halife bir gün ünlü ve görkemli ve gururlu bir kentin kitaplığını ateşe vermiş; binlerce cilt yanarken de, onların yok olabileceklerini ve yok olmaları gerektiğini söylemiş; çünkü bu kitaplar ya çoktan var olan Kuran'ı yineliyorlardı, bu nedenle de yararsızdılar, ya da onlar için kutsal olan bu kitapla çelişiyorlardı, bu nedenle de zararlıydılar. Kilise bilginleri, onların 453

yanısıra da bizler, bu şekilde yargı yürütmedik. Kutsal Betik'e yorum ve açıklık getiren her şey saklanmalıdır; çünkü bunlar Kutsal Yazılar'm ününü artırırlar; onlarla çelişen hiçbir şey yok edilmemelidir; çünkü bunlara, ancak saklanarak Tanrı'nm istediği yollardan ve onun istediği zamanlarda, bunu yapabilecek olanlar ve bunu yapmakla görevlendirilenler tarafından karşı çıkılabilir.

Tarikatımızın yüzyıllar boyu taşıdığı sorumluluk ve manastırımızın bugün taşıdığı yük buradan geliyor: Öne sürdüğümüz gerçekten ötürü gururlu; gerçeğe düşman olan sözcükleri, kendimizin onlarla kirlenmemize izin vermeksizin saklarken alçakgönüllü ve sakınım-lıyız. Şimdi kardeşlerim, bir bilgin-rahibi kışkırtabilen gurur günahı nedir? Görevini, bilginin saklanması değil, henüz insanlara açıklanmamış bir bilginin araştırılması saymaktır; sanki bu bilgi kutsal betimlerin sonuncusunda konuşan son meleğin sözlerinde yansıtılmamış gibi: 'Her kim bu kitabın kehanetlerini dinlerse ona

açıklıyorum; birisi bunlara bir şey ekleyecek olursa, Tanrı bu kitapta yazılı belâlaları onun üstüne salacaktır ve her kim bu kitaptaki yalvaçlık sözlerinden bir şey çıkaracak olursa, Tanrı onun bölümünü, yaşam kitabından ve kutsal kentten ve bu kitapta yazılı olan şeylerden çıkaracaktır.' İşte... bahtsız kardeşlerim, bu sözcükler son günlerde bu duvarlar arasında olanları anıştırıyormuş gibi görünmüyor mu size? Öte yandan, bu duvarlar arasında olup bitenler, içinde yaşadığımız yüzyılın durumunu anıştırıyor yalnızca; kalelerde olduğu gibi kentlerde de, kendini beğenmiş üniversitelerde ve katedral kiliselerinde, tüm yorumlarıyla zaten zengin olan ve aptalca çoğaltılmayı değil, korkusuzca savunulmayı gerektiren gerçeğin anlamını çarpıtarak, sözde olduğu kadar eylemde de, o gerçeğin sözcüklerine yeni vasiyet ekleri bulmak için çaba' harcayan yüzyılın durumunu. Bu duvarlar arasında çöreklenmiş, hâlâ da çöreklenmekte olan gurur yılanı bu işte: Her kim kendisi için caiz olmayan kitapların mührünü kırmaya uğraşmış ve uğraşmaktaysa, ona diyorum ki, Efendimiz'in cezalandırmaya devam edeceği gurur budur işte: Çünkü bizim güçsüzlüğümüzden ötürü, öç alma araçları bulmak Efendimiz için hiçbir zaman zor olmamıştır ve olmayacaktır."

"Duydun mu Adso?" diye fısıldadı William bana. "İhtiyar söylediklerinden daha çok şey biliyor. Bu işte parmağı olsa da olma-454

sa da, eğer meraklı rahipler kitaplığın kurallarını çiğneyecek olurlarsa, manastırın dinginliğine yeniden kavuşamayacağını biliyor ve bu konuda uyarıda bulunuyor."

Jorge uzun bir aradan sonra konuşmasına yeniden başladı.

"Peki ama gururlu kimselerin, görünümleri ve habercileri, suç ortaklan ve sancaktarları oldukları bu gururun asıl simgesi kimdir? Gerçekten de, bu duvarlar arasında eylemde bulunmuş ve belki şimdi de bulunmakta olan kimdir? Böylece, vaktin yaklaştığı konusunda bizi uyaran; aynı zamanda avutan; çünkü eğer vakit gelmişse, acılar kuşkusuz dayanılmaz olacak, ama sonsuz olmayacak; çünkü evrenin büyük döngüsü tamamlanmak üzeredir. Ah, ok iyi anladınız, ama bu adı söylemekten korkuyorum; çünkü ay-ço qnı

qnı zamanda sizin de adınız o ve ondan korkuyorsunuz; ama siz korksanız da benim hiç kuşkum yok ve bu adı yüksek sesle söyleyeceğim; barsaklarınız korkudan düğüm düğüm olsun, dişleriniz takırdasın, dilinizi ısırıp koparın diye, kanınız donup gözlerinize karanlık bir perde insin diye... Pis hayvanın ta kendisi o, Deccal!"

Uzun süre sustu. Dinleyiciler ölü gibi kaskatı kesildiler. Tüm kilisede tek canlı şey üçayaklının aleviydi; ama bu alevin oluşturduğu gölgeler bile donmuş gibiydi. Tek ses, alnında biriken terleri silen Jorge'nin belli belirsiz soluk sesiydi. Sonra Jorge konuşmasını sürdürdü:

"Belki de bana diyeceksiniz ki: Hayır, o daha gelmedi; geldiği- ni gösteren belirtiler nerede? Bunu kim söylerse aptaldır! İşte gözümüzün önünde, günbegün büyük dünya tiyatrosunda, manastırın daha küçük imgesinde, bir önbelirti olan felâketlerde... Vakit yaklaştığında, Batı'da bir kralın ortaya çıkacağı söylenmiştir; korkunç yalanlar kralı, tanrıtanımaz, insan katili, kıyıcı, altına susamış, bin türlü hile bilen, kötü, imanlıların düşmanı ve kovuşturu-cusu; onun zamanında gümüşe hiç değer verilmeyecek; yalnızca altına değer verilecek! İyi biliyorum ben; siz beni dinleyenler, şimdi hemen hesaplayın bakalım, sözünü ettiğim kimse Papa'ya mı benziyor, İmparator'a mı, yoksa Fransa kralına mı ya da başka birine mi; böylece o benim düşmammdır, doğru taraftanım ben diyebile-siniz! Ama ben size tek bir adam gösterecek kadar saf değilim; Deccal geldiği zaman her yere, herkes için gelir; herkes onun bir parçasıdır. Kentleri ve kırsal bölgeleri yağmalayan çapulcular gü-455

ruhunun içinde olacak o; gökyüzünün önceden kestirilemeyen belirtilerinde; ansızın ortaya çıkan gökkuşağında, dikenlerde, ateşlerde kendini gösterecek; bir yandan da inleme sesleri işitilecek; deniz fokur fokur kaynayacak. İnsanların ve hayvanların hilkat garibeleri doğuracakları söylendi; yüreklerin

nefret ve uyumsuzlukla dolacağı anlamına gelir bu. Parşömenler üstünde öylesine hoşunuza giden minyatürlerdeki hayvanları görmek için çevrenize bakın-maym! Yeni evli genç gelinler kusursuz konuşabilen bebekler dünyaya getirecekler; bu bebekler vaktin geldiğini söyleyerek öldürülmelerini isteyecekler. Ama aşağıdaki köylerde aramayın onları; bu duvarların içinde gereğinden çok akıllı bebekler öldürüldü bile! Kehanetlerdeki bebekler gibi, daha şimdiden yaşlanmış adamların görünümündeydi bu bebekler; kehanetlerde dört ayaklı çocuklardan, hortlaklardan, analarının dölyatağında büyüsel sözler söyleyerek kehanette bulunacak döllerden söz ediliyordu. Bunların hepsi de yazılmıştır, biliyor musunuz bunu? Sınıflar, halklar, kiliseler arasında birçok karışıklık olacağı yazılmıştır; kötü çobanların, sapık, horgören, açgözlü, zevkine düşkün, kazanç tutkunu, boş konuşmaktan hoşlanan, övüngen, kendini beğenmiş, cimri, küstah, cinsel isteğe gömülmüş, boş gurur adına düşmüş, İncil düşmanı, dar kapıyı yadsımaya hazır, gerçek sözü küçümsemeye hazır insanların ortaya çıkacakları yazılmıştır; bunlar her türlü dindarlık yolundan nefret edecekler; günahlarından ötürü tövbe etmeyecekler; bu yüzden de bütün insani» arasına acımasızlık, kardeşin kardeşe duyduğu nefret, kötülük, katı yüreklilik, kıskançlık, aldırmazlık, hırsızlık, sarhoşluk, taşkınlık, kösnü düşkünlüğü, tensel zevk, zina ve tüm öteki kötülükleri yayacaklar. Acı çekmek ortadan kalkacak, alçakgönüllülük, barış

sevgisi, yoksulluk, acıma, gözyaşlarının erdemi ortadan kalkacak... Hadi, kendinizi tanımıyor musunuz, burada tüm hazır bulunanlar, bu manastırın rahipleri ve dış dünyadan gelen yüce konuklar?"

Bu sözleri izleyen sessizlikte bir hışırtı işitildi. Sırasında kıpır kıpır kıpırdayan Kardinal Bertrando'ydu bu. Ne de olsa, diye düşündüm, Jorge büyük bir vaiz gibi davranıyor, kardeşlerini kırbaçlarken, konukları da esirgemiyor. O anda Bertrando'nun ya da şişko Avignon'luların akıllarından geçenleri öğrenmek için neler vermezdim.

456

"İşte bu noktada, tam bu noktada," diye gürledi Jorge, "Dec-cal günahkâr yüzünü gösterecek, Efendimizin maymunu olmak isteyen Deccal. O zaman (zaman, o zamandır) bütün krallıklar altüst olacak, ortalığı açlık ve yoksulluk kaplayacak, verim kıt olacak, kışlar olağanüstü sert geçecek. O

zamanın (şimdiki zamanın) çocuklarının artık mallarını yönetecek; kilerlerinde yiyecek saklayacak kimseleri olmayacak; pazarlarda alım satımla uğraşacaklar. O zaman sağ olmayacaklarsa, ya da yaşıyorlarsa yaşamlarını sürdürmeyi başarabileceklere ne mutlu! Sonra, yıkımın oğlu, övünüp şişinen düşman, tüm dünyayı yanılgıya sürüklemek ve adil kimselere egemen olmak için birçok erdem gösterecek. Suriye düşecek ve oğullarının yasını tutacak. Kilikya, onu yargılamak için çağrılan gelinceye dek başkaldıracak, Babil'in kızı, görkemli tahtından kalkıp acı şarabı içecek. Kapadokya, Likya ve Likonya boyun eğecekler, çünkü haksızlıklarının yol açtığı yozlaşma içinde tüm halklar yıkılacak. Her yanda ülkeleri ele geçirmek için barbar kampları ve savaş arabaları belirecek; Ermenistan'da, Pontus'ta ve Bitinya'da gençler kılıçtan geçirilecek, kız çocukları tutsak edilecek, oğullarla kızlar yasak cinsel ilişkilere girecekler. Ünüyle böbürlenen Pisi-dia yerle bir olacak, Fenike kılıçla ortadan ikiye bölünecek, Yahu-da yas giysilerine bürünüp kirlenmişliğinin getirdiği yıkım gününe hazırlanacak. Her yanda nefret ve yoksulluk belirecek, Deccal Ba-tı'yı yenik düşürecek, ticaret yollarını yakıp yıkacak; elinde kılıç ve ateş olacak; kudurmuş bir öfkeyle ortalığı kasıp kavuracak: Gücü küfür, eli ihanet olacak; sağ eli yıkım, sol eli karanlık getirecek, Ayırıcı özellikleri şunlar olacak: başı ateş, sağ gözü kanlı, sol -gözü kedi gözü gibi yeşil ve iki gözbebekli, kaşları ak, alt dudağı şişmiş, bilekleri güçsüz, ayakları kocaman, başparmağı ezik ve uzun!"

"Kendi portresini andırıyor," diye fısıldadı William, kıkır kıkır gülerek. Çok kötü bir şeydi söylediği, ama bunun için gönül borcu duydum ona; çünkü saçlarım diken diken olmaya başlamıştı. Gülmekten kendimi alamadım; yanaklarım şişti, sımsıkı kenetlenmiş dudaklarımın arasından bir gülme sesi çıktı.

Yaşlı adamın sözlerini izleyen sessizlikte açık seçik duyulan bir ses; neyse ki herkes birinin öksürdüğünü ya da ağladığını, ya da ürperdiğini sandı; haklıydılar da. » "Her şeylerin başıboş olacağı, oğulların babalara el kaldıra-457

cakları, kadınların kocalarına düzen kuracakları, kocaların karılarını mahkemeye verecekleri, efendilerin uşaklarına insanlık dışı davranacakları, uşaklarınsa efendilerine boyun eğmeyecekleri an geldi," diyordu Jorge şimdi. "Yaşlılara saygı kalmayacak, gençler yönetimi ellerine almak isteyecekler, çalışma herkese boş bir çaba gibi görünecek, her yerde serbest davranışları, kötülüğü, ahlaka yay-kırı davranma

özgürlüğünü öven şarkılar yükselecek. Sonra da büyük bir ırza geçme, zina, yalan yere yemin etme, doğaya karşı suç işleme dalgası gelecek, hastalıklar, kehanet, büyü ve gökyüzünde uçan varlıklar belirecek ve iyi Hıristiyanlar arasından yalancı peygamberler çıkacak; yalancı havariler, rüşvet yiyenler, dolandırıcılar, büyücüler, ırz düşmanları, paracanlılar, yalan yere yemin edenler ve düzenbazlar ortaya çıkacak; çobanlar kurtlara dönüşecek, papazlar yalan söyleyecek, rahipler dünyasal şeyler isteyecekler, yoksullar efendilerinin yardımına koşmayacaklar, güçlüler acımasız olacak, adil olanlar adaletsizliğe tanık olacaklar. Tüm kentler depremlerle sarsılacak, veba ortalığı kasıp kavuracak, fırtınalar toprağı altüst edecek, tarlalar pisliğe bulaşacak, deniz kara suyuklar salgılayacak, ayda yeni ve olağanüstü şeyler olacak, yıldızlar yörüngelerinden çıkacak, gökyüzünde başka -bilinmeyen- yıldızlar dolaşacak, yazın kar yağacak, kışın dayanılmaz sıcaklar olacak. Ve sonun vakti gelecek ve vaktin sonu... Birinci gün sabah vakti, gökkubbede büyük ve güçlü bir ses yükselecek; Kuzey'den doğru erguvan renginde bir bulut yürüyecek; ardından gökgürültü-sü ve şimşek gelecek ve bir kan yağmuru yağacak yeryüzüne. İkinci gün yer yerinden oynayacak, gökyüzünün kapılarından büyük bir yangının dumanı geçecek. Üçüncü gün yeryüzünün çukur yerleri, evrenin dört bir yanında gümbür gümbür gümbürdeyerek çökecek. Gökkubbenin tepesi açılacak, hava duman sütunlarıyla dolacak ve onuncu saate değin pis kükürt kokusu saracak ortalığı. Dördüncü gün tansökümünden önce çukurlar sularla dolacak, patlamalar olacak ve yapılar çökecek. Beşinci gün, ışığın güçleri ve güneş kursu yok olacak; yeryüzünü akşama dek karanlık bürüyecek; yıldızlar ve ay işlevlerini durduracak. Altıncı gün dördüncü saatte, gökkubbede Doğu'dan Batı'ya doğru çatlayacak ve gökyüzündeki çatlaktan melekler yeryüzüne bakacaklar; yeryüzündekiler de meleklerin gökten baktıklarını görebilecekler. Sonra bütün insanlar haksever meleklerin bakışından kaçabilmek için dağlara çıkacaklar. Yedinci gün İsa, Baba'sının ışığında gelecek. Sonra adil olanlar yargılanacaklar, bedenleri ve ruhları öncesiz - sonrasız bir mutluluk içinde gökyüzüne ağacak. Ama bu akşam düşüneceğimiz bu değil gururlu Biraderler! Sekizinci gün tansökümünü görecek olanlar günahkârlar değil; Doğu'dan, gökyüzünün ortasından tatlı, yumuşak bir ses yükselecek ve tüm kutsal meleklerin başı olan o melek görünecek ve tüm melekler onunla birlikte, bulutlardan bir arabanın içinde, neşeyle ilerleyecekler; inanlı kutsanmışları kurtarmak için. Hepsi birlikte şenlik yapacaklar; çünkü bu dünyanın yıkımı tamamlanmış olacak. Ama bu akşam gururla buna se-vinmemeliyiz! Tersine, Efendimizin kurtulmayı haketmemiş olanları kendinden uzaklaştırmak için söyleyeceği sözleri düşüneceğiz: Uzaklasın benden siz lânetliler, Şeytan'in ve yardakçılarının sizin için hazırladıkları ateşe gidin: Siz kendiniz hakettiniz bu ateşi; şimdi de tadına varın! Benden uzaklasın, sonsuz karanlığa, hiç sönmeyecek ateşe gidin! Sizi ben yarattım; oysa siz bir başkasının ardından gittiniz! Başka bir efendiye hizmet ettiniz; şimdi gidip onunla birlikte karanlıkta yaşayın, diş gıcırtıları arasında durup dinlenmek bilmeyen o yılanla birlikte! Kutsal Betik'i işitmemiz için kulak verdim size; siz o kulaklarla putatapanlarm sözlerini dinlediniz! Tanrı'yi yüceltesiniz diye ağız verdim size; siz onu ozanların yalanlan, soytarıların bilmeceleri için kullandınız! Benim koyduğum ilkelerin ışığını göresiniz diye göz verdim size; siz onu karanlığa bakmak için kullandınız! Ben insancıl, ama adil bir yargıcım.

Herkese hakettiğini vereceğim. Size acımak istiyorum, ama lambalarınızda yağ bulamıyorum. Size acımak istiyorum, ama lambalarınız isli. Gidin yanımdan... Efendimiz böyle konuşacak. Ve onlar... belki biz de... sonsuz işkenceye düşeceğiz. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına."

"Amin," diye yanıtladı herkes bir ağızdan.

Rahipler sıra olmuş, ağızlarından tek bir sözcük bile çıkmaksızın, ot yataklarına yatmaya gittiler.

Birbirleriyle konuşmak için hiçbir istek duymayan Minoritler ve Papa'nın adamları yalnız kalıp dinlenmeye can atarak ortadan kayboldular. Yüreğim taş gibi ağırdı.

458

459

"Yatağa, Adso," dedi William bana, hacılar konukevinin basamaklarından çıkarken. "Dolaşılacak gece değil. Bakarsın Bernardo Gui'nin, dünyanın sonunu muştulamak için işe bizim iskeletlerimizle başlayacağı tutar. Geceyarısı duasında hazır bulunmaya çalışmalıyız; çünkü duadan hemen sonra Michele ve öteki Minorit-ler gidecekler."

"Bernardo da tutuklularla birlikte gidecek mi?" diye sordum cılız bir sesle.

"Artık burada yapacak iş kalmadı. Michele'yi Avignon'a yollamak isteyecektir; ama bunu, Michele'nin oraya varışını, bir Mino-rit, sapkın ve katil olan kilercinin duruşmasıyla aynı zamana denk getirecek bir biçimde ayarlayacak. Kilercinin darağacı, yatıştırıcı bir meşale gibi Michele'nin Papa'yla ilk buluşmasını aydınlatacak."

"Peki Salvatore ne olacak, sonra... kız?"

"Salvatore kilerciyle birlikte gidecek; çünkü duruşmada tanıklık etmesi gerek. Belki de bu hizmetine karşılık Bernardo canını bağışlar. Kaçmasına izin verip sonra da öldürtebilir ya da gerçekten serbest bırakabilir onu; çünkü Salvatore gibi biri Bernardo gibi birini hiç ilgilendirmez. Kimbilir belki de Salvatore günün birinde Languadec ormanlarından birinde adam boğazlayan bir haydut olup çıkar..."

"Peki ya kız?"

"Söylemiştim: Yanık et o artık. ,Ama o daha önce yakılacak; yolda, kıyıdaki Katar köylerinden birinde; ders olsun diye. Konuşurlarken duydum; Bernardo, meslektaşı Jacques Fournier'yle bu-luşacakmış (bu adı unutma: Şimdilik Albigensleri yakmakla meşgul; ama daha yüce tutkuları var); hem güzel bir kadının ateşe atılması ikisinin de saygınlıklarını ve ünlerini artıracak..."

"Onları kurtarmak için hiçbir şey yapılamaz mı?" diye bağırdım. "Başrahip araya giremez mi?"

"Kimin için? Suçunu itiraf etmiş olan kilerci için mi? Salvatore gibi aşağılık bir adam için mi? Yoksa kızı mı düşünüyorsun?"

"Düşünsem ne olur?" dedim gözüpeklikle. "Ne de olsa, üçünün içinde gerçekten suçsuz olan biri varsa, o; büyücü olmadığını biliyorsunuz..."

"Bütün bu olanlardan sonra Başrahip, geri kalan azıcık say-

460

gınhğını bir büyücü için tehlikeye atmak ister mi sanıyorsun?"

"Ubertino'nun kaçışının sorumluluğunu üstüne aldı ama."

"Ubertino onun'rahiplerinden biriydi ve hiçbir şeyle suçlanmıyordu. Hem sen neler saçmalıyorsun?

Ubertinû önemli bir adam; Bernardo onu ancak arkadan vurabilir."

"Demek kilerci haklıymış: Basit insanlar her zaman herkes için bedel öder; onların yararına konuşanlar için bile, tövbe sözleriyle basit insanları ayaklanmaya kışkırtmış olan Ubertino ve Michele gibi insanlar için bile." Öyle umutsuzluk içindeydim ki, kızın, Ubertino'nun gizemciliğiyle baştan çıkarılmış bir Fraticello olmadığını bile düşünemedim. Yalnızca bir köylüydü ve o kendisini ilgilendirmeyen bir şeyin bedelini ödüyordu.

"Doğru," diye yanıtladı William, üzüntülü. "Eğer gerçekten küçük bir adalet parıltısı arıyorsan, günün birinde büyük köpeklerin, Papa ile İmparator'un, barış sağlamak için, onların hizmetinde birbirleriyle boğuşan küçük köpeklerin ölülerini çiğneyip geçeceklerini söyleyeyim sana. Michele ya da Ubertino'ya şimdi senin kıza davranıldığı gibi davranılacak."

William'in doğal felsefe ilkelerine dayanarak kehanette bulunduğunu -daha doğrusu tasımlama yaptığını- şimdi anlıyorum. Ama o anda onun kehanetleri ve tasımları hiç mi hiç avutmuyordu beni.

Kesin olan tek şey kızın yakılacağıydı. Onunla sorumluluk paylaştığımı hissediyordum; çünkü onunla birlikte işlediğim günahın bedelini de darağacında ödeyecekmiş gibi geliyordu bana.

Hiç utanmadan hıçkırmaya başladım; hücreme kaçtım; bütün gece ot yatağımı ısırıp umarsızca inledim

-Melk'te arkadaşlarımla birlikte okuduğumuz romantik şövalye öykülerindeki gibi - sevgilimin adını ünleyerek ağıt yakmama bile izin verilmiyordu çünkü.

Yaşamımın biricik dünyasal aşkının adını bilmiyordum, hiçbir zaman da bilemedim.

461

2

Q

o

o

Altıncı Gün GECEYARISI

Prensler otunıyotiar; Malaclu ise yere yıkılıyor.

Geceyarısı duası için aşağıya indik. Gecenin son bölümünde, ^yaklaşan yeni günün hemen hemen ilk bölümünde, gökyüzü hâlâ "((bulutluydu. Avludan geçerken nem, tedirgin uykunun ardından ağrıyan kemiklerimin içine, iliklerime dek işliyordu. Kilise soğuktur, ama tonozların altında, kötü hava koşullarından korunmuş, başka insanların bedenlerinin ve duanın ısısıyla ısınmış, diz çöktüğüm zaman rahat bir soluk aldım.

İlahilerin söylenmesine az önce başlanmıştı; William, karşımızdaki sıralarda, Jorge ile Tivoliİi Pacifıco arasında boş bir yer . gösterdi bana. Malachi'nin yeriydi bu, gerçekten de kör adamın yanında otururdu hep. Bu boşluğun farkına varan yalnız biz değildik. Bir yanda, bu boşlukların kötü haber belirtisi olduğunu kuşkusuz arlık çok iyi bilen Başrahip'in kaygılı bir bakışını yakaladım. Öte yandan, yaşlı Jorge'nin olağanüstü tedirgin olduğunu fark ettim. Işıksız ak gözlerinden ötürü anlamı her zaman anlaşılmaz olan yüzünün üçte biri gölgede kalmıştı; ama elleri sinirli ve kıpır kıpırdı. Birkaç kez dolup dolmadığını anlamak istercesine yanındaki yeri elleriyle yokladı. Düzensiz devinimlerle durup durup ayriı hareketi yapıyordu; yerinde bulunmayan adam her an geleceğini umuyormuş, gelmediğini görmekten korkuyormuş gibi.

"Kütüphaneci nerede olabilir?" diye fısıldadım William'a.

"Malachi kitabı elinde bulunduran tek kişi artık," diye yanıtladı William. "Eğer cinayetleri o işlememişse, o kitabın içerdiği tehlikeleri bilmiyor olabilir..."

Başka söyleyecek bir şey yoktu. Yapabileceğimiz tek şey beklemekti. Biz de bekledik; William'la ben, boş bölmeye gözlerini dikip bakmayı sürdüren Başrahip, durmadan karanlığı elleriyle yok-Gülün Adı

465/30

layan Jorge.

Ayin sona erdiğinde, Başrahip rahiplere ve çömezlere, Büyük Noel ayini için hazırlık yapmak gerektiğini, bu nedenle de, âdet olduğu gibi, alacakaranlıktan önceki zamanın, bu tören için öngörülen bazı ilahilerin tüm toplulukça uyum içinde söylenmesini sağlamak için provayla geçeceğini anımsattı. Bu dinine bağlı insanlar topluluğu gerçekte tek bir vücut, tek bir uyumlu ses gibi eğitilmişti; yıllar süren bir süreç sonucunda, şarkıda tek bir ruh olarak birleştiklerinin bilincine varıyorlardı.

Başrahip, onları Sedenınt'u söylemeye çağırdı: Sedenınt principes et adversus me loquebantur iniqui.

Persecuti stint me. Adjuva me, Domine, Deus metis salvum me fac propter magnani misericordiam tiiam.1 Başrahip'in o ayetleri, özellikle prenslerin elçilerinin ayinde hazır bulundukları o gece, tarikatımızın Efendimiz'le, yığınların Tanrı'sıyla arasındaki ayrıcalıklı bağ sayesinde güçlülerin kovuşturmasına karşı direnmeye yüzyıllardan beri nasıl hazır olduğunu anımsatmak için bile bile mi seçtiğini sordum kendi kendime. Gerçekten de bu tekdüze ezginin başı, büyük bir güç etkisi yaratır.

İlk se hecesi üzerine, yavaş ve ağırbaşlı bir koro başladı; onlarca insanın bas sesi nefleri doldurdu; başımızın üstünde dolaştı; ama gene de yeryüzünün yüreğinden yükseliyor gibiydi. Ses aralıksız sürdü; çünkü öteki sesler, o derin ve sürekli çizginin üstünde, bir dizi vokaliz ve melizmalar örmeye başlayınca

-dünyasal- bas egemenliğini sürdürdü ve bir resitatör, yavaş yavaş alçalan, ağır bir sesle, on iki kezAve Maria'yı yinelediği sürece dinmedi. Sanki sonsuzluğun sürekliliğini benzetileyen bu uzatılmış hecenin, yaka-1. Prensler oturdular ve karşımda (aleyhimde) haksız şeyler söylendi. Yardım et bana Efendimiz, Tanrım beni kurtar Yüce merhametin aşkına.

466

ranlara verdiği güvenle tüm korkularından arınmış gibi, öteki sesler (özellikle çömezlerin sesleri), kaya gibi sağlam bas sesin üstünde yükselerek doruklar, akıcı ve vurgulanmış tiz notlar oluşturuyorlardı.

Yüreğim bir doruk noktasının ya da bir porrectus'un,1 bir torculus2 ya da bir sırçayısın titreşimleriyle tatlı tatlı altüst olurken, bu sesler bana ruhun (yakaranların ve onları dinlerken benim kendi ruhumun), duygu taşkınlığını taşıyamayarak bu sesler aracdığıyla sevinci, üzüntüyü, övgüyü, sevgiyi, tatlı tınıların sıçrayı-şryla dile getirmek için parçalandığını söyler gibiydi. Bu arada, sanki düşmanların, Tanrı'nın kullarını kovuşturan erk sahiplerinin tehdit edici varlığı kararsız kalmış gibi yeraltı dünyası cinlerinin *

inatçı direnişi yumuşamıyordu. Sonunda, tek bir notanın Neptün'ce kükreyişi ona karşı çıkanların sevinçli haleluyalarına yenik düştü; ya da en azından onlarca sarılıp sarmalandı; görkemli ve kusursuz bir akort ve savsaklayıcı bir nota üstünde eriyip yok oldu.

Sedenınt, neredeyse donuk bir çetinlikle söylendikten sonra, principes yüce ve meleklere yaraşır bir dinginlikle boşlukta yükseldi. Artık bize karşı konuşan güçlülerin kim olduklarını kendi kendime sormuyordum; o oturan, korkutucu hortlağın gölgesi dağılmış, yok olmuştu.

O zaman, öteki hortlakların da yok olduklarını sandım; çünkü dikkatimi kendine çekmiş olan ezgiden sonra, Malachi'nin yerine bir kez daha bakınca, kütüphaneciyi sanki hiç yok elmamış gibi duaya katılan öteki rahiplerin arasında gördüm. William'a baktım; gözlerinde bir rahatlama belirtisi gördüm; uzaktan Başrahip'in gözlerinde farkettiğim aynı rahatlamaydı bu. Jorge'ye gelince, bir kez daha ellerini uzatmış, komşusunun bedenine değince onları hemen çekmişti. Ama onu heyecanlandıran duyguların ne olduğunu söyleyemeyeceğim.

Şimdi koro neşeyle, "adjuva me"yi3 söylüyordu; sözcüğün pırıl a'sı kiliseyi neşeyle dolduruyordu; «'su ise, "sederunf'taki gibi iç kapayıcı değil, kutsal dirimle doluydu. Rahipler ve çömezler ezginin kuralına uygun olarak söylüyorlardı: beden dik, boğaz serbest,

1. Ortaçağda müzikte kullanılan, ilk iki notası alçalan, üçüncü notası yükselen işaret. (Çev.) 2. Ortaçağda ilk iki notası yükselen, üçüncüsü alçalan müzik işareti. (Çev.) 3. (Lat.) Bana yardım et. (Çev.)

467

baş yukarıda, kitap, başı eğerek soluğun göğüsten daha az güçlü çıkmasına yol açmaksızın okunabilsin diye, hemen hemen omuz hizasında. Ama gün hâlâ ışımamıştı; borazanları sevinçle çalmasına karşın uykunun sisi şarkıcıların birçoğunu ağına düşürüyor, hatta ara ara uzun bir notada yitip gitmiş, ezginin dalgalanmasına güvenerek uykuya kapılıp başlarını eğiyorlardı. O zaman uyandırıcılar, o durumda bile ellerindeki ışıkla onların yüzlerini bir bir arayıp buluyor, ruhlarını ve bedenlerini yeniden uyandırıyorlardı.

Malachi'yi ilk fark eden bir uyandırıcı oldu; sanki birden, belki de gece uyumadığı kopkoyu bir uykuya dalmış gibi tuhaf bir biçimde sallanıyordu. Uyandırıcı elinde lambayla onun yanına gidip yüzünü aydınlattı; böylece benim de dikkatimi çekti. Kütüphaneci hiç tepki göstermedi. Uyandırıcı ona dokundu; o zaman Malachi olanca ağırlığıyla öne doğru düştü. Uyandırıcı onu yere düşmeden tutmaya

ancak vakit bulabildi.

Ezgi yavaşladı, sesler söndü; kısa süren bir koşuşturma oldu. William hemen yerinden fırladı; Tivoli'li Pacifico'yla uyandırıcının cansız yere uzatmakta oldukları Malachi'nin yanına gitti.

Başrahip'le hemen hemen aynı anda oraya vardık ve lambanın ışığında zavallının yüzünü gördük.

Malachi'nin yüzünü daha önce betimlemiştim; ama o gece, o ışıkta, daha şimdiden ölümün imgesi gibiydi bu yüz. Burnu incelmiş, gözleri çukura kaçmış, şakakları çukurlaşmış, kulakları beyaz ve büzüşmüş, kulak memeleri dışarı dönük, ..yüzün derisi daha şimdiddn sert, gergin ve kuru, yanakları sarımsı, üstlerine koyu bir gölge yayılmış. Gözleri hâlâ açıktı; kurumuş dudakları arasından güçlükle bir soluk çıkıyordu. Ağzını açtı; üstüne eğilmiş olan William'm arkasından eğilince, dişlerinin kovuğunda dolaşan, daha şimdiden siyahımsı bir renk al-jnış dilini gördüm. William kolunu Malachi'nin omuzlarına dolayarak onu kaldırdı; öteki eliyle alnını solduran ter tabakasını sildi. Malachi birinin kendisine dokunduğunu, birinin varlığını sezdi; gözlerini dikip ileriye baktı: Kuşkusuz görmeden, önündekinin kim olduğunu tanımadan. Titreyen elini kaldırıp William'i göğsünden yakaladı; yüzünü neredeyse onunkine dokunacak kadar yaklaştırdı; sonra güçsüz, kısık bir sesle birkaç sözcük söyledi: "Bana söylemişti...

Gerçekten de... bir akrep kadar güçlüydü..."

"Kim söylemişti?" diye sordu William. "Kim?"

468 .

Malachi bir kez daha konuşmaya çalıştı. Ama büyük bir titreme aldı onu; başı arkaya düştü. Yüzü tüm rengini, her türlü yaşam belirtisini yitirdi. Ölmüştü.

William ayağa kalktı. Yanında Başrahip'i gördü; tek sözcük söylemedi ona. Sonra Başrahip'in arkasında Bernardo Gui'yi gördü.

"Efendimiz, Bernardo," diye sordu William, "mademki katilleri bulup tutukladınız, bunu kim öldürdü?"

"Bunu bana sormayın," dedi Bernardo. "Bu manastırda dolaşan tüm kötüleri adalete teslim ettiğimi söylemedim ki ben. Elimden gelseydi bunu seve seve yapardım," William'a baktı. "Ama ^ ötekileri şimdi Efendimiz Başrahip'in sert tutumuna ya da aşırı ¦'* hoşgörüsüne bırakıyorum." Bunları söylerken Başrahip susmuş, sa-rarıyordu. Sonra uzaklaştı.

O sırada bir tür sızlanma, boğuk bir hıçkırık işittik. Diz çökme sırasının üstünde, olanları kendisine anlatmış olduğu anlaşılan bir rahibe dayanmış olan Jorge'ydi bu.

"Hiç bitmeyecek..." dedi kırık bir sesle. "Ey Tanrım, tüm günahlarımızı bağışla!"

William bir ancık daha cesedin üstüne eğildi. Bileklerini tuttu; el ayalarını ışığa çevirdi. İki üç parmağın iç kısımları kararmıştı.

469

Altıncı Gün ALACAKARANLIK

Yeni bir kilerci seçiliyor; ama yeni bir kütüphaneci seçilmiyor.

Alacakaranlık olmuş muydu? Daha mı erkendi, yoksa daha mı geç? O andan başlayarak zaman duygusunu yitirdim. Belki saatler geçmişti, belki de daha az; Malachi'nin ölüsü kilisede bir katafalkın üstüne uzatıldı; rahipler çevresinde bir yarım daire oluşturuyorlardı. Başrahip az sonra yapılacak cenaze töreni için buyruklar veriyordu. Benno'yla Morimondo'lu Nicola'yı yanına çağırdığını işittim. Bir günden kısa bir süre içinde manastırın kütüphaneciyle kilerciden yoksun kaldığını söyledi. "Sen," dedi Nicola'ya,

"Re-migio'nun görevlerini üstleneceksin. Manastırdaki birçok insanın görevlerini iyi biliyorsun. Demirci ocağında yerine birini bırak; mutfakta ve yemekhanede bugünün gereksinimlerini sağla. Dualardan bağışlıyorum seni. Git." Sonra Benno'ya döndü: "Daha dün akşam Malachi'nin yardımcılığına atandın.

Yazı salonunu açtır; kitaplığa hiç kimsenin tek başına girmemesine dikkat et." Ben-no çekine çekine

kitaplığın gizlerini henüz öğrenmediğini söyledi. Başrahip ciddi ciddi baktı ona: "Onları öğreneceğini söyleyen kim! Sen ayinin durmamasıyla ilgilen; göçmüş kardeşlerimiz için dua olarak sürdürülsün...

ölecek olan öteki kardeşlerimiz için de. Her rahip yalnızca kendisine verilmiş olan kitaplar üstünde çalışacak. Dileyenler kataloga başvurabilirler. Başka bir şey yapmasınlar. Günbatımı duasından bağışlıyorum seni; çünkü o saatte her şeyi kilitliyor olacaksın."

"Peki dışarı nasıl çıkacağım?" diye sordu Benno.

"Doğru. Akşam yemeğinden sonra alt kapıları ben kendim kilitleyeceğim. Şimdi git."

Onunla konuşmak isteyen William'i görmezlikten gelerek, kendisi de onlarla birlikte çıktı. Koro yerinde küçük bir grup kalmıştı; Alinardo, Tivoli'li Pacifıco, Alessandria'lı Aymaro ve 470

Sant'Albano'lu Pietro. Aymaro dudak büküyof du.

"Tanrı'ya şükredelim," dedi. "Alman ölünce, ondan daha da barbar bir kütüphanecimiz olması tehlikesi vardı."

"Sizce yerine kim atanacak?" diye sordu William.

Sant'Albano'lu Pietro gizemli gizemli gülümsedi. "Şu son günlerde olanlardan sonra, sorun artık kütüphaneci değil, Başrahip..."

"Sus," dedi Pacifıco ona, Alinardo ise, her zamanki dalgın bakışıyla, "Başkadır haksızlık daha yapacaklar..." dedi, "benim zamanımda olduğu gibi. Onları önlemeli."

"Kimleri?" diye sordu William. Pacifico giz vermek istercesi- ne kolundan tutup yaşlı adamdan uzağa, kapıya doğru götürdü onu.

"Alinardo... biliyorsun... onu çok severiz. Bizim için eski geleneğin ve manastırın en güzel günlerinin temsilcisi o... Ama bazan ne söylediğini bilmeden konuşuyor. Hepimiz yeni kütüphaneciyi merak ediyoruz. Değerli, olgun ve akıllı biri olmalı... Hepsi bu."

"Yunanca bilmesi de gerekiyor mu?" diye sordu William.

"Arapça da; gelenek böyle. Görevi gereği. Ama aramızda bu erdemlere sahip birçok kimse var. İzin verirseniz, ben; sonra Pietro, sonra Aymaro..."

"Benno da Yunanca biliyor."

"Benno daha çok genç. Malachi'nin dün niçin onu kendisine yardımcı seçtiğini bilmiyorum, ama..."

"Adelmo Yunanca biliyor muydu?"

"Sanmıyorum. Yok, hayır, kesinlikle bilmiyordu."

"Ama Venantius biliyordu. Berengar da. Peki, teşekkür ederim."

Mutfakta birşeyler atıştırmak için çıktık.

"Kimin Yunanca bildiğini niçin öğrenmek istiyordunuz?" diye sordum.

"Çünkü parmaklarında kara lekelerle ölenlerin hepsi de Yunanca biliyor. Öyleyse, bundan sonraki ölünün Yunanca bilenlerden biri olmasını beklemek hiç de yanlış olmaz. Ben dahil. Sen kurtardın."

"Malachi'nin son sözleri hakkında ne düşünüyorsunuz?"

"Sen de işittin. Akrepler. Beşinci borazan, başka şeyler ara-471

sında, çekirgelerin çıkacağının, insanları tıpkı akrep gibi sokacaklarının habercisi, biliyorsun. Malachi de, birinin bunu daha önceden bildirdiğini söyledi bize."

"Altıncı borazan," dedim, "aslan başlı, ağızlarından duman ve ateş ve kükürt çıkan atların geleceğini haber veriyor; üstlerine ateş, sümbül ve kükürt renkli zırhlar kuşanmış insanların bindikleri atlar."

"Daha birçok şey. Ama bundan sonraki cinayet at ahırlarının yakınlarında işlenebilir. Onları gözetlemeliyiz. Kendimizi yedinci borazan sesine hazırlayalım. Demek ki daha iki kişi var sırada. En güçlü adaylar kimler? Eğer amaç finis Africae'nin giziyse, onu bilenler. Bildiğim kadarıyla da Başrahip'ten başka kimse yok. Meğer, ki amaç başka olsun. Az önce işittin; Başrahip'i görevinden almayı kuruyorlar; ama Alinardo çoğul konuştu..."

"Başrahip'i uyarmalı," dedim.

"Hangi konuda? Kendisini öldürecekleri konusunda mı? İnandırıcı kanıtlarım yok. Katilin de benim gibi düşündüğünü varsayarak davranacağım. Ama ya başka bir plan izliyorsa? Sonra her şeyden önce, ya bir katil yoksa?"

"Ne demek istiyorsunuz?"

"Kesin olarak bilmiyorum. Ama sana söylediğim gibi, tüm olası düzenleri düşünmeli, tüm düzensizlikleri de."

472

Altıncı Gün TANSÖKÜMÜ

Yeraltı hazinesinin ziyaret edilişi sırasında Nicola birçok şey anlatıyor.

Morimondo'lu Nicola yeni kilerci giysileri içinde aşçılara buyruklar veriyor, onlar da kendisine mutfağın usulleri konusunda bilgi veriyorlardı. William onunla konuşmak istiyordu; birkaç saniye beklememizi rica etti. Biraz sonra mahzene inip hâlâ onun sorumluluğundaki camekânların temizlenmesini denetleyeceğini, konuşmak için orada daha çok vakti olacağını söyledi.

Gerçekten de, az sonra kendisini izlememizi söyledi bize; kiliseye girdi, büyük sunağın arkasına geçti (o sırada rahipler Malachi'nin cesedi başında nöbet tutmak için nefte bir katafalk hazırlıyorlardı) ve küçük bir merdivenden aşağı indirdi bizi. Merdivenin dibinde, kalın, kaba taştan sütunların desteklediği çok alçak tonozlu bir tavanı olan bir odada bulduk kendimizi. Başrahip'in kıskançlıkla koruduğu ve yalnızca olağanüstü durumlarda ve çok önemli ziyaretçiler için açılmasına izin verdiği manastırın zenginliklerinin depolandığı mahzendeydik.

Her yanda çeşitli boyutlarda camekânlar vardı; içlerinde olağanüstü güzellikte eşyalar, (Nicola'nın güvendiği iki yardımcısının yaktıkları) meşalelerin ışığında parlıyordu. Altın cüppeler, mücevher kakma altın taçlar, üstüne bakır ya da gümüşle karışık kükürt alaşımı fildişi heykelcikler yontulmuş çeşitli madenlerden yapılmış kasalar. Nicola coşku içinde bize cildinde, kenarlarına altın ipliklerle birbirinden ayrılmış ve çivi yerine değerli taşlarla tutturulmuş, düzgün bölümlerden oluşan, rengârenk bir birlik oluşturan, akıl almaz güzellikte zümrüt levhalar bulunan bir İncil kabı göster-'¦¦ di. Yarı kabartmalı ince gümüşten bir İsa'nın Gömülüşü'nü çevreleyen, lapis lazuli ve altından iki sütunlu zarif bir küçük tapınak gösterdi; üstünde, damarlı alaca somaki üstüne, on üç elmas kakmalı bir haç vardı; küçük althğıysa akik ve yakutlarla tarak kabu-473

ğu biçiminde işlenmişti. Sonra İsa'nın yaşamından beş sahneyi gösteren beş bölüme ayrılmış, altın ve fıldişinden yapılmış bir açılır kapanır resim gördüm; ortasında elmas taklidi camla yaldızlı gümüş

parçacıklarından yapılmış gizemli bir kuzu vardı; mum akı bir zemin üstünde biricik çok renkli imgeydi bu.

Bunları bize gösterirken, Nicola'nm yüzü ve el kol devinimleri gururla ışıl ısıldı. William gördüğü eşyaları övdü; sonra Nico-la'ya Malachi'nin nasıl bir insan olduğunu sordu.

"Tuhaf bir soru," dedi Nicola, "onu sen de tanıyordun."

"Evet, ama yeterince değil. Düşüncelerinin ne olduğunu hiçbir zaman anlayamadım... hem..." az önce ölen biri hakkında yargılarını açıklamakta duraksadı, "hem... düşünceleri olup olmadığını da."

Nicola bir parmağını ıslatıp iyi temizlenmemiş bir kristal yüzeyin üstünde gezdirdi; sonra bir yarım gülümseyişle, William'in yüzüne bakmaksızın yanıtladı: "Görüyorsun, soru sormana gerek yok... Doğru, birçoklarının söylediğine göre, Malachi oldukça düşünceli görünürdü; oysa çok yalın bir insandı.

Alinardo'ya göre aptalın biriydi."

"Alinârdo geçmişte, kütüphaneci olma onuru kendisine yadsındığı zaman olmuş bir olay için birine kin besliyor."

"Bundan söz edildiğini ben de duydum, ama bu eski bir hikâye; en az elli yıl öncesine ait. Buraya geldiğimde kütüphaneci Bob-bio'lu Roberto'ydu; yaşlılar arasında Alinardo'nun erdemlerine karşı haksızlık edildiğini fısıldıyorlardı. O zaman fazla kurcalamak istemedim; çünkü bana kendimden yaşlılara karşı saygısızlık olur gibi göründü; hem sonra dedikodulara karışmak istemiyordum.

Roberto'nun bir yardımcısı vardı; sonra öldü; onun yerine Malachi atandı; çok gençti o zaman.

Birçokları onun hiçbir erdemi olmadığını, Yunanca ve Arapça bilir geçindiğini, ama bunun doğru olmadığını, o dillerde yazılmış elyazmalarını, kopya ettiği şeyin ne olduğunu anlamadan, tıpkı becerikli bir maymun gibi güzel bir el-yazısıyla kopya ettiğini söylediler. Bir kütüphanecinin çok daha bilgili olması gerektiği söyleniyordu. O zamanlar hâlâ güçlü bir adam olan Alinârdo bu atamayla ilgili olarak acı şeyler söyledi. Malachi'nin o göreve düşmanının amacına hizmet etmek için getirildiğini ima etti; ama kimden söz ettiğini anlamadım. Hepsi bu.

474

Malachi'nin kitaplığı bir çoban köpeği gibi koruduğu, ama neyin bekçiliğini yaptığını bilmediği söylenir hep. Öte yandan Berengar hakkında da, Malachi onu kendisine yardımcı seçtiği zaman dedikodular oldu. Onun da amirinden daha yetenekli olmadığı, entrikacının biri olduğu söyleniyordu. Bundan başka... Ama bu dedikoduları sen de duymuşsundur... Malachi'yle Berengar arasında garip bir ilişki olduğunu... Eski dedikodular bunlar; sonra biliyorsun, Berengar'la Adelmo'nun da dedikodusu yapıldı; genç yazmanlar Malachi'nin sessiz sessiz kıskançlıktan kıvrandığını söylüyorlardı... Sonra Malachi ile Jorge arasındaki ilişkiler konusunda da söylentiler vardı; yok, hayır, sandığın anlamda değil.. Kimse İÜıiçbir zaman Jorge'nin erdenliği konusunda dedikodu etmemiştir! Ama Malachi'nin, kütüphaneci olarak, geleneğe göre, günah çıkarmak için Başrahip'i seçmesi gerekiyordu; öteki rahiplerse günah çıkarmak için Jorge'ye giderler (ya da Alinardo'ya, ama yaşlı adam artık neredeyse aklını tüft< ien yitirdi)... Buna karşın, kütüphanecinin sık sık Jorge'yle konuştuğu söyleniyordu; sanki Malachi'nin ruhunu Başrahip yönetiyordu; Jorge de bedenini, davranışlarını, işini. Gerçekten de, sen de biliyorsun, belki de görmüşsün-' dür, birisi eski, unutulmuş bir kitabın nerede olduğunu öğrenmek istediği zaman Malachi'ye değil, Jorge'ye soruyordu. Katalogu Malachi saklıyor, kitaplığa o çıkıyordu; ama her başlığın ne anlama geldiğini Jorge biliyordu..."

"Jorge kitaplık hakkında neden bu kadar çok şey biliyordu?" "En yaşlı olan oydu; Alinardo'dan sonra, gençliğinden beri burada. Jorge seksenini aşkın olmalı; kırk yıldır, belki de daha uzun zamandan beri kör olduğu söyleniyor..."

"Kör olmadan önce nasıl böyle bilgili olabilmiş?" "Hakkında söylenceler var. Anlaşıldığına göre, daha çocukken Tanrı'nm lütfuna ermiş; orada, Castiglia'da, daha ergenlik çağında, Arapların ve Yunanlı bilginlerin kitaplarını okumuş kör olduktan sonra da, şimdi bile, saatlerce kitaplıkta oturuyor; kendisine

katalogu okutuyor, kitaplar getirtiyor; bir çömez onları saatler boyu yüksek sesle okuyor ona. Her şeyi anımsıyor, Alinârdo gibi belleğini yitirmemiş. Ama bütün bunları niçin soruyorsun bana?"

"Malachi'yle Berengar öldüklerine göre, kitaplığın gizlerini bilen kim kaldı?"

475

"Başrahip; şimdi Başrahip'in onları Benno'ya açıklaması gerekiyor... eğer isterse..."

"Niçin isterse?"

"Çünkü Benno genç; Malachi daha sağken yardımcılığa atandı; kütüphaneci yardımcısı olmak başka, kütüphaneci olmak başka. Çünkü geleneğe göre, kütüphaneci sonra Başrahip olur..."

"Ha, demek öyle... Kütüphanecilik mevkii bunun için böyle tutkuyla isteniyor. Öyleyse Abbone de bir zamanlar kütüphaneci miydi?"

"Hayır, değildi. Ben buraya gelmeden önce Başrahip'liğe atanmıştı o; otuz yıl oluyor. Daha önce Başrahip Rimini'li Paolo'y-du. Hakkında garip öyküler anlatılan tuhaf bir adam: Doymak bilmez bir okur olduğu anlaşılıyor; kitaplıktaki bütün kitapları ezbe-| re bilirdi; ama garip bir kusuru vardı: Yazmayı bilmezdi; Abba agraphicus1 diye çağırırlardı onu... Çok genç yaşta Başrahip oldu;| Clun/li Algirdas'ın, Doktor Quadratus'un ona arka çıktığı söyleni-j yordu... Ama bunlar eski rahip dedikoduları. Kısaca, Paolo Basra- J hip oldu; kitaplıktaki yerini Bobbio'lu Roberto aldı; ama onu tüketen bir hastalığın pençesine düşmüştü; manastırın işlerini çekip çe-viremeyeceği biliniyordu; Rimini'li Paolo yok olunca..."

"Öldü mü?"

"Hayır, ortadan kayboldu; nasıl olduğunu bilmiyorum, bir gün bir yolculuğa çıktı; bir daha da dönmedi; belki de yolda haydutlar tarafından öldürüldü... Neysf, Paolo kaybolunca Roberto onun yerini alamadı; bazı karanlık dolaplar döndü. Abbone - söylendiğine göre- bu bölgenin beyinin evlilik dışı oğluymuş; Fossa-nova manastırında büyümüş; Ermiş Tommaso orada öldüğünde onun yanındaymış; kulenin merdiveninden geçmeyen o iri yarı cesedin taşınmasıyla o ilgilenmiş... bu ona ün kazandırmış diye fısıl-daşıyorlarmış oradaki kötü niyetli kimseler... Gerçek şu ki, daha öne kütüphaneci olmasa bile, Başrahip seçildi ve biri, sanırım Roberto, ona kitaplığın gizlerini öğretmiş."

"Peki Roberto niçin seçildi?"

"Bilmiyorum. Bu gibi şeyleri fazla soruşturmamaya çalıştım hep: Manastırlarımız kutsal yerlerdir; ama manastır onurunun

1. Agraphicus, Latince, yazma bilmez demektir. (Çev.) 476

çevresinde bazan korkunç ağlar örülür. Ben camlarım ve kutsal emanetlerimle ilgileniyordum; bu öykülere karışmak istemiyordum. Başrahip'in Benno'ya kitaplığın gizlerini öğretmek isteyip istemediğini niçin bilmediğimi şimdi anlıyorsun; bu onu, kendi ardılı olarak ataması demek olurdu; Benno düşüncesiz bir genç adam, Kuzeyin en uç bölgesinden, yarı barbar bir dilbilimci; bu ülke hakkında, manastır ve onun yörenin beyleriyle ilişkileri hakkında ne bilebilir?"

"Ama Malachi de İtalyan değildi, Berengar da; gene de kütüphanede görevlendirildiler."

"Bu karanlık bir iş. Rahipler, yüzyılın ikinci yarısından bu yana manastırın geleneklerini yitirdiğini fısıldıyorlar aralarında... Bu nedenle, elli yılı aşkın, belki daha da eski bir zamandan beri Ali-nardo kütüphaneci olma onuruna erme umudunu besliyordu. Kütüphaneciler hep İtalyan olurdu; bu ülkede büyük zekâlar eksik değildir. Hem sonra, biliyor musun..." burada Nicola söylemek istemiyormuş gibi duraksadı, "... biliyor musun, Malachi ve Berengar belki de Başrahip olmasınlar diye öldüler."

Nicola silkindi; pek de dürüst olmayan düşünceleri uzaklaştırmak istercesine ellerini yüzünün önünde salladı; sonra haç çıkardı. "Neler söylüyorum ben? Bak, bu ülkede yıllardır utanç verici şeyler oluyor; manastırlarda, papalık sarayında, kiliselerde bile... Erki ele geçirmek için girişilen savaşlar, birine katedralden ödenek koparmak için başvurulan sapkınlık suçlamaları... Ne çirkin, insan soyuna güvenimi yitiriyorum; her yerde komplolar, saray entrikaları görüyorum. Bu manastır da sonunda buna indirgenecek; bir zamanlar içinde ermişleri barındıran bu yerde kara büyüyle ortaya çıkan bir yılan yuvası. Manastırımızın geçmişine bak!"

Dört bir yana dağılmış hazineleri gösteriyordu bize; haçlarla öteki kapları bırakarak bizi manastırın ününü simgeleyen kutsal emanetleri göstermeye götürdü.

"Bakın," dedi, "bu, Kurtarıcı'nın bağrını delen mızrağın ucu." Billur kapaklı, altın bir kutuydu bu, içinde erguvan renginde bir yastık üzerinde, zamanla aşınmış, ama şimdi yağlar ve mumlarla uzun uzun işlem gördükten sonra eski parlaklığına kavuşturulmuş üçgen biçiminde bir demir parçası duruyordu; ama bu daha bir şey değildi. Çünkü ametist kakmalı gümüşten yapılmış, ön yüzeyi 477

saydam olan başka bir kutuda, kutsal yerlere bir hacı olarak gidip Golgota tepesini ve kutsal mezarı kazdırarak üstünde katedral yaptırmış olan İmparator Konstantin'in annesi Kraliçe Helena'nın bu manastıra bizzat getirdiği kutsal haçın tahtadan bir parçasını gördüm.

Sonra Nicola, tümünün sayısını ve ne denli az bulunur olduklarım nasıl anlatacağımı bilemediğim başka şeyler de gösterdi bize. Camgöbeği bir mahfaza içinde haçın çivilerinden biri vardı. Bir şişede, küçük kurumuş güllerden bir yastık üstünde dikenli tacın bir parçası duruyordu; başka bir kutuda da, gene kuru çiçeklerden bir örtü üstünde, son yemekten kalma masa örtüsünün sararmış bir parçası. Sonra, Ermiş Matta'mn gümüş örme kesesi; bir silindirin içinde, zamanla aşınmış ve alim damgalı, erguvan renginde bir kurdeleyle bağlanmış, Ermiş Anna'nın kol kemiği. Cam bir çanın altında, incilerle işlenmiş

kırmızı bir yastığın üstünde, harikalar harikası bir şey gördüm: Beytlehem ahır yemliğinin bir parçası, İncil yazarı Ermiş Yuhanna'nın erguvan rengi tuniğinin bir karışlık bir parçası, Roma'da havari Petrus'un bileklerine vurulmuş zincirlerin iki halkası, Ermiş Adalbert'in kafatası, Ermiş Stephen'in kılıcı, Ermiş

Margherita'nın kaval kemiği, Ermiş Vitalis'in bir parmağı, Ermiş Sofia'nın bir kaburga kemiği, Ermiş

Eoba-nus'un çenesi, Ermiş Chriysostomus'un kürek kemiğinin üst kısmı, Ermiş Joseph'in nişan yüzüğü, Batista'nın bir dişi, Musa'nın asası, Bakire Meryem'in düğün giysisinin çok ince dantelden, yıpranmış bir parçası.

Sonra, kutsal emanet olmayan, ama uzak ülkelerde harikalara ve olağanüstü varlıklara tanıklık etmiş

başka şeyler de vardı; bunlar manastıra, dünyanın en uzak köşelerine yolculuk etmiş rahipler tarafından getirilmişti. Doldurulmuş bir şahmaran ve bir dokuz başlı yılan, bir tekboynuzlunun boynuzu, bir münzevinin bir yumurtanın içinde bulduğu bir yumurta, çölde İbranileri besleyen : manna'dan1 bir parça, bir balina dişi, bir hindistancevizi, Tufan'- j dan önce yaşamış bir hayvanın kürek kemiği, bir filin uzun dişi, )• bir yunusun kaburgası. Sonra tanıyamadığım, anıları belki kendilerinden daha değerli, kimileri (kararmış gümüş mahfazalarının iş- i

1. Mısır'dan kaçışlarında, İsrailliler'e mucize gibi sağlanan besin. (Çev.) 478

çiliğine bakılırsa) çok eski başka kalıntılar: sonu gelmez bir kemik, kumaş, tahta, maden, cam parçaları dizisi. Koyu renkli tozlarla dolu küçük şişeler; öğrendiğime göre bunlardan birinin içinde Sidom kentinin kömürleşmiş kalıntıları, bir başkasında Jericho surlarından kalma kireçli harç vardı. İçlerinde en alçakgönüllü olanlar için bile bir imparatorun karşılığında en az bir kaleyi seve seve vereceği, onları saklayan manastır için yalnızca büyük bir say-' gınlık değil, aynı zamanda gerçek bir zenginlik birikimi oluşturan her şey.

Dilim tutulmuş dolaşıyordum; çünkü Nicola artık nesneleri açıklamıyordu; zaten her birinin üstünde onları betimleyen süslü >}¦ bir etiket vardı; bu paha biçilmez harikalar sergisinin ortasında, onları ara ara bol ışıkta, ara ara da, Nicola'nın yardımcıları meşa-leleriyle hazinenin başka bir bölümüne

geçtiklerinde, yarı karanlıkta şöyle bir görerek, rastgele, özgürce dolaşıyordum şimdi. Hem gizemsel, hem de itici olan saydam ve gizemli, sararmış kıkırdak parçalarıyla büyülenmiştim; anımsanamayacak denli eski bir çağdan kalma, soluk, eprimiş, kimi zaman solmuş bir elyazması gibi küçük bir şişenin içinde kıvrılmış kumaş parçaları; onlara yatak ödevi gören kumaşlarla bütünleşmiş o ufalanmış

maddeler; bir zamanlar hayvan (ve ussal) olan bir yaşamın, şimdi, küçücük boyutları içinde, kuleleri ve sivri kule uçlarıyla taş katedrallerin korkusuzluğunu simgeleyen kristal ya da maden yapılar içinde tutuklanmış, kendileri de madene dönüşmüş görünen kutsal kalıntıları büyülemişti beni. Demek, ermişlerin gömülmüş bedenleri, bedenin yeniden dirilişini böyle bekliyorlardı? Bu kırık parçalardan, tanrısal görünümün parlak ışığında, tüm doğal duyarlıklarını yeniden kazanarak, Pipernus'un yazdığı gibi, minimas differentias odo-rum'u1 algılayacak organizmalar yeniden oluşacak mıydı?

Omzuma dokunan William beni düşüncelerimden ayırarak kendime getirdi: "Ben gidiyorum," dedi.

"¥azı salonuna çıkıyorum; bir şeye daha bakmam gerek..."

"Ama kitap verilmiyor," dedim, "Benno'ya buyruk verildi..."

"Yalnızca önceki gün okumakta olduğum kitapları bir kez daha gözden geçireceğim, tümü de hâlâ yazı salonunda, Venanti-1. (Lat.) Kokuların en ince ayrımlarını. (Çev.)

479

us'un masasının üstünde duruyor. Sen istersen burada kal. Bu mahzen, bugünlerde tanık olduğun yoksullukla ilgili tartışmalara güzel bir örnek. Şimdi rahip kardeşlerinin Başrahip olmak için birbirlerini niçin boğazladıklarını anlıyorsun, değil mi?"

"Peki, siz Nicola'nın öne sürdüğü şeye inanıyor musunuz? Cinayetler, atama yetkisi konusundaki bir savaşımla mı ilgili?"

"Sana daha önce de söyledim, şimdilik yüksek sesle varsayım yapmayı göze almak istemiyorum.

Nicola birçok şey söyledi. Bazıları beni ilgilendirdi. Ama şimdi bir başka izi sürmeye gidiyorum. Ya da belki aynı izi başka bir açıdan izleyeceğim. Bu mahfazalar da çok büyülemesin seni. O haç parçalarından başka kiliselerde de çok gördüm. Eğer tümü de sahici olsaydı, Efendimiz'e, birbirine çivilenmiş iki direk üstünde değil, bir ormanın üstünde işkence etmiş olurlardı."

"Üstadım!" dedim büyük bir şaşkınlıkla.

"Bu böyle, Adso. Hem bundan daha zengin hazineler de var. Bir süre önce, Köln katedralinde, Giovanni Battista'nın on iki yaşındaki iskeletini gördüm."

"Sahi mi?" diye bağırdım. Sonra, kuşkuya kapılıp ekledim: "Ama Battista öldürüldüğünde çok daha yaşlıydı!"

"Öteki kafatası başka bir hazinede olmalı," dedi William ciddi bir yüzle. Onun ne zaman şaka yaptığını hiç anlamıyordum. Benim ülkemde insan şaka yaparken bir şey söyler, sonra da yüksek sesle güler; herkes yaptığı şakaya katJsın diye. Oysa William yalnızca ciddi şeyler söylerken gülerdi; şaka yaptığı sanıldığı zaman-lardaysa son tlerece ciddi olurdu.

480

Altıncı Gün SABAH

Adso, "Dies ime'yi' dinlerken bir düş görüyor, ya da dilerseniz, bir görüntü diyelim.

^ William Nicola'yı selâmlayıp yazı salonuna çıktı. Bense hazineyi yeterince görmüştüm; bu nedenle kiliseye gidip Malachi'nin ruhu için dua etmeye karar verdim. Beni korkutan o adamı hiç sevmemiştim; uzun zamandır bütün cinayetleri onun işlediğine inandığımı da saklamıyorum. Şimdi, onun belki de

zavallının biri olduğunu anlamıştım: doyurulmamış tutkular altında ezilen, demir vazolar arasında bir toprak vazo; şaşkın olduğu için ters; söyleyecek bir şeyi olmadığının bilincine vardığı için suskun ve çekimser. Ona karşı bir acıma duydum; onun doğaüstü yazgısı için dua etmenin suçluluk duygularımı yatıştırabileceğini düşündüm.

Kilise şimdi ölgün ve kurşun rengi bir ışıkla aydınlatılmış; zavallı adamın ölüsünün ağırlığı altında, ölü duasını okuyan rahiplerin tekdüze mırıltısıyla doluydu.

Melk manastırında, birkaç kez bir rahip kardeşin öte dünyaya göçüşüne tanık olmuştum. Mutlu diyebileceğim bir olay değildi; ama bana gene de yatıştırıcı, dinginliğin ve büyük bir haklılık duygusunun yönettiği bir durum gibi görünmüştü. Rahipler sırayla ölmekte olan adamın hücresine girip güzel sözlerle onu avutuyorlar, her biri yüreğinin derinliklerinde, ölmekte olan adamın şanslı olduğunu, çok geçmeden bitimsiz bir mutluluk içinde melekler korosuna katılacağım düşünüyordu. Bu dinginliğin birazı, o dindarca öykünmenin kokusu ölmekte olan adama iletildi; sonunda dinginlik içinde öldü. Son birkaç gün içinde meydana gelen ölümler ne kadar farklıydı! Sonunda, finis Africae'nin şeytansı akreplerinin

ı- (Lat.) Gazap günü. (Çev.) G"Iün Adı

r f

481/31

kurbanlarından birinin nasıl öldüğünü yakından görmüştüm; kuşkusuz Venantius ve Berengar da böyle ölmüşlerdi; yüzleri Malac-hi'nin yüzü gibi çoktan küçülmüş, suyun içinde erince kavuşmayı umarak...

Kilisenin arka kısmında, soğukla savaşabilmek için kıvrılıp oturdum. Biraz ısınınca, dua eden kardeşlerin korosuna katılmak için dudaklarımı oynattım. Dudaklarımın ne söylediğinin neredeyse bilincine varmaksızın onları izledim; bir yandan da başım düşüyor, gözlerim kapanıyordu. Uzun dakikalar geçti; sanırım en az üç dört kez uyuyup uyandım. Sonra koro "Dies irae"yi söylemeye başladı... İlahi tıpkı bir uyuşturucu gibi etkiledi beni. Tam anlamıyla uyuyakaldım. Ya da belki uykudan çok, hâlâ anasının karnındaki bir döl gibi ikiye katlanmış, bitkin, tedirgin bir sayıklamaya daldım. Ve ruhun o sisi içinde, kendimi sanki bu dünyadan olmayan bir diyarda buldum; bir görüntü gördüm; ya da bir düş.

Dar bir merdivenden alçak bir geçite iniyormuşum, hazine mahzenine giriyormuşum gibi; ama biraz daha aşağı inince, kendimi daha geniş bir mahzende buldum; burası Aedifıcum'un mutfağıydı. Mutfak olduğuna kuşku yoktu; ama içeride yalnız fırın tencere telâşı değil, körük ve çekiç telâşı da vardı; sanki Nicola' nın demircileri de orada toplanmışlardı. Sobaların ve kazanların şavkında her şey kıpkırmızı parlıyordu; kaynayan tencerelerden buhar çıkıyor, içlerindeki sıvıların yüzeyinde koca koca kabarcıklar , beliriyor, sonra bu kabarcıklar ansızın^ boğuk, yinelenen bir sesle patlıyorlardı. Aşçılar şişleri havaya kaldırıyor, yamakların hepsi bir olup akkor haline gelmiş demirlere dizilmiş tavukları ve öteki av hayvanlarını yakalamak için sıçrıyorlardı. Ama demirciler çekiçlerini öyle hızlı vuruyorlardı ki, ortalık sağır oluyor, örslerden yükselen kıvılcım bulutları iki fırının püskürttüğü kıvılcımlara karışıyordu.

Cehennemde miydim, yoksa Salvatore'nin düşleyebileceği gibi, her yanımdan salçaların sızdığı, sosislerin nabız gibi attığı bir cennette miydim, anlayamıyordum. Ama nerede olduğumu kendi kendime soracak vakit yoktu; çünkü kaynaşan bu ufacık tefecik adamlar, tencere biçiminde koca kafalı cüceler sürüsü beni hızla savurarak yemekhanenin eşiğine doğru itip içeri girmeye zorladılar.

482

Salon şölen için donatılmıştı. Duvarlara kocaman duvar örtüleri ve bayraklar asılmıştı; ama bunları süsleyen resimler, genellikle imanlıların acıma duygusuna seslenen ya da kralların ününü kutlayan resimler değildi. Tersine, Adelmo'nun kenar süslerinden esinlenmiş gibi görünüyorlardı ve bu süslerdeki resimlerin korkutucu olmaktan çok, gülünç kopyalarıydı; bolluk ağacının çevresinde oynayıp sıçrayan tavşanlar, aşçı piskoposlar gibi giyinmiş maymunların tuttuğu tavanın içine kendiliğinden atlayan balıklarla dolu ırmaklar, emziklerinden buharlar salan çaydanlıkların çevresinde dans eden şiş göbekli

canavarlar.

Masanın ortasında, erguvan renginde işlemeli kocaman giysi-isiyle tören kılığına bürünmüş Başrahip oturuyordu. Yanında Jorge kocaman bir kupadan şarap içiyor, kilerciyse, Bernardo Gui gibi giyinmiş, akrep biçiminde bir kitaptan, erdemli bir tavırla ermişlerin yaşamlarını ve İncil'den bölümler okuyordu; ama bunlar İsa'nın havariyle şakalaşarak, ona, kendisinin bir taş olduğunu ve kilisesini, utanmasızca yerde yuvarlanan bu taşın üstünde kuracağı-. nı anımsattığını anlatan öyküler ya da Tanrı'nın Kudüs'ün kıçını açmak istediğini söyleyerek İncil'i yorumlayan ermiş Gerolamo'-nun öyküsüydü. Kilercinin her cümlesinde Jorge gülerek yumruğunu masanın üstüne vuruyor, "Bundan sonraki Başrahip sen olacaksın, Tanrı hakkı için!" diye bağırıyordu; aynen böyle söylüyordu, Tanrı beni bağışlasın.

Başrahip'in neşeli bir işareti üzerine, bakireler alayı içeri girdi. Zengin giysili ışıl ışıl bir kadınlar alayı; içlerinde annemi tanır gibi oldum önce; sonra yanıldığımı anladım; çünkü bu kuşkusuz, savaş düzeninde bir ordu gibi korkunç olan kızdı. Yalnız, başında iki sıra beyaz inciden bir taç vardı; yüzünün iki yanından iki inci çağlayanı dökülüyor, boynundaki iki sıra inciye karışıyordu; her inciye erik büyüklüğünde bir elmas asılıydı. Bundan başka kulaklarının her birinden bir dizi mavi inci sarkıyor, bu iki dizi onu boğa-cakmış gibi sımsıkı birleşiyordu. Pelerini mor renkliydi; elinde elmas kakmalı altın bir kupa vardı; içinde Severinus'un çalınan öldürücü merheminin bulunduğunu nasılsa biliyormuşum. Tan gibi güzel olan bu kadını öteki dişi karaltılar izliyordu. İçlerinden biri, üstüne kır çiçekleri işlenmiş çift katlı bir altın şalla süslenmiş koyu renkli bir giysi üstüne beyaz işlemeli bir pelerine bürünmüştü.

483

İkincisi, üstüne yeşil yapraklar ve kahverengi bir labirent biçiminde dokunmuş iki büyük dörtgen serpiştirilmiş soluk pembe bir giysi üstüne, sarı Şam kumaşından bir pelerin almıştı; üçüncüsünün küçük kırmızı hayvancıklarla dokunmuş zümrüt yeşili bir giysisi, kırmızı bir pelerini, elinde de işlemeli beyaz bir şal vardı; ötekilerin giysilerine dikkat etmedim; çünkü şimdi Bakire Meryem'e benzeyen kıza eşlik eden bu kadınların kim olduklarım anlamaya çalışıyordum; sonra sanki her birinin elinde bir süslü şerit varmış ya da ağzından bir süslü şerit çıkıyormuş gibi, onların Ruth, Sara, Susanna ve İncil'deki öteki kadınlar olduklarını anladım.

Tam o sırada Başrahip bağırdı: "İçeri girin, orospu çocukları!" ve yemekhaneye sert görünüşlü ve görkemli giysiler içinde, çok iyi tanıdığım bir dizi kutsal kişi doldu; grubun tam ortasında bir tahta oturmuş biri vardı; Efendimiz'di bu, ama aynı zamanda Âdem'di; mor bir pelerine bürünmüş, pelerini omuzlarına tutturmak için yakut ve incilerden yapılmış, kırmızı-beyaz kocaman bir bant, başında genç kızlannkine benzer bir taç, elinde, ağzına dek domuz kanıyla dolu büyük bir kupa. Kimileri yeşil, kimileri kırmızı giymiş, üstünde İsa'nın adının harflerinden oluşan bir desenin, seçildiği soluk zümrüt rengi birer kalkanları olan Fransa Kralı'nın bir okçular ordusuyla birlikte, şimdi sözünü edeceğim, hepsi de bildik çok kutsal başka kişiler çevresini sarmışlardı. Ordunun başı Başrahip'e saygılarını sunmaya gitti; ona kupayı uzatarak, "Sao ko kelle terre per kelle fini ke ki konteVıe otuz yıl le possette parte sancti Benedicti," dedi. Bunun üzerine Başrahip, "Age primum et septumum de quatuor," dedi ve herkes, "in fmibus Africae, amin," dedi. Sonra hepsi sederunt.1

Karşı karşıya duran ordular böylece dağıldıktan sonra, Başrahip Süleyman'ın bir buyruğuyla sofralar kuruldu; Giacomo ve Andrea bir balya saman getirdiler; Âdem ortaya oturdu; Havva bir yaprağın üzerine uzandı; Kabil bir pulluğu sürüyerek içeri girdi; Habil Brunellus'u sağmak için elinde bir kovayla geldi; Nuh gemisinin küreklerini çekerek görkemli bir biçimde içeri girdi. İbrahim bir ağacın altına oturdu; İshak kilisenin altın sunağının üstüne yattı; Musa bir taşın üstüne bağdaş kurdu; Danyal, Malachi'

1. (Lat.) Oturdular. (Çev.) 484

nin kollarında bir katafalkın üstünde belirdi; Tobias bir yatağa uzandı; Yusuf kendini bir künkün üstüne attı; Benjamin bir çuvalın üstüne uzandı; başkaları da vardı, ama bu sırada görüntü bulandı; Davut bir tümseğin üstünde ayakta duruyordu; Yuhanna yerde, Firavun çölde (doğal, dedim kendi kendime, ama niçin?), Lazarus masanın üstünde, İsa kuyunun ağzında, Zekeriya bir ağacın dalında, Mattı, bir iskemlenin üstünde, Raab anızların üstünde, Ruth samanlar üstünde, Tecla pencere pervazında (dışarıdan, Adelmo'nun solgun yüzü belirdi; aşağıya, uçurumun dibine düşebileceğini söyleyip uyardı

onu); Susanna bahçede; Yahuda mezarlar arasında, Petrus tahtta, Yakup bir ağın üstünde, İlyas bir eğer üs- tünde, Raşel bir çıkın üstünde duruyorlardı. Havari Paulus ise, kı- hcını yere bırakmış, Esau'nun homurdanmasını dinliyordu; o sırada Job bir gübre yığını üstünde inliyordu; Rebeka bir giysiyle, Judith bir battaniyeyle, Hagar bir kefenle onun yardımına koştu; birkaç çömez buram buram tüten kocaman bir kazan taşıyorlardı; kazanın içinden Salvamec'li Venantius çıktı; tepeden tırnağa kıpkırmızı, domuz kanı pudingi dağıtmaya başladı.

Yemekhane gittikçe kalabalıklaşıyordu; herkes tıka basa yiyordu; Yunus masaya balkabakları getirdi; Yeşaya sebze, Ezekiel böğürtlen, Zekeriya fıravunincirleri, Âdem limon, Danyal acı bakla, Firavun karabiber, Kabil yabanenginarı, Havva incir, Raşel elma, Ananias elmas büyüklüğünde erikler, Leah soğan, Aron zeytin, Yusuf bir yumurta, Nuh üzüm, Simon şeftali çekirdekleri getirdiler; o sırada İsa, Dies irae'yi söylüyor, neşeyle tüm yiyeceklerin üstüne, Fransa kralının okçularından birinin mızrağından aldığı küçük bir süngerden sıktığı sirkeyi döküyordu.

"Oğullarım, koyunlarım benim," dedi o sırada Başrahip daha şimdiden esrik, "böyle dilenciler gibi giyinmiş, yemek yiyemezsiniz; gelin, gelin." Böyle diyerek, dördün birincisine ve yedincisine vuruyor; aynanın derinliklerinden çarpıtılmış hortlaklar gibi dışarı uğruyorlardı; ayna paramparça oluyor, taşlarla işlenmiş pis, yırtık pırtık giysiler yere, labirentin dört bir yanma saçılıyorlardı. Zekeriya yerden beyaz bir giysi aldı; İbrahim kestane rengi, Lot limon sarısı, Yunus mavimsi, Tecla kırmızımsı, Danyal bir aslan postu, Âdem ten rengi, Yahuda gümüş paralı, Raab ateş kırmızısı, Havva iyilik ve kötülük ağacının renginde, kimi kırmızımsı, kimi saz

485

rengi, kimi yabanenginarı, kimi deniz yeşili, kimi ağaç kabuğu, kimi mor ya da kurşuni, sümbül, ateş, kükürt sarısı bir giysi aldı; İsa da ak güvercin rengi bir giysiye bürünüp bir tavuskuşu gibi salınıyor, Yahudayı kutsal sevinçle şakalaşmayı bilmediği için kınıyordu.

Tam o sırada Jorge vitra ad legendum'unu1 çıkardı; yanan bir çalıyı tutuşturdu; odunu Sara taşımış, Jefte toplamış, İshak yükü indirmiş, Yusuf kesmişti; Yakup kuyuyu kazarken, Danyal gölün kıyısında oturmuş, hizmetçiler su, Nuh şarap, Hagar bir şarap tulumu, İbrahim bir dana getirmişti; Rab danayı bir direğe bağladı; o sırada İsa bir ip uzattı, İlyas dananın ayaklarını bağladı. Sonra Absalom onu saçlarından astı; Petrus kılıcını çekti; Kabil öldürdü; Herod kamnı döktü; Shem içorganlarını ve dışkısını attı; Yakup yağ koydu, Molessadon tuz; Antiochus onu ateşin üstüne koydu; Rebeka pişirdi; Havva önce tadına baktı ve hastalandı; ama , Âdem boşvermesini söylüyor, kokulu otlar eklemeyi öneren Seve-rinus'un omzuna vuruyordu. Sonra İsa ekmeği böldü ve balık dağıttı; Yakup bağırıyordu, çünkü Esau mercimeklerin hepsini yemişti; İshak kızarmış bir oğlağı gövdeye indiriyor, Yunus haşlanmış bir balinayı yutuyordu; İsa da kırk gün kırk gece oruç tuttu.

Bu arada herkes içeri dışarı girip çıkıyor, her renk ve biçimde lezzetli av hayvanları getiriyorlardı; en büyük lokmayı hep Benjamin alıyord; Maria en iyi parçayı alıyor, Marta ise hep bulaşıkları yıkamak zorunda kaldığı için yakmıyordu. Sonra, bu arada büyüyüp kocaman olan koyunu parçaladılar; başını Yuhanna, beynini Absalom, dilini Aron, çenesini Sampson, kulağını Petrus , kellesini Holofernes, budunu Leah, boynunu Saul, karnını Yunus, ödke-sesini Tobias, kaburgasını Havva, göğsünü Meryem, dölyatağını Elizabet, buyruğunu da Ezekiel aldı. Bütün bunlar olurken, İsa bir eşeği gövdeye indiriyordu; Ermiş Francesco bir kurdu, Habil bir kuzuyu, Havva bir muranayı, Battista bir çekirgeyi, Firavun bir ahtapotu (bu doğal, dedim kendi kendime, ama niçin?) Davut ise kuduzböceği yiyor, nigra sed formosa2 kızın üstüne atlıyordu; o sırada Sampson bir aslanın kıçını ısırıyor, Tecla bağıra bağıra 1. (Lat.) Okuma camları. (Çev.)

2. (Lat.) Esmer, ama güzel. (Çev.)

486

kaçıyor, kıllı bir kara örümcek onu kovalıyordu.

Şimdi hepsi de sarhoş olmuşlardı; bazıları şaraba basıp kayıyor, bazıları fıçılara düşüyor, yalnızca iki

değnek gibi çaprazlan-mış bacakları dışarıda kalıyordu; İsa, tüm parmaklan kara, kitap sayfaları dağıtıyor, bir yandan da, alın, yiyin, diyordu; bunlar Synp-hosius'un bilmeceleri, içlerinde biri, Tanrı'nın oğlu, Kurtarıcı'nız-la ilgili.

Âdem sırtüstü yatmış şarap yudumluyor, kaburgasından şarap akıyordu; Nuh uykusunda Ham'ı lanetliyor, Holofernes gönlü rahat horluyordu; Yunus derin uykudaydı; Petrus horozlar ötene dek nöbet tuttu; İsa sıçrayarak uyandı; Bernardo Gui ve Poggetto-lu Bertrando'nun kızı yakmayı kurduklarını işitti; sıçrayarak ayağa kalktı: Baba, ne olur al bu kadehi elimden, diye bağırdı. Kimileri içkiyi yerlere döküyor, kimileri iyi içiyor, kimileri gülmekten ölüyor, kimileri ölürken gülüyor, kimilerinin ellerinde şişeler, kimileri başkalarının kadehinden içiyor, Susanna pis bir öküz yüreği karşılığında güzel ak bedenini hiçbir zaman kilerciye ya da Salvato-re'ye vermeyeceğini bağıra bağıra söylüyordu; Pilatus işkence çeken bir ruh gibi yemekhanede dolaşıyor, ellerini yıkamak için su istiyordu; Fra Dolcino tüylü şapkasıyla su getiriyor, sonra kıkır kı-..- kır gülerek giysisini açıp kandan kıpkırmızı edep yerini gösteriyordu; o sırada Kabil ona sataşıyor, Trento'lu güzel Margherita'yı kucaklıyordu; Dolcino ağlamaya başlıyor, sonra Melek Papa diyerek başını Bernardo Gui'nin omzuna dayıyordu; Ubertino bir yaşam ağacıyla, Cesena'lı Michele de altın bir keseyle avutuyorlardı onu; Meryem'le Maria Magdalena yaralarına merhem sürüyorlar, Âdem dalından yeni kopmuş bir elmayı ısırsın diye kandırıyordu onu.

Sonra Aedifıcium'un tonozları açıldı; gökten, unico homine regente1 uçan bir makinenin üstünde Roger Bacon indi. Sonra Davut sitar çaldı; yedi peçeli Salome dans etti; her peçeyi atışında yedi borazandan birini çalıp yedi mühürden birini gösteriyordu; sonunda yalnızca anıkta sole2 kaldı. Herkes böyle neşeli bir manastırın görülmediğini söylüyordu; Berengar herkesin giysisini kaldı-1. (Lat.) Tek bir insanın yönettiği. (Çev.)

2. (Lat.) Güneşe bürünmüş. (Çev.)

487

rıyor, erkek kadın hepsinin kıçım öpüyordu. Sonra bir dans başladı; İsa öğretmen kılığında, Yuhanna muhafız askeri, Petrus gladyatör, Nemrut avcı, Yehuda muhbir, Âdem bahçıvan, Havva dokumacı, Kabil hırsız, Habil çoban, Yakup haberci, Zekeriya papaz, Davut kral, Jubal sitarcı, Giacomo balıkçı, Antiochus aşçı, Rebe-ka sucu, Molessadon soytarı, Marta hizmetçi, Herod zırdeli, Tobias hekim, Yusuf oduncu, Nuh sarhoş, İshak köylü, Job üzgün adam, Daniela yargıç, Tamar orospu, Meryem ise evsahibesi kılığına girmiş, hizmetçilere şarap getirmeleri için buyruklar yağdırıyordu; çünkü oğlu olacak o çılgın, suyu şaraba dönüştürmek istemiyordu.

O zaman Başrahip birden öfkeyle kapıldı; çünkü böyle güzel bir şölen düzenlenmesine karşın kimsenin ona bir şey vermediğini söyledi; bunun üzerine herkes ona armağan vermek için birbiriyle yarışmaya başladı: bir boğa, bir kuzu, bir aslan, bir deve, bir geyik, bir dana, bir kısrak, bir güneş arabası, Ermiş

Eubanus'un çenesi, Ermiş Ubertino'nun kuyruğu, Ermiş Venantia'nın dölyatağı, on iki yaşındaki Ermiş

Burgosina'nın tıpkı bir kadeh gibi kakmalı boynu, Pentagonum Salomonis'ın1 bir kopyası. Ama Başrahip böyle davranarak onun dikkatini dağıtmaya çalıştıklarını, gerçekte hepimizin içinde bulunduğumuz hazine mahzenini yağmaladıklarını, akreplerden, yedi borazandan sözeden çok değerli bir kitabın çalındığını söyleyerek bağırmaya başladı ve tüm şüpheli kimselerin üstünü aramaları için Fransa Kralı'n.ın okçularını çağırdı. Herkesin ayıplayan bakışları altında, okçular Hagar'ın üstünde alaca bir kumaş, Raşel'in üstünde altın bir mühür, Tecla'nm koynunda gümüş bir ayna, Benjamin'in kolunun altında bir içki imbiği, Ju-dith'in giysileri arasında bir ipek örtü; Longinus'un elinde bir mızrak, Abimelech'in kolları arasında da bir başkasının karısını buldular. Ama en kötüsü, tıpkı bir kara kedi gibi kapkara ve çok güzel olan kızın üstünde bir kara tavuğun bulunması oldu; bunun üzerine ona büyücü ve Sözde Havari dediler; onu cezalandırmak için hepsi birden üstüne atıldılar. Battista başını uçurdu; Habil gırtlağını kesti; Âdem saklandığı yerden bulup çıkardı onu; Nabukadne-zar ateşten eliyle göğsüne burçlar çizdi; İlyas ateşten bir arabaya

1. (Lat.) Süleyman'ın sarayı (Çev.)

488

atıp saldırdı ona; Nuh suya attı; Lut tuzdan bir sütuna dönüştürdü; Susanna kösnülükle suçladı onu; Yusuf başka bir kadınla aldattı; Ananias fırına attı; Sampson zincire vurdu; Pavlos kırbaçladı; Petrus başaşağı çarmıha gerdi; Stephan taşa tuttu; Lorenzo ızgaranın üstüne koyup yaktı; Bartolomeo derisini yüzdü; Yahuda ele verdi; kilerci yaktı; Petrus ise her şeyi yadsıyordu. Sonra hepsi de üstüne çullanıp pislik attılar, yüzüne karşı yellendiler, başına işediler, göğsüne kustular, saçlarını yoldular, yanan meşalelerle kabaetlerini kırbaçladılar. Kızın bir zamanlar öylesine güzel olan bedeninin etleri kemiklerinden ayrılıyor, parça parça olup mahzendeki cam mahfazaların, kristal ve altından yapılmış

kutsal an-.ik. daçlann arasına saçılıyordu. Daha doğrusu, mahzeni dolduran kı-* zın bedeni değildi; mahzenin parçaları döne döne, daha şimdiden madensi bir nesneye dönüşmüş olan kızın bedenini oluşturuyorlar, sonra gene çözülüp dağılıyorlar, çılgınca bir küfürle, birikmiş parçaların kutsal toz zerreciklerine dönüşüyorlardı. Sanki kocaman tek bir beden binlerce yıl boyunca kendisini oluşturan parçalara ayrılmış, bu parçalar ölü rahiplerin kemiklerinin durduğu odadan daha görkemli, ama ona benzeyen tüm mahzeni dolduracak biçimde düzenlenmiş, yaratılışın başyapıtı olan insan bedeninin maddesel biçimi birçok rastgele biçime ayrılmış, böylece kendisinin tam karşıtı olan imgelere, artık kavramsal değil, dünyasal bir biçime, yalnızca ölümü ve yıkımı simgeleyen tozlara ve pis kokulu parçacıklara dönüşmüş gibiydi...

Şimdi şölene katılan konuklan ve getirdikleri armağanları gö-remiyordum; şölenin tüm konuklan şimdi mahzende, her biri kendi döküntüsünün içinde mumyalanmış gibiydi; her biri kendi kendisinin saydam simgesi olmuştu sanki; Raşel kemik, Danyal diş, Sampson çene kemiği, İsa kırmızı bir giysi parçası.

Sanki şölen, sonunda kızın öldürülmesine dönüşmüş, evrensel bir kıyım olmuştu da, ben burada durmuş bunun sonucunu seyrediyordum; bedenler, (ne söylüyorum, bu aç kurt gibi ve susamış

şölencilerin oluşturdukları bu dünyasal beden) tek bir ölü gövdesine dönüşmüş, tıpkı Dokino'nun işkenceden sonraki bedeni gibi yaralanıp örselenmiş, iğrenç ve pırıl pırıl bir hazineye dönüşmüştü; yüzülüp asılmış, ama köselesiyle, taşlaşmış barsaklarını ve tüm organlarını, hatta yüz çizgilerini bile hâlâ içinde taşıyan bir hayvanın derisi gi-489

bi, tüm boyutları elverdiğince gerilmişti. Derinin tüm kıvrımları, kırışıklıkları, yaraları, kadifemsi düzlükleri, orman gibi kılları, göğsü, edep yeri görkemli bir Halep kumaşına dönüşmüş; memeleri, tırnakları, topukların altındaki dikensi oluşumlar, kirpiklerin iplikleri, gözlerin suyumsu maddesi, dudakların etleri, sırtın ince omurgası, kemiklerin yapısı, her şey kumsu bir toza indirgenmişti; ama hiçbir şey kendi biçimini ya da konumunu yitirmemişti; bacaklar bir çizme gibi boşalmış, gevşemiş

etleri, damarların tüm kırmızı iş-lemeleriyle bir papaz cüppesi gibi dümdüz uzanmış; barsaklann oymalı yığını, yüreğin koyu ve sümüksü kırmızısı, tıpkı bir gerdanlık gibi düzenlenmiş, tümü de aynı büyüklükte dişlerin incimsi dizisi, pembeli mavili bir pandantife benzeyen dil, mumlar gibi sıralanmış parmaklar, karnın açılmış halısının ipliklerini yeniden dü-ğümleyen göbek... Mahzenin her köşesinden şimdi camekânlara ve kutsal andaçlara bölünmüş, ama gene de uçsuz bucaksız ve ustan yoksun bütünlüğü içinde yeniden birleşmiş bu makro-gövde bana sırıtıyor, fısıldıyor, ölüme çağırıyordu beni; akşam yemeğinde yiyip içen, açılıp saçılarak yerlere yuvarlanan aynı gövdeydi bu; oysa şimdi, sağır ve kör yıkımın dokunulmazlığı içinde kımıltısız kalmış görünüyordu bana. Ubertino kolumu yakalamış, tırnaklarını etime batırarak fısıldadı: "Görüyorsun, aynı şey; önce çılgınlığının yengisinin tadına varan ve oynadığı oyundan tat alan şey, işte burada, cezalandırılmış ve ödüllendirilmiş, tutkuların ayartıcılığından kurtulmuş, sonsuzlukla katılaşmış» onu koruyacak ve arındıracak sonsuz çiğe kendini bırakmış, yozlaşmanın yengisiyle yozlaşmadan kurtulmuş; çünkü zaten toz olanı, artık hiçbir şey toza in-dirgeyemez, mors est quies viatoris, finis est omnis laboris1..."

Ama ansızın, Salvatore, bir şeytan gibi pırıl pırıl, mahzene girip bağırdı: "Aptal. Görmüyor musun, Job'un kitabındaki büyük Lyotard bu. Neden korkuyorsun, benim küçük efendim? İşte eritilmiş peynir!"

Sonra mahzen birden kırmızımsı çakıntılarla aydınlandı ve gene mutfak oldu; ama mutfaktan çok, sümüksü, yapış yapış bir dölyatağını andırıyordu; ortasında kuzguna benzeyen kapkara, bin elli bir hayvan, kocaman bir işkence ızgarasına zincirlenmiş, çevresinde kim varsa yakalamak için ellerini uzattı ve tıpkı

1. (Lat.) Ölüm, yolcunun dinlenmesi, tüm çabaların sonudur. (Çev.) 490

susayan bir köylünün bir üzüm salkımını avucuna alıp sıkması gibi, o koca hayvan, yakaladıklarını sıktı; onları elleriyle yakalayıp kiminin bacaklarını, kiminin kafasını kırdı; doyasıya yedikten sonra, ağzından kükürtten daha pis kokan bir ateş püskürttü. Ama inanılmaz bir gizem, bu sahne artık korkutmuyordu beni; o "iyi şeytan" ı (böyle düşünüyordum) rahatlıkla seyredebildiğimi görmek şaşırtıyordu beni; zaten Salvatore'den başkası değildi o; çünkü artık ölümlü insan bedenine ilişkin her şeyi biliyordum; acılarını ve yozlaşmasını biliyordum ve artık hiçbir şeyden korkmuyor-dum. Gerçekten de, şimdi yumuşak ve şenlikli görünen o alevin ışığında akşam yemeğindeki tüm konukları yeniden gördüm; simidi yeniden ilk biçimlerini almışlar, şarkı söylüyor, her şeyin yenicen başladığını vurguluyorlardı; genç kız da aralanndaydı; bütünleşmiş ve alabildiğine güzel; "Bir şey yok, bir şey yok," diyordu, "göreceksin, eskisinden de güzel olacağım; bir dakikacık izin ver, gidip yanayım, sonra gene burada buluşuruz!"

Sonra bana üreme organını gösterdi; Tanrı beni bağışlasın, içine girdim ve kendimi çok güzel bir mağarada buldum; altın çağın mutlu vadisine benziyordu; akarsular, meyveler, üstüne eritme peynirleri asılı ağaçlar-- la, nemli. Herkes güzel şölen için Başrahip'e teşekkür ediyordu; onu itip kakarak, tekmeleyerek, giysilerini yırtarak, asalarıyla asasına vurarak sevgilerini ve şakacılıklarını gösteriyorlardı ona. O da gülüyor, kendisini gıdıklamaları için yalvarıyordu onlara. Burun deliklerinden kükürt bulutları püskürten binek atlarına binmiş Yoksul Yaşam Rahipleri, kemerlerinde altın dolu keselerle içeri girdiler; bunlarla kurtlan kuzuya, kuzuları kurda döndürüyorlar, Tanrı'nın sonsuza dek her şeye gücünün yetişini öven ilahiler söyleyen halk meclisinin onayıyla onlara taç giydirip imparator yapıyorlardı. "Ut cachinnis dissolvatur, torqueatur rictibus!"1 diye bağırdı İsa, dikenli tacını sallayarak. Papa Ioannes bu karışıklığa lanetler yağdırıp, "Bu gidişle işin sonu nereye varır bilmem!" diye bağırarak içeri girdi. Ama herkes onu alaya aldı ve başlarında Baş-rahip, domuzlarla birlikte ormanda domalan aramaya gittiler. Ben de onların ardından gitmek üzereydim ki, bir köşede labirentten çıkmakta olan William'i gördüm; elinde, onu hızla Kuzey'e

1. (Lat.) Kahkahalarla gülünsün, gülmekten katilinsin. (Çev.)

491

doğru çeken mıknatıs vardı; "Beni bırakmayın, üstadım!" diye bağırdım. "Finis Africae'de ne olduğunu ben de görmek istiyorum!" "Gördün ya!" diye yanıtladı William, daha şimdiden uzaklaşmış. Kilisedeki cenaze şarkısının sözcükleri sona ererken uyandım:

Lacrimosa dies illa qua resurget exfavilla iııdicando homo rem: huic ergo parce deııs! Pie lesu domine dona eis requiem.1

Tüm görüntüler gibi, kısa da olsa, bir "amin" boyunca da sürse, gördüğüm görüntünün hemen hemen Dies irae boyunca sürdüğünün belirtisiydi bu.

1. (Lat.)

Gözyaşıyla dolu o gun Kızgın küllerden doğacak Yargılanacak suçlanan kişi: Esirge onu öyleyse Tann!

Merhamet et, Efendimiz İsa Erinç bağışla onlara. (Çev.)

492

Altıncı Gün ÖĞLEYE DOĞRU

: William Adso'ya gördüğü düşü açıklıyor.

Afallamış, ana kapıdan çıktım; kendimi küçük bir kalabalığın ^karşısında buldum. Manastırdan ayrılmakta olan Fransiskenlerdi ^bunlar; William da onları uğurlamak için aşağı inmişti.

Vedalaşmalara, kardeşçe sarılıp öpüşmelere ben de katıldım. Sonra William'a ötekilerin tutuklularla birlikte ne zaman yola çıkacaklarını sordum. Yarım saat önce, biz hazine dairesindeyken gittiklerini söyledi; belki de ben daha düş görürken, diye düşündüm.

Bir an donakaldım; sonra kendimi toparladım. Böylesi daha iyiydi. Tutukluların (zavallı bahtsız

kilercinin, Salvatore'nin... ve kuşkusuz kızm demek istiyorum) hiç dönmemek üzere uzaklara götürülmelerini görmeye dayanamazdım. Hem sonra, gördüğüm düş beni öyle altüst etmişti ki, duygularım uyuşmuş gibiydi.

Minoritlerin kervanı kapıya doğru ilerlerken, William'la kilisenin önünde kaldık; başka başka nedenlerle de olsa, ikimiz de üzgündük. Sonra gördüğüm düşü üstadıma anlatmaya karar verdim. Gördüklerim ne denli çeşitli ve mantığa aykırı olursa olsun, olağanüstü bir açıklıkla imgeleri, devinimleri, sözcükleri tek tek anımsıyordum. Onları olduğu gibi, hiçbir şey atlamadan anlattım; çünkü düşlerin çoğu kez gizemli mesajlar olduğunu, bilgili kimselerin bunlarda açık seçik kehanetler okuyabildiklerini biliyordum.

William suskunluk içinde beni dinledi; sonra sordu: "Ne gördüğünü biliyor musun?"

"Size anlattıklarımı..." diye yanıtladım, tedirgin.

"Elbette, anladım. Ama bana anlattıklarının büyük bir bölümünün daha önce yazılmış olduğunu biliyor musun? Son birkaç günün kişi ve olaylarım daha önce bildiğin bir resmin içine yerleş-493

tirdin sen; çünkü gördüğün düşün örgüsünü bir yerde okumuştun; çocukken okulda ya da manastırda anlatmışlardı sana. Coena Cy-priani, bu."

Bir an şaşkın bakakaldım. Sonra anımsadım. Doğruydu! Belki adını unutmuştum; ama hangi yetişkin rahip ya da kıpır kıpır genç çömez, paskalya töreni ya da loca monachorum1 geleneğine ilişkin olan bu öyküdeki çeşitli görüntülere gülümsememiş, gülmemiştir? Çömezlerin üstatları arasında daha sert olanlarca yasaklanmış ya da küçümsenmiş olmasına karşın, rahiplerin bu öyküyü düzyazı ya da uyaklı olarak çeşitli biçimlerde kısaltılmış ve uyarlanmış biçimlerini birbirlerine fısıldamadıkları bir manastır yoktur; bazıları eğlence perdesi altında gizli ahlak dersleri sakladığını öne sürerek dindarca öyküyü kopya etmişler, kimileri de öykünün yayılmasını yüreklendirmişlerdir; çünkü Qnlara göre gençler bu eğlenceli öykü aracılığıyla kutsal tarihin olaylarını belleklerinde daha iyi saklayabileceklerdi. Papa VIII.

Ioannes için, "Ludere me li-buit, ludentem, papa Johannes, accipe. Ridere, si placet ipse po-tes"2

sunusuyla öykünün uyaklı bir uyarlaması yazılmıştı. Kel Char-les'ın, kendisinin, akşam yemeğinde saygıdeğer konuklarını eğlendirmek için öykünün, kutsal güldürü biçiminde uyaklı bir uyarlamasını sahneye koyduğu söyleniyordu:

Ridens caclit Gaudericus

Zacharias adıniratıır,

supinus in lectııhıın •

docet A/ıaslashıs3

Arkadaşlarımla öyküden parçalar okurken öğretmenlerimden kaç kez azar işitmiştim. Melk'te, bir rahip anımsıyordum; Cip-rianus gibi erdemli bir adamın, ermiş bir şehitten çok bir kâfire, bir soytarıya yaraşan böyle utanmasız bir şey, Kutsal Betik'e böylesine saygısız bir parodi yazmış olamayacağını söylerdi... Yıllardır

1. (Lat.) Rahiplerin şakaları. (Çev.)

2. (Lat.) Gülmekten hoşlanırım ben; sen de gülerek kabul et, Papa Ioannes; eğer hoşuna giderse, gülebilirsen. gül sen de. (Çev.)

3. Gülmekten yere düşüyor Gaudericus

Zekeriyaya şaşıyorlar, Sırtüstü uzanmış döşeğinde Ders veriyor Anastasius... (Çev.) 494

bu çocukluk oyunlarını unutmuştum. Ama nasıl olmuştu da, Coena o gün düşümde böylesine canlı bir biçimde yeniden ortaya çıkmıştı? Düşlerin kutsal mesajlar, ya da olsa olsa uykudaki belleğin gün boyu olup biten şeylere ilişkin saçmasapan sayıklamaları olduğunu düşünmüştüm her zaman. Şimdi kitapların da düşte görülebileceğini anlıyordum; böylece düşlerin de düşte görülebileceğinin ayırdına varıyordum.

"Gördüğün düşü doğru yorumlayabilmek için Artemidorus olmak isterdim," dedi William. "Ama bana öyle geliyor ki, Artemi-dorus'un bilgisine sahip olmadan da ne olduğunu anlamak kolay. Son günlerde öyle şeyler yaşadın ki, zavallı çocuğum, tüm doğru ^kurallar altüst olmuş gibi görünüyor. Bu sabah da, uykulu zihnin-s«de, başka nedenlerle de olsa dünyanın tepetaklak olduğu bir tür güldürünün anısı canlandı. Bunların içine de, daha yeni anılarını, kaygılarını, korkularını kattın. Adelmo'nun kenar süslerinden yola çıkarak, her şeyin yanlış yönde gider göründüğü, ama gene de Co-ena'da olduğu gibi, herkesin gerçek yaşamda ne yapmışsa gene onu yaptığı büyük bir karnavalı yeniden yaşadın. Sonunda, düşte kendi kendine hangi dünyanın yanlış olduğunu ve başaşağı yürü-• menin ne anlama geldiğini sordun. Gördüğün düş, yukarının neresi, aşağının neresi, yaşamın ve ölümün nerede olduğunu ayırtede-miyordü artık. Gördüğün düş öğrenimine kuşku düşürdü."

"Ben değil," dedim, erdemli bir tavırla, "kuşkuya düşen, gördüğüm düş. Ama düşler kutsal mesajlar değil, öyleyse; şeytansı hezeyanlar; içlerinde hiç gerçek yok."

"Bilmiyorum Adso," dedi William. "Elimizde öyle çok gerçek var ki, günün birinde biri çıkar da, düşlerimizden bile bir gerçek çıkarmaya kalkarsa, DeccaFın günü gerçekten yakın demektir. Gene de, gördüğün düşü ne denli düşünürsem o denli açıklayıcı görünüyor bana. Belki senin için değil, ama benim için öyle. Varsayım-larımı geliştirmek için düşlerinden yararlandığım için beni bağışla; bunun aşağılık bir şey olduğunu biliyorum; böyle bir şey yapılmamalı... Ama bana öyle geliyor ki, senin uykudaki ruhun, benim, üstelik ayıkken, altı günde anladığımdan daha çok şey anlamış..."

"Sahi mi?"

"Sahi. Belki de değil. Düşünü açıklayıcı buluyorum; çünkü benim varsayımlarımdan birine denk düşüyor. Ama bana çok yardı-495

mın dokundu. Sağol."

"Ama düşümde sizi böyle ilgilendiren ne vardı? Tüm düşler gibi anlamsızdı!"

"Tüm düşler ve görüntüler gibi başka bir anlamı vardı. Bir istiare ya da benzetim gibi okunması gerekir..."

"Kutsal yazılar gibi mi?"

"Bir düş bir kutsal yazıdır; birçok kutsal yazı da düşlerden başka bir şey değildir."

496

Altıncı Gün ÖĞLE

Kütüphanecilerin öyküsü oluşturuluyor ve gizemli kitaba ilişkin daha çok bilgi elde ediliyor.

J* William yeniden, az önce indiği yazı salonuna çıkmak istiyordu. Benno'ya kataloga bakmak istediğini söyledi; çabuk çabuk sayfalarını çevirdi. "Buralarda olmalı," diyordu, "daha bir saat önce gördüm..." Bir sayfada durdu. "İşte," dedi, "şu başlığı okusana."

Bir derlemede (finis Africae!) dört başlık sıralanmıştı; birden çok metin kapsayan tek bir cildin söz konusu olduğunun belirtisi. Okudum:

I. ar. de dictis cujusdam stulti

II. syr. libellus alchemicus aegypt.

HI. Exposito Magistri Alcofribae de cena beati Cypri-

ani Cartaginensis Episcopi.

IV. Liber acephalus de stupris virginium et meretricum

amoribus.

"Nedir bu?" diye sordum.

"Aradığımız kitap," diye fısıldadı William. "Gördüğün düşün bana bir şey anımsatmasının nedeni bu.

Gerçekten de../' o sayfadan hemen önceki ve sonraki sayfalan çabuk çabuk çeviriyordu, "gerçekten de, işte düşündüğüm kitaplar; hepsi bir arada. Ama benim kontrol etmek istediğim bu değil. Dinle. Tabelan yanında mı? İyi, bir hesap yapmalıyız, önceki gün Alinardo'nun söylediklerini iyi anımsamaya çalış; bu sabah Nicola'dan işittiklerimizi de. Şimdi, Nicola bize buraya yaklaşık otuz yıl önce geldiğini, Abbone'nin daha o gelmeden başrahipliğe atanmış olduğunu söyledi. Daha önce Başrahip Rimini'li Paolo'ymuş. Tamam mı? Diyelim ki bu olay 1290 yıllarında olmuş; bir yıl önce, bir yıl sonra, farket-mez.

Sonra Nicola bize, o geldiği zaman Bobbio'lu Roberto'nun

Gülün Adı

497/32

kütüphaneci olduğunu söyledi. Tamam mı? Sonra Roberto ölüyor; görev Malachi'ye veriliyor; diyelim bu yüzyılın başında. Yaz. Ama Nicola' mn gelmesinden önceki dönem var; o dönemde de Rimini'li Paolo kütüphaneciydi. Ne zamandan beri yapıyordu bu görevi? Bunu bilmiyoruz; manastırın kayıtlarını inceleyebiliriz; ama sanırım kayıtlar Başrahip'te; şu anda da bunu kendisine sormak istemiyorum.

Tutalım ki, Paolo altmış yıl önce kütüphaneci seçilmiş. Yaz. Alinardo neredeyse elli yıl önce kütüphanecilik sırası kendisinde olduğu halde bu görevin bir başkasına verilmesine neden üzülüyor?

Rimini'li Paolo'yu mu ima ediyordu?" "Ya da Bobbio'lu Roberto'yu!" dedim. "Öyle görünmüyor. Ama sen şimdi şu kataloga bak. Başlıkların, kitaplığa geliş sırasına göre kaydedildiklerini biliyorsun; buraya geldiğimiz ilk gün Malachi söylemişti. Peki onları kim kaydediyor buraya? Kütüphaneci. Öyleyse bu sayfalardaki elyazısının değişmesine göre, kütüphanecilerin sırasını saptayabiliriz. Şimdi sondan başlayarak kataloga bakalım; son elyazısı Malachi'nin; çok gotik bir yazı, görüyorsun. Çok az sayfa doldurmuş. Son otuz yılda manastıra çok kitap gelmemiş. Sonra titrek bir elyazısıyla yazılmış sayfalar geliyor; Bobbio'lu Roberto'nun hastayken attığı imzayı açık seçik okuyorum. Burada da az sayfa var; Roberto belki de görevde çok kalmadı. Bak, şimdi ne görüyoruz; düzgün, kendine güvenli bir elyazısıyla yazılmış sayfalar dolusu bir dizi kitap (aralarında, az önce incelemekte olduğum kitaplar grubu da var) gerçekten çok etkileyici. Rimini'li Paolo ne çok çalışmış; Nicola'nın, onun çok genç yaşta Başrahip olduğunu söylediğini düşünürsen, gerçekten çok çalışmış olmalı. Ama tutalım ki, birkaç yıl içinde bu doymak bilmez okur, manastırı birçok kitap sağlayarak zengin-leştirmiş olsun... Tuhaf bir eksikliğinden ya da hastalığından ötürü yazmayı beceremediği için ona Abbas agraphicus dendiği söylenmedi mi bize?

Öyleyse bunları kim yazıyordu? Bence yardımcısı. Ama eğer bu kütüphaneci yardımcısı daha sonra kütüphaneciliğe atanmış olsaydı, yazmayı o sürdürürdü; o zaman biz de niçin aynı elyazısıyla yazılmış

birçok sayfa olduğunu anlardık. Demek ki, Paolo ile Roberto arasında başka bir kütüphaneci vardı; yaklaşık elli yıl önce seçilmiş, daha yaşlı olduğu için Paolo'nun ardılı olacağını uman Alinardo'nun gizemli rakibi. Sonra bu adam orta-498 ¦ .

dan kayboluyor ve nasıl oluyorsa oluyor, Alinardo'nun ve başkalarının beklentilerinin tersine, yerine Malachi seçiliyor."

"Peki ama, bu çözümlemenin doğruluğundan nasıl bu kadar emin olabiliyorsunuz? Bu yazının, adı bilinmeyen kütüphaneciye ait olduğunu kabul etsek bile, daha önceki sayfalarda yer alan başlıklar niçin Paolo'nun elyazısıyla yazılmış olmasın?"

"Çünkü kitaplığa gelen bu kitaplar arasında tüm buyruk ve kararnamelerin kayıtları var; bunların da kesin tarihleri var. Demek istiyorum ki, VII. Bonifacio'nun 1296 tarihli Finna cautela'sına rastlarsan (ki rastlıyorsun), bu metnin kaydının söz konusu tarihten önce yapılmadığını öğrenirsin; bu tarihten çok sonra yapıl- mış olmadığını da düşünebilirsin. Elimdeki yıllar boyunca konmuş bu kilometre taşlarına bakarak, Rimini'li Paolo'nun 1265'te kütüphaneci, 1275'te Başrahip olduğunu varsayarsam, elyazısının ya da Bobbio'lu Roberto'dan başka birisinin elyazısının 1265'ten 1285'e kadar sürdüğünü de görünce, arada on yıllık bir boşluk olduğunu anlarsın."

Üstadım gerçekten çok zekiydi. "Peki bu boşluktan nasıl bir sonuç çıkarıyorsunuz?" diye sordum.

"Hiçbir sonuç çıkarmıyorum," diye yanıtladı. "Yalnızca bazı tasımlar."

Sonra ayağa kalktı ve Benno'yla konuşmaya gitti. Benno meydan okurcasına yerinde duruyordu; ama hiç de güvenli değildi. Hâlâ eski masasının başındaydı ve katalogun yanında duran Malac- hi'nin masasını alma yürekliliğini gösterememişti. William belli bir uzaklıkla ona yaklaştı. Bir akşam önceki utanç verici sahneyi unutmuyorduk.

"Böyle yetkili bir adam olsan da, bay kütüphaneci, umarım bana bir şey söylemek lütfunda bulunursun.

O sabah, Adelmo ve ötekiler burada zekice bilmecelerden söz ederken Berengar finis Africae'ye ilk kez değindiğinde, Coena Cypriani'yi anan olmuş muydu?"

"Evet," dedi Benno, "sana söylememiş miydim? Symphosi-us'un bilmecelerinden söz edilmeden önce, Venantius'un kendisi Coena'ya değinmiş, Malachi de öfkelenerek bunun utanç verici bir yapıt olduğunu söylemiş, Başrahip'in okunmasını herkese yasakladığım anımsatmıştı..."

499

"Başrahip ha?" dedi William. "Çok ilginç. Teşekkür ederim, Benno."

"Durun," dedi Benno, "sizinle konuşmak istiyorum." Bize başkalarına sezdirmeden kendisini izlememizi işaret ederek yazı salonundan dışarı, mutfağa inen merdivenin başına çıktı. Dudakları titriyordu.

"Korkuyorum William," dedi. "Malachi'yi de öldürdüler. Şimdi gereğinden çok şey bilen benim. Hem sonra, İtalyanlar sevmezler beni... Yabancı bir kütüphaneci istemiyorlar artık... Ötekilerin bu yüzden giderildiklerini sanıyorum... Alinardo'nun Malachi'den nasıl nefret ettiğinden, ona duyduğu hınçtan hiç sözetmedim size..."

"Yıllar önce bu görevi onun elinden alan kimdi?"

"Bunu bilmiyorum; bundan hep kapalı bir biçimde sözeder; hem çok eski bir öykü bu. Tümü de ölmüş

olmalı. Ama Alinardo'nun çevresindeki İtalyan grubu sık sık Malachi'nin bir kukla olduğunu, onun bu göreve Başrahip'le elbirliği ederek başka birinin getirdiğini söylerlerdi... Ben farkına varmadan... İki düşman kliğin oyununa karıştım... Bunu ancak bu sabah anladım... İtalya entrikalar ülkesidir; papaları zehirliyorlar; benim gibi zavallı bir delikanlıya neler yapmazlar, bir düşün... Dün anlamıştım; herkesin o kitapla ilgilendiğini sanıyordum, ama şimdi bundan emin değilim artık; bu bahaneydi; siz de gördünüz, kitap bulundu, ama Malachi gene de öldü... Benim yapmam gereken şey... ben... kaçmak istiyorum.

Bana ne yapmamı öğütlersiniz?"

"Sakin olmam. Şimdi öğüti stiyorsun, değil mi? Ama dün akşam dünyanın efendisiymiş gibi görünüyordun. Sersem, dün bana yardım etseydin bu son cinayeti önlerdik. Malachi'yi ölüme götüren kitabı ona veren sensin. Neyse, hiç olmazsa şunu söyle bana. O kitap sende mi, ona dokundun mu, okudun mu onu? Peki sen niçin ölü değilsin?"

"Bilmiyorum. Yemin ederim, ona dokunmadım; daha doğrusu laboratuvardan alırken dokundum; onu

açmadım bile; tuniğimin altına sakladım; sonra gidip hücremde ot şiltenin altına koydum. Malachi'nin beni gözetlediğini biliyordum; bunun için hemen yazı salonuna döndüm. Sonra, Malachi bana yardımcısı olmamı önerince, onu hücreme götürüp kitabı teslim ettim. Hepsi bu."

500

"Onu açmadığını söyleme bana."

"Evet, açtım; saklamadan önce; aradığınız kitabın gerçekten o olup olmadığından emin olmak için.

Arapça bir elyazmasıyla başlıyordu; sonra Süryanice olduğunu sandığım bir elyazması, sonra Latince bir metin, en sonunda da Yunanca bir metin vardı..."

Katalogun üstünde gördüğümüz kısaltmaları anımsadım. İlk iki başlık, ar. ve syr. diye kaydedilmişti. O

kitaptı bu! Ama William üsteliyordu: "Ona dokundun, ama ölmedin. Öyleyse dokunmakla ölünmüyor.

Peki, Yunanca metin hakkında bana bir fikir verebilir misin? Ona baktın mı?"

"Çok az, başlığı olmadığını anlayacak kadar; başından bir bö- lümü eksilmiş gibiydi..."

"Liber acephalus'..." diye mırıldandı William.

"... ilk sayfayı okumaya çalıştım, ama doğrusunu isterseniz Yunancam çok kötüdür; daha çok zaman harcamam gerekiyordu. Sonra, bu Yunanca sayfalarda başka bir özellik dikkatimi çekti. Sayfaların tümünü çeviremedim, çünkü beceremedim. Sayfalar, nasıl söylesem, nemliydi, yapışmıştı, birbirinden kolay ayrılmıyordu. Parşömenin bir tuhaf oluşundan ileri geliyordu bu... Başka parşömenlerden daha yumuşaktı; ilk sayfası aşınmıştı; dökülüyordu neredeyse; şeydi... kısacası tuhaftı."

"Tuhaf: Severinus da tıpkı bu sözcüğü kullanmıştı," dedi William.

"Parşömene benzemiyordu... Kumaşa benziyordu; ama çok daha inceydi..." diye sürdürdü Benno.

"Charta lintea2 ya da pergamino de pano," dedi William. "Hiç görmemiş miydin?"

"Duymuştum, ama gördüğümü sanmıyorum. Çok pahalıymış diyorlar; kolayca yırtılabilirmiş. Bu yüzden az kullanılırmış. Araplar yapıyorlar, değil mi?"

"Önce onlar yaptılar. Ama İtalya'da da yapılıyor; Fabri-ano'da. Sonra... Ama, elbette, hiç kuşku yok!"

William'm gözleri parlıyordu. "Ne güzel, ne ilginç bir açıklama, aferin Benno, teşekkür ederim! Evet, sanırım, bu kitaplıkta charta lintea az bulunur, çünkü son zamanlarda hiç elyazması gelmedi. Hem sonra, birçok-1. (Lat.) Başsız kitap. (Çev.)

2. (Lat.) Keten kâğıdı. (Çev.)

501

lan onun parşömen gibi yüzyıllarca dayanamayacağından korkuyorlar, belki de doğrudur. Şimdi düşünelim, eğer burada bronzdan daha dayanıklı olmayan bir şeyin bulunmasını istemişlerse... Charta lintea, demek? Çok güzel. Hoşça kal. Kaygılanma. Senin için tehlike yok."

"Sahi mi William, emin misiniz?"

"Eminim. Eğer yerinde kalırsan. Zaten yeterince felâkete yol açtın."

Benno'yu güvenli değilse de, biraz daha yatışmış bırakarak yazı salonundan uzaklaştık.

"Sersem!" dedi William, dişlerinin arasından, dışarı çıkarken. "Şimdiye dek çoktan her şeyi çözmüş

olurduk, eğer araya girmeseydi..."

Başrahip'i yemekhanede bulduk. William yanına gidip kendisiyle görüşmek istediğini söyledi. Abbone yan çizmedi; kısa süre sonra bizimle evinde buluşacağını söyledi.

502

Altıncı Gün İKİNDİ

I Basra/tip, William 'ı dinlemek istemiyor; değerli taşların dili üstüne konuşuyor, son üzücü olaylarla ilgili soruşturmanın sürdürülmemesi isteğini dile

getiriyor.

Başrahip'in evi şapelin üstündeydi; bizi kabul ettiği geniş, görkemli salonun penceresinden dingin ve esintili günlerde manastır kilisesinin damı üzerinden Aedificium'un çizgileri görülebiliyordu.

Bir pencerenin önünde ayakta duran Başrahiip tam o sfrada onu seyrediyordu; ağırbaşlı bir el devinimiyle bize onu gösterdi.

"Güzel bir kale," dedi, "orantıları, kemerin yapımım yöneten altın kuralı özetliyor. Üç kat üstüne kurulmuş; çünkü üç, kutsal üçlü sayısıdır; İbrahim'i ziyaret eden meleklerin sayısı üçtü; Yunus koça balığın karnında üç gün geçirmişti; İsa'yla Lazarus mezarda üç gün kaldılar; İsa, Baba'dan, acı kadehi kendisinden uzaklaştırmasını üç kez istedi; havarilerle birlikte dua etmek için üç kez saklandı. Petrus üç kez göründü. Tanrıbilimsel erdemler üçtür; kutsal diller de üçtür; ruhu" bölümleri, düşünen yaratıklar da üç sınıfa ayrılır: melekler, insanlar ve şeytanlar; üç çeşit ses vardır: vox, flatus, pulsus1; insanlık tarihinin de üç dönemi vardır: yasadan önce, yasa dönemi ve yasadan sonraki dönem.

"Gizemsel tutarlığm olağanüstü bir uyumu," diye ona katıldı William.

"Ama dörtgen biçimi de," diye sürdürdü Başrahip, "tinsel ders bakımından zengindir. Dört yön vardır; sonra mevsimler; dört temel öğe, sıcak, soğuk, nem ve kuruluk; doğum, büyüme, olgunluk ve yaşlılık; gökyüzünde, karada, havada ve denizde yaşayan canlılar; gökkuşağını oluşturan renkler; şubatın dört yılda bir

1. (Lat.) Ses, soluk sesi, çarpıntı. (Çev.)

503

I yirmi dokuz çekmesi."

"Evet, kuşkusuz," dedi William, "sonra üç dört daha yedi eder; sayılar içinde en gizemlisi; öte yandan üç çarpı dört on iki eder; havarilerin sayısı; on iki çarpı on iki yüz kırk dört eder, seçkinlerin sayısı."

Sayıların kavramsal dünyasına ilişkin bu son bilgi gösterisine Başrahip'in ekleyeceği başka bir şey yoktu. Bu da Wil-liam'a konuyu açma olanağı verdi.

"Son olaylar hakkında konuşmalıyız; ben uzun uzun düşündüm," dedi.

Başrahip sırtını pencereye döndü; ciddi bir yüzle William'a baktı. "Belki gereğinden de uzun. İtiraf ederim, William Birader, sizden daha çok şey beklemiştim. Buraya geldiğinizden bu yana neredeyse altı gün geçti; bu altı gün içinde Adelmo'dan başka dört rahip öldü; iki rahip engizisyon tarafından tutuklandı -kuşkusuz adalet yerini buldu; ama sorgucu daha önceki cinayetlerle uğraşmak zorunda kalmasaydı bu utançtan kurtulabilirdik - son olarak aracılık ettiğim toplantı bütün bu kötü olaylardan ötürü acınacak sonuçlar verdi... Kabul edersiniz ki, sizden Adelmo'nun ölümüyle ilgili soruşturmayı yürütmenizi rica ettiğim zaman başka sonuçlar bekleyebilirdim.;."

William, tedirgin, sustu. Kuşkusuz Başrahip haklıydı. Anlatmakta olduğum öykünün başında, üstadımın çıkardığı tümdengelimlerin çabukluğuyla başkalarını şaşırtmayı sevdiğini söylemiştim; biri onu, üstelik hakkı olarak, ağır «javranmakla suçlayınca gururunun incinmesi anlaşılabilir bir şeydi.

"Doğru," diye kabul etti. "Beklentilerinizi, boşa çıkardım, ama bunun nedenini açıklayacağım size, yüce efendimiz. Bu cinayetler, rahipler arasındaki bir çatışmadan ya da bir öç almadan doğmuyor; manastırın uzak tarihinden kaynaklanan olaylara bağlı bunlar..."

Başrahip tedirginlikle ona baktı: "Ne demek istiyorsunuz? İpucunun zavallı kilercinin başka bir öyküyle kesişen öyküsünde olmadığını ben de anlıyorum. Ama öteki, benim de belki bildiğim ama sözünü edemediğim öteki öykü... Onun açıklığa kavuştuğunu ve bundan bana sizin söz edeceğinizi umuyordum..."

"Yüce efendimiz, günah çıkarma sırasmda öğrendikleri bir olayı düşünüyorlar..." Başrahip başını öteye çevirdi; William sür-504

Si

dürdü: "Yüce efendimiz, benim zatıâlilerinden öğrenmeksizin, Berengar'la Adelmo ve Berengar'la Malachi arasında yasak ilişkiler olduğunu bilip bilmediğimi öğrenmek istiyorlarsa, evet, manastırda herkes biliyor bunu..."

Başrahip kıpkırmızı kesildi: "Böyle şeyleri çömezin yanında konuşmanın yararlı olduğunu sanmıyorum.

Hem toplantı bittiğine göre, yazman olarak artık ona gereksinim duyduğunuzu da sanmıyorum. Sen çık oğlum," dedi bana buyurgan bir sesle. Aşağılanmış, dışarı çıktım. Ama merak ettiğim için, konuşmayı izleyebileceğim bir biçimde aralık bıraktığım kapının arkasına saklandım.

William yeniden konuşmaya başladı: "Bu utanç verici ilişkiler gerçekten olmuşsa bile, bu üzücü olaylarda etkisi azdır. Başka bir ipucu var; sizin de tahmin edeceğinizi düşünüyordum. Her şey, finis Africae'de saklanmış olan bir kitabın çalınması ve ele geçirilmesinin çevresinde dönüyor; kitap şimdi Malachi'nin çabasıyla yerine döndü, ama gördüğünüz gibi cinayetlerin sonu gelmedi."

Uzun bir sessizlik oldu; sonra Başrahip, beklenmedik açıklamalar karşısında şaşırmış bir kimse gibi, kırık, güvensiz bir sesle konuşmaya başladı: "Olamaz... Siz... Siz finis Africae'yi ne biliyorsunuz?

Koyduğum yasağı çiğneyip kitaplığa mı girdiniz?"

William'in gerçeği söylemesi gerekiyordu; o zaman Başrahip'in öfkesi sınır tanımazdı. Yalan söylemek istemediği açıktı. Soruyu soruyla yanıtlamayı yeğ tuttu: "Zatıâlileri, ilk görüşmemizde, Brunellus'u hiç görmeden öylesine iyi betimleyen benim gibi bir adamın, içine girmediği yerler hakkında fikir yürütmekte güçlük çekmeyeceğini söylememişler miydi?"

"Evet, doğru," dedi Abbone. "Ama niçin böyle düşünüyorsunuz?"

"Bu sonuca nasıl vardığımı anlatmak uzun sürer. Açıklanması istenmeyen bir şeyin birçoklarınca keşfedilmesini önlemek için bir dizi cinayet işlendi. Şimdi, ister haklan olduğu için ister gizlice, kitaplığın gizleri hakkında birşeyler bilen herkes öldü. Geriye yalnız bir kişi kalıyor: siz."

"Demek istiyorsunuz ki... demek istiyorsunuz ki..." Başrahip, boyun damarları şişmiş gibi konuşuyordu.

"Beni yanlış anlamayın," dedi, belki de gerçekten bir şey sezdirmek isteyen William, "demek istiyorum ki, bilen ve başka hiç

505

kimsenin bilmemesini isteyen biri var. Bilen son kişi sizsiniz; bundan sonraki kurban siz olabilirsiniz;

eğer bu yasak kitap hakkında bildiklerinizi, her şeyden önce de, manastırda kitaplık hakkında sizin bildiklerinizi, belki de daha çoğunu, kimin bilebileceğini bana söylemezseniz."

"Burası soğuk," dedi Başrahip, "çıkalım."

Hemen kapıdan uzaklaşıp onları alt kata inen merdivenin başında bekledim. Başrahip beni gördü, gülümsedi.

"Bu rahipçik, şu günlerde ne çok tedirgin edici şey işitmiş olmalı! Hadi gel oğlum, kaygılanma. Bana kalırsa, gerçekte olduğundan daha çok entrika olduğu sanıldı..."

Bir elini kaldırdı; gün ışığı, yüzükparmağındaki erkinin simgesi olan görkemli yüzüğü aydınlattı. Yüzük, taşlarının olanca parıltı-sıyla ışıl ışıl ışıldadı.

"Bunu tanıyorsun, değil mi?" dedi bana. "Yetkemin simgesi; ama aynı zamanda taşıdığım yükün de simgesi. Bu bir süs değil, bekçisi"olduğum kutsal sözün tasımı." Parmaklarıyla taşa -daha doğrusu, insan sanatının ve doğanın o hayranlık verici başyapıtını oluşturan renk renk taşların yengisine-dokundu. "Bu ametist," dedi, "alçakgönüllülüğün aynası; Ermiş Matta'nın hoşgörüsünün yumuşaklığını anımsatıyor bize; bu kalseduan, acımanın belirtisi; Yusuf un ve Ermiş Büyük James'in dindarlığının simgesi; bu jasper, inancı dile getirir; Ermiş Petros'u çağrıştırır; şehitliğin belirtisi olan akik, Ermiş

Bartolomeo'yu anımsatır, bu safir; umut ve derin düşünce, Ermiş Andrew'un ve Ermiş Paulus'un taşı; bu da zümrüt; sağlam öğreti, bilgi ve hoşgörü; Ermiş Thomas'ın erdemleri... Taşların dili ne görkemli,"

diye sürdürdü, gizemsel görüntüye dalıp gitmiş. "Geleneksel değerli taş oymacıları, Aron'un usundan ve havarinin kitabındaki göksel Kudüs'ün betimlemesinden aktardılar bu dili. Öte yandan, Sion'un duvarları, Musa'nın kardeşinin göğsünü süsleyen aynı değerli taşlarla örülmüştü; yalnızca, Eski Ahit'in ikinci kitabında adı geçen lâltaşı, agat ve damarlı aki-kin yerini, İncil'de, kalseduan, akik, kuvars ve zirkon aldı."

William ağzını açacak oldu; ama Başrahip bir elini kaldırarak onu susturdu ve konuşmasını sürdürdü:

"Bir dua anımsıyorum; Bakire Meryem onuruna her taş betimlenip uyaklandırılmıştı. Nişan yüzüğünden, onu güzelleştiren, değerli taşların dilinde kendini or-506

taya koyan, yüce gerçeklerle ışıyan simgesel bir şiir gibi söz ediliyordu orada. Jasper inancın, kalseduan acımanın, zümrüz arılığın, sardoniks eldeğmemiş yaşamın erincinin, yakut, çarmıhta kanayan yüreğin simgesi; değişik pırıltıları, Meryem'in mucizelerinin olağanüstü çeşitliliğini anımsatan krizolit; zirkon acımanın, ametist, pembe-mavi karışımıyla Tanrı sevgisinin simgesi... Ama yüzük kaşında bunlardan daha az şey dile getirmeyen başka maddeler de kakılmıştır; ruhun ve bedenin erdenliğini yansıtan billur; ılımlılığın simgesi, ambere benzeyen Yemen taşı; tıpkı Bakire Meryem'in tövbekar yüreklerin teline iyiliğinin yayıyla dokunması gibi, demiri çeken mıknatıs. Gördüğünüz gibi, mücevherimi çok küçük Jıve alçakgönüllüce de olsa süsleyen tüm maddeler." ' * Yüzüğünü oynatıyor ve beni afallatmak istiyormuş gibi parıltı-sıyla gözlerimi kamaştırıyordu. "Olağanüstü bir dil, değil mi? Başka pederler için değerli taşlar daha başka anlamlar da taşır; Papa III. Innocente için rubi dinginlik ve sabrı, granat merhameti dile getirir. Ermiş Brunone için akuamaren, duru ışınlarının erdeminde tanrıbilimi odaklaştırır. Turkuaz neşeyi dile getirir; sardoniks serafimleri çağrıştırır; topaz melekleri; jasper tahtları, krizolit egemenlikleri, safir erdemleri, oniks erki, beril prenslikleri, rubi baş-melekleri, zümrüt ise melekleri simgeler. Değerli taşların dilinin, yoruma ve içinde belirdikleri bağlama göre değişen çok çeşitli biçimleri vardır. Peki hangisinin yorum, hangisinin doğru bağlam olduğuna kim karar verir?

Biliyorsun, oğlum, bunu sana öğrettiler; tüm yorumcular içinde en güvenilir ve en saygın, dolayısıyla da kutsal olan yetke. Yoksa, dünyanın biz günahkârların gözlerimizin önüne serdiği çok değişik biçimlerdeki işaretleri nasıl yorumlayabilirdik? Şeytan'ın bizi kışkırtarak sürüklediği ikirciklilik tuzağına düşmekten nasıl kaçınabilirdik? Ermiş Hildegard'ın tanıklık ettiği gibi, Şeytan değerli taşların dilinden görülmemiş bir biçimde nefret eder. Bu kötü hayvan, bu dilde, değişik anlamlar ya da bilgi düzeyleriyle aydınlanmış bir mesaj görür ve onu yok etmek ister; çünkü o, düşman, taşların görkeminde cennetten kovulmadan önce kendi tekelinde olan harikaların yankısını sezer ve bu parıltıyı ateşin yarattığını anlar; ateşse onun işkencesidir." Öpmem için yüzüğünü bana uzattı; diz çöktüm. Başımı okşadı. "Bugünlerde işittiğin, kuşkusuz yanlış olan şeyleri unutmalısın, oğlum. Tüm tarikat-

507

larm en büyüğüne ve en soylujsuna girdin sen; ben bu tarikatır bir Başrahip'iyim; sen de benim yargı erkime bağlısın. Buyruğumu dinle: Unut; dudakların sonsuza dek mühürlensin. Ant iç."

Duygulanmış, boyun eğmiş, kuşkusuz ant içerdim. Böylece, sen de, benim iyi okurum, benim gerçeklere bağlı olan bu öykümü şimdi okuyamazdın. Ama tam o sırada William araya girdi; belki de benim ant içmemi önlemek için değil, içgüdüsel bir dürtüyle, sıkıntıdan; Başrahip'in konuşmasını kesmek, onun yarattığına hiç kuşku olmayan o büyüyü bozmak için.

"Çocuğun ne ilgisi var? Ben size bir soru sordum; tehlike konusunda sizi ben uyardım, sizden bana bir ad söylemenizi istedim... Şimdi benim de, yüzüğü öperek öğrendiklerimi ya da kuşkulandıklarımı unutmamı mı isterdiniz?"

"A, siz..." dedi Başrahip hüzünle, "bir dilenci rahipten geleneklerimizin güzelliğini anlamasını, sır saklamaya, gizlere, acımanın gizemlerine... evet, acımanın gizemlerine, onur duygusuna ve büyüklüğümüzün dayandığı susku andının değerine saygı duymasını beklemiyorum... Bana tuhaf bir öyküden sözettiniz, inanılmaz bir öyküden. Uğruna zincirleme adam öldürülen bir kitap, yalnızca benim bilmem gereken bir şeyi bilen birisi... Masal bunlar, anlamsız suçlamalar. Dilerseniz anlatın, hiç kimse inanmaz size. Eğer hayal gücünüzün yarattığı bu kurgunun tek bir öğesi bile doğru olsaydı... şimdi her şey gene benim denetimim, benim sorumluluğum altında. Ben ilgileneceğim bu kpnuyla; araçlar benim elimde, yetki bende. Ne denli akıllı, ne denli güvenilir olursa olsun, yalnızca benim sorumluluğumda olan şeyleri soruşturmasını bir yabancıdan istemekle, en başında yanlış davrandım ben. Ama bana söylediğiniz gibi, siz anlamıştınız; başlangıçta erdenlik andının çiğ-nenmesinin söz konusu olduğuna inanıyordum ve (ne tedbirsizmi-şim) bir başkasının, günah çıkarma sırasında, işittiğim şeyi doğrulamasını istiyordum. İyi, şimdi bana söylemiş bulunuyorsunuz. Yaptığınız, ya da yapmaya çalıştığınız şey için size büyük bir gönül borcu duyuyorum. Heyetlerin buluşması gerçekleşti; buradaki göreviniz sona erdi. İmparatorluk sarayında sizi sabırsızlıkla beklediklerine inanıyorum; sizin gibi bir insandan uzun süre yoksun kalınamaz. Manastırdan ayrılmanıza izin veriyorum. Bugün belki geç oldu; günbatımından sonra yola çıkmanızı istemiyorum, yollar i

508

güvenli değil. Yarın sabah erkenden gideceksiniz. Yo, bana teşekkür etmeyin; burada rahipler arasında sizi de görmek ve konukseverliğimizle onurlandırmak bir zevkti. Eşyalarınızı hazırlamak için çömezinizle birlikte çekilebilirsiniz. Yarın sabah tansökümünde sizi uğurlayacağım. Size bütün yüreğimle teşekkür ederim. Doğal olarak, soruşturmalarınızı sürdürmeniz gerekmez. Rahipleri son bir kez daha tedirgin etmeyin. Gidebilirsiniz."

İzin vermekten öte bir şeydi bu; kovmaktı. William selâm verdi ve merdivenlerden indik.

"Bu ne demek?" diye sordum. Artık hiçbir şey anlamıyor-dum.

J* "Bir varsayım yapmaya çalış. Nasıl yapıldığını öğrenmiş olmalısın."

"Eğer öğrendimse, en az iki varsayım yapmalıyım: birbirine karşıt ve her ikisi de inanılmaz iki varsayım. Pekâlâ, öyleyse..." Yutkundum; varsayım yapmak tedirgin ederdi beni. "Birinci varsayım: Başrahip her şeyi biliyordu ve sizin hiçbir şey keşfetmeyeceğinizi umuyordu. Önce sizi soruşturma yapmakla görevlendirdi; Adelmo öldüğü zaman, yavaş yavaş olayın çok daha karmaşık olduğunu, şu ya da bu biçimde kendisinin de işin içine karıştığını anladı; sizin bu dolabı ortaya çıkarmanızı istemiyor.

İkinci varsayım: Başrahip hiçbir şeyden kuşkulanmadı (ama, şimdi sizin ne düşündüğünüzü bilmediğim için, neden kuşkulanmadığını bilmiyorum). Ne olursa olsun, her şeyin bir savaşım... eşcinsel rahipler arasında bir savaşımdan ileri geldiğini düşünmeye devam ediyordu... Oysa şimdi onun gözünü açtınız; birden korkunç bir şey anladı; bir ad düşündü; işlenen cinayetlerden kimin sorumlu olduğu konusunda kesin bir fikir edindi. Ama bu andan başlayarak sorunu tek başına çözmek, sizi uzaklaştırmak istiyor; manastırın onurunu kurtarmak için." "¦

"Güzel. İyi mantık yürütmeye başlıyorsun. Ama görüyorsun; her iki durumda da Başrahip'imiz, manastırının ünü için kaygılanıyor. İster katil olsun, ister kurban, bu kutsal topluluğun ününü zedeleyecek haberlerin bu dağların ötesine sızmasını istemiyor. Dilerseniz rahiplerini öldürün, ama bu manastırın onuruna dokunmayın. Hay..." William öfkelenmeye başlamıştı. "O derebeyi piçi, yalnızca Aquinash'nin mezar kazıcısı olduğu için ün kazanan o ta-509

vuskuşu, bir bardağın götü kadar kocaman bir yüzük taktığı için var olan o şişirilmiş şarap tulumu!

Kendini beğenmiş Cluny'ler sizi! Prenslerden daha kötü, dolandırıcılardan daha dolandırıcısınız siz!"

"Üstadım..." demek yürekliliğini gösterdim, incinmiş, azarlar-casma. *

"Sus, sen de aynı hamurdansın. Siz basit insanlar değilsiniz; onların çocukları da değilsiniz. Bir köylüye rastlarsanız belki onu tarikatınıza alırsınız; ama dün gördüm, onu laik makamlara teslim etmekte dur aksam azsınız. Ama içinizden birine yapmazsınız bunu: Üstünü örtmek gerek; Abbone manastırın onurunu kurtaracağını bilse, o sefili bulur, hazine mahzeninde bıçaklar, böbreklerini kutsal andaçların arasına karıştırır, yeter ki manastırın onuru kurtulsun... Bir Fransisken'in, halktan bir Minorit'in bu kutsal yapıdaki yılan yuvasını ortaya çıkarmasına sıra gelince, yo, hayır, bu Abbone'nin ne pahasına olursa olsun izin vermeyeceği bir şeydir. Teşekkür ederim, William Birader, İmparator'un size ihtiyacı var, güzel yüzüğümüzü gördünüz, güle güle. Ama artık karşı karşıya bulunduğum sorun yalnızca benimle Abbone arasında değil; benimle tüm olanlar arasında; bunu öğrenmeden bu duvarlardan dışarı çıkmayacağım. Yarın sabah gitmemi istiyor, öyle mi? Pekâlâ, burası onun evi; ama yarına kadar öğrenmeliyim. Mutlaka öğrenmeliyim."

"Öğrenmeli misiniz? Şimdi kim zorluyor sizi?"

"Hiç kimse bizi bir şey öğrenmeye zorlamaz, Adso. Öğrenmeliyiz, hepsi bu; yanlış anlama pahasına da olsa."

Hâlâ şaşkın ve William'm bağlı bulunduğum tarikatla onun rahipleri aleyhindeki sözlerinden ötürü aşağılanmış hissediyordum kendimi. Abbone'yi biraz olsun haklı çıkarmak için üçüncü bir varsayım oluşturdum; bana öyle geliyordu ki bu işte iyice ustalaşmış-tım: "Üçüncü bir olasılığı düşünmediniz, üstadım," dedim. "Son günlerde farkına vardığımız, bu sabah da, Nicola'nın giz olarak söylediklerinden ve kilisede kulağımıza çalınan fısıltılardan açıkça anladığımıza göre, kütüphanecilerin ardarda yabancı olmasına katlanamayan bir grup İtalyan rahip var burada; Başrahip'i geleneklere saygı göstermemekle suçluyorlar; anladığım kadarıyla da, yaşlı Alinardo'nun arkasına saklanıyorlar; manastırın değişik bir biçim-510

de yönetilmesini istemek için onu bir bayrak gibi öne sürüyorlar. Bunları iyi anladım; çünkü bir çömez de, kendi manastırında bu tür birçok tartışma, anıştırma, komplo işitmiştir. Şimdi Başrahip belki de açıklamalarımızın düşmanlarının eline bir silah vereceğinden korkuyor ve sorunu büyük bir sakınımla çözmek istiyordur..."

"Olabilir. Ama o gene de şişirilmiş bir şarap tulumu. Öldürte-cek kendini."

"Benim tahminlerime ne diyorsunuz peki?"

"Sonra söylerim."

Avludaydık. Rüzgâr sertleşiyor, daha ikindiyi yeni geçmesine

karşın, alacakaranlık iyiden iyiye bastırıyordu. Günbatımı yaklaşı-

^ yordu ve önümüzde çok az zaman kalmıştı. Günbatımında kuşku-

* suz Başrahip, William'm artık soru sormaya ve dilediği her yere girip çıkmaya hakkı olmadığım söyleyerek rahipleri uyaracaktı.

"Geç oldu," dedi William, "insanın vakti azsa serinkanlılığını yitirmemeli; yoksa vay haline. Önümüzde sonsuz zaman varmış gibi davranmalıyız. Çözmem gereken bir sorun var: finis Afriace'je nasıl girebiliriz; çünkü kesin yanıt orada olmalı. Sonra birini kurtarmalıyız; henüz hangisi olduğuna karar vermedim. Son olarak da, ahır yönünden bir şey beklemeliyiz; sen orayı gözetleyeceksin... Şu kaynaşmaya bak..."

Gerçekten de Aedificium'la avlu arasındaki alan olağanüstü canlıydı. Biraz önce Başrahip'in evinden gelen bir çömez Aedifici-um'a doğru koşmuştu. Şimdi Nicola çıkıyordu oradan; yatakhaneye doğru yönelmişti. Bir köşede o sabahki grup, Pacifıco, Aymaro ve Pietro, Alinardo'yla onu bir şeye razı etmeye çalışıyorlarmış gibi hararetli bir konuşmaya dalmişlardı. Sonra bir karara varmış göründüler. Aymaro hâlâ isteksiz görünen Alinardo'ya destek oldu ve onunla birlikte Başrahip'in evine doğru gitti. Tam içeri girerlerken Nicola yatakhaneden çıktı; Jorge'yi aynı yöne doğru yöneltiyordu; içeri girmekte olan iki kişiyi gördü; Jorge'nin kulağına bir şey fısıldadı; yaşlı adam başını salladı. Ama toplantı binasına doğru yürümeye devam ettiler.

"Başrahip duruma el koyuyor..." diye mırıldandı William, kuşkuyla, Aedifıcium'dan, yazı salonunda olmaları gereken başka rahipler de çıkıyorlardı; onların hemen ardından Benno geliyordu; gittikçe artan bir kaygıyla bize doğru yürüdü.

511

"Yazı salonunda kaynaşma var," dedi bize. "Kimse çalışmıyor, aralarında konuşuyorlar... Neler oluyor?"

"Olan şu: Bu sabaha değin en kuşkulu görünen kimselerin tümü de öldü. Daha düne dek herkes Berengar'dan sakınıyordu; aptal, hain ve kösnül Berengar'dan; sonra kilerci, sapkınlığından kuşkulanılan biri; son olarak da Malachi, hiç kimse tarafından sevilmeyen... Şimdi kimden sakınacaklarını bilmiyorlar; hemen kendilerine bir düşman bulmaları gerek, ya da bir günah keçisi.

Herkes birbirinden kuşkulanıyor; bazıları tıpkı senin gibi korkak; bazıları başkalarını korkutmaya karar vermişler. Hepiniz de tedirginsiniz. Adso, ara sıra ahırlara bir göz at. Ben gidip biraz dinleneyim."

Şaşmahydım: Önünde yalnızca birkaç saati kalmışken gidip dinlenmek hiç de akıllıca bir karar gibi görünmüyordu. Ama artık üstadımı tanıyordum. Bedeni ne denli gevşerse, kafası o denli iyi çalışıyordu.

512

Altıncı Gün GÜNBATIMIYLA AKŞAM ARASI

Saatleıve süren şaşkınlık kısaca anlatılıyor.

Günbatımıyla akşam arasındaki saatlerde olup bitenleri anlatıp mak çok güç geliyor bana.

** William yoktu. Olağandışı hiçbir şey farketmeksizin ahırların çevresinde dolaşıyordum. Seyisler rüzgârdan huysuzlaşmış atlan içeri sokmaya çalışıyorlardı; bunun dışında her şey dingindi.

Kiliseye girdim. Herkes korodaki yerini almıştı; ama Başrahip Jorge'nin yokluğunu farketti. Elinin bir devinimiyle başlamak üzere olan ayini durdurdu; Benno'yu çağırarak gidip onu aramasını istedi. Benno yoktu. Biri, yazı salonunu kilitlemekle uğraşmakta olabileceğini öne sürdü. Başrahip kuru bir sesle, Benno'nun hiçbir yeri kilitlememesine karar verilmiş olduğunu, çünkü kuralları bilmediğini söyledi.

Alessandria'lı Aymaro yerinden kalktı: "Yüce efendimiz izin verirlerse, ben gidip çağırayım..."

"Senden bir şey isteyen olmadı," dedi Başrahip terslikle; Aymaro yerine döndü; Tivoli'li Pacifico'ya anlatılmaz bir bakışla bakmayı da eksik etmedi. Başrahip Nicola'yı çağırdı, o da yoktu. Akşam yemeğini hazırlamakta olduğu anımsatıldı kendisine; heyecanlı olduğunu herkese göstermekten

hoşlanıyormuşçasına, canının sıkıldığını belirten bir el hareketi yaptı.

"Jorge'nin hemen buraya gelmesini istiyorum," diye bağırdı, "arayın onu! Sen git," diye buyurdu çömezlerin öğretmenine.

Biri, Alinardo'nun da bulunmadığına dikkatini çekti. "Biliyorum," dedi Başrahip, "o hasta." Ben Sant'Albano'lu Pietro'nun yanındaydım; onun, yanındaki Nola'lı Gunzo'ya, biraz anladığım orta îtalya ağzıyla, "İnanırım, bugün toplantıdan sonra zavallı ihtiyar allak bullaktı. Abbone tıpkı Avignon orospusu gibi davranıyor!" dediğini işittim.

Gülün Adı

513/33

Çömezler şaşkındılar; toy oğlanların duyarlığıyla koro yerine egemen olan gerilimi gene de sezinliyorlardı; tıpkı benim sezinle- j diğim gibi. Sessizlik ve tedirginlik içinde birkaç uzun dakika geçti.

Başrahip birkaç ilahi söylenmesini buyurdu ve günbatımı için Ku-ral'ın öngörmediği rastgele üç ilahiyi işaret etti. Herkes birbirine I baktı; sonra alçak sesle dua etmeye koyuldu. Çömezlerin öğretme-1 ni, ardında başı öne eğik Benno, yerine gitti. Jorge yazı salonunda | yoktu; hücresinde de yoktu. Başrahip ayinin başlamasını buyurdu.

Sonunda herkes yemeğe inmeden önce, William'ı çağırmaya! gittim. Ot yatağının üstünde giyimli, hiç kımıldamadan uzanmıştı. Bu kadar geç olduğunu sanmadığını söyledi. Olanları kısaca anlat- j tim.

Başım salladı.

Yemekhanenin kapısında, birkaç saat önce Jorge'ye eşlik et-1 miş olan Nicola'yı gördük. William ona yaşlı adamın hemen Baş-I rahip'in yanına girip girmediğini sordu. Nicola, salonda Alinardoj ve Alessandria' lı Aymaro olduğundan onu uzun süre dışarıda bek-J lemek zorunda kaldığını söyledi. Jorge içeri girdikten sonra, biri süre içeride kalmış, kendisi de onu beklemişti. Sonra dışarı çık-j mış, kendisini günbatımından bir saat önce henüz boş olan kilise-1 ye götürmesini istemişti ondan.

Başrahip kilerciyle konuşmakta olduğumuzun farkına vardı. I "William Birader," diye uyardı onu,t"hâlâ soruşturma mı yapıyor-1 sunuz?" Her zamanki gibi onu masasına buyur etti. Bcnediktenj konukseverliği kutsaldır.

Akşam yemeği her zamankinden daha sessiz ve hüzünlüydü,! Başrahip, derin düşüncelerin ağırlığı altında ezilmiş, isteksizce yi-j yordu. Sonunda, rahiplere akşam duası için acele etmelerini söyle-] di.

Alinardo ve Jorge hâlâ yoktular. Rahipler, körün boş yerinil birbirlerine göstererek fısıldaşıyorlardı.

Törenin sonunda, Basra-1 hip herkesi Burgos'lu Jorge'nin sağlığı için özel bir duaya çağırdı. I Beden sağlığından mı, yoksa sonsuz sağlıktan mı sözettiği açık de-1 ğildi. Herkes yeni bir felâketin topluluğu altüst etmek üzere oldu-1 ğunu anladı. Sonra Başrahip herkese her zamankinden daha bu-1 yük bir çeviklikle çabucak yataklarına yatmasını buyurdu. Hiç kim-|

514

İ senin -hiç kimse sözcüğünün üstüne bastı- yatakhanenin dışında dolaşmaması için buyruk verdi.

Korkuya kapılmış çömezler önce çıktılar; kukuletaları yüzlerine çekilmiş, başlan öne eğik, her zamanki gibi şakalar yaparak, birbirlerini dirsekleyerek, muzip muzip gülerek, kurnazca ve çaktırmadan çelmeler takarak birbirlerine takılmaksızın (çünkü bir çömez genç bir rahip de olsa her zaman bir çocuktur; öğretmenin azarlarının pek değeri yoktur; onun sık sık genç yaşının gerektirdiği gibi çocukça davranmasını önleyemez).

Büyükler sıraya girip dışarı çıkarken, ben gözümde artık "İtalyanlar" diye tanımlanan grubun ardına düştüm. Pacifico, Ayma-ro'ya, "Abbone'nin, gerçekten Jorge'nin nerede olduğunu bilmediğine inanıyor musun?" diye fısıldıyordu. Aymaro karşılık verdi: "Bilebilir; bulunduğu yerden hiç dönmeyeceğini de

bilebilir. Belki yaşlı adam çok şey biliyordu; Abbone de onu artık istemiyordu..."

William'la ben konukevine çekiliyormuş gibi yaptık; Başra-hip'in yemekhanenin hâlâ açık duran kapısından girdiğini gördük. William biraz daha beklememizi öğütledi; alan bomboş kalınca kendisini izlememi istedi. Boş alanlardan hızlı hızlı geçip kiliseye girdik.

515

Altıncı Gün AKŞAM DUASINDAN SONRA

William neredeyse rastlantı sonucu, finis Africae'ye girmenin gizini keşfediyor.

İki katil gibi, kilisenin kapısının yakınındaki bir sütunun arkasında pusu kurduk; oradan kafataslarının bulunduğu şapeli gözetleyebiliyorduk.

"Abbone Aedifıcium'u kilitlemeye gitti," dedi William. "Kapıyı içeriden sürgüledikten sonra, ancak kemik mezarlığından dışarı çıkabilir."

"Sonra?"

"Sonra ne yapacağını göreceğiz."

Ne yaptığım öğrenemedik. Aradan bir saat geçtiği halde hâlâ dışarı çıkmamıştı. "Finis Africae'ye gitti,"

dedim. "Olabilir," diye yanıtladı William. Birçok varsayım kurmaya hazır, ekledim: "Belki de gene yemekhaneden çıkıp Jorge'yi aramaya gitmiştir." William, "O da olabilir," dedi. Belki Jorge çoktan ölmüştür, diye düşündüm yeniden. Belki Aedificium'dadır; şu anda da Başrahip'i öl-dürüyordur. Belki ikisi de başka bir yerdedir; üçüncü bir kişi de bir köşede pusuya yatmış onları bekliyordur. "İtalyanlar"

ne istiyorlardı? Benno niçin öyle şaşkındı? Yoksa bizi kandırmak için yüzüne maske mi takmıştı?

Mademki ne kapıyı kilitlemeyi, ne de oradan nasıl çıkacağını bilmiyordu, günbatımı duası sırasında yazı salonunda niçin oyalanmıştı? Labirentten çıkmayı mı denemek istiyordu?

"Hepsi de olabilir," dedi William. "Ama bunlardan yalnız birisi olacak, ya da oldu, ya da şu anda olmakta. Sonunda kutsal Yazgı, apaçık bir kesinlik bağışlıyor bize."

"Nedir o?" diye sordum umut dolu.

"Artık neredeyse her şeyi anladığım sanan Baskerville'li ra-516

hip William finis Africae'ye nasıl girileceğini bilmiyor. Ahıra, Ad-so, ahıra."

"Ya Başrahip bizi bulursa?"

"İki hortlakmış gibi davranırız."

Bu bana pek pratik bir çözüm gibi görünmedi, ama sustum. William sinirleniyordu. Kuzey kapısından çıktık; mezarlıktan geçtik; rüzgâr uğulduyordu; karşımıza iki hortlak çıkmaması için Tan-rı'ya yalvardım; çünkü o gece manastırda azap içinde kıvranan ruhların sayısı hiç de az değildi. Ahırlara vardık, atların fırtınadan ötürü gittikçe huysuzlandıklarını işittik. Yapının ana kapısında, arasından içerisinin görülebileceği büyük bir madeni parmaklık M vardı. Karanlıkta atların karaltılarını seçtik; Brunellus'u tanıdım; çünkü soldan birinciydi. Sağında, sıradaki üçüncü hayvan bizim varlığımızı sezdi; başını kaldırıp kişnedi. Gülümsedi. "Tertius equi,"1 dedim.

"Efendim?" diye sordu William.

"Bir şey yok, zavallı Salvatore'yi anımsadım. Bu atla kimbilir nasıl bir büyü yapmak istiyordu^ pek iyi olmayan Latince'siyle de tertius equi diye tanımlıyordu onu. Oysa u olması gerekiyordu."

"U mu?" diye sordu, çok önemsemeden, saçmalarımı işitmiş ....olan William.

"Evet, çünkü tertius equi üçüncü at anlamına gelmez, atın üçüncüsü anlamına gelir; at2 sözcüğünün üçüncü harfıyse »'dur. Neyse saçmalık bu..."

William bana baktı; karanlıkta yüzünün değiştiğini gördüm gibi geldi bana: "Tanrı seni kutsasın, Adso,"

dedi. "Elbette, supposi-tio materialis, konuşmayı, de re değil, de dicto3 anlamak gerekiyor... Ne aptalım!" Elinin ayasıyla alnına kocaman bir şaplak indirdi; öyle hızlı vurdu ki, bir şaklama işitildi, canı yandı diye düşündüm. "Oğlum, bugün ikinci kez ağzından akıl dökülüyor; birincisi düşte, ikincisi de şimdi, ayıkken! Koş, hücrene git, lambayı al; sakladığımız lambaların ikisini de. Kimseye görünme; sonra hemen kilisede beni bul! Soru sorma, git!"

Soru sormadan gittim. Lambalar ot yatağımın altında, ağzına

1. (Lat.) Atın üçüncüsü. (Çev.) 2. Latince, equus, at demektir. (Çev.) 3. (Lat) Anlam bakımından değil, sözel olarak. (Çev.)

517

kadar yağ dolu duruyorlardı; daha yeni doldurmuştum. Çakmaktaşı binişimin içindeydi. İki değerli aracı göğsüme bastırmış, kiliseye koştum.

William üçayakhnın altında durmuş, parşömeni ve Venanti-us'un notlarını okuyordu.

"Adso," dedi bana, "primum et, septimum de quatuor, dördün birincisi ve yedincisi değil, dördün, dört sözcüğünün birincisi ve yedincisi anlamına geliyor!" Hâlâ anlamıyordum; sonra birden bir şimşek çaktı:

"Super thronos viginti quatuor; Kutsal Betik! Ayet! Aynanın üstündeki sözcükler!"

"Gidelim!" dedi William, "belki hâlâ bir yaşam kurtarabiliriz!"

"Kimin yaşamını?" diye sordum; o sırada William kafatasları-nı etrafa savurarak kemik mezarlığının geçidini açmaya başlamıştı bile.

"Kurtarılmaya değmeyen birinin yaşamım!" dedi. Yeraltı geçidine girmiştik; lambalar yanık, mutfağa açılan kapıya doğru yürüyorduk.

Daha önce söylediğim gibi, o noktada tahta bir kapıyı itince insan kendini mutfakta, ocağın arkasında, yazı salonuna çıkan sarmal bir merdivenin dibinde buluyordu. Tam kapıyı iterken, solumuzda duvarın içinden gelen boğuk sesler işittik. Kapının yanındaki duvardan, içlerinde kafataslarıyla kemiklerin durduğu bir dizi nişin bittiği yerden geliyordu bu sesler. Sbn nişin yerinde, büyük dörtgen taş

bloklardan oluşmuş kör bir duvar vardı; duvarın ortasında üstüne bazı aşınmış monogramlar oyulmuş

eski bir levha. Vuruşlar, levhanın arkasından ya da üstünden geliyormuş gibiydi; kısmen duvarın ötesinden kısmen de neredeyse başımızın hemen üstünden.

Böyle bir şey ilk gece olsaydı, hemen ölü rahipleri düşünürdüm. Ama artık yaşayan rahiplerden daha kötü şeyler bekleme eğilimindeydim. "Kim olabilir?" diye sordum.

William kapıyı açtı ve ocağın arkasından çıktı. Vuruşlar sarmal merdivenin yanındaki duvar boyunca da işitiliyordu; sanki duvarın içine ya da mutfağın iç duvarlarıyla güney kulesinin dış duvarı arasında var olduğu anlaşılan (gerçekten de çok fazla olan) duvar kalınlığının içine biri kapatılmış gibi.

518

"Oraya birisi kapatılmış," dedi William. "Geçitlerle dolu olan bu Aedifıcium'da fınis Africae'ye açılan başka bir giriş yok mudur diye hep soruyordum kendi kendime. Kuşkusuz var; kemik mezarlığından mutfağa çıkmadan bir duvar var; duvarın içine gizlenmiş, bu merdivene paralel bir merdivenden doğruca kör odaya çıkılıyor."

"Peki şimdi kim var içeride?"

"İkinci kişi. Birincisi fınis Africae'de; bir başkası ona ulaşmaya çalışmış; ama yukarıdaki iki geçidi de açıp kapayan düzeneği kapatmış olmalı. Böylece ziyaretçi tuzağa düşmüş. Çırpınıp duruyor olmalı; çünkü o daracık yerde çok hava yok sanırım." £ "Kim o? Kurtaralım onu!"

"Az sonra kim olduğunu göreceğiz. Onu kurtarmaya gelince, bunu ancak düzeneği yukarıdan kapatarak yapabiliriz; çünkü buradan şifreyi bilmiyoruz. Hemen yukarı çıkalım."

Yazı salonuna çıktık; oradan labirente; az sonra güney kulesine ulaştık. Tam iki kez hızımı kesmek zorunda kaldım; çünkü o akşam yarıklardan içeri giren rüzgârın yarattığı hava akımları geçitlerin içine işliyor; uğuldayarak odalarda esiyor, masaların üstüne dağılmış sayfaları hışırdatıyordu; bu nedenle alevi elimle korumak zorunda kalıyordum.

Az sonra aynalı odadaydık; bizi bekleyen, o görüntüleri çarpıtan oyuna artık hazırdık. Lambaları kaldırıp çerçevenin üstündeki ayetleri aydınlattık; super thronos viginti quatuor... Giz artık açıklığa kavuşmuştu; quatuor sözcüğü yedi harfliydi; q ve r ile bir şey yapmak gerekiyordu. Heyecanla bunu ben yapmak istedim: lambayı çabucak odanın ortasındaki masanın üstüne bıraktım; ama bunu sinirli bir devinimle yaptım; alev oraya konmuş olan bir kitabın cildini yalamaya başladı.

"Dikkat et aptal!" diye bağırdı William ve bir üfleyişle alevi söndürdü. "Kitaplığı tutuşturmak mı istiyorsun?"

Özür diledim; lambayı yeniden yakmaya davrandım. "Zarar yok, bırak kalsın," dedi William, "benimki yeter. Al bunu, bana ışık tut; çünkü yazı çok yüksekte, senin boyun yetmez. Çabuk olalım."

"Ya içeride silahlı biri varsa?" diye sordum; William uzun boylu olduğu halde, ayak parmaklarının ucunda yükselmiş, İncil'-

519

den ayetlere dokunmak için neredeyse el yordamıyla uğursuz harfleri arıyordu o sırada:

"Işık tut bana; kör Şeytan. Korkma da; Tanrı bizden yana!" diye yanıtladı kopuk kopuk. Parmakları, quatuor'un q'suna dokunuyordu; birkaç adım gerisinde durduğum için ne yaptığını ondan daha iyi görüyordum. Ayetlerin harflerinin duvarın içinde, duvara oyulmuş, ya da gömülmüş olduklarını daha önce söylemiştim: qu-atuor sözcüğünün harflerinin, kabartma maden kalıplarla yapıldığı, arkalarında duvara gömülü olağanüstü bir düzenek olduğu açıktı. Çünkü üstüne basılınca q harfi tık diye kuru bir ses çıkardı; aynı şey William r harfine bastığı zaman da oldu. Aynanın çerçevesi tümüyle sarsıldı ve cam yüzeyi geriye doğru fırladı. Ayna, sola doğru açılan bir kapıydı. William, aynanın sağ kenarıyla duvar arasında beliren açıklığa elini soktu ve kendine doğru çekti. Kapı gıcırdayarak bize doğru açıldı. William açıklıktan süzüldü; ben de lambayı başımın üstünde, yüksekte tutarak arkasından daldım.

Altıncı günün bitiminde, akşam duasından iki saat sonra, yedinci güne dönmek üzere olan gecenin yarısında, fınis Africae'ye girmiştik.

YEDİNCİ GÜN

520

Yedinci Gün GECE

Bumda anlatılan olağanüstü açıklamaları özetlemek, bölüme eşit uzunlukta bir baslık olurdu; bu da alışılagelene ters düşer.

Jf Kendimizi yedigen biçimde, öteki üç kör odaya benzeyen bir odanın eşiğinde bulduk; havasızlıktan ve nemden yumuşamış kitapların ağır kokusu egemendi odaya. Yüksekte tuttuğum lamba önce tonozu

aydınlattı; sonra kolumu aşağıya, sağa sola oynattım; alev duvar boyunca sıralanmış uzaktaki rafların üstüne belli belirsiz ışıklar düşürdü. Sonunda, odanın ortasında üstü kâğıtlarla tepeleme dolu bir masa gördük; masanın arkasında, biri oturmuş, sanki karanlıkta hiç kıpırdamadan bizi bekliyordu; eğer hâlâ sağsa elbette. Daha ışık yüzünü aydınlatmadan William seslendi. .- "Mutlu geceler Jorge," dedi. "Bizi mi bekliyordun?"

Lamba şimdi, bizim birkaç adım ötemizde, sanki görüyormuş ¦ gibi bize bakmakta olan yaşlı adamın yüzünü aydınlatıyordu.

"Sen, Baskerville'li William mısın?" diye sordu. "Bugün öğleden sonra, günbatımından önce buraya kapandığımdan beri seni bekliyordum. Geleceğini biliyordum."

"Peki Başrahip?" diye sordu William. "Gizli merdivende kıpırdayan o mu?" Jorge bir an duraksadı:

"Daha sağ mı?" diye sordu. "Havasızlıktan çoktan boğulduğunu sanıyordum."

"Konuşmaya başlamadan önce onu kurtarmak istiyorum," dedi William. "Buradan açabilirsin."

"Hayır," dedi Jorge, yorgun, "artık yapamam. Düzenek aşağıdan çalıştırılıyor, levhaya basınca burada bir manivelayı harekete geçiriyor, o da orada dipte, şu dolabın arkasındaki bir kapıyı açıyor." Başıyla omzunun arkasını işaret etti. "Dolabın yanında üstüne bazı ağırlıklar asılı bir tekerlek göreceksin; düzeneği yukarıdan çalıştırır o. Tekerleğin dönmeye başladığını işitince, Abbone'nin 523

aşağıda olduğunu anladım; ağırlıkların asılı olduğu ipi hızla çektim; koptu. Şimdi geçidin iki tarafı da kapalı; düzeneği onarmak olanaksız. Başrahip öldü."

"Onu niçin öldürdün?"

"Bugün beni çağırttığında, senin sayende her şeyi keşfettiğini söyledi. Saklamaya çalıştığım şeyin ne olduğunu hâlâ bilmiyordu; kitaplığın hazinelerinin ve sınırlarının ne olduğunu hiçbir zaman kesin olarak anlamadı. Benden bilmediği şeyi açıklamamı istedi. Finis Africae'nin herkese açılmasını istedi. İtalyanlar ondan, benim ve benden önce gelenler tarafından sürdürüldüğünü söyledikleri gizeme bir son vermesini istemişlerdi. Yeni şeyler öğrenme tutkusu dürtüyordu onları..."

"Sen de ona buraya gelip ötekilerin yaşamına son verdiğin gibi, kendi yaşamına son vereceğine söz verdin; böylece manastırın onuru kurtulacak, hiç kimse bir şey bilmeyecekti. Sonra buraya nasıl gireceğini gösterdin ona; daha sonra gelip kontrol etmesi için. Oysa onu öldürmek için burada bekliyordun. Aynadan girebileceğini düşünmedin mi?"

"Hayır, Abbone ufak tefektir; kendi kendine ayete ulaşması olanaksızdı. Ona yalnız benim bildiğim öteki geçidi gösterdim. Yıllardır o geçidi kullanıyorum, çünkü karanlıkta daha kolay oluyor. Şapele gidip geçidin sonuna dek ölü kemiklerini izlemem yetiyordu."

"Böylece onu buraya getirttin; öldürmek için..."

"Artık ona güvenemezdim. Korkuyordu. Fossanova'da bir cesedi bir sarmal merdivenden indirmeyi başardığı için ün kazanmıştı. Haketmediği bir ün. Şimdi kendi merdiveninden çıkmayı beceremediği için de öldü."

"Demek kırk yıl bu merdiveni kullandın. Yavaş yavaş kör olduğunu ve artık kitaplığı denetleyemeceğini anlayınca kurnaz dav-randın. Güvenebileceğin bir adamı Başrahip seçtirdin; kütüphaneci olarak önce Bobbio'lu Roberto'yu atamasını sağladın; dilediğin gibi yönetebileceğin bir adamdı bu; sonra da Malachi'yi: Yardımına ihtiyacı vardı, sana danışmadan adım atamıyordu. Kırk yıl bu manastırı yönettin.

İtalyan'ların bilincine vardığı şey buydu; Ali-nardo'nun durmadan yinelediği şey buydu; ama hiç kimse onu dinlemiyordu, çünkü onu deli sayıyorlardı, doğru söylüyor muyum?

524

Ama şimdi de beni bekliyordun; aynanın arkasındaki geçidi de kapatamazdın; çünkü düzenek duvara gömülüydü. Beni niçin bekliyordun? Geleceğime nasıl bu denli güveniyordun?" diye sordu William; ama sesinin tınısından, yanıtı çoktan kestirdiği ve yeteneğinin ödülü olarak bu yanıtı beklediği açıkça anlaşılıyordu.

"Daha ilk günden senin anlayacağını anlamıştım. Sesinden, beni konuşulmasını istemediğim bir konuda tartışmaya sürüklemenden. Ötekilerden daha iyiydin sen; ne olursa olsun çözüme varacaktın.

Biliyorsun, düşünmek ve karşısındakinin düşüncelerini kendi kafanda yeniden oluşturmak yeter. Sonra, öteki rahiplere sorular sorduğunu işittim; tümü de yerinde olan sorular. Ama ki-* taplığa ilişkin hiç soru sormadın; her gizini biliyormuşsun gibi. Bir gece gelip hücrenin kapısını tıklattım; içeride yoktun.

Burada olduğun kuşkusuzdu. Mutfaktan iki lamba eksilmişti; bir hizmetçi söylerken işittim. Son olarak, önceki gün dış dehlizde, Severinus bir kitap hakkında seninle konuşmaya geldiği zaman, izimde olduğunu kesinlikle anladım."

"Ama kitabı benden çalmayı basardın. O zamana değin hiçbir şey anlamamış olan Malachi'ye gittin.

Kıskançlığının dürtüsüyle, Adelmo'nun, artık kendisininkinden daha genç bir etin özlemini duyan, taptığı Berengar'ını elinden aldığı düşüncesine saplanıp kalmıştı, budala. Venantius'un bu işle ne ilgisi olduğunu anlamı-yordu; sen de kafasını daha çok karıştırdın. Belki de ona, Beren-gar'ın Severinusİa ilişkisi olduğunu, Severinus'a ödül olarak finis Africae'den bir kitap verdiğini söyledin. Ona ne söylediğini kesin olarak bilmiyorum. Kıskançlrktan çılgına dönen Malachi gidip Se-verinus'u öldürdü. Ama kendisine tanımladığın kitabı arayacak vakit bulamadı; çünkü tam o sırada kilerci içeri girdi. Böyle mi oldu?"

"Aşağı yukarı?"

"Ama Malachi'nin ölmesini istemiyordun. Belki de finis Afri-cae'deki kitaplara hiç bakmamıştı; çünkü sana güveniyordu; yasaklarına boyun eğiyordu. Akşamlan gizlice içeri girmeye kalkışacak meraklıları korkutmak için otlar hazırlamakla yetiniyordu. Severinus veriyordu otları ona. Severinus'un önceki gün Malachi'nin hastaneye girmesine izin vermesinin nedeni buydu: Başrahip'in buyruğuyla her gün hazırladığı taze otlan almak için Malachi'nin oraya

525

yaptığı günlük ziyaretti bu. Doğru tahmin etmiş miyim?"

"Evet. Doğru tahmin ettin. Malachi'nin ölmesini istemiyordum. Ne pahasına olursa olsun kitabı bulup, açmadan buraya geri getirmesini istedim ondan. Kitabın bin akrebin gücüne sahip olduğunu söyledim.

Ama deli ilk kez kendi istemiyle davrandı. Ölmesini istemiyordum: Güvenilir bir ajandı. Ama bildiklerini yineleyip durma bana: Bildiğini biliyorum. Kendini beğenmişliğini pohpohlamak istemiyorum; sen kendin yapıyorsun bunu zaten. Bu sabah, yazı salonunda Benno'yu Coena Cypriani hakkında sorguya çektiğini işittim. Gerçeğe çok yaklaşmıştın. Aynanın gizini nasıl keşfettiğini bilmiyorum; ama Başrahip'ten, ona finis Africae'den söz ettiğini öğrenince çok geçmeden buraya geleceğini anladım.

Bunun için bekliyordum seni. Şimdi ne istiyorsun?"

"İçinde bir Arapça, bir Süryanice metin ve Coena Cypriani'-nin bir yorumunun ya da çeviriyazısının bulunduğu cildin son nüshasını görmek istiyorum. Belki de bir Arap ya da bir İspanyol tarafından çevrilmiş Yunanca nüshasını görmek istiyorum; Rimini'li Paolo'nun yardımıyla, İncil'in Leon ve Castiglia tarafından kopya edilmiş en güzel nüshalarını elde etmek için seni ülkene göndermelerini sağladın; bu yağma, sana manastırda ün ve saygınlık kazandırdı; oysa senden on yaş daha büyük olan Alinardo'ya düşüyordu bu görev. O zaman çok az bulunan, senin ülkende Burgos yakınlarında Silos'ta yapılmakta olan keten kâğıdına yazılmış o Yunanca nüshayı görmek istiyorum. Obadan aşırdığın kitabı görmek istiyorum; okuduktan sonra başkalarının okumalarını istemediğin için onu burada sakladın, kurnazca korudun, ama yok etmedin; çünkü senin gibi bir adam bir kitabı yok etmez; onu yalnızca korur ve hiç kimsenin ona dokunmaması için önlem alır. Aristo'nun Poetica'sımn ikinci kitabını da görmek istiyorum; herkesin yit-tiğini ya da hiçbir zaman yazılmamış olduğunu söylediği, belki de biricik nüshasını senin sakladığın kitabı."

"Sen ne olağanüstü bir kütüphaneci olurdun, William," dedi Jorge, hayranlık ve acılık karışımı bir sesle.

"Demek her şeyi biliyorsun. Gel, masanın yanında, senin durduğun tarafta bir tabure olacak. Otur, işte ödülün."

William oturdu; ona uzattığım lambayı, Jorge'nin yüzünü alttan aydınlatacak biçimde koydu. Yaşlı adam önünde duran kitabı

526

alıp ona uzattı. Cildini tanıdım; hastanede açtığım, Arapça bir elyazması sandığım kitaptı bu.

"Oku öyleyse; çevir sayfaları, William," dedi Jorge. "Sen kazandın."

William kitaba baktı, ama dokunmadı. Binişinden bir çift eldiven çıkardı; parmak uçları açık olan kendi eldivenlerini değil, ölü bulduğumuz zaman Severinus'un ellerinde olan eldivenleri. Aşınmış, kolayca yırtılabilecek denli örselenmiş cildi yavaş yavaş açtı. Yaklaştım; omzunun üstünden eğildim. Jorge, o çok keskin işitme duyarlığıyla, yaptığım gürültüyü işitti. "Sen de burada mısın, evlât? Sana da göstereceğim... sonra."

William ilk sayfalara çabucak bir gözattı. "Kataloga göre, bu- dalanın birinin özdeyişleriyle ilgili Arapça bir elyazması bu," dedi. "Konusu ne?"

"Kâfirlerin budalaca söylenceleri; budalaların din adamlarını bile şaşırtan, halifelerinin hoşuna giden zekice sözleri olduğunu öne sürüyor..."

"İkincisi Süryanice bir elyazması, ama kataloga göre, simyayla ilgili bir Mısır kitapçığının çevirisi.

Burada ne işi var?"

"Çağımızın üçüncü yüzyılından kalma bir Mısır yapıtıdır o. Ondan sonraki yapıtla uyum içinde, ama daha az tehlikeli: Afri- TcaJh bir simyacının suçlamalarına kimse kulak vermez... Dünyanın yaratılışını tanrısal gülüşe bağlıyor..." Yüzünü kaldırıp gözleri- nin henüz iyi gördüğü zaman okumuş olduğu şeyleri hemen hemen kırk yıldır yineleyen bir okuyucunun olağanüstü belleğiyle okumaya başladı: "Tanrı güler gülmez yedi ilah doğdu ve dünyayı yönetti; kahkalarla gülünce ışık belirdi; ikinci gülüşünde su oldu; gülüşünün yedinci gününde ruh oldu... Çılgınlık. Bundan sonra gelen de, tıpkı onun gibi, Coena'yı açımlamaya koyulan binlerce deliden birinin yapıtı... Ama seni ilgilendiren bunlar değil."

William gerçekten de sayfaları çabuk çabuk çevirerek Yunanca metne gelmişti. Yaprakların değişik ve daha yumuşak bir başka maddeden yapıldığını hemen gördüm; birincisi neredeyse yırtılmış, kenarlarının bir kısmı yenmiş, genellikle zamanın ve nemin başka kitaplarda oluşturduğu türden soluk lekelerle beneklenmiş-ti. William ilk dizeleri okudu; önce Yunanca okuyor, sonra Latince'ye çeviriyordu; sonra Latince okumayı sürdürdü; öyle ki ben bi-527

le o uğursuz kitabın nasıl başladığım anlayabildim.

Birinci kitapta tragedyayı ele almış, acıma ve korku esinleyerek, nasıl bu duygulardan arınma sağladığını görmüştük. Söz verdiğimiz gibi, şimdi de güldürüyü (aynı zamanda hiciv ve mimi) ele alacak ve gülünç olandan zevk almayı esinleyerek, bu duyguyu sonunda nasıl arıttığını göreceğiz. Bu tutkunun

-hayvanlar arasında yalnızca - insanoğlunun gülme yeteneği-'¦ ne sahip olması açısından incelenmeye değdiğini, da-ha önce ruhla ilgili kitapta söylemiştik. Şimdi de, hangi davranış tipinin güldürünün mimesis'ini oluşturduğunu betimleyeceğiz; sonra güldürünün hangi araçlarla gülmeye yol açtığım inceleyeceğiz; bu araçlar davranış ve konuşmadır. Davranışların gülünçlüğün nasıl, en iyinin en kötüyle ve tam tersine en kötünün en iyiyle benzcşleştirilmesinden, yanıltarak şaşırtmadan, olanaksızdan, doğa yasalarının çiğnenme-sinden, ilişjdsiz ve neden-sonuç bağıntısı olmayan şeylerden, kişiliklerin aşağılanmasından, gülünç ve kaba pantomimden, uyumsuzluktan ve en az değerli şeylerin seçilmesinden doğduğunu göstereceğiz. Daha sonra, sözel gülünçlüğün nasıl değişik anlamlara gelen benzer sözcüklerle, benzer

anlamlara gelen değişik sözcüklerin iki türlü anlaşılmasından, gevezelikten ve yinelemeden, söz oyunlarından, küçültmelerden, telaffuz yanlışlıklarından ve kabalıklardan doğduğunu göstereceğiz...

William çevirmekte güçlük çekiyordu; doğru sözcükleri arıyor, ara ara duraklıyordu. Çevirdikçe, bulmayı beklediği şeyleri tanımış gibi gülümsüyordu. İlk sayfayı yüksek sesle okudu; sonra daha çoğunu öğrenmek onu ilgilendiriyormuş gibi durdu ve bundan sonraki sayfaları çabuk çabuk çevirdi.

Ama birkaç sayfa sonra kâğıtların direnciyle karşılaştı; çünkü sağ üst köşede ve üst kenarda, kâğıdımsı madde -nemden ve çürümekten- yapışkan bir madde oluşturduğunda olduğu gibi, bazı sayfalar birbirine yapışmıştı; Jor-528 .

ge çevrilen sayfaların hışırtısının durduğunu anladı; devam etmesi için William'i isteklendirdi.

"Devam et, oku, çevir sayfaları. Kitap senin, onu kazandın."

William güldü; oldukça eğlenmiş görünüyordu: "Öyleyse beni o denli zeki bulduğun doğru değil, Jorge!

Sen görmüyorsun, ama elimde eldiven var. Böylesine hantallaşmış parmaklarla sayfaları birbirinden ayıramıyorum. Çıplak elle parmaklarımı dilimle ıslatarak sürdürmem gerekiyor; bu sabah yazı salonunda okurken yaptığım gibi; o zaman birden o gizem de açıklığa kavuştu benim için. Sayfalan çevirmeyi böyle sürdürmeliyim; ağzıma yeterince zehir bulaşıncaya değin. Uzun zaman önce, bir gün Severinus'un labora-Jjtuvarından aldığın zehirden söz ediyorum. Belki daha o zaman kaygılıydın; çünkü birisinin yazı salonunda, finis Africae'yle ya da Aristo'nun yitik kitabıyla ya da her ikisiyle de ilgilendiğini işitmiş-tin. Kanımca, tehlikeyi sezer sezmez kullanmak için şişeyi uzun zaman sakladın. Bunu günlerce önce sezinledin; Venantius kitabın konusuna çok fazla yaklaştığı zaman; bir de, Berengar hafifliğinden, boş gururundan Adelmo'yu etkilemek için umduğundan daha az giz tutan biri olduğunu gösterdiğinde.

Bunun üzerine irura-ya gelip tuzağını kurdun. Tam zamanında; çünkü birkaç gece sonra Venantius buraya girdi; kitabı çaldı; neredeyse fiziksel bir açgözlülükle sayfalarını çevirdi. Çok geçmeden kendini kötü hissetti; yardım istemek için mutfağa koştu. Orada da öldü. Yanılıyor muyum?"

"Hayır. Devam et."

"Gerisi basit. Berengar Venantius'un ölüsünü mutfakta buluyor, soruşturma yapılmasından korkuyor; çünkü ne de olsa Venantius gece Aedifıcium'a, Berengar'ın daha önce Adelmo'ya yaptığı açıklamalar sayesinde girmişti. Ne yapacağını bilmiyor; cesedi sırtına yüklüyor ve onu içi kan dolu küpe atıyor; herkesin Venantius'un boğulduğuna inanacağını düşünerek."

"Peki böyle olduğunu sen ne biliyorsun?"

"Sen de biliyorsun. Berengar'ın hücresinde kana bulanmış bir bez parçası bulduklarında nasıl tepki gösterdiğini gördüm. Düşüncesiz adam, Venantius'u fıçıya attıktan sonra bu kumaşa ellerini silmişti.

Ama Berengar ortadan kaybolduğuna göre, olsa olsa kitapla birlikte kaybolmuş olabilirdi; çünkü artık kitap onun da ilgisi-Gülün Adı

529/34

ni çekmeye başlamıştı. Sense onu bir yerde bulmalarım bekliyordun; kana bulanmış olarak değil, zehirlenmiş olarak. Bundan sonrası açık. Severinus kitabı buluyor; çünkü Berengar onu saygısız gözlerden ırak, güvenlik içinde okuyabilmek için hastaneye gitmişti. Malachi senin kışkırtmanla Severinus'u öldürüyor, sonra kendisi de ölüyor; katil olmasına yol açan o nesnede böylesine yasak olan şeyin ne olduğunu anlamak için dönüp buraya geldiği zaman kendisi de ölüyor. Böylece, bütün cesetler için bir açıklama var elimizde... Amma aptallık..."

"Aptal olan kim?"

"Ben. Alinardo'nun bir sözü yüzünden, cinayetler dizisinin İncil'deki yedi borazanın ritmine uygun

olduğuna inanmıştım. Adel-mo için fırtına; oysa onun ölümü bir intihardı. Venantius için kan; oysa Berengar'ın tuhaf bir düşüncesinden ötürü ölmüştü. Berengar için su; oysa onunki bir rastlantı sonucusuydu. Severinus için gökkubbenin üçte biri; oysa Malachi kafasına yerküreyle vurmuştu; çünkü elinin altında bulduğu tek uygun şey oydu. Son olarak, Malachi için akrepler... Kitabın bin akrep gücünde olduğunu niçin söyledin ona?"

"Senin yüzünden. Alinardo bana düşüncesini açıklamıştı; sonra birinden senin de bu düşünceyi inandırıcı bulduğunu işittim... O zaman bu yok oluşları tanrısal bir taslağın yönettiğine, benim hiçbir sorumluluğum olmadığına inandım. Malachi'ye, meraka kapılacak olursa, onun da aynı tanrısal taslağa göre yok olacağını söyledim; gerçekten de öyle oldu."

"Demek böyle... suçlunun davranışlarını açıklamak için yapmacık bir plan kurdun; suçlu da buna uydu.

Beni senin izine götüren de bu yapmacık plan. Bugünlerde herkes Yuhanna'nın İncil'ini bir saplantı haline getiriyor; ama onu en çok düşünen senmiş-sin gibi geliyordu bana; Deccal'a ilişkin düşüncelerinden çok, en güzel İncil'leri üretmiş olan ülkeden geldiğin için. Bir gün birisi bana, İncil'in en güzel kopyalarını kitaplığa senin getirmiş olduğunu söyledi. Sonra, bir başka gün, Alinardo Silos'a kitap aramaya gönderilmiş gizemli bir düşman hakkında saçmasapan şeyler söyledi (bu düşmanın vaktinden önce karanlıklar ülkesine döndüğünü söylediğinde merakım uyandı): o andar sözünü ettiği adamın genç yaşta öldüğünü anlatmak istediği sanılabilirdi; oysa senin körlüğü-530

nü anlatmak istiyordu. Silos, Burgos'a yakın; bu sabah katalogda, senin Rimini' li Paolo'nun yerine geçtiğin ya da geçmek üzere olduğun dönemde alınmış, hepsi de İspanyolca İncil'lere ilişkin bir dizi kitap gördüm. Aralarında bu kitap da vardı. Çalman kitabın keten kâğıdından yapıldığını öğreninceye dek tahminimin doğruluğundan emin olamadım. O zaman Silos'u anımsadım ve emin oldum. Doğal olarak, bu kitap ve onun zehirleyici gücü düşüncesi biçimlenmeye başladıkça, yavaş yavaş cinayetlerin İncil'e ilişkin bir görüntüye göre işlendiği düşüncesi siliniyordu; ama hem kitabın, hem de borazanların nasıl olup da seni gösterdiklerini anlayamı-yordum; İncil'deki olaylar dizisinin ışığında ve senin gülme konu-J» sundaki görüşlerini gittikçe daha çok düşünmek zorunda kalınca kitap öyküsünü daha iyi anladım. Böylece, bu akşam İncil'deki plana artık inanmaz olunca, ahırları gözetlemekte direndim; orada, salt bir rastlantı sonucu, Adso bana finis Africae'ye girmenin ipucunu verdi."

"Seni anlayamıyorum," dedi Jorge. "Mantığına uyarak beni nasıl bulduğunu anlatmaktan gurur duyuyorsun; ama bir yandan da, buraya yanlış bir mantık sonucu ulaştığını gösteriyorsun. Bana ne söylemek istiyorsun?"

"Şana hiçbir söylemek istemiyorum. Canım sıkkın, o kadar. Ama önemi yok. Buradayım ya."

"Efendimiz yedi borazanı çalıyordu. Sen yanlışlıkla da olsa, o sesin karışık bir yankısını işittin."

"Bunu dün akşamki vaazında da söyledin. Bir katil olduğunu kendi kendinden gizleyebilmek için, bütün bunların tanrısal bir tasarıya göre olup bittiğine kendini inandırmaya çalışıyorsun.'1

"Ben hiç kimseyi öldürmedim. Hepsi de, işledikleri günahlardan ötürü, kendi yazgısına uygun olarak öldü. Ben yalnızca bir araçtım."

"Dün Yahuda'nın da bir araç olduğunu söyledin. Ama bu onun lanetlenmiş olmasını ortadan kaldırmaz."

"Lanetlenme tehlikesini göze alıyorum. Tanrı beni bağışlayacaktır; çünkü O'nu yüceltmek için böyle davrandığımı biliyor. Görevim kitaplığı korumaktı."

"Birkaç dakika önce beni de öldürmeye hazırdın, bu çocuğu da..."

531

"Sen daha incesin; ama ötekilerden daha iyi değilsin."

"Şimdi tuzağa düşmediğime göre ne olacak?"

"Göreceğiz," diye yanıtladı Jorge. "İlle de ölmeni istemiyorum senin: Belki seni ikna etmeyi başarırım.

Ama önce söyle bana. Kitabın, Aristo'nun ikinci kitabı olduğunu nasıl anladın?"

"Gülmeye karşı yağdırdığın lanetler ya da başkalarıyla yaptığın tartışmalara ilişkin olarak öğrenebildiklerim benim için yeterli değildi, kuşkusuz. Venantius'un bıraktığı bazı notlar yardımcı oldu bana. Önce bunların anlamını anlamadım. Ama yerde yuvarlanan utanmaz bir taşa, yerin altından şarkı söyleyecek olan ağustos-böceklerine, saygın incir ağaçlarına değiniliyordu. Buna benzer bir şey okumuştum daha önce: Son birkaç gün içinde bunu doğru-ladım. Bunlar, Aristo'nun Poetica'sını birinci kitabıyla, Rhetori-ca'da verdiği örnekler. Sonra, Sevilla'lı Isidor'un, gülmeyi, stupra virginum et amores meretricum1 diye nitelendirdiğini anımsadım... Yavaş yavaş bu ikinci kitap zihnimde olması gerektiği gibi biçimlendi. Beni zehirlemesi gereken sayfalan okumadan da, hemen hemen tümünü anlatabilirim sana. Güldürü, bir yemeğin ya da bir şölenin ardından yapılan neşeli kutlama törenleri ojarak ko-mai'de ya da köylerde doğar. Ünlü ve güçlü kişilerin değil, aşağılık ve gülünç, ama kötü olmayan insanların başlarından geçenleri anlatır; baş kişilerin ölümüyle sonuçlanmaz. Sıradan insanların eksiklik ve kusurlarını göstererek gülünç etkisi yaratır. Burada, Aristo gülme eğilimini iyi bir güç olarak görüyor; zekice bilmeceler ve beklenmedik kapalı benzetimler aracılığıyla eğitici bir değer de taşıyabilir güldürü; sanki yalan söylüyormuş gibi, nesneleri olduklarından daha başka göstererek, gerçekte bizi onlara daha iyi bakmaya ve nesneler aslında böyle işte, ben bilmiyordum, demeye zorlar. İnsanların ve dünyanm olduklarından ya da olduklarını sandığımızdan daha kötü, ne olursa olsun, destanların, tragedyaların, ermişlerin yaşamlarının bize göstermiş olduğundan daha kötü yansıtılması aracılığıyla varılan gerçek.

Böyle değil mi?"

"Hemen hemen. Başka kitaplar okuyarak mı oluşturdun bunu?"

"Venantius'un üstünde çalışmakta olduğu kitapların çoğuna

1. (Lat.) Eldeğmemişliğin kirletilmesi ve fahişe aşkı. (Çev.) 532

dayanarak. Sanırım Venantius uzun süredir bu kitabı arıyordu. Katalogda benim de okuduğum bilgileri okumuş ve aradığı kitabın bu olduğuna inanmış olmalı. Ama finis Africae'ye nasıl girileceğini bilmiyordu.

Berengar'ın Adelmo'ya bundan sözettiğini işitince, bir tavşanın izi üstündeki bir köpek gibi ileri atıldı."

"Böyle oldu; hemen anladım. Kitaplığı dişimle tırnağımla korumam gereken an'ın geldiğini anladım..."

"Ve merhemi sürdün. Güçlük çekmiş olmalısın... karanlıkta."

"Benim ellerim senin gözlerinden daha iyi görür. Severinus'-tan bir fırça almıştım. Eldiven de giydim.

İyi fikirdi, değil mi? Anlaman uzun sürdü..."

J* "Evet. Ben daha karışık bir düzen düşünüyordum; zehirli bir diş, ya da buna benzer bir şey. Bulduğun çözümün örnek bir çözüm olduğunu söylemeliyim; kurban kendi kendine zehirleniyordu; hem de tam okumak istediği ölçüde..."

O anda ölümcül bir savaşım için donanmış olan bu iki adamın, sanki salt birbirlerinin beğenisini kazanmak için davranmışlar gibi birbirlerine hayranlık duyduklarının ürpererek bilincine vardım.

Berengar'ın Adelmo'yu baştan çıkarmak için sergilediği oyunların ve kızın bende istek ve tutku uyandırmak için giriştiği basit ve doğal davranışların, zekâ ve karşısındakini altetme yeteneği bakımından, o anda gözlerimin önünde geçmekte olan, birbirleriyle konuşan bu iki adamın -deyim yerindeyse, birbirleriyle buluşmalar ayarlayarak, her biri nefret ettiği ve korktuğu öteki kişinin onayını gizlice umarak- yedi günde çözülmüş olan kışkırtma eyleminin yanında, hiç kaldığı düşüncesi geçti aklımdan.

"Şimdi söyle bana," diyordu William, "niçin? Bu kitabı niçin ötekilerden daha çok korumak istedin? Kara büyüye ilişkin kitapları, içinde belki de Tanrı'nın adına sövülen sayfaları neden uğrunda cinayeti göze almaksızın sakladın da, bu sayfalar için hem kardeşlerini, hem de kendini lanetledin? Güldürüden

sözeden birçok başka kitap var; gülmeyi öven birçok kitap da. Niçin bu kitap içini öylesine korkuyla dolduruyordu?"

"Çünkü onu Filozof yazmıştı. O adamın yazdığı her kitap Hıristiyanlığın yüzlerce yıllık bilgi birikiminin bir bölümünü yok etti. Saygıdeğer pederler, Tanrı Sözü'nün gücüne ilişkin olarak bilinmesi gereken her şeyi söylediler; ama sonra Boethius'un Filozofu

533

yorumlaması, Söz'ün tanrısal gizinin kategorilerden ve tasımdan oluşan bir insan parodisine dönüşmesine yetti. Yaratılış kitabı, evrenin oluşumu konusunda bilinmesi gereken her şeyi söylüyor; ama Filozofun fizik kitaplarının yeniden keşfedilmesi, evrenin donuk ve yapışkan bir maddeden yapıldığının tasarlanmasına, Arap İbni Rüşt'ün, dünyanın sonsuzluğuna neredeyse herkesi inandırmasına yetti. Kutsal adlara ilişkin her şeyi biliyorduk; ama Abbo-ne'nin gömdüğü -Filozofun baştan çıkardığı- Dominiken,1 doğal usun kendini beğenmiş yollarını izleyerek onları yeniden adlandırdı.

Böylece, Areopagus2 üyesi için, örnek oluşturan ilk nedenin aydınlık çağlayanına nasıl bakılacağını bilenlere, kendini açıklayan evren, dünyasal kanıtların barınağı oldu; bu kanıtlardan yola çıkılarak soyut bir etkenliğe ulaşılıyor. Eskiden, maddenin çamuruna çatık kaşlı bir bakış atmaya gönül indirerek, gökyüzüne bakardık; şimdi yeryüzüne bakıyoruz; gökyüzüneyse dünyasal kanıttan ötürü inanıyoruz.

Filozofun, artık ermişlerle peygamberlerin bile ant içerken kullandıkları her sözü, dünyanın imgesini altüst etti. Ama Tanrı' nın imgesini altüst etmeyi başaramadı. Eğer bu kitap yoruma açık bir duruma gelecek olursa... gelmiş olsaydı, son sınıfı da aşmış olurduk."

"Ama gülmekle ilgili bu incelemede seni korkutan neydi? Bu kitabı ortadan kaldırarak» gülmeyi ortadan kaldıramazsın."

"Kuşkusuz, hayır. Gülme be'denimizin güçsüzlüğüdür; yozlaşması, yavanlığıdır. Köylünün eğlencesi, sarhoşun özgürlüğüdür; kilise bile akıllıca davranarak, şölenlere, şenliklere, panayırlara, insanı neşelendirerek öteki isteklerden ve tutkulardan uzak tutan bu günlük yozlaşmaya izin vermiştir"... Ama gene de gülme, basit insanların savunması, halk için kutsal olmayan bir gizem olarak kalır. Bunu Peygamber de söylüyordu; yakmaktansa evlenmek daha iyidir. Tanrı'nın kurulu düzenine başkaklırmaktansa, yemeğinizi yiyip sürahilerle şişeleri devirdikten sonra, düzeni alaya alan pis güldürülerinizin tadını çıkarın; aptallar kralını seçin; eşekler ve domuzlara yaraşır cümbüşlerde kendinizi yitirin; tepetaklak Satürn şenlikleri yapın... Ama burada, burada..." Şimdi Jorge parmağıyla masanın üstüne, William'in açık tuttuğu kitabm yanına vuruyordu,

1. Ermiş Acjuino'lu Tommaso. (Çev.) 2. Eski Atina yüksek meclisi. (Çev.) 534

"burada gülmenin işlevi tersine dönüyor, sanat düzeyine yükseltiliyor; bilginler dünyasının kapıları gülmeye açılıyor; böylece gülme, felsefenin ve hain tanrıbilimin konusu oluyor... Basit insanların hem Tanrı'nın yasalarını, hem de doğa yasalarını yadsıyarak nasıl en korkunç sapkınlıkları tasarlayıp uygulayabildiklerini dün gördün. Ama kilise, kendi kendilerini mahkûm eden, kendi bilgisizlikleri sonucu kendi yıkımlarına yol açan basit insanların sapkınlığını hoşgörebilir. Dolcino ve onun gibilerin bilgisizce delilikleri tanrısal düzende hiçbir zaman bunalıma yol açmaz. O şiddeti savunur ve kendisi de şiddet yoluyla ölür; ardında hiçbir iz bırakmaz; tıpkı bir şenliğin tükenmesi gibi tükenir gider; şenlik sırasında yeryü-Jteünde kısa bir süre için dünyanın tepetaklak bir görünümünün belirmesi de önemli değildir. Bu davranış bir taslağa dönüştürülme-dikçe, bu kaba dil onu çevirecek bir Latin bulmadıkça. Gülmek, köylüleri Şeytan korkusundan kurtarır; çünkü aptallar şenliğinde, Şeytan da zavallı bir aptal olarak belirir; bu yüzden de denetim altına alınabilir. Ama bu kitap insanın kendisini Şeytan korkusundan kurtarmasının bilgelik olduğunu öğretebilir. Köylü, şarap boğazından lıkır lıkır geçerken güldüğü zaman kendini bey sanır; ; çünkü derebeylik ilişkilerini tepetaklak etmiştir; ama bu kitap okumuşlara, bu tepetaklaklığı yasallaştıracak zekice ve o andan başlayarak aydınlatıcı hünerler öğretebilir. O zaman köylünün düşüncesizce davranışında, neyse ki henüz midesel bir işlem olan şey, bir zekâ işlemine dönüşür. Gülmenin insana özgü olduğu, biz günahkârların sınırının bir belirtisidir. Ama bu kitaptan, seninki gibi ne çok yozlaşmış kafa gülmenin insanın amacı olduğunu öngören bir tasım çıkaracaktır!

Gülmek, bir köylüyü bir an için korkudan kurtarır. Ama yasa korku aracılığıyla kendini kabul ettirir; yasanın gerçek adı Tanrı korkusudur. Oysa bu kitaptan, tüm dünyayı yeni bir ateşle tutuşturacak iblisçe bir kıvılcım çıkabilir: Ve gülme, Pro-meteus'un bile bilmediği yeni bir korkuyu yok etme sanatı gibi

tanımlanacaktır. Gülen bir köylü için o anda ölmek önemli değildir; ama sonra, gülme özgürlüğü sona erince, dinsel tören yeniden tanrısal tasarıma göre içine ölüm korkusu salacaktır. Oysa bu kitaptan, korkudan kurtularak ölümü yok etmek için yeni ve yıkıcı bir umut doğabilir. O zaman biz günahkâr yaratıklar, tanrısal bağışların belki de en sağgörülüsü ve en seveceni olan bu duygudan yok-535

sun kalınca ne oluruz? Yüzyıllar boyu bilginler ve kilise babaları, yüce olanı düşünerek, aşağı olanın sefilliğinden ve kışkırtıcılığından kurtulmak için kutsal bilgiden hoş kokulu özler damıttılar. Oysa bu kitap güldürüyü, taşlama ve mim'i, eksikliklerin, kötülüklerin, güçsüzlüklerin yansılanmasıyla tutkuların arıtılmasını sağlayacak olağanüstü bir ilaç sayarak yapmacık bilginleri (iblisçe bir tersine çevirmeyle) aşağılık olanı kabul ederek, yüce olanı kurtarmaya çalışmaya itecektir. Bu kitap insanın, (sizin Bacon'ınızın doğal büyüye ilişkin olarak önerdiği gibi) yeryüzünde Cockaigne ülkesinin bolluğunu isteyebileceği düşüncesini doğurabilir. Ama böyle bir şeye sahip olamayız; olmamalıyız. Coena Cypriani'mn maskaralıklarına hiç utanç duymadan gülen genç rahiplere bak. Kutsal yazıların iblisçe anlam değiştirmesine! Üstelik, kötü olduğunu bile bile yapıyorlar bunu. Ama Filozofun sözü, hiçbir kurala bağlı olmayan, imgelemin bu önemsiz kıyıda kalmış şakalarını doğruladığı gün, kıyıda kalan merkeze sıçrayacak; böylece merkezin tüm izleri silinecek. Tanrı'nın kullan, terra incognita'mn1

uçurumlarından dışarı uğramış canavarlar topluluğuna dönüşecek ve o anda bilinen dünyanın kıyısı, Hıristiyan imparatorluğunun yüreği olacak; Petrus'un tahtında Arimaspi2, manastırda Blemmiler3

olacak; şiş göbekli, koca kafalı cüceler kitaplığı yönetecek! Uşaklar yasa koyacak, biz de (o zaman sen de) hiçbir yasanın olmadığı yerde o yasaya boyun eğeceğiz. Bir Yunan filozofu (senin Aristo'nun burada sözlerini aktardığı, suç ortağı ve kötü auctoritas4), bize karşı çıkanların ciddiliğini gülerek dağıtmalıyız; gülmeye de ciddilikle karşı çıkmalıyız diyor. Babalarımızın sağgörüsü seçimini yapmıştı: Eğer gülmek halktan insanların eğlencesiyse, halktan kimselerin özgürlüğü dizginlenip aşağılanmalı, sertlikle yıldınlmalıdır. Halkın, gülüşünü incelterek, kendisini sonsuz yaşama götürmesi ve onu etin, cinselliğin, yiyip içmenin ve çirkin isteklerinin kışkırtıcılığından kurtarması gereken çobanların ciddiliğine karşı bir araca dönüştürecek silâhlan yoktur. Ama günün birinde biri çıkıp da Filozofun hizmetlerini savurarak, böylece kendisi de filozofluk taslayarak

1. (Lat.) Bilinmeyen dünya; yeraltı dünyası. (Çev.)

2. Bir İskit kavmi. (Çev.)

3. Eski bir Mısır kavmi. (Çev.)

4. (Lat.) Yetke, otorite. (Çev.)

gülme sanatını ince bir silâh durumugetirecek, ikna sanatınm yerine alay sanatını, kefaretin sabırlı ve kurtarıcı imgelerinin yapısı yerine, tüm kutsal ve saygın imgelerin sabırsızca yıkılmasını koyacak olursa

- ah, o gün sen ve senin tüm bilgilerin de altüst olacak, William!"

"Niçin? Kendi zekâmı başkalarının zekâsıyla çarpıştırırdım. Bernardo Gui'nin ateşinin ve akkor halindeki demirinin, Dolci-no'nun ateşinin ve akkor halindeki demirini aşağıladığı şu dünyadan daha iyi bir dünya olurdu."

"O zamana kadar sen kendin de Şeytan'in tuzağına düşmüş olurdun. Armageddon alanındaki ölüm kalım savaşında karşı yanla da savaşırdm. Ama o güne değin kilise çatışmaya kendi kuralını * bir kez daha koyabilmelidir. Sövgü bizi korkutmaz, çünkü Tanrı'nın lânetlenişinde bile, başkaldıran melekleri lanetleyen Yehova'-nın öfkesinin çarpıtılmış bir imgesini görürüz. Bir yenilik düşü adına çobanları öldüren birinin şiddeti korkutmaz bizi; çünkü İsrail halkını yok etmeye çalışan prenslerin şiddetidir bu.

Donatistlerin sertliği, Circoncellionelerin canlarına kıymaları, Bogomillerin kös-nüsü, Albigenslerin kendini beğenmiş anlığı, Flagellantların kana susamışlığı, Özgür Ruh rahiplerinin başdöndürücü kötülüğü kor-* kutmaz bizi: Onların hepsini tanıyoruz; günahlarının kökünü biliriz; bizim kutsallığımızla aynı kökten kaynaklanır. Bunlar bizi korkutmaz; her şeyden önce onları nasıl yok edeceğimizi, daha doğrusu, onların kendi aşağılıklarının çukurlarından doğan ölme isteğini pervasızca doruk noktasına yükselterek kendi kendilerini yıkmalarına nasıl izin vereceğimizi biliyoruz. Gerçekten de, onların varlığının bizim için değerli olduğunu söylemek istiyorum; Tanrı'nın taslağında yazılıdır bu; çünkü

onların günahı bizim erdemimizi kışkırtır; onların laneti bizim övgü ilâhimizi yüreklendirir; onların sıkı-düzenden yoksun tövbesi, bizim özveriden duyduğumuz tadı düzenler; onların dinsizliği bizim dindarlığımızın parlamasına yol açar; tıpkı tüm umutların başlangıç ve bitimi olan Tanrı'nın yüceliğinin daha iyi parlamasını sağlamak için. Karanlıklar Prensi'nin başkaldırısı ve umutsuzluğuyla gerekli olması gibi. Ama eğer bir gün, alay sanatı -artık kural dışı bir halk eğlencesi olarak değil, Kutsal Yazılar'in yok edilmez tanıklığına bağlı okumuşların gizemsel kendinden geçişi olarak- kabul edilebilir kılınacak olursa; bir

536

537

soylu, özgür ve artık mekanik olmayan bir şey gibi görünecek olursa; bir gün biri 'Tanrı'mn insan olarak ortaya çıkmasına gülerim' diyebilirse (ve böyle dediği işitilirse); o zaman bu küfürü durdurmak için hiç silahımız olmayacak; çünkü küfür, bedensel maddenin kendilerini yellenmede ve geğirmede ortaya koyan karanlık güçlerini çevresine toplar; böylece yellenme ve geğirme, yalnız ruhun hakkı olan şeyi, diledikleri yerde esme hakkını iddia ederler!" "Licurgus gülme için bir heykel diktirmişti." "Bunu Cloritianus'un, dinsizlikle suçlananların mimiklerini çözümlemeye çalışan kitabında okumuş olmalısın.

Kitap bir hastanın, onun gülmesine yardımcı olan bir hekim tarafından iyileştiril-diğini söyler. Eğer Tanrı onun yeryüzündeki günlerinin sona ermesini istemişse, onu iyileştirmeye ne gerek vardı?"

"Hastalığını iyileştirdiğini sanmıyorum. Hastalığa gülmeyi öğretmiştir ona."

"Hastalık kovulmaz. Yok edilir." "Hastanın bedeniyle birlikte mi?" "Gerekirse."

"Sen Seylan'sın," dedi o zaman William. Jorge anlamazlıktan geldi. Gözleri görseydi, kendisiyle konuşan adama gözlerini dikip şaşkın şaşkın baktığını söylerdim. "Ben mi?" dedi.

"Evet; sana yalan söylemişler. Şeytan maddenin prensi değildir; Şeytan ruhun küstahlığıdır; gülümseyişten yoksun inanç, hiçbir zaman kuşkuya kapılmayan gerçektir o. Şeytan karanlıktır; çünkü nereye gittiğini bilir ve gide gide hep geldiği yere döner. Sen Şeytan'sın; tıpkı Şeytan gibi karanlıkta yaşıyorsun. Beni ikna etmek istiyorsan, bunu başaramadın. Senden tiksiniyorum, Jorge; elimden gelseydi seni çırılçıplak, kıçının deliğine kuş tüyleri sokulmuş, yüzün tıpkı bir oyuncunun ve bir soytarının yüzü gibi boyanmış aşağıya, vadiye götürürdüm; tüm manastır bakıp gülsün ve artık korkmasın diye. Seni bala bulayıp tüylerin içinde yuvarlamak, boynuna yular takıp panayıra götürmek isterdim; sonra da herkese derdim ki: Bu adam size gerçeği açıklıyordu ve size gerçeğin ölüm tadında olduğunu söylüyordu; onun sözlerine değil, acımasızlığına inanıyordunuz. Şimdi size diyorum ki, olanakların sonsuz döngüsünde, Tanrı gerçeğin yorumcusu olduğuna inanılan kişinin, 538

yıllar önce öğrendiği sözcükleri yineleyen sarsak bir karatavuktan başka bir şey olmadığı bir dünya tasarlamanıza da izin verir."

"Sen Şeytan'dan da kötüsün, Minorit," dedi o zaman Jorge. "Sen bir soytarısın; tıpkı hepinize can.

veren ermiş gibi. Sen tıpkı Francesco gibisin: o Francesco ki, de toto corpore facerat lingu-am1; tıpkı hokkabazlar gibi gösteriler yaparak vaazlar veriyor, cimrileri, avuçlarına altın paralar koyarak şaşırtıyor, rahibelerin dine bağlılıklarını, vaaz yerine Miserere'yi söyleyerek aşağılıyor, Fransızca dileniyor, açgözlü rahipleri şaşırtmak için serseri kılığına giriyor, kendini çırılçıplak karlara atıyor, hayvanlar ve bitkilerle konuşuyor, İsa'nın Doğuşu'nun gizemini bir köy gösterisine dönüştürü- yor, Beytlehem kuzusunu, koyunların melemesini yansılayarak çağırıyordu... iyi bir okuldu... şu Floransa'lı rahip Diotisalvi Minorit değil miydi?"

"Evet," diye gülümsedi William. "Şu vaizler manastırına gidip kendisine önce kutsal bir andaç olarak saklamak için Giovanni Bi-rader'in cüppesinden bir parça vermezlerse yiyecek kabul etmeyeceğini söyleyen, sonra kumaş parçasım alınca onunla arkasını silip bir gübreliğe atan, bir sopanın ucuyla gübrenin içinde döndüren, bir yandan da, 'Ah, ne yazık, yardım edin kardeşler, çünkü Ermiş'in andacını ayakyolunda kaybettim!' diye bağıran." "Bu öykü seni eğlendirmişe benziyor."

"Belki öteki Minoritin, rahip Paolo Millemosche'nin öyküsünü de anlatmak istersin bana; hani şu bir gün boylu boyunca buzun üstüne uzanmış da, yurttaşları takılmışlar ona; içlerinden biri üstüne uzanmak için daha iyi bir şey ister misin diye sormuş; o da adama, evet, demiş, karını... İşte siz gerçeği böyle arıyordunuz..." "Böylece Francesco nesnelere başka bir açıdan bakmayı öğretiyordu insanlara."

"Ama biz onları sıkıdüzene soktuk. Dün rahip kardeşlerini gördün. Onlar da yeniden bizim sıramıza girdiler; artık basit insanlar gibi konuşmuyorlar. Basit insanlar konuşmamalıdırlar. Bu kitap basit insanların dilinin bir bilgelik taşıyıcısı olduğu düşüncesini haklı çıkarabilir. Bu önlenmelidir; bunu ben yaptım. Benim Şeytan olduğumu söylüyorsun; doğru değil. Ben Tanrı'nın eli oldum."

1. (Lat.) Tüm bedenini bir dil gibi kullanıyordu. (Çev.)

539

"Tanrı'nın eli yaratır, gizlemez."

"Ötesine geçilmesine izin verilmeyen sınırlar vardır. Tanrı ba zı kâğıtların üstüne hic sunt leones1 diye yazılmasını istemiştir."

"Tanrı canavarları da yarattı. Seni de o yarattı. Her şeyden sözedilmesini ister o."

Jorge titreyen ellerini uzattı; kitabı kendine çekti. Onu açık, ama başaşağı tutuyordu; öyle ki William onu hâlâ doğru yönde görüyordu. "Öyleyse Tanrı niçin bu kitabın yüzyıllar boyu yitip gitmesine, yalnızca bir nüshasının kalmasına, Tanrı bilir nerede yitip gitmiş olan o nüshanın o kopyasının yıllarca Yunanca bilmeyen bir imansızın ellerinde gömülü kalmasına, sonra eski bir kitaplığın gizliliği içinde bırakılmasına izin verdi ve onu orada bulmak, alıp götürmek ve daha uzun yıllar saklamak için Yazgı tarafmdan neden sen değil, ben çağrıldım? Onun elmas gibi pırıl pırıl harflerle yazıldığını, senin görmediklerini gören gözlerimle görmüş gibi biliyorum; bunun Tanrı'nın isteği olduğunu biliyorum; onun isteğini yorumlayarak davrandım ben. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına."

1. (Lat.) Burada aslanlar var. (Çev.)

540

Yedinci Gün GECE

Yangın çıkıyor ve aşın erdem yüzünden cehennem güçleri egemen oluyor.

Yaşlı adam sustu. Sanki daha iyi okuyabilmek için yaprakları- nı düzeltiyormuş, ya da birisi kapıp götürmesin diye korumak istiyormuş gibi, ellerini sayfalarını okşarcasına kitabın üstünde açık tutuyordu.

"Bütün bunlar hiçbir şeye yaramadı," dedi William. "Artık bitti; kitabı buldum; ötekiler de boşuna öldüler."

"Boşuna değil," dedi Jorge. "Belki gereğinden çok insan öldü. Bu kitabın lanetlenmiş olduğunun bir kanılına gereksinim duy-dunsa onu elde ettin şimdi. Ama onların boşuna ölmemiş olmaları gerekir.

Boşuna ölmediklerine göre de, bir ölüm daha, çok sayılmaz." Böyle dedikten sonra, kemikli, saydam elleriyle elyazması-nın nemli sayfalarını yol yol yırtıp ağzına atarak, sanki kutsal ekmek yiyormuş da onu kendi etine dönüştürmek istiyormuş gibi ağır ağır çiğnemeye başladı.

William büyülenmiş gibi ona bakıyor, ne olduğunu kavramamış gibi görünüyordu. Sonra toparlandı ve öne doğru uzanarak, "Ne yapıyorsun?" diye bağırdı. Jorge kanı çekilmiş damaklarını göstererek gülümsedi; solgun dudaklarının arasından sarımsı bir salya çenesindeki seyrek ağarmış kılların üstüne sızıyordu.

"Yedinci borazanın çalmasını bekleyen sendin, değil mi? Öyleyse dinle bak, ses ne diyor: Yedi

gökgürültüsünün söylediğini mühürle; onu yazma, onu al ve yut; mideni anlaştıracak, ama ağzın bal gibi tatlanacak. Görüyor musun? Söylenmemesi gereken şeyi mühürlüyorum şimdi; dönüşmekte olduğum mezarda."

Güldü; evet, Jorge güldü. İlk kez güldüğünü gördüm onun... Dudakları neşeyle kıvrılmaksızın, gırtlağıyla gülüyordu; sanki ağlı-541

yormuş gibiydi; "Bunu beklemiyordun, değil mi William? Bu yaşlı adam Tanrı'nın lütfuyla bir kez daha kazandı, değil mi?" William kitabı elinden çekip almaya çalışırken, havanın dalgalanışından bunu anlayan Jorge, sağ eliyle sayfalarını koparıp ağzına atmayı sürdürürken, sol eliyle kitabı karnına bastırarak geri çekildi.

Masanın öteki uçundaydı; William ona erişemediği için birden masanın çevresinden dolaşmaya kalkıştı.

Ama binişi taburesine takıldı; tabureyi devirdi. Jorge karışıklığı sezinledi. Yaşlı adam yeniden, bu kez daha yüksek sesle güldü ve beklenmedik bir çabuklukla sağ elini uzatıp el yordamıyla lambayı aradı; ısının yardımıyla aleve ulaştı ve acıya aldırmaksızın elini üstüne bastırdı; ışık söndü. Oda karanlığa gömüldü; son kez Jorge'nin gülüşünü işittik; "Şimdi bulun beni bakalım! İçinizde en iyi gören benim şimdi!" dedi. Sonra sustu; artık hiç ses çıkarmadı; ortaya çıkışlarını her zaman öylesine beklenmedik kılan o sessiz adımlarıyla yürüyordu; yalnızca salonun değişik yerlerinde yırtılan kâğıtların sesini işitiyorduk ara ara.

"Adso," diye bağırdı William. "Kapıda dur. Dışarı çıkmasın!"

Ama çok geç kalmıştı; çünkü birkaç saniyeden beri yaşlı adamın üstüne atılmak için büyük bir istek duymakta olan ben, ortalık kararır kararmaz öne doğru atılarak, üstadımın bulunduğu tarafın karşısındaki taraftan masanın çevresinde dolaşmaya çalışmıştım; Jorge'nin kapıya ulaşmasına olanak verdiğimi çok geç anladım; çünkü yaşlı adam karanlıkta olağanüstü bir güvenle devinmeyi biliyordu.

Gerçekten de, arkamızda yırtılan kâğıtların sesini duyduk; bitişik odadan geldiği için biraz boğuk bir ses. Aynı zamanda başka bir ses işittik; sürekli bir gıcırtı; menteşelerin iniltisi.

"Ayna!" diye bağırdı William. "Bizi içeriye kapatıyor!" Sesi izleyerek ikimiz de kapıya doğru atıldık; bir iskemleye takılıp düştüm; bacağımı incittim, ama aldırmadım; çünkü Jorge bizi kilitlerse artık hiç dışarı çıkamayacağımız şimşek gibi çaktı kafamda; karanlıkta kapının nasıl açılacağını anlayamayacaktık; düzeneğin bu tarafından neyi nasıl hareket ettirmek gerektiğini bilmiyorduk çünkü.

William'in da benim gibi umutsuzluk içinde dolaştığını sanıyorum; çünkü ikimiz de eşiğe ulaşıp bize doğru kapanmakta olan aynanın arkasına dayamrken onu yanımda hissettim. Tam zama-542

nında vardık oraya; çünkü kapı durdu; sonra direnemeyip açıldı. Jorge'nin oyunun eşit koşullarla oynanmadığını sezerek bırakıp gittiği açıktı. Lanetlenmiş odadan dışarı çıktık; ama yaşlı adamın nereye doğru gittiği konusunda hiçbir fikrimiz yoktu; oda da hâlâ kapkaranlıktı. Birden anımsadım: "Üstadım!

Yanımda çakmaktaşı var."

"Ne bekliyorsun öyleyse!" diye bağırdı William. "Lambayı bulup yaksana!" Finis Africae'nin arkasından karanlığa daldım; el yordamıyla lambayı aradım. Tanrısal bir mucizeyle hemen buldum; sonra elimi tuniğimin içine daldırıp çakmaktaşını çıkardım; ellerim titriyordu; iki üç kez denedikten sonra lambayı yakabildim; o sırada William soluk soluğa kapıda duruyordu: "Çabuk, çabuk!" Sonunda lambayı yakabildim.

"Çabuk!" diye bir kez daha bağırdı William. "Yoksa yaşlı adam Aristo'nun tümünü yiyecek!"

"Ve ölecek!" diye bağırdım üzüntüyle, ona yetişip aramaya koyularak.

"Ölürse ölsün; vızgelir bana; kahrolasıca," diye bağırıyordu William; çevreye göz gezdirerek odanın

içinde rastgele dolaşıyordu. "Yediği kadarıyla yazgısı çoktan belli oldu onun. Benim istediğim kitap!"

Sonra durdu ve daha büyük bir dinginlikle ekledi: "Dur. Böyle yaparsak onu hiç bulamayız. Bir dakika sus ve dur." Sessizlik içinde kaskatı durduk. Oldukça yakınımızda bir dolaba toslayan bir gövdenin sesini ve yere düşen birkaç kitabın gürültüsünü işittik. "O taraftan!" diye bağırdık ikimiz birden.

Seslerin geldiği yöne doğru koştuk; ama birden adımlarımızı yavaşlatmamız gerektiğinin bilincine vardık. Gerçekten de finis Africae'nin dışında, kitaplık o gece dışarıda esen rüzgârın gücüyle orantılı olarak ıslık çalan ve uğuldayan hava akımlarıyla doluydu. Bizim hızımızla çoğalan bu hava akımları, öylesine çabayla elde ettiğimiz ışığı söndürme tehlikesi yaratıyordu. Kendimiz daha hızlı devinemediğimiz için Jorge'yi yavaşlatmak gerekiyordu. Ama William tam tersi bir sezgiye kapıldı: "Seni yakaladık, ihtiyar, şimdi ışığımız var!" diye bağırdı. Bu akıllıca bir karardı; çünkü bu açıklama belki de Jorge'yi telâşlandırmıştı; hızlanmak zorunda kaldı; o büyülü karanlıkta görme yetisinin dengesini bozdu.

Gerçekten de

543

az sonra bir ses işittik ve bu sesi izleyerek YSPANIA'nın Y salonuna girince onu yerde bulduk; kitap hâlâ ellerinin arasındaydı; çarpıp devirdiği masadan düşmüş ciltlerin ortasında yeniden ayağa kalkmaya çalışıyor, bir yandan da sanki avını olabildiğince çabuk yutmak istiyormuş gibi sayfalarını yırtmayı sürdürüyordu.

Yanma vardığımızda ayağa kalkmıştı; varlığımızı hissedince yüzünü bize döndürüp geri geri gitti.

Lambanın kırmızı ışığında yüzü şimdi korkunç göründü bize: Çizgileri değişmiş, kaşlarından, yanaklarından yol yol pis bir ter akıyordu; her zaman ölümcül bir aklıkta olan gözleri kançanağına dönmüştü; ağzından parşömen parçaları sarkıyordu; tıkabasa karnını doyurmuş, artık besinini yu-tamayacak duruma gelmiş yabanıl bir hayvanı andırıyordu. Kaygıdan, daha şimdiden damarlarında hızla dolaşmaya başlamış olan bol zehirin ağırlığından, umutsuz ve iblisçe kararlılığından biçimi değişmiş olan o saygıdeğer yaşlı adamın gövdesi iğrenç ve kaba bir görünüm almıştı; başka zaman olsa bizi güldürebilirdi; ama biz de hayvanlara dönmüştük; avlarının ardına düşmüş köpekler gibiydik.

Onu usulca yakalayabilirdik; ama hızla üstüne atıldık; debelendi, kitabı korumak için ellerini göğsünde kenetledi; sol elimle onu tutar, sağ elimle de lambayı yüksekte tutmaya çalışırken, alevle yüzünü daladım; ısıyı hissetti; boğuk bir çığlık koyverdi; ağzından kâğıt parçacıkları döküldü; sağ eli kitabı bıraktı; lambaya doğru uzanıp birden onu elimden çekip aldı^ ileriye fırlattı...

Lamba masadan yuvarlandı; masadan düşüp birbirinin üstüne yığılmış, sayfaları açık duran kitap yığınının tam üstüne düştü. Yağ döküldü; ateş hemen incecik bir parşömeni sardı; bir deste kuru çalı gibi parladı parşömen. Her şey birkaç saniye içinde olup bitti; o binlerce yıllık sayfalar yüzyıllardır böyle bir kundaklanmayı bekliyormuş, çok eski bir yangının susuzluğunu ansızın gidermekten sevinç duyuyormuş gibi, kitaplardan bir parıltı yükseldi. William ne olduğunu anladı; yaşlı adamı bıraktı -adam kendini özgür hissedince birkaç adım geri gitti- William bir an, gereğinden uzun bir süre duraksadı; Jorge'yi yeniden yakalamakla küçük yığını söndürmek arasında kararsız kalarak duraksadı. Ötekilerden daha eski olan bir kitap yukarı doğru alevden bir dil uzatarak neredeyse birden yandı.

544

Güçsüz bir alevi söndürebilecek olan ince rüzgâr esintileri, tersine, güçlenen, canlanan alevleri yüreklendiriyor, hatta uçuşan kıvılcımları yayıyordu.

"Söndür şu yangını! Çabuk!" diye bağırdı William. "Her şey yanıyor."

Yığına doğru atıldım; sonra durdum; çünkü ne yapacağımı bilmiyordum. William bir kez daha bana doğru yönelip yardımıma koştu. Ellerimizi ateşe doğru uzattık; gözlerimizle ateşi boğmak için bir şey aradık. Şimşek gibi bir şey esinledi beni; tuniğimi başımdan sıyırıp çıkardım; ateşin gözüne atmaya çalıştım. Ama alevler artık çok yükselmişti; giysimi yuttular; onunla beslendiler. Alazlanmış ellerimi geri çekerken William'a döndüm; tam arkasında yeniden yanımıza yaklaşmış olan Jorge'yi gördüm. Isı şimdi öyle yüksekti ki, yaşlı adam kolayca hissedebiliyordu onu; böylece ateşin nerede olduğunu kesin olarak

anladı ve Aristo'yu içine attı.

William bir öfke atılımıyla yaşlı adamı hızla itti. Jorge bir dolaba çarptı; kafasını dolabın köşesine vurdu ve yere düştü... William ona hiç aldırmadı; ağzından korkunç bir sövgü çıktı gibi geldi bana. Kitaplara doğru koştu. Ama artık çok geçti. Aristo, ya da yaşlı adam yedikten sonra Aristo'dan geriye ne kalmışsa yanmaya başlamıştı bile.

Bu arada bazı kıvılcımlar duvarlara doğru uçuşmuş, başka bir kitap dolabındaki ciltler ateşin şiddetinden kavrulmaya başlamıştı. Şimdi odada bir değil, iki ateş yanıyordu.

William onları ellerimizle söndüremeyeceğimizi anlayınca, kitapları kurtarmak için kitapları kullanmaya karar verdi. Ona ötekilerden daha sağlam görünen bir cildi kaptı; düşmanı boğmak için onu bir silâh gibi kullanmaya çalıştı. Ama kabaralı cildi yanmakta olan kitap yığınının üstüne atmakla daha çok kıvılcım çıkmasına yol açmaktan başka bir şey yapamadı. Kıvılcımları ayaklarıyla söndürmeye çalıştı; ama sonuç tam tersine oldu; neredeyse kül olmuş, uçuşan parşömen parçalan yarasalar gibi havada asılı kaldılar; hava da, kendisi gibi havamsı maddeyle birleşip başka sayfaların topraksı maddesini tutuşturmaya yolluyordu onları.

Şanssızlık sonucu bu oda labirentin en düzensiz odasıydı. Dolap raflarından kıvrılmış elyazmaları sarkıyordu; dağılmış kitapların kapaklarından, açık ağızlardan fırlıyormuş gibi, yılların kurut-Gülün Adı 5'

tuğu tirşe diller dışarı uğruyordu; masanın üstünde, (o sırada birkaç gün yardımcısız kalan) Malachi'nin yerlerine koymayı savsakladığı çok sayıda yazı duruyor olmalıydı. Böylece oda Jorge'nin yol açtığı patırtıdan sonra, bir başka öğeye dönüşmeyi bekleyen parşömenlerin istilâsına uğramıştı.

Kısa zamanda oda bir maltıza, yanan bir çalılığa döndü. Kitap dolapları da bu kurban töresine katılarak çatırdamaya başlıyorlardı. Tüm labirentin ilk kıvılcımı bekleyen kocaman bir kurban yığınından başka bir şey olmadığının farkına vardım.

"Su; su bulmalıyız!" diyordu William; sonra da ekliyordu: "A-ma bu cehennemde su nerede bulunur?"

"Mutfakta, aşağıda mutfakta!" diye bağırdım.

William, şaşkın, yüzü o kudurmuş aydınlıktan kızarmış bana baktı. "Evet, ama biz aşağıya gidip de sonra gene yukarıya çıkıncaya kadar... Şeytan götürsün!" diye bağırdı o zaman. "Bu oda nasıl olsa gitti; belki bitişik oda da. Hemen aşağıya inelim. Ben su bulayım; sen de koş haber ver. Çok insana ihtiyacımız var."

Merdivenlere giden yolu bulduk: çünkü yangın bitişik odaları da aydınlatıyordu; ama giderek azalıyordu aydınlık; öyle ki, son iki odadan neredeyse el yordamıyla geçtik. Aşağıda ay ışığı yazı salonunu belli belirsiz aydınlatıyordu; oradan yemekhaneye indik. William mutfağa koştu: Ben koşup yemekhanenin kapısını içeriden açmaya çalıştım; oldukça çaba harcadıktan sonra bunu başardım; çünkü heyecan beni hantal ve beceriksiz yapmıştı. Düzlüğe | çıkıp yatakhaneye doğru koştum; sonra rahipleri teker teker uyan-dıramayacağımı anladım. Birden esinlendim: Kiliseye gittim; çan % kulesinin girişini aradım.

Oraya varınca tüm ipleri yakalayarak alarm çanı çaldım. Öyle hızlı çektim ki, büyük çanın ipi yükselirken beni de havaya kaldırdı. Kitaplıkta ellerimin üstü kavrulmuştu; avuçlarıma bir şey olmamıştı; ama şimdi onları da yaktım; ip boyunca kayarken kanadılar; ipleri bırakmak zorunda kaldım.

Ama bu arada yeterince gürültü yapmıştım. Çabucak dışarı çıktım; tam o sırada ilk rahiplerin yatakhaneden çıktıklarını gördüm; uzaktan lojmanların kapılarında beliren hizmetçilerin seslerini işitiyordum. Söylemek istediğimi açık seçik anlatamıyordum; çünkü sözcükleri biçimlendiremiyordum; dilimin ucuna gelen ilk sözcükler ise ana dilimdeydi. Kanayan elimle Aedificium'un gü-546

ney kanadının, kaymaktaşından pervazlarının arasından olağandışı bir parıltının görüldüğü

pencerelerini gösteriyordum. Aydınlığın yoğunluğundan, yangının ben aşağı inip çanları çalmcaya dek öteki odalara da sıçradığını anladım. Afrika'nın bütün pencereleri ve Afrika'yla doğu kulesinin arasındaki yapının tüm önyüzü şimdi düzensiz parıltılarla bir parlayıp bir sönüyordu.

"Su! Su getirin!" diye bağırıyordum.

Önce kimse anlamadı. Rahipler kitaplığı kutsal ve girilmez bir yer olarak düşünmeye öylesine alışmışlardı ki, onun bir köylü kulübesinin başına gelebilecek beylik bir kazanın tehdidi altında bulunduğunu anlayamıyorlardı. Başlarını kaldırıp pencerelere bahan ilk rahipler korku sözcakleri mırıldanarak haç çıkardılar; yeni görüntüler gördüklerini sandıklarını anladım. Giysilerine yapışıp ne olduğunu anlasınlar diye yalvardım; sonunda biri hıçkırıklarımı insanca sözcüklere çevirdi.

Morimondoİu Nicola'ydı bu. "Kitaplık yanıyor!" dedi.

"Evet, yanıyor," diye mırıldandım, bitkin yere yığılarak.

Nicola büyük bir çaba gösterdi; hizmetçilere yüksek sesle buyruklar verdi; çevresini saran rahiplere öğütlerde bulundu; birini Aedificium'un öteki kapılarını açmaya, bazılarını kova, kap, ellerine ne geçerse getirmeye gönderdi. Oradakileri manastırın kuyularına ve su depolarına yolladı. Sığır çobanlarına, katır ve eşeklerle su küplerini taşımalarını buyurdu... Bu buyrukları veren yetkili biri olsaydı, onlara hemen boyun eğilirdi. Ama hizmetçiler Remi-gio'dan, yazmanlar Malachi'den, tümü de Başrahip'ten buyruk almaya alışmışlardı. Ne yazık ki, üçü de yoktu. Rahipler kendilerine buyruk ve avuntu vermesi için gözleriyle Başrahip'i arıyorlar, bulamıyorlardı; onun o anda bir fırına, bir Phalaris boğasına dönüşmekte olan havasız bir geçitte öldüğünü ya da ölmekte olduğunu bir ben biliyordum.

Nicola sığır çobanlarını bir yöne kovalıyor, ama birkaç başka rahip iyi niyetle onları başka bir yöne itiyordu. Bazı rahiplerin akıllarının başlarından gittiği açıkça görülüyordu; kimileri hâlâ uyku sersemiydiler; konuşma yeteneğimi yeniden kazanmış, açıklamaya çalışıyordum; ama tuniğimi alevlerin üstüne attığım için, neredeyse çıplak olduğum unutulmasın; kanayan, yüzü isten kararmış, gövdesi saygın olmayan bir biçimde tüysüz, soğuktan uyuşmuş bir

547

oğlan çocuğunun görünüşü kuşkusuz güven uyandırmıyordu.

Sonunda Nicola, birkaç rahiple bazı adamları, bu arada birisinin açtığı mutfağa göndermeyi başardı. Bir başka rahip birkaç meşale getirmeyi akıl etti. Mutfağı büyük bir karışıklık içinde bulduk. William'in, su ve su taşıyacak kap bulmak için orayı altüst ettiğini anladım.

Tam o sırada William'in, yüzü alazlanmış, giysisinden dumanlar tüterek yemekhanenin kapısından çıktığını gördüm. Elinde büyük bir tencere vardı; ona acıdım; içe dokunan bir umarsızlık simgesi gibiydi.

İkinci kata bir tencere suyu hiç dökmeden taşımayı basarsa, hatta bunu birkaç kez yapsa bile, çok az şey yapmış olacağını anladım. Ermiş Augustine'in öyküsünü anımsadım, denizin suyunu bir kaşıkla boşaltmaya çalışan bir çocuk görmüş; çocuk bir melekmiş; tanrısal doğanın gizemlerini anlamak isteyen bir ermişi alaya almak için böyle davranıyormuş. William da tıpkı o melek gibi, bitkin, kapının aynasına dayanmış, konuştu benimle: "Olanaksız, manastırın tüm rahipleri bir araya gelse başaramayacağız.

Kitaplık yok oldu." Meleğin tersine, William ağlıyordu.

Bir masanın üstünden bir bez alıp beni örtmeye çalışırken ona sarıldım. Durduk; artık yenik düşmüş, çevremizde olup bitenleri gözlemlemeye koyulduk.

İnsanlar düzensiz bir koşuşturma içindeydiler; kimileri sarmal merdivenden eli boş yukarı çıkıyorlar, üst kata aptalca bir merak dürtüsüyle çıkmış, şimdi su taşımak için kap aramaya inen başka eli boş

insanlarla karşılaşıyorlardı. Daha zeki olan başkaları hemen tencere, tava aramaya koyuluyorlar, ama mutfakta yeterince su olmadığını görüyorlardı. Birden büyük oda, küpler taşıyan katırların istilâsına uğradı; hayvanları güden sığır çobanlan onların yüklerini indirdiler ve suyu yukarı taşımayı denediler.

Ama yazı salonuna nasıl çıkacaklarını bilmiyorlardı; bazı yazmanların onlara bunu anlatmaları zaman alıyordu; yukarı çıkarken de, yılgınlık içinde aşağıya inen ürkmüş insanlarla çarpışıyorlardı. Küplerin

bazıları kırıldı, sular yerlere saçıldı; bazıları gönüllülerce elden ele geçirilerek sarmal merdivenden yukarı çıkarıldı. Onların ardına takıldım; kendimi yazı salonunda buldum. Kitaplığın girişinden yoğun bir duman geliyordu; doğu kulesine çıkmayı denemiş olan son insanlar da, gözleri kıpkırmızı, öksürerek aşağı iniyorlar, o cehenneme girmenin artık olanaksız olduğunu açıklıyorlardı.

O zaman Benno'yu gördüm. Yüzü kasılmış, elinde kocaman bir kapla alt kattan yukarı çıkıyordu. Aşağı inenlerin söylediklerini işitti ve onlara saldırdı: "Cehennem hepinizi yutacak, korkaklar!" Yardım ararcasına döndü; beni gördü. "Adso," diye bağırdı, "kitaplık... kitaplık..." Karşılık vermemi beklemeden merdivenin dibine koştu ve korkusuzca dumanın içine daldı. Bu onu son görüşüm oldu.

Yukarıdan gelen bir gıcırtı duydum. Yazı salonunun tonozlarından, harçla karışık taş parçaları dökülüyordu. Bir tonozun çiçek biçiminde oyulmuş bir kilit taşı koptu; neredeyse başıma düşüyordu.

Labirentin tabanı çöküyordu.

Koşarak aşağıya indim; açık havaya çıktım. Bazı gönüllü hizmetçiler merdivenler getirmişler, üst katların pencerelerine ulaşarak suyu yukarıya bu yoldan çıkarmaya çalışıyorlardı. Ama en uzun merdivenler bile ancak yazı salonunun pencerelerine ulaşabiliyordu; oraya çıkanlar da, pencereleri dışarıdan açamıyorlardı. Onları içeriden açtırmak için aşağıya haber saldılar; ama artık hiç kimse yukarı çıkmayı göze alamıyordu.

Bu arada, üçüncü katın pencerelerine bakıyordum. Artık tüm kitaplık dumanı tüten tek bir maltıza dönmüş olmalıydı. Şimdi . yangın binlerce kuru sayfaya hızla sıçrayarak odadan odaya yayılıyordu. Tüm pencereler aydınlıktı şimdi; damdan kara bir duman yükseliyordu; yangın saçaklara sıçramıştı bile.

Eskiden öylesine sağlam ve güçlü görünen Aedificium, bu zorlu koşullarda dayanıksızlığını, çatlaklarını, içeriden yenmiş duvarlarını, alevlerin nerede olursa olsun ahşap çerçevelere ulaşmasına olanak veren ufalanmış taşlarını açığa vuruyordu.

Birden pencerelerin bazıları bir iç gücün basıncı altındaymış gibi paramparça oldu; kıvılcımlar, gecenin karanlığını uçuşan parıltılarla benekleyerek açık havaya yayıldı. Rüzgâr hafiflemişti; bu bir şanssızlıktı, çünkü güçlü olsaydı kıvılcımları söndürebilirdi; oysa hafif olduğundan onları taşıyor, harekete geçiriyordu; kıvılcımlarla birlikte, bir iç ışığın saydamlaştırdığı parşömen parçalarını havada döndürüyordu. Tam o sırada bir patlama işitildi; labirentin tabam bir yerinden göçmüş, alevli kirişleri alt katta düşmüş olmalıydı; çünkü şimdi kitaplar ve dolaplarla, masanın üstüne yayıl-548

549

mış, her an kıvılcımlar oluşturmaya hazır dağınık kâğıtlarla dolu olan yazı salonundan alevden dillerin yükseldiğini görüyordum. Bir araya toplanmış yazmanların umutsuz çığlıklarını işitiyordum; saçlarını yoluyorlar, sevgili parşömenlerini kurtarmak için hâlâ yiğitçe yukarı tırmanmayı düşünüyorlardı.

Boşuna: Mutfak ve hastane, şimdi dört bir yana koşuşan, birbirlerini engelleyen bir yitik ruhlar kavşağına dönüşmüştü. İnsanlar birbirine tosluyor, yere düşüyorlardı; kimin elinde ne varsa, kurtarıcı içeriğini boşaltıyordu; mutfağa sokulan katırlar yangını sezinlemiş, tepinerek çıkış yerlerine doğru koşuyor, insanları, hatta şaşkuvseyislerini bile tepiyorlardı. Ne olursa olsun, bu köylüler ve dinibütün, akıllı ama yeteneksiz adamların oluşturdukları kalabalığın bile, birisi onları yönetme-. diği için, hâlâ ulaşabilecek yardımı bile engellediği görülüyordu.

Tüm manastır karmaşa içindeydi. Ama bu daha trajedinin başlangıcıydı. Çünkü pencerelerden ve çatıdan çıkan yengi kazanmış kıvılcım bulutu, rüzgârın desteğiyle şimdi dört bir yana iniyor, kilisenin çatısına değiyordu. En görkemli katedrallerin, en küçük bir kıvılcımdan bile etkilendiğini bilmeyen yoktur: Çünkü Tanrı'-nm evi, göksel Yeruşalem gibi böbürlendiği taşlar sayesinde güzel ve iyi korunmuş

görünür; duvarlar ve tavanlar, güzel ama dayanıksız ahşap bir yapı üstünde durur; taştan yapılmış

kilise çınarlar gibi korkusuzca tonozların içinde yükselen sütunlarıyla saygıdeğer ormanları anımsatırsa

da bu sütunların gövdeleri çoğu kez, tıpkı çınarlarınki gibidir - üstelik süslerinin çoğu da ahşaptır: sunaklar, koro yerleri, boyalı levhalar, sıralar, bölmeler, avizeler. Olağanüstü güzellikteki kapısı ilk gün beni öylesine büyülemiş olan manastır kilisesi de öyleydi. Kilise kısa zamanda ateş aldı. Rahipler ve tüm halk manastırın ayakta kalmasının tehlikeye düştüğünü o zaman anladılar ve bu tehlikeyi göğüslemek için daha büyük bir çabayla düzensiz bir biçimde koşturmaya başladılar.

Kuşkusuz, kiliseye daha kolay girilebiliyor, bu yüzden de kitaplıktan daha kolay savunulabiliyordu.

Kitaplık, kendi içine giril-mezliğinin, onu koruyan gizemin, yalnızca birkaç girişi olmasının kurbanı olmuştu. Oysa dua saatinde herkese ana gibi kucak açan kilise, yardım saatinde de herkese açıktı. Ama artık su kalmamıştı, ya da en azından depolanmış çok az su bulunabiliyordu; kuyu-550

lardan da doğal olarak az ve gereksinimin ivediliğiyle orantılı olmayan bir yavaşlıkla su sağlanabiliyordu. Herkes kilisedeki yangını söndürmek istiyordu, ama artık hiç kimse bunun nasıl yapılacağını bilmiyordu. Üstelik yangın yukarıdan yayılıyordu; bu nedenle de orada, alevleri söndürecek ya da üstlerine toprak ve paçavralar atarak ateşi boğacak adamları toplamak güçtü. Alevler aşağıdan geldiğinde de, artık üstlerine toprak ya da kum atmak boşuna oluyordu; çünkü tavan yangın söndürücülerin üstüne çöküyor, birçoklarını yere yıkıyordu.

Böylece, yanıp kül olan birçok zenginlik için yükselen yerinme çığlıklarına, alazlanmış yüzler, ezilen kol ve bacaklar, ansızın çöken tonozların altında yiten gövdeler karşısında koparılan acı çığlıklar da ekleniyordu şimdi. Kilisenin hemen ardından ağıllar ve ahırlar tutuştu. Ürkmüş hayvanlar iplerini koparıyorlar, kapıları tekmeliyorlar, korkunç bir biçimde kişneyerek, böğürerek, me-leyerek, homurdanarak alana yayılıyorlardı. Kıvılcımlar birçok atın yelelerini tutuşturdu; düzlükte delice koşan cehennemi yaratıkların, savaş atlarının, hiçbir amaç gütmeksizin, dur durak bilmeden alevler içinde, önlerine ne çıkarsa çiğneyip geçtikleri görülüyordu. Yaşlı Alinardo'nun olup bitenleri anlamaksızın ortalıkta dolaştığını, o görkemli Brunellus tarafından çiftelenip yere düşürüldüğünü, çevresini ateşten bir aylanın kuşattığını gördüm; yaşlı ' adam toprakta sürüklendi; sonra zavallı, biçimi belirsiz bir nesne gibi yerde kalakaldı. Ama yardımına koşmaya ya da ölümünün yasını tutmaya ne olanağım, ne de vaktim vardı; çünkü her yerde buna benzer sahneler oluyordu.

Alevler içindeki atlar ateşi, rüzgârın henüz taşımadığı yerlere taşımışlardı; şimdi demir ocakları ve çömezler evi de yanıyordu. ; Yığın yığın insanlar alanın bir başından bir başına koşuyorlardı. Nicola'yı gördüm: Başından yaralanmış, tuniği paramparça, artık yenilgiyi kabullenmiş, ana kapıdan başlayan yolda diz çökmüş, tanrısal lanetler yağdırıyordu. Tivoli'li Pacifıco'yu gördüm: Her türlü yardım kavramını yitirmiş, yanından geçen çıldırmış bir katırı yakalamaya çalışıyordu; bunu başarınca, benim de aynı şeyi yapıp oradan, o uğursuz Armageddon benzeri yerden kaçmam için bağırdı bana.

O zaman William'in nerede olduğunu sordum kendi kendi-

551

me; çöken bir duvarın altında kalmasından korkuyordum. Uzun bir arayıştan sonra, dehlize yakın bir yerde buldum onu. Elinde yol torbası vardı: Yangın hacıların konukevine sıçrayınca, hiç olmazsa en değerli eşyalarını kurtarmak için hücresine çıkmıştı. Benim torbamı da almıştı; içinde üstüme giyecek bir şey buldum. Çevremizde olup bitenleri seyretmek için soluğumuz tutulmuş, durduk.

Manastırın artık sonu gelmişti. Yangın hemen hemen tüm yapılara, kimine daha az, kimine daha çok ulaşmıştı. Henüz ateş almamış olanlar da uzun süre böyle kalamayacaktı; çünkü başta yardıma koşanların şaşkın çalışmalarının doğal öğeleri olmak üzere her şey yangını körüklüyordu. Yalnız yapıların bulunmadığı yerler güvenliydi; sebze bahçesi, dehlizin önündeki bahçe... Yapılan kurtarmak için artık hiçbir şey yapılamazdı; ama açık bir alanda durup her şeyi tehlikesizce gözlemleyebilmek için, onları kurtarma düşüncesini bir yana bırakmak yetiyordu.

Kiliseye baktık; şimdi usul usul yanıyordu; çünkü ahşap kısımları çabucak tutuşup yandıktan sonra saatlerce, bazan günlerce acı içinde kıvranmak bu büyük yapıların özelliğidir. Aedifıcium daha değişik bir biçimde hâlâ yanıyordu. Orada tutuşabilir malzeme çok daha bol olduğundan, yangın yazı salonuna

baştan başa yayıldıktan sonra mutfak katını kaplamıştı. Bir zamanlar yüzyıllarca ayakta kalmış bir labirentin bulunduğu üçüncü kata gelince, artık tümüyle yıkılmıştı. *

"Hıristiyanlık dünyasının en büyük kitaplığıydı," dedi William. "Şimdi," diye ekledi, "DeccaFın gelmesi gerçekten yakındır; çünkü onu engelleyecek hiçbir bilgi kalmadı. Zaten bu gece onun yüzünü gördük bile."

"Kimin yüzünü?" diye sordum, şaşkın.

"Jorge'nin demek istiyorum. Felsefeye duyduğu nefretin çarpıttığı o yüzde, ilk kez Deccal'ın portresini gördüm; habercilerinin öne sürdükleri gibi Yahudiyye kabilesinden gelmiyor o; uzak bir ülkeden geliyor.

Deccal dindarlığın kendisinden, aşırı Tanrı ya da gerçek sevgisinden doğabilir; tıpkı bir sapkının bir ermişten, bir cin-çarpmışın bir yalvaçtan doğması gibi. Peygamberlerden kork Adso; gerçek uğruna ölmeye hazır olanlardan da; çünkü onlar genellikle birçok başka insanı da kendileriyle birlikte ölmeye sürük-552

lerler; bazan kendilerinden önce, bazan da kendilerinin yerine. Jorge iblisçe bir şey yaptı; çünkü gerçeğini öylesine kösnül bir biçimde seviyordu ki, yalanı ortadan kaldırmak için her şeyi göze aldı.

Jorge Aristo'nun ikinci kitabından korkuyordu; çünkü o kitap, belki de gerçekten, kölesi olmayalım diye tüm gerçeklerin yüzünü nasıl değiştirebileceğimizi öğretiyordu. Belki de insanları sevenlerin görevi, onları gerçeklere güldürmektir; gerçeği güldürmektir, çünkü biricik gerçek, gerçeğe duyulan çılgınca tutkudan kendimizi kurtarmayı öğrenmektir.

"Ama, üstadım," demek yürekliliğini gösterdim, üzüntüyle, "şimdi böyle konuşuyorsunuz; çünkü yüreğiniz definden yaralandı. Tek bir gerçek var: Bu gece ortaya çıkardığınız, son birkaç gündür yakaladığınız ipuçlarını yorumlayarak vardığınız gerçek. Jorge kazandı; ama siz onun tasarısını ortaya çıkardığınız için Jorge'yi yenik düşürdünüz..."

"Tasarı diye bir şey yoktu," dedi William, "hem ben onu yanlışlıkla ortaya çıkardım."

Kendi kendisiyle çelişen bir savdı bu; böyle olmasını William gerçekten mi istiyordu, karar veremedim.

"Ama kardaki izlerin gerçekten Brunellus'a götürdüğü doğruydu," dedim, "Adelmo'nun -.- .kendini öldürdüğü doğruydu; Venantius'un küpe düşüp boğulma-dığı doğruydu; labirentin sizin tasarladığınız gibi düzenlendiği doğruydu; finis Africae'ye, quatuor sözcüğüne dokunularak girildiği . doğruydu; gizemli kitabın Aristo'nun kitabı olduğu doğruydu... Bilgimizden yararlanarak ortaya çıkardığınız bütün doğruları sıralayabilirim..."

"Belirtilerin doğruluğundan hiçbir zaman kuşku duymadım Adso; dünyada yönünü saptayabilmek için insanın elindeki tek şey onlar. Benim anlamadığım, belirtiler arasındaki ilişkiydi. Jorge'ye tüm cinayetlere uyuyormuş gibi görünen İncil'deki bir örüntü aracılığıyla ulaştım; ama gene de bir rastlantıydı bu. Bütün cinayetleri işleyen bir suçlu ararken Jorge'yi bulduk; ama her cinayetin başka bir kişi tarafından işlendiğini, ya da hiç kimse tarafından işlenmediğini ortaya çıkardık; Jorge'ye sapık ve ussal bir zihnin tasarısını izleyerek vardım; ama ortada tasarı yoktu, ya da daha doğrusu, Jorge'nin kendisi, kendisinin ilk tasarısına yenik düştü; sonra da bir dizi nedenler, neden olmayanlar, birbiriyle çelişen nedenler

553

art arda sıralandı; bunlar kendiliklerinden gelişerek, belli bir tasarıya bağlı olmayan ilişkiler yarattılar.

Benim aklım nerede kaldı peki? Bir düzen benzerini izleyerek inatçı davrandım; oysa evrende hiçbir düzen olmadığını iyi bilmem gerekiyordu..."

"Ama yanlış bir düzen tasarlarken gene de bir şey buldunuz..."

"Çok güzel bir şey söyledin Adso, teşekkür ederim. Zihnimizin tasarladığı düzen tıpkı bir ağ ya da bir merdiven gibidir; bir şey elde etmek için yapılır. Ama sonra merdiveni bir yana atmak gerekir; çünkü

onun yararlı olsa bile anlamsız olduğunu anlarsın. Er muoz gelichesame die Leiter abewerfen, so Er an ir ufgestigen ist1... Böyle mi denir?"

"Benim dilimde böyle denir. Bunu size kim söyledi?"

"Senin ülkenden bir gizemci. Bir yerde yazmış; nerede olduğunu anımsamıyorum. Hem o elyazmasını günün birinde birinin bulması gerekmiyor. Yararlı olan biricik gerçekler, kaldırılıp atılması gereken araçlardır."

"Kendinizi suçlamanız için neden yok; siz elinizden geleni yaptınız."

"İnsanların elinden geleni yaptım; bu da çok az. Evrende bir düzen olamayacağı, çünkü bunun, Tanrı'nın istemini ve O'mın ve her şeye yeten gücünü inciteceği düşüncesini kabul etmek güç. Bu nedenle, Tanrı'nın özgürlüğü, bizim hüküm giymemiz, ya da en azından gururumuzun hüküm giymesidir"."

Ömrümde ilk ve son kez, tanrıbilimsel bir sonuç çıkarma gö-züpekliğİHİ gösterdim: "Ama gerekli olan bir varlık, tümüyle olası olana karışmış olarak nasıl var olabilir? Öyleyse, Tanrı'yla evrendeki ilk kargaşa arasında ne fark var? Tanrı'nın kendi seçimlerinde mutlak bir her şeye-gücü-yeterliği ve mutlak bir özgürlüğü olduğunu doğrulamak, Tanrı'nın var olmadığını kanıtlamak anlamına gelmez mi?"

William, yüz çizgileri hiçbir duyguyu açığa vurmaksızm bana baktı; "Bilgili bir adam, sorduğun soruyu evet diye yanıtlamışsa, bilgisini başkalarına iletmeyi nasıl sürdürebilir?" dedi. Sözlerinin 1. (Ortaçağ Almancası) İnsan bir kez üstüne çıktıktan sonra merdiveni hemen atmalı. (Çev.) 554

anlamım anlamadım. "Gerçeğin ölçütü olmadan, olası ve başkalarına iletilebilir bir bilginin olamayacağını mı söylemek istiyorsunuz, yoksa başkaları buna izin vermeyeceği için artık bildiklerinizi iletemeyeceğinizi mi söylemek istiyorsunuz?" diye sordum.

Tam o sırada yatakhanenin damının bir bölümü gökyüzüne bir kıvılcım bulutu saçarak büyük bir gümbürtüyle çöktü. Avluda dolaşan koyun ve keçilerin bir bölümü korkunç bir biçimde mele-şerek bizden uzaklara savruldu. Hizmetçiler bağrışarak yanımızdan geçip gittiler; az kalsın bizi yere deviriyorlardı.

"Burası çok karıştı," dedi William. "Non in commotione, non in commotione Dominus."1

1. (Lat.) Kargaşalıkta olmaz, Tanrı kargaşalıkta olmaz. (Çev.)

555

C/5

O

Manastır tam üç gün üç gece yandı; son çabalar hiçbir işe yaramadı. Orada kalışımızın yedinci günü sabaha karşı, sağ kalanlar artık hiçbir yapının kurtarılamayacağını anlayınca, en güzel yapıların dış

duvarları yıkılıp, kilise kendi üstüne katlanıyormuş gibi kulesini yutunca, o anda kimsenin tanrısal cezaya karşı savaşma isteği kalmadı. Kalan son birkaç kova için koşuşmalar giderek ağırlaş-tı; o sırada toplantı binası Başrahip'in görkemli eviyle birlikte hâlâ yanıyordu. Yangın çeşitli işliklerin en uç duvarlarına ulaştığında hizmetçiler ellerinden geldiğince çok araç gereci kurtarmışlar, gecenin karışıklığında dış duvarların ötesine kaçmış olan hayvanların hiç olmazsa birazını yakalamak için tepeye ulaşmayı yeğ tutmuşlardı.

Bazı hizmetçilerin kiliseden artakalan yıkıntıların içine girme tehlikesini göze aldıklarını gördüm: Sanırım kaçmadan önce değerli bir şey kapmak için mahzene girmeye çalışıyorlardı. Bunu başarıp

başaramadıklarını, mahzenin çoktan çöküp çökmediğini, bu ciğeri beş para etmez adamların mahzene ulaşmaya çalışırken toprağın derinliklerine gömülüp gömülmediklerini bilmiyorum.

Bu arada, yardım etmek ya da yangından mal kaçırmak için köyden insanlar tepeye çıkıyorlardı.

Ölülerin çoğu hâlâ akkor halindeki yıkıntılar arasında kaldı. Üçüncü gün yaralıların yaralan sarılıp, açıkta kalan ölüler gömüldükten sonra, rahipler ve ötekiler eşyalarım topladılar ve lanetlenmiş bir yerden ayrılır gibi, hâlâ dumanların tüttüğü manastırdan ayrıldılar. Nerelere dağıldıklarını bilmiyorum.

William'la korulukta başıboş dolaşırken bulduğumuz iki binek atma binip oradan ayrıldık; artık onları res nullius1 sayıyorduk. Doğuya doğru sürdük atlarımızı. Yeniden Bobbio'ya vardığımızda, İmparator'un kötü haberini aldık. Roma'ya varınca ona halk tarafından taç giydirilmiş, Ioannes'le anlaşmanın olanaksız

1. (Lat.) Hiç kimsenin malı, sahipsiz. (Çev.)

559

i olduğunu görünce, bir karşı-Papa seçmiş; Nicola V. Marsilius Roma'da İmparator'un manevi vekilliğine atanmıştı; ama hatası ya da güçsüzlüğü yüzünden bu kentte anlatması üzüntü veren olaylar oluyordu.

Aşai rabbani söylemeyi kabul etmeyen Papa'ya bağlı papazlara işkence yapılıyordu; Agostiniyen bir Başrahip Campidog-lio'daki aslanlı kuyuya atılmıştı. Marsilius ve Jandun'lu John, Ioan-nes'in sapkın olduğunu ilan etmişler, Ludwig onu ölüm cezasına çarptırmıştı. Ama İmparator kötü yönetimiyle yerel beyleri kendine düşman ediyor, kamu fonlarından para çekiyordu. Bu haberleri işittikçe Roma'ya inişimizi geciktiriyorduk; William'in umutlarını kıran olaylara tanık olmak istemediğini anladım.

Pomposa'ya varınca, Roma'nm Ludwig'e karşı ayaklandığını, Ludwig'in Pisa'ya geri çekildiğini, Ioannes'in elçilerinin yengi kazanmış olarak papalık kentine girdiklerini öğrendik.

Bu arada, Cesena'h Michele, Avignon'da bulunuşunun hiçbir sonuç vermediğini anlamıştı; gerçekte canından korkuyordu; bunun üzerine kaçıp Pisa'da Ludwig'e katılmıştı. Bu arada İmparator, Lucca ve Pistoia beyi Castruccio ölünce onun desteğinden de yoksun kalmıştı.

Çok geçmeden, olayları önceden kestirip, Bavyera'linin1 Münih üzerine yürüyeceğini öğrenince yolumuzu değiştirip ona karşı gitmeye karar verdik; bunun bir nedeni de, William'in, İtalya'nın kendisi için güvenilir olmaktan çıktığını sezinlemesiydi. Sonraki aylar ve yıllarda Ludwig, kendisini destekleyen Gibellin2 beylerin kurdukları bağlaşıklığın dağıldığını gördü; ertesi yıl Anti-papa Ni-cola, Ioannes'e boyun eğecek, boynuna bir ip dolayarak onun huzuruna çıkacaktı.

Münih'e varınca, gözyaşları arasında üstadımdan ayrılmak zorunda kaldım. Yazgısı belli değildi; ailem de Melk'e dönmemi uygun bulmuştu. William'in, manastırın yıkıntıları karşısında bana üzüntüsünü açıkladığı o acılı geceden sonra, aramızda sessiz bir anlaşma yapmış gibi o olaydan bir daha sözetmemiştik. Üzücü ayrılışımız sırasında da değinmedik o konuya.

Üstadım gelecekteki çalışmalarım için birçok iyi öğüt verdi

1. İmparator Ludwig.

2. İtalya'da Papa'ya karşı, İmparatorluk politikasının destekleyicileri. (Çev.) 560

bana; kendi merceklerine yeniden kavuşmuş olduğu için, Nicola'-nın onun için yaptığı mercekleri de armağan etti. Bana, daha genç olduğumu, ama bir gün işime yarayacaklarını söyledi (gerçekten de, şu anda, bu satırları yazarken o mercekler burnumun üstüne takılı duruyor). Sonra bir baba sevecenliğiyle beni kucaklayıp uğurladı.

Bir daha onu hiç görmedim. O yüzyılın ortalarında Avrupa'yı kasıp kavuran büyük veba salgınında öldüğünü çok sonra öğrendim. Ruhunu kabul etmesi ve keskin zekâsının yol açtığı birçok kibirli davranışını bağışlaması için her zaman Tanrı'ya dua ederim.

Yıllar sonra, yetişkin bir adam olarak, Başrahip tarafından İtalya'ya gönderildim. Beni kışkırtan isteğe dayanamayıp, dönüşte yolumu epeyce saptırarak manastırdan geriye ne kaldığını görmeye gittim.

Dağın yamaçlarındaki iki köy bırakılmış, çevresindeki topraklar işlenmemişti. Tepeye tırmanınca, yaşlarla nemlenen gözlerimin önünde bir bırakılmışlık ve ölüm görünümü belirdi.

Bir zamanlar yöreyi süsleyen o büyük ve görkemli yapılardan geriye yalnızca dağınık yıkıntılar kalmıştı; Roma kentinde, eski pu-tatapanların anıtları gibi. Duvar parçalarını, sütunları, yangının dokunmadığı birkaç baştabanı sarmaşıklar bürümüştü. Dört bir yanı yabanıl otlar sarmıştı; sebze ve çiçek bahçelerinin yeri bile belli değildi. Hâlâ toprağın üstünde yükselen bazı mezarlardan ötürü mezarlığın yeri belliydi yalnızca. Tek yaşam belirtisi olarak, yükseklerde uçan bazı alıcı kuşlar, şahmaranlar gibi taşların arasına akan ya da duvarların üstünde sürünen kertenkele ve yılanları avlıyorlardı. Kilise kapısından yalnızca küflenmiş bir iki iz kalmıştı; kötü likenler yüzünden canlılığını yitirmiş, tahtta oturan hava koşullarından ötürü genleşmiş, üstünü bürüyen İsa'nın sol gözüyle bir aslanın yüzünün bir parçasını seçebildim.

Aedificium, yıkık güney duvarı dışında hâlâ ayakta ve zamanın akışına meydan okur görünüyordu.

Uçuruma bakan iki dış kule hemen hemen hiç bozulmamış gibiydi; ama tüm pencereler boş göz çukurlarını andırıyordu; çürüyen asmalar yapışkan gözyaşları gibiydi. İçeride, yıkık sanat eseri, doğanın eserine karışıyordu; mutfaktan gözalabildiğine uzakta, cennetten kovulan melekler gi-Gülün Adı

561/36

bi aşağıya düşmüş olan üst katların tabanıyla çatının arasından açık gökyüzü görülüyordu. Yosunla yeşillenmemiş her şey hâlâ onlarca yıl öncesinin isiyle karaydı.

Döküntüleri karıştırırken, ara ara yazı salonuyla kitaplıktan uçuşmuş ve toprağa gömülü hazineler gibi ayakta kalmış parşömen parçaları buluyordum; bir kitabın yırtılmış parçalarını birleşti-recekmişim gibi onları toplamaya başladım. Sonra, kulelerden birinin içinde, düşecekmiş gibi, ama hâlâ bozulmamış, yazı salonuna çıkan bir sarmal merdiven gördüm; oradan döküntülerin oluşturduğu bir eğime tırmanınca, kitaplığın düzeyine ulaşılabiliyordu; ama kitaplık, dış duvarların bitişiğinde her noktada, aşağıya, boşluğa bakan bir tür dehlizden başka bir şey değildi.

Bir duvar boyunca, bir mucizeyle hâlâ dimdik ayakta kalmış bir kitap dolabı buldum; ateşe, suyun çürütmesine ve böceklerin kemirmesine nasıl dayanmış bilmiyorum; içinde hâlâ birkaç sayfa vardı.

Aşağıdaki yıkıntılar arasında dolaşırken başka kalıntılar da buldum. Bereketsiz bir hasattı benimki; ama bütün günü ürünü toplamakla geçirdim; kitaplığın disiecta membra'sı1 bana bir mesaj ulaştırabilirmiş

gibi. Bazı parşömen parçaları solmuştu; bazılarının üstünde, bir imgenin gölgesi, ara ara da birkaç sözcüğün hayaleti belli belirsiz görülebiliyordu. Bazan bütün bir tümcenin okunabildiği sayfalar buluyordum; çoğu kez de, bir zamanlar madenden kabaralar olan şeylerin koruduğu bozulmamış

ciltlere rastlıyordum... Dışarıdan bakınca bozulmamış, ama içeriden tüketilmiş kitap hortlakları; gene de bazan bir yarım sayfa kurtulmuş oluyor, bir incipit2 seçilebiliyordu...

Bulabildiğim tüm andaçları topladım; iki yol torbasını onlarla doldurdum; bu zavallı hazineyi kurtarabilmek için bana gerekli olan şeyleri bırakarak.

Dönüş yolculuğum sırasında ve daha sonra Melk'te, bu kalıntıları çözebilmek için saatler harcadım.

Çoğu kez, bir sözcükten ya da bir resimden, yapıtın ne olduğunu çıkarabiliyordum. Zamanla o kitapların başka nüshalarını bulunca, onları sevgiyle okuyordum; sanki yazgı bu kalıtı bana bırakmış, sanki onun tahribedil-1. (Lat.) (Birbirinden) kopmuş (dağılmış) organlar. (Çev.)

2. (Lat.) Bölüm başı. (Çev.)

562

miş nüshasını tanımış olmak gökten gelen açık bir işaretmiş ve bana tolle et lege1 diyormuş gibi.

Parçaları sabırla bir araya getirdikten sonra, bir tür küçük kitaplık, o daha büyük, yitik kitaplığın bir simgesi oluştu karşımda: parçalardan, alıntılardan, bitmemiş tümcelerden, budanmış kitaplardan oluşmuş bir kitaplık.

Bu katalogu okudukça, onun bir rastlantı sonucu olduğuna, hiçbir mesaj iletmediğine gittikçe daha çok inandım. Ama bu eksik sayfalar, o zamandan beri önümde kalan yaşamın tümü boyunca eşlik etti bana; sık sık bir fal kitabı gibi danıştım onlara; bu sayfalara yazdığım, şimdi siz bilinmeyen okurlarımın okuyacağınız şeylerin, çeşitli yazarların yapıtlarından alınmış parçalardan oluşmuş bir derlemeden, bir resimli ilâhiden, yalnızca o parşömen parçalarının bana esinlediği şeyleri yineleyen kocaman bir akrostişten başka bir şey olmadığı izlenimine kapılır gibi oluyorum; şu an'a kadar benim mi onlardan sözettiğimi, yoksa onların benim ağzımdan mı konuştuklarını da bilmiyorum. Ama bu iki olasılığın hangisi doğru olursa olsun, bunlardan doğan öyküyü kendi kendime ne denli çok yinelersem, bu öyküde olayları doğal akışını ve onları birbirine bağlayan zamanları aşan bir taslak olup olmadığını o denli az anlayabiliyorum. Ölümün eşiğindeki bu yaşlı rahip için, yazdığı mektubun gizli bir anlamı ya da birçok anlamı olup olmadığını, ya da hiçbir anlamı olmadığım bilmemek çok zor bir şey.

Ama benim bu görme yetersizliğim, belki de yaklaşan büyük karanlığın, yaşlanmakta olan dünya üstündeki gölgesinin sonucudur.

Est ubi gloria nun Babyloniae?2 Bir zamanların karları nerede? Yeryüzü ölüm dansı yapıyor şimdi; bazan Tuna, karanlık bir yere doğru giden insanlarla yüklü gemilerle dolup taşıyormuş gibi geliyor bana.

Şimdi bana kalan tek şey susmak. O quam salubre, quam iu-cundum et suave est sedere in solitudine et tacere et loqui cum Deo!3 Çok geçmeden başlangıcıma kavuşacağım; Tanrı'nın, bağlı 1. (Lat.) Al ve oku. (Çev.) 2. (Lat.) Babil'in görkemi nerede şimdi? (Çev.) 3. (Lat.) Yalnızlık içinde oturup susmak ve Tann'yla konuşmak, ne sağlıklı, ne sevinç verici, ne hoş. (Çev.) 563

bulunduğum tarikatın rahiplerinin bana sözünü ettikleri yücelik Tanrı'sı ya da o günlerde Minoritlerin inandıkları gibi sevinç Tan-rı'sı, belki de hatta acıma Tanrı'sı olduğuna inanmıyorum artık. Gott ist ein lauter Nichts, ihn rührt kein Nun noch Hier...1 Çok geçmeden, gerçekten dindar yüreklerin mutluluk içinde yüzecekleri bu dümdüz ve uçsuz bucaksız çöle gireceğim. Tanrısal karanlığın, dilsiz bir suskunluğun ve anlatılmaz bir birliğin içine dalacağım; bu dalışta tüm eşitlikler ve eşitsizlikler yitecek; bu uçurumda ruhum kendini yitirecek; ne eşit olanı bilecek, ne de eşit olmayanı, ne de başka bir şey: Tüm farklılıklar unutulacak; yalın temelin içinde olacağım, hiçbir değişkenliğin görülmediği suskun çölde; hiç kimsenin kendini tam yerinde hissetmeyeceği gizlilik içinde. Ne işin ne de düşün bulunduğu, suskun, içinde kimsenin oturmadığı suskun tanrısallığın içine dalacağım.

Yazı salonu soğuk, başparmağım sızlıyor. Bu elyazmasını kime bıraktığımı bilmiyorum; artık neye ilişkin olduğunu da bilmiyorum: Stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus.2

SON

1. (Aim.) Tann kocaman bir hiçtir; ne Şimdi ilgilendirir onu ne Burası. (Çev.) 2. (Lat) Adıyla var bir zamanlar gül olan; salt adlar kalır elimizde. (Çev.) 564

SONRASI GÜLÜN ADI

üstüne

Umberto Eco'nun açıklaması

Türkçesi ŞADAN KARADENİZ

Umberto Eco, Alfabeta dergisinin Haziran 1983 tarihli 49. sayısında, Gülün Adı'nın yazılış sürecini anlatan, romana çeşitli yönlerden açıklık getiren Sonrası adlı bu yazıyı yayımlamıştır. Eco'nun bu ilginç yazısını sunuyoruz.

565

Özgün adı Postille

¦b

SONRASI

Rosa que alprado, encamada, te ostentas presuntüosa de grana y carinin banada: campa lozana y gustosa; pero no, que siendo hemıosa tambien serâs desdichada.

Juana ines de la Cruz*

* Sen ki ey gül, çayırda kızarıp

kurumlanıyorsun

kıpkırmızı, bürünmüş allara

kır şen ve hoş

ama mutsuz olacaksın

nice güzel olsan da.

Juana ines de la Cruz, 16. yüzyılda yaşamış mistik İspanyol sairi. (Çev.) 567

Kitabın adı ve anlamı

Gülün Adı'nı yazdığımdan beri okuyuculardan, sondaki altılı dizenin ne anlama geldiğini ve kitabının adının niçin bu dizeden kaynaklandığını soran birçok mektuplar alıyorum. Bunun, 12. yüzyılda yaşamış

bir Benedikten olan Bernardo Morliacense'nin (sonradan, Villon'un mais oü sont les neiges d'antan'ımn1

kaynaklandığı) ubi sunt2 teması üstüne çeşitleme olan De contemptu mundi'-sinden3 bir dize olduğu yanıtını veriyorum; ancak Bernardo, ele alınan konuya (bir zamanlar büyük olan şeyler, ünlü kentler, güzel prensesler, her şey hiçe dönüşür), yitip giden bütün nesnelerden elimizde yalnızca adların kaldığı düşüncesini ekliyor. Abelar-do'nun, nulla rosa est* örneğini, dilin gerek yitik nesnelerden, gerekse varolmayan nesnelerden nasıl söz edebileceğini göstermek için kullandığını anımsıyorum. Bundan sonra, sonuç çıkarmayı okuyucuya bırakıyorum.

Bir yazar kendi yapıtı üstüne yorum yapmamalıdır, yoksa bir roman yazmamış olur; çünkü roman yorumlar üreten bir makinedir. Ama bu erdemli amacın gerçekleştirilmesinde başlıca engellerden biri, bir romanın bir adı olması gerektiği olgusudur.

Ne yazık ki bir yapıtın adı aslında yorumsal bir anahtardır. Kırmızı ve Siyah'ta ya da Savaş ve Banş'm

yarattığı anıştırmalardan kaçmılamaz. Okuyucunun en çok saygı duyduğu adlar, David Copperfıeld ya da Robinson Crusoe gibi kahramanın adına indirge-nenlerdir; ama kahramanın adının anıştmlması, yazarın yersiz olarak araya girmesine yol açabilir. Goriot Baba, okuyucunun dikkatini yaşlı baba üstünde odaklaştırır, oysa roman Rastignac'ın ya da Vautrun yahut Collin'in destanıdır. Belki de, Dumas gibi dürüstçe

1. "bıldır yağan karlar nerede şimdi?" (Çev.)

2. (Lat.) neredeler (Çev.)

3. (Lat.) Dünyanın küçümsenmesi üstüne (Çev.)

4. (hat.) hiç gül yok (Çev.)

568

dürüst olmamak gerekir; çünkü Üç Silâhşörlefıa, gerçekte dördüncü şövalyenin öyküsü olduğu açıktır.

Ama bunlar seyrek görülen lükslerdir, hem belki de yazar bunlara yalnızca yanlışlıkla izin verebilir.

Romanımın başka bir başlığı vardı: Suç Manastın. Bunu bir yana bıraktım, çünkü okuyucunun dikkatini yalnızca polisiye konuya çekiyordu ve baştanbaşa eylemden oluşan öyküler peşindeki bahtsız alıcıları, onları kandıracak bir kitabın üstüne atılmaya sürükleyebilirdi. Ben, kitaba Melk'li Adso adını koymayı düşlüyordum. Çok yansız bir ad; çünkü Adso hep anlatıcının sesiydi. Ama bizde, yayıncılar özel adları sevmezler, Fermo ve Lucia bile başka ¦j- bir biçime çevrildi; geri kalanlar arasında az örnek var, Lemmo-nio Boreo, Ruba ya da Metello gibi... Başka yazınlarda bol bol rastlanan Kuzin Bette, Barry Lyndon, Armence ve Tom Jones gibi tümen tümen adlarla karşılaştırıldığında çok az.

Gülün Adı fikri hemen hemen rastgele geldi aklıma; hoşuma da gitti, çünkü gül öylesine anlam yüklü, simgesel bir nesnedir ki, neredeyse artık hiçbir anlamı yoktur; gizemli gül ve bir gül güllerin yaşantılarını yaşamıştır, iki gülün savaşı1, bir gül bir güldür, bir gül bir güldür, bir gül bir güldür, gülhaçlar2, olağanüstü güllerin . güzellikleri, mis gibi kokan taze gül. Okuyucu haklı olarak, allak bullak oluyor, bir yorum yapamıyordu; dizenin olası adcı (nominalist) okunuşlarını sonunda kavrasa bile, kitabın sonuna varmış, kimbilir hangi başka seçimleri çoktan yapmış oluyordu. Bir kitabın adı fikirleri karıştırman, onları bir araya toplayıp düzene sok-mamahdır.

Hiçbir şey bir roman yazarını, kendisinin düşünmediği, okurların ona önerdiği okunuşlar keşfetmekten daha çok sevindire-mez. Kuramsal yapıtlar yazdığımda eleştirmenlere karşı takındığım tavır yargılayıcı bir tavırdı: demek istediğimi anladılar mı, anlamadılar mı? Romanda durum bambaşka. Yazar, kendisine 1. İki Gülün Savaşı: 1455-85 yıllan arasında otuz yıl boyunca İngiltere'yi kasıp kavuran iç savaş.

Lancaster'h VI. Henry'nin elinden tacı almak isteyen York dükünün silâhlarında bir be-yaz gül, VI.

Henry'ninkinde ise bir kurma gül vardı. Bu yüzden bu savaşa, Güller Savaşı adı verildi. (İtatyancada, İki Gül Savaşı).

2. Gül-Haç 1422'de Almanya'da ortaya çıkan, mistik şeyler ve transandantal deneylerle uğraşan bir tarikat; (Rosen Kreutz tarikatı).

569

amacından sapmış görünen bir okunuşu keşfedemez demiyorum, ama ne olursa olsun susmalı; buna karşı çıkmayı, metni ellerine alıp başkaları düşünmeli. Öte yandan, romanın okunuşlarının büyük çoğunluğu, önceden düşünülmemiş anlamlar keşfedilmesini sağlar. Ama önceden düşünmemiş olduğum demek ne anlama geliyor?

Dikkatli bir Fransız okuyucu, Mireille Calle Gruber (yoksul anlamında) basit olanı, ilaç olarak kullanılan otlar anlamındaki ba-sit'le birleştiren ince sözcük oyunları bulmuş, sonra da benim, "sapkınlığın zararlı otu"ndan söz ettiğimi görmüş. Bunu, "basit" teriminin, o çağ yazınında her iki durumda da görüldüğü biçiminde yanıtlayabilirim; "zararlı ot" deyimi de öyle. Öte yandan, şifalı otlar uzmanı, "basit olanların

dostu" diye tanımlandığında ortaya çıkan çifte izotopya konusunda Greimas'ın örneğini iyi biliyordum.

Sözcük oyunları yapmayı biliyor muydum, bilmiyor muydum? Bunu şimdi söylemenin hiçbir önemi yok, metin ortada ve doğru anlamlan üretiyor.

Romanla ilgili eleştirileri okurken (ilk eleştirmenler Ginevra Bompiani ve Lars Gustaffson oldu), sorgulamanın sonunda (İtalyanca baskının 388. sayfası1) William'm bir repliğini alıntılayan bir eleştirmene rastlayınca hazla ürperiyordum. "Arınmışlıkta sizi korkutan nedir?" diye sorar Adso. William da yanıtlar: "Acele." Bu iki satırı çok seviyordum; hâlâ da seviyorum. Ama sonra bir okuyucu, bunun hemen ardından gelen sayfada, Bernardo Gui'-nin, kilerciyi işkenceyle tehdit ederken, şöyle söylediğine dikkatimi çekiyor: "Sözde Havariler'in inandıkları gibi adalet aceleye gelmez; Tanrı'nın adaletinin emrindeyse yüzyıllar var."2 Okuyucu, haklı olarak, William'm korktuğu acele ile, Bernardo'nun yücelttiği aceleye yer venneme arasında ne gibi bir bağ kurmak istediğimi soruyordu bana. O zaman kaygı verici bir şey olduğunun ayrımına vardım. Adso ile William arasındaki replik elyazmasında yoktu. Bu kısa diyalogu ben kendim eklemiştim: sözü yeniden Bernar-do'ya vermeden önce, uyum sağlamak için araya bir sapma koyma gereksinimi duyuyordum. Doğal olarak, William'i aceleden 1. Gülün Adı, 1. bas. s.453; 2. ve 3. baskı s.539.

2. Gülün Adı, 1. bas. s.454; 2. ve 3. baskı s.540.

570

nefret ettirirken (üstelik çok inandırıcı bir biçimde; bu yüzden replik sonra çok hoşuma gitti), az sonra Bernardo'nun aceleden sö-zettiğini tümüyle unutmuştum. Bernardo'nun repliğini, William'm-kini okumadan, yeniden okursanız, bunun bir söyleyiş biçiminden başka bir şey olmadığını görürsünüz; bir yargıçtan işitmeyi beklediğimiz bir söz; "adalet herkes için eşittir" gibi bir cümle. Yazık, William'm sözünü ettiği acelenin karşısına konduğunda, Bernardo'nun sözünü ettiği acele, yerinde olarak, anlamsal bir etki yaratıyor ve okuyucu onların aynı şeyi mi söylemekte olduklarını yoksa William'm dile getirdiği aceleden nefret etmenin, Bernardo'nun dile getirdiği aceleden nefret etmekten farklı bir şey mi olduğunu A soruyor kendi kendine. Metin ortada ve doğru sonuçlan yaratıyor. Ben istesem de, istemesem de, bir soru ile, iki anlama gelebilen bir kışkırtma ile karşı karşıya bulunuyor; şimdi kendim de bu karşıtlığı yorumlamakta güçlük çekiyorum, ama burada bir anlamın (belki de birçok anlamın) bulunduğunu anlıyorum.

Yazar, yazdıktan sonra ölmelidir. Metnin gidişini bozmamak için.

Süreci anlatmak

Yazar yorumlamamalıdır. Ama niçin ve nasıl yazdığını anlatabilir. Şiir sanatı üstüne yazılar her zaman onları esinleyen yapıtı anlamaya yaramaz, teknik bir sorunun, bir yapıtın üretilmesi sorununun nasıl çözüldüğünü anlamaya yarar.

Poe, Philosophy of Composition'ââ, Tlıe Raven'ı (Kuzgun) nasıl yazdığını anlatıyor. Onu nasıl okumamız gerektiğini değil, şiirsel bir etkinin gerçekleştirilmesinde ne gibi sorunlarla karşılaşıldığını anlatıyor bize.

Ben şiirsel etkiyi, bir metnin hiç tükenmeksi-zin her zaman birbirinden farklı okunuşlar yaratma yeteneği olarak tanımlayabilirim.

Yazı yazan (resim yapan, yontu yontan, beste yapan) kimse her zaman ne yaptığını ve bunun kendisine neye mal olduğunu bilir. Bir sqrun çözmek zorunda olduğunu bilir. Çıkış verileri karanlık, dürtüsel, saplantısal olabilir, bir istek ya da anıdan öteye geçmeyebilir. Ama sonra sorun masa başında, üstünde çalışılan mal-571

zeme - kendi doğal yasaları olan, ama aynı zamanda yüklendiği kültürün izini taşıyan malzeme -

araştırılarak çözülür. (Metinlera-rası yankı.)

Yazar esinine kapılarak yazdığını söylüyorsa yalan söyler. Genius is twenty per cent inspiration and

eighty per cent perspiration}

Hangi ünlü şiiri için bilmiyorum, Lamartine, o şiirin fırtınalı bir gecede, bir ormanda bir çırpıda doğduğunu yazar. Öldüğü zaman şiirin, üstünde düzeltmeler ve değişiklikler olan müsveddesini buldular; böylece o şiirin, tüm Fransız yazınının belki de en çok "üstünde çalışılmış" şiiri olduğu ortaya çıktı.

Yazar (ya da genel olarak sanatçı), sürecin kurallarını düşünmeksizin çalıştığını söylediği zaman, yalnızca kuralı bilmeden çalıştığını anlatmak ister. Bir çocuk ana dilini çok iyi konuşur, ama dil-bilgisini yazmayı bilmez. Ancak dilbilimci dilin kurallarını bilen tek kişi değildir, çünkü bunları çocuk da çok iyi bilir, ama bildiğini bilmez: dilbilimci, çocuğun dili niçin ve nasıl bildiğini bilen kişidir yalnızca.

Nasıl yazıldığını anlatmak, "iyi" yazıldığını kanıtlamak anlamına gelmez. Poe, "eserin sonucuyla yazma sürecinin bilincinin başka başka şeyler olduğunu" söylüyordu. Kandinsky ve Klee bize nasıl resim yaptıklarını anlatırken, ikisinden birinin ötekinden daha iyi olduğunu söylemezler. Michelangelo, heykel yapmanın, taşın içinde zaten varolan biçimi fazlalıktan kurtarmak olduğunu söylerken, Vatikan Pietâ'sının Rondanini*nkinden daha iyi olduğunu söylemez. Bazan sanatsal süreçler üstünde en parlak sayfalar, alçakgönüllü sonuçlar ortaya koyan, ama yaratma süreçleri üstüne düşünmeyi iyi bilen daha önemsiz sanatçılar tarafından yazılmıştır: Vasari, Horatio Greenough, Aaaron Copland...

Kuşkusuz, Ortaçağ

Bir roman yazdım, çünkü canım bir roman yazmak istiyordu. Yazmaya koyulmak için bunun yeterli bir neden olduğuna inanıyorum. İnsan doğuştan uyduran bir yaratıktır. 1978 Mart'ında bir 1. Deha, yüzde yirmi esin, yüzde seksen ahnteridir. (Çev.)

\ 572

çekirdek düşünceden yola çıkarak yazmaya başladım. Bir rahip zehirlemek istiyordum. Sanırım roman bu tür bir düşünceden doğar; geri kalan, yol aldıkça eklenen etli kısımdır. Fikir daha eski olsa gerek.

Sonra hangisi olduğu belirsiz bir manastırdaki rahiplerin listesini yazdığım 1975 tarihli bir defter geçti elime. Başkaca hiçbir şey yoktu. Önce Orfila'nın -yirmi yıl önce salt Huys-mans'ca bir bağlılıktan ötürü (La bâs) Sen kıyısında bir sahaftan aldığını- Traite des poisons'unu1 okumaya koyuldum. Zehirlerin hiçbiri beni tatmin etmediğinden, bir biyolog arkadaşımdan, belirli özellikleri olan (bir şey ellendiğinde deri aracılığıyla emilen) bir ilaç salık vermesini istedim. Durumuma uyan bir zehir bilmediği Jtyanıtım verdiği mektubu hemen yok ettim; çünkü başka bir bağlamda okunduğunda insanın içeri atılmasına yol açabilecek belgeler söz konusuydu.

Başlangıçta rahiplerim çağdaş bir manastırda yaşayacaklardı (Manifesto'yu okuyan bir sorgucu rahip düşünüyordum). Ama manastırlar Ortaçağ'dan kalma anıları hâlâ yaşamakta olduklarından, kış

uykusuna yatmış Ortaçağ arşivlerimi karıştırmaya koyuldum (1956'da Ortaçağ estetiğine ilişkin bir kitap, 1969'da aynı konuda yüz sayfa daha, oldukça ilerlemiş durumda birkaç deneme, 1962'de Joyceİa ilgili çalışmam için Ortaçağ geleneğine dönüşler, 1972'de Liebana'lı Beato'nun Ahdi Cedid'in son kitabı ve minyatürlerle ilgili yorumuna ilişkin uzun inceleme: böylece Ortaçağ yürürlüğe giriyordu). 1952'den beri biriken ve başka belirsiz amaçlara yönelik bol malzeme geçti elime (notlar, fotokopiler, defterler): canavarlarla ilgili bir öykü ya da Ortaçağ ansiklopedilerinin bir incelemesi yahut bir katalog kuramı için... Bir an geldi, Ortaçağ benim olağan imgem olduğuna göre, doğrudan doğruya Ortaçağ'da geçen bir roman yazmaya değeceğini söyledim kendi kendime. Bir söyleşide dediğim gibi, şimdiki zamanı yalnızca televizyon ekranı aracılığıyla biliyorum, oysa Ortaçağ'm doğrudan bilgisine sahibim. Köyde, çayırlıkta ateş yaktığımızda karım, ağaçların arasından yükselip ışık demetleri boyunca uçuşan kıvılcımlara bakmayı bilmemekle suçluyordu beni. Sonra, yangın bölümünü okuyunca, şöyle dedi:

"Kıvılcımlara bakıyordun demek!" Yanıtladım:

1. Zehirler Kitabı.

"Hayır, ama bir Ortaçağ rahibinin onları nasıl göreceğini biliyordum." On yıl önce, Liebano'lu Beato'nun Ahdi Cedid'in son kitabının yorumuna ilişkin (Franco Maria Ricci aracılığıyla) yorumumla birlikte editöre yazdığım mektupta şu itirafta bulunuyordum: "Nasıl kabul ederseniz ediniz, ben araştırma yapmak için doğmuşum - tek-boynuzlular ve grifonların yaşadığı simgesel ormanlardan geçerek, katedrallerin sivri uçlu ve dörtköşe yapılarını, Summulae'nin dörtgen formüllerinde gizli yorumlayıcı kötülük noktalarına benzeterek, Vico degli Strami ile Cistercien nefleri arasında dolaşarak, bilgili ve görkemli Cluny rahipleriyle incelikle söyleşerek, tombul ve akılcı bir Aquinas'çının gözü altında, Honorius August oduniensis ve onun bir zamanlar quare inpuerita coitııs non contingat'm,ı Yitik Ada'ya nasıl ulaşıldığının ve bir şahmaranın küçük bir cep aynası ve Bestiari-us'a2 sarsılmaz bağlılıkla nasıl yakalandığının açıklandığı coğrafî fantezileri tarafından kışkırtılmış.

Daha sonra tinsel ve maddesel nedenlerle (Ortaçağ uzmanı olmak, çok kez oldukça büyük bir varsıllık ve uzak kitaplıkları dolaşarak bulunmaz elyazmalarının mikrofilmlerini çekebilmeyi içerir) başka yollardan geçtimse de, bu zevk beni hiç bırakmadı. Böylece, Ortaçağ benim mesleğim değilse de, hobby'm oldu - ve değişmez bir iç dürtüm olarak kaldı; her yerde, Ortaçağ'a ilişkinmiş gibi görünmeyen, ama gene de Ortaçağ'a ilişkin olan uğraşlarımda açık seçik görüyorum bunu.

Bugün, Başrahip Grivot'nun», ciltleri kükürte bulanmış elki-tapları yazdığı Autun nefleri altında gizli dinlenceler, Moissac ve Conques'da, Ahdi Cedid Yaşlılar'ı ya da lânetli ruhları kocaman kaynar kazanlara atan şeytanlar karşısında gözlerim kamaşmış, kırsal coşkular; çağdaş olarak da rahip Beda'nın esinleyici okumaları, Saussure'ün hâlâ belirsiz olduğu yerde, İşaret'in gizemlerini anlamak için Occam'dan istenen akılcı avuntular. Böylece sürüp gider, Peregrinalio Sancti Brandani'ye duyulan sürekli özlemler, Kells'in kitabı üstüne düşüncemizin tamamlanmış denetimleri, Kelt kennigar'lannda Borges'i bir kez daha ziyaret, Piskopos Su-ger'in güncesinde, erkle inandırılmış yığınlar arasındaki denetim altına alınmış

ilişkiler..."

1. (Lat.) Çocuklukta cinsel birleşmenin niçin olmadığının. (Çev.) 2. Ortaçağ zoolojisi. (Çev.)

574

Maske

Gerçekte yalnız Ortaçağ hakkında anlatmaya karar vermekle kalmadım. Ortaçağ'da geçen bir olay anlatmaya da karar verdim, üstelik bir Ortaçağ kronik yazarının ağzından. İşe yeni başlayan bir yazardım; o zamana değin de, yazarlara engelin öteki yanından bakıyordum. Anlatmaya utanıyordum.

Kendini ansızın sahne ışıkları, o zamana değin parterde suç ortağı olduğu kişilerin bakışları altında bulan bir tiyatro eleştirmeni gibi hissediyordum kendimi.

İnsan kendini Snoopy gibi hissetmeksizin, "Kasım sonlarında güzel bir sabahtı"1 diyebilir mi? Ama eğer bunu Snoopy'ye söylet-seydim? Yani eğer "güzel bir sabahtı..."yi, kendi çağında böyle söylenebileceği için bu sözleri söylemeye yetkili birisi söylemiş olsaydı? Bir maske, aklıma gelen buydu.

Ritmini ve saflığını edinmek için Ortaçağ kronik yazarlarını bir, bir daha okumaya koyuldum. Onlar benim adıma konuşacaklardı; bense kuşkulardan arınmıştım. Kuşkulardan arınmış, ama metinlerarası yankılardan değil. Böylece, yazarların hep bildikleri şeyi yeniden keşfettim: kitaplar her zaman başka kitaplardan söz ederler ve her öykü daha önce anlatılmış bir öyküyü anlatır: Rabelais ya da Cervantes bir yana, Homeros. bunu biliyordu, Ariosto da biliyordu. Bu nedenle, benim öyküm ancak bulunmuş

elyazma-sıyla başlayabilirdi; üstelik o da bir alıntı olacaktı (doğal olarak). Böylece girişi hemen yazdım: anlatımı kasanın dördüncü katına, öteki üç anlatının içine koyarak: Valet'nin, Mabillon'un, Adso' nun söylediğini söylüyorum ben...

Artık bütün korkulardan kurtulmuştum. İşte tam o sırada bir yıl bıraktım yazmayı. Bıraktım, çünkü daha önce bildiğim (herkesin bildiği), ama çalışırken daha iyi anladığım bir şey keşfettim.

1. Gülün Adı'mn ilk cümlesi. (Çev.)

575

Bir romanın, her şeyden önce, sözcüklerle hiçbir ilişiği olmadığını keşfettim. Bir roman yazmak, Genesis'te1 anlatıldığı gibi kozmolojik bir olgudur (yalnızca örnekleri seçmek gerekir diyor Wood Allen).

Kozmolojik bir olgu olarak roman

Demek istediğim, bir roman yazmak için, her şeyden önce, insanın kendine en ince ayrıntılara varıncaya dek olabildiğince döşenmiş bir dünya kurması gerekir. Bir ırmakla ırmağın iki yakasını kursam, sol yakaya da bir balıkçı koysam, bu balıkçının öfkeli bir mizacı, pek de temiz olmayan bir adlî sicili olsa, artık yazmaya başlayabilir, olması kaçınılmaz olanı sözcüklere aktarabilirim. Bir balıkçı ne yapar? Balık avlar (işte, az çok kaçınılmaz bir davranım-lar dizisi). Peki, sonra ne olur? Ya zokayı yutan balıklar vardır, ya da yoktur. Varsa, balıkçı onları avlar ve sevine sevine evinin yolunu tutar. Öykü burada sona erer. Eğer zokayı yutan balık yoksa, balıkçı, öfkeli bir mizacı olduğuna göre, belki de öfkelenecektir. Belki oltayı kıracaktır. Bu pek fazla bir şey değildir, ama daha şimdiden bir küçük öyküdür. Bir Hint atasözü vardır, der ki: "ırmağın kıyısına oturup bekle, çok geçmeden düşmanının cesedi önünden geçer." Peki, balıkçının önünden akıntıya kapılmış bir ceset geçecek olsa - bu olasılık ırmağın yapısında varolduğuna göre? Balıkçının kirli bir adlî sicili olduğunu unutmayalım. Başını belâya sokma tehlikesini göze alacak mıdır? Ne yapacaktır? Kaçacak, cesedi görmemiş gibi mi davranacaktır?

Ceset, eninde sonunda, nefret ettiği adamın cesedi olduğu için gocunacak mıdır? Kolay öfkelenebilir bir mizacı olduğundan, almaya can attığı öcünü kendisi alamadığı için öfkeye mi kapılacaktır?

Görüyorsunuz, romanın dünyasını döşemek için çok az şey yetti; işte daha şimdiden bir öykü başlangıcı. Aynı zamanda bir üslubun da başlangıcı; çünkü avlanan bir balıkçı, ağır, akıcı, sabırlı olması gereken bekleyişine, ama aynı zamanda sabırsız öfke titremelerine göre vurgulanmış bir anlatı ritmini zorla kabul ettirecektir bana. Sorun, dünyayı kurmaktır; sözcükler neredeyse kendiliğinden gelir. Rem tene, verba sequentur.1 Sanırım, şiirde bunun tersi olur: verba tene, res se-quentur.2

Romanımla ilgili çalışmamın birinci yılı dünyanın kurulmasına adandı. Bir Ortaçağ kitaplığında bulunabilen bütün kitapların zamandizinsel esasa göre düzenlenmiş uzun listeleri. Çoğu sonradan öykünün dışında bırakılan birçok kişilerin adlarının sıralanması ve anagrafık notlar. Demek istediğim, kitapta görünmeyen öteki rahiplerin de kim olduklarını bilmeliydim; okuyucunun onları tanıması gerekmiyordu, ama ben tanımalıydım. Romanın Yurttaşlık Durumuyla yarışması gerektiğini kim söylemişti? Ama belki kent planlama kuruluyla da yarışmalıdır. Böylece, manastırın pla-^ nını, mesafelerini, hatta bir sarmal merdivenin basamaklarının sayısını saptamak için mimarlık ansiklopedisindeki fotoğraf ve planlarla ilgili uzun araştırmalar. Marco Ferreri, bir kez bana, diyaloglarımın sinematografik olduklarını, çünkü tam gerektiği kadar sürdüklerini söyledi. Zorunlu olarak, kahramanlarımdan ikisi konuşarak yemekhaneden avluya giderken, planı göz önünde bulundurarak yazıyordum; tam avluya vardıklarında konuşma sona eriyordu.

Özgürce yaratabilmek için insanın kendi kendine kısıtlamalar koyması gerekir. Şiirde kısıtlama, ölçü, koşuk, uyak, çağdaşların kulağa göre soluk diye adlandırdıkları şeyle sağlanır... Düz yazıda ise, kısıtlama alt-dünya ile sağlanır. Bunun (gerçekliği açıklasa bile) gerçekçilikle hiçbir ilişiği yoktur. İnsan, eşeklerin uçtuğu, prenseslerin bir öpüşle diriltildikleri bütünüyle gerçekdışı bir dünya kurabilir; ama katıksız bir biçimde olası ve gerçekdışı olan bu dünya başından belirlenmiş yapılara göre vardır (bunun, bir prensesin, bir prensin ya da bir cadının öpücüğüyle diriltilebileceği bir dünya olup olmadığını ve bir prensesin öpücüğünün yalnızca kurbağaları mı yoksa, diyelim, armadilloları da prense dönüştürüp dönüştüre-meyeceğini bilmek gerekir).

Dünyamın bir parçasını da Tarih oluşturuyordu; birçok Ortaçağ kroniklerini tekrar tekrar okuyuşumun nedeni de bu; onları okurken, yoksulluk uğruna savaşım ya da Fraticelloİara karşı soruşturma gibi, başlangıçta hayalimden bile geçmeyen şeylerin de

1. incil'in Yaratılış bölümü. (Çev.)

576

1. (Lat.) Nesneyi yakala, sözcükler arkadan gelir. (Çev.)

2. (Lat.) Sözcükleri yakala, nesne arkadan gelir. (Çev.)

Gülün Adı

577/37

romana girmesi gerektiğinin ayrımına vardım.

Örneğin: kitabımda niçin 14. yüzyıl Fraticello'İarı var? Bir Ortaçağ öyküsü yazacaksam, roman, 13. ya da 12. yüzyılda geçmeliydi; çünkü 14. yüzyıldaki Fraticello'lardan daha iyi tanıyordum onları. Ama bir sorgucuya gereksinimim vardı, olasılıkla, büyük bir gözlem duygusu, belirtileri yorumlamakta özel bir duyarlığı olan bir İngilize (metinlerarası alıntı). Bu niteliklere, ancak Fran-sisken çevresinde ve Roger Bacon'dan sonra rastlanır. Üstelik, göstergelerin gelişmiş bir kuramını ancak Ockham'cılarda buluyoruz, daha doğrusu daha önce de vardı bu kuram, ama önceleri göstergelerin yorumu ya simgesel türdendi, ya da göstergelerde fikirleri ve tümelleri görme eğilimindeydi. Yalnızca Bacon ile Ock-ham arasında, göstergeler tikellerin bilinmesine yönelmek için kullanılır. Öyleyse, öyküyü 14. yüzyıla koymalıydım; büyük bir kaygıyla, çünkü orada daha güç hareket ediyordum. Oradan yeni okumalar ve 14. yüzyılda yaşamış bir Fransiskenin -üstelik İngilizse, özellikle de Ockham'm arkadaşı ya da onun izleyicisi olan yahut onu tanıyan biriyse- yoksullukla ilgili tartışmayı bilmemezlik edemeyeceğinin keşfi. (Bu arada, önce soruşturmacının Ockham'm kendisinin olmasına karar vermiştim, sonra bundan caydım, Sayın Inceptor1 bana sevimsiz gelir çünkü.)

Peki ama, niçin her şey 1327 Kasım sonunda oluyor? Çünkü Aralık'ta Cesena'lı Michele çoktan Avignon'dadır (tarihsel bir romanın dünyasını döşemenin anlamı budur: bazı öğeler -basamakların sayısı gibi- yazarın kararına bağlıdır, bazıları ise -Michele'nin davranışları gibi- bu tür romanlarda rastlantısal olarak anlatının olası dünyasıyla çakışan gerçek dünyaya bağlıdır).

Ama Kasım ayı çok erkendi. Gerçekten bir domuz öldürmem de gerekiyordu. Niçin? Basit; bir cesedi kanla dolu bir küpe başaşağı batırabilmek için. Peki, buna ne gerek vardı? Çünkü Ahdi Cedid'in son kitabında ikinci borazan der ki... İncil'i değiştiremezdim, çünkü romanın dünyasının bir parçasını oluşturuyordu. Güzel, (öğrendiğime göre) domuzlar ancak soğukta öldürülürdü; Kasım ise çok erken olabilirdi. Meğer ki manastır daha o ayda ka-1. Ockham'lı William, görüşleri kilisenin hoşuna gitmediği için, teolojide M.A. otamadan, üniversiteden ayrılmak zorunda kaldı. Bu nedenle ona, Oxford dilinde Inceptor ("Müpte-di") denmiştir. (Çev.) 578

Kasım ise çok erken olabilirdi. Meğer ki manastır daha o ayda karın yağdığı bir dağda bulunsun. Yoksa öyküm bir ovada, Pompo-sa'da ya da Conques'da geçebilirdi.

Öykünün bundan sonra nasıl ilerlemesi gerektiğini bize söyleyecek olan bu kurulu dünyadır. Herkes Jorge'nin adının niçin Bor-ges'i çağrıştırdığım ve Borges'in niçin bu denli kötü olduğunu soruyor bana.

Bunu ben de bilmiyorum. Kitaplığı gözetleyen bir köre gereksinim duyuyordum (bu, bana iyi bir anlatı fikri gibi görünüyordu); kör bir kitaplık da ancak Borges'i yaratır; her şeyin bir bedeli de vardır çünkü.

Hem sonra, Ahdi Cedid'in son kitabının bütün Ortaçağ'ı etkilemesi İspanyol minyatür ve yorumları aracılımı ğıyla olmuştur. Ama, Jorge'yi kitaplığa yerleştirdiğimde, katilin o olup olmadığını bilmiyordum henüz. Denebilirse, onu tek başına yarattım. Roman kişilerinin kendi yaşamları olduğunu ve yazarın -

trans durumunda olduğu gibi- onları kendisine esinledikleri biçimde davrandırdığını söyleyen biri gibi; bunun "idealistçe" bir tutum olduğu sanılmasın. Olgunluk korkusundan doğan budalalıklar. Gerçek şu ki, roman kişileri içinde yaşadıkları dünyanın yasalarına göre davranmak zorundadırlar. Daha doğrusu, romancı kendi öncüllerinin tutsağıdır.

Bir başka ilginç olay da, labirent olayı oldu. Bildiğim bütün labirentler -elimde Santarcangeli'nin güzel

araştırması da vardı-açık labirentlerdi. Bunlar oldukça karmaşık ve dolantılarla doluydu. Ama bana kapalı bir labirent gerekliydi (Siz hiç açık bir kitaplık gördünüz mü?) Labirent birçok koridor ve iç salonlarla gereğinden çok karışık olsaydı, yeterli havası olmazdı. Oysa yangını beslemek için iyi bir havalandırma gerekliydi (çünkü, sonunda Aedifıcium'un yanması gerektiği benim için çok açıktı, ama koz-molojik-tarihsel nedenlerle şu da açıktı: Ortaçağ'da manastırlar kibrit gibi yanarlardı; yangınsız bir Ortaçağ öyküsü tasarlamak, alevler içinde düşen bir av uçağı olmaksızın Pasifik'te geçen bir savaş filmi tasarlamak gibidir). Böylece, uygun bir labirent kurabilmek için iki üç ay çalıştım; sonunda duvarlardaki yarıkları eklemek zorunda kaldım, yoksa içeride hep gereğinden az hava olurdu.

579

Konuşan kim

Birçok sorunla karşı karşıyaydım. Kapalı bir yer, merkezileş-miş bir dünya istiyordum; bu dünyayı daha iyi kapatabilmek için yer birliğinden başka zaman birliğini de sağlamam uygun olacaktı (eylem birliği kuşkulu olduğuna göre). Yaşamın kanonik saatlerle bölündüğü bir Benedikten manastırı ortaya çıktı böylece (günün saatlerine göre katı yapısından ötürü, örnek belki de bilinçsizce Ulysses' di; ama birçok konuşmaların geçmesi gereken kayalık ve sanatoryumu andıran yerinden ötürü, Büyülü Dağ da vardı).

Konuşmalar birçok sorun çıkarıyordu bana, ama onları daha sonra, yazarken çözdüm. Anlatı kuramlarında pek az ele alınan bir konu vardır; aim ancillaries, yani yazarın sözü çeşitli kişilere geçirme aracısı olan düzenler. Şu beş diyalog arasında ne gibi farklar olduğuna bakın: 1. "Nasılsın?"

"Fena değilim, sen?"

2. "Nasılsın?" diye sordu Giovaryıi. "Fena değilim, ya sen?" dedi Piero.

3. "Nasılsın?" dedi Giovanni, "sen nasılsın?" Piero birden: "Fena değilim, sen?"

4. "Nasılsın?" diye sordu çabuk çabuk Giovanni. "Fena değilim, ya sen?" diye güldü Pîero.

5. Giovanni sordu: "Nasılsın?"

"Fena değilim," diye yanıtladı Piero, renksiz bir sesle. Sonra, betimlenemeyen bir gülümseyişle: "Ya sen?"

İlk iki durum dışında, ötekilerde "açıklama durumu" diye nitelendiren şey görülür. Yazar, iki kişinin sözcüklerinin nasıl bir anlam taşıması gerektiğini esinlemek için kişisel bir yorumla araya girmektedir.

Ama, ilk iki durumda, görünürde arı olan çözümlerde bulunmayan nasıl bir niyettir? Okuyucu farkına varmaksızın

580

«"i*

duygusal bir etkilenmeye uğrayabileceği iki durumda mı daha özgürdür (Hemingway'vari diyalogların görünürdeki yansızlığı düşünülsün!) yoksa en azından yazarın nasıl bir oyun oynamakta olduğunu bildiği öteki üç durumda mı daha özgürdür?

Bu bir üslup sorunu, bir ideolojik sorun, bir "şiir" sorunudur; bir iç uyak ya da bir uyum seçimi ya da işin içine bir sözcük oyunu sokulması gibi. Belirli bir tutarlılık bulmak gerekir. Benim durumumda belki de sorun kolaylaşmıştı, çünkü bütün diyaloglar Ad-so'ya yollamalardı; Adso'nun bütün roman boyunca kendi bakış açısını ortaya koyduğu da apaçık ortada.

Diyaloglar karşıma başka bir sorun daha çıkarıyordu. Ne denli li Ortaçağ'a özgü olabilirdi bunlar? Başka sözcüklerle, daha yazar-

ken, kitabımın uzun resitatifler, geniş aryalarla bir müzikli güldürü yapısı edindiğinin bilincine varıyordum. Aryalar (örneğin, kilise kapısının betimlemesi), Ortaçağ'in bütün retoriğiyle uyumluydu; Ortaçağ'da bunun örnekleri eksik değildi. Bir an geldi ki, aryalar Suger ya da Sen Bernardo'variyken, diyalogların Agatha Chris-tie'vari olduklarından korkmaya başladım. Ortaçağ romanlarını, yani şövalye destanlarını yeniden okudum ve kendi adıma bir ölçüde özgürce davranmakla birlikte, Ortaçağ'da bilinen anlatısal ve şiirsel bir kullanıma saygı gösterdiğimin farkına vardım. Ama sorun uzun süre beni tedirgin etti; arya ile resitatif arasındaki icra değişikliklerini çözdüğümden emin değilim.

Başka bir sorun daha vardı: seslerin, daha doğrusu anlatıların yerlerine yerleştirilmesi. (Benim) bir başkasının sözcükleriyle bir öykü anlattığımı biliyordum; bu başka kişinin sözcüklerinin en azından başka iki anlatıdan, Mabillon'un ve Başrahip Vallet'nin anlatılarından süzüldüklerini -bu kişilerin yalnızca düzenlenmemiş bir metin üstünde filolog gibi çalışmış oldukları varsayılsa bile (ama buna kim inanır?)-

önsözde belirtmiştim. Ama sorun, Ad-so tarafından birinci tekil kişi olarak anlatılan öyküde de yeniden karşıma çıkıyordu. Adso, onsekizinde gördüklerini sekseninde anlatıyor. Konuşan kim, onsekizindeki Adso mu, seksenindeki Adso mu? Her ikisi de, bu açık; üstelik istenen de bu. Önemli olan, genç Adso olarak görüp duyduğunu anımsadığı şeyler üstüne mantık yürüten yaşlı Adso'yu sürekli olarak sahneye getirmekti. Bunun örneği, Doktor Faustus'un Serenus Zeitblom'uydu (ama kita-581

bı yeniden okumadım, uzak anılarla yetindim). Bu çifte oyun beni büyüledi ve çok heyecanlandırdı.

Çünkü, maske hakkında söylediklerime dönerek, Adso'yu ikilerken, yaşamöyküsel bir kişilik ya da anlatan yazar olarak benimle -anlatıcı ses dahil- anlatılan kişiler arasındaki boşluklar ve ekranlar dizisini bir kez daha ikiliyordum. Kendimi gittikçe daha çok korunmuş hissediyordum; bu yaşantı tümüyle (Demek istediğim, somut olarak, apaçık ıhlamurlu madlen tadıyla) yorgan altında oynanan bazı çocukça oyunları anımsattı bana; kendimi bir denizaltı gibi hissettiğim, oradan bir başka küçük döşekte yorganın altındaki kızkardeşime bildiriler gönderdiğim, ikimizin de, dış dünyadan yalıtılmış, suskun denizlerin dibinde uzun yolculuklar icat etmekte tam anlamıyla özgür olduğumuz zamandaki gibi.

Adso benim için çok önemliydi. Daha başından öyküyü, tümüyle (gizemleri, siyasal ve tanrıbilimsel olayları, birkaç anlama çekilebilirliğiyle), olayların içinde yaşayan, her şeyi bir yetişkinin fotoğrafik bağlılığıyla kaydeden, ama onları anlamayan birinin ağzından anlatmak istiyordum (aslında Adso onları yaşlandığında da anlamayacak; öyle ki, üstadının ona öğrettiklerinden başka bir şey olmayan bir şeye, hiç de tanrısal olmayan bir şeye kaçmayı seçer sonunda). Her şeyin, hiçbir şey anlamayan birinin sözcükleri aracılığıyla anlaşılmasını sağlamak.

Eleştirileri okurken, bunun, romanın kültürlü okuyucuları daha az etkileyen yanlarından biri olduğunun farkına vardım, ya da en azından hiç kimsenin, yahut hemen hemen hiç kimsenin bunun farkına varmadığını söyleyebilirim. Şimdi, bunun romanın doğallığını yitirmemiş okuyucular için okunabilirliğini sağlayan öğelerden biri olup olmadığını soruyorum kendi kendime. Bu okuyucular kendilerini anlatıcının masumluğuyla özdeşleştiriyorlar, her şeyi anlamadıkları zaman da kendilerini haklı buluyorlar. Onları yeniden cinsellik karşısındaki korkularına, bilinmeyen dillere, düşüncenin güçlüklerine, siyasal yaşamın gizemlerine götürdüm... Bunlar şimdi, apres coup, anladığım şeyler, ama belki de o zaman ye-niyetmeliğimin ürpertilerinin birçoğunu, kuşkusuz sevda çarpıntıları içindeki Adso'ya aktanyordum (ama hep araya giren kişi aracılığıyla davranabilme güvencesiyle: gerçekten de Adso aşk acılarım ancak kilise bilgelerinin sevgiden söz ederken kullandıkları sözcük-582

ler aracılığıyla yaşıyor). Sanat kişisel duygulardan kaçıştır; bunu hem Joyce, hem de Eliot öğretmişlerdi bana. .•'

Duyguya karşı savaş çok çetin oldu. Bir duygu anında Willi-am'ın ağzından, Alano di Lilla'nın Natura ağıtına göre biçimlendirilmiş güzel bir dua yazmıştım; sonra ikimizin de duygulanacağımızı anladım; ben yazar olarak, o roman kişisi olarak. Sanatsal nedenlerle, ben yazar olarak duygulanmamalıydım. O

da roman kişisi olarak duygulanamazdı, çünkü mayası başkaydı; duyguları tümüyle zihinsel, daha doğrusu bastırılmıştı. Kitabı okuduktan sonra bir arkadaşım bana şöyle dedi: "Tek karşı çıktığım, William'm hiçbir zaman bir acıma davranışı göstermemesi." Bana şöyle yanıt veren bir başka arkadaşımın sözlerini aktardım ona: "Doğru, I onun acıma üslubu bu." Belki de öyleydi. Öyle olsun.

Suskuyla geçiştirmek

Adso başka bir sorunu çözmeme de yaradı. Öyküyü, herkesin neden söz ettiğini bildiği bir Ortaçağ'da geliştirebilirdim. Çağdaş bir öyküde olduğu gibi, bir öykü kişisi, Vatikan'ın, boşanmasını onaylamayacağını söylüyorsa, Vatikan'ın ne olduğunu ve boşanmayı niçin onaylamadığını anlatmaya gerek yoktur. Ama tarihsel bir romanda insan böyle yapamaz; çünkü burada öykü, biz çağdaşlara neler olduğunu ve olanların bizler için de hangi anlamda önem taşıdığını daha iyi aydınlatmak için de anlatılır.

Bu, durumda bir Salgari'cilik tehlikesi söz konusudur. Salga-ri'nin kişileri ormana kaçarlar ve bir baobab ağacının köküne rastlarlar: o zaman yazar olayı askıda bırakır ve baobablar üstüne bize botanik dersi verir. Artık bu, tıpkı sevdiklerimizin kusurları gibi sevimli bir şey olmuştur.

Bu tür bir hatadan kaçınmak için yüzlerce sayfayı yeniden yazdım; ama sorunu nasıl çözdüğümün farkına vardığımı hiç anımsamıyorum. Ancak iki yıl sonra, tam kitabın, böyle "kültür düzeyi yüksek"

kitapları sevmeleri kesinlikle olanaksız kişilerce de okunmasının nedenini kendi kendime açıklamaya çalışırken farkına vardım bunun. Adso'nun anlatı üslubu, suskuyla geçiştirmek denen düşünce biçimine dayanmaktadır. Açıklayıcı örneği anımsıyor mu-583

sunuz? "Cesare taccio, che per ogni piaggia..."1 Herkesin çok iyi bildiği bir şeyden sözedilmek istenmediğinde böyle söylenir, ama böyle söylenirken de o şeyden sözedilmiş olur. Bu biraz, Adso'-nun kişileri ve olayları, iyi bilindiklerini belirterek anıştırması, ama gene de bunlardan sözetmesini andırıyor.

Yüzyılın sonunda yaşamış olan Adso'nun Alman okuyucularının, yüzyılın başında İtalya'da geçtiği için tanıyamayacakları kişi ve olaylara gelince, Ad-so onlardan, üstelik öğretici bir tonla sözederken susmak bilmez, çünkü Ortaçağ kronik yazarlarının üslubu böyleydi; ne zaman bir şeyin adını ansalar işin içine ansiklopedik kavramlar karıştırmaya hazırdılar. Elyazmasını okuduktan sonra, bir dostum (ilk sözünü ettiğim değil), anlatım üslubunun -romanın değil, Espresso'daki makalenin üslubunun- onu şaşırttığını söyledi, iyi anımsıyorsam böyle dedi. Önce alındım, sonra ne demek istediğini anladım, ama kabul etmedim. O yüzyılların kronik yazarlarının anlatım üslubu buydu ve bugün kroniklerden sözediyorsak bunun nedeni o zaman birçok kronik yazılmış olmasıdır.

Soluk

Uzun öğretici parçaların bir başka nedeni daha vardı. Elyazmasını okuduktan sonra, yaymevindeki arkadaşlar çok zorlayıcı ve usanç verici buldukları ilk yüz sayfayı ^kısaltmamı öğütlediler. Hiç kuşkunuz olmasın, reddettim; çünkü, diye öne sürüyordum, bir insan manastıra girip orada yedi gün yaşamak istiyorsa, onun ritmini kabul etmek zorundadır. Bunu başaramazsa, kitabın bütününü okumayı da hiçbir zaman başaramayacaktır. Bu nedenle, ilk yüz sayfanın bir kefaret ve başlangıç işlevi vardır; her kim bundan hoşlanmazsa kendi bilir, tepenin eteklerinde kalır.

Bir romanın içine girmek, dağda bir gezinti yapmak gibidir; belli bir soluğu öğrenmek, belli bir yürüyüş

adımı edinmek gerekir, yoksa insan hemen duruverir. Şiirde de aynı şey olur. Oyuncular tarafından yüksek sesle okunan ozanların nasıl katlanılmaz olduklarını düşünün; bunlar "yorumlamak" için, koşuğun ölçüsüne aldırmazlar, sanki düzyazıyla konuşuyormuş gibi resitatif ve en-1. "Sezar'dan söz etmiyorum, çünkü her yerde ... (Petrarca'mn bir şiirinden) (Çev.) 584

jmnbements1 yaparlar; ritmin değil, içeriğin peşindedirler. Onbir hecelik dizeleri ve üçer dizelik koşuklardan oluşan bir şiiri okumak için, ozanın istediği şarkı ritmini edinmek gerekir. Dante'yi, neye mal olursa olsun, anlamın ardından koşmadan, bir zamanların Comere dei Piccoli'sinin dizeleriymişler

gibi okumak daha iyidir.

Romanda soluk tümcelere değil, daha geniş makro-durumla-ra, makro-önermelere, olayların bölünmesine bırakılır. Bazı romanlar vardır, ceylanlar gibi soluk alırlar, bazıları da balina ya da filler gibi. Uyum soluğun uzunluğunda değil, soluk alışın düzenlili-ğindedir; çünkü belli bir noktada (ama bu çok da sık olmamalıdır) soluk kesilir ve bir bölüm (ya da bir sekans) soluk tam anlamıyla alınmadan önce biterse, bu anlatıda ekonomi sağlanmasında önemli bir rol oynayabilir, bir kopma noktasını, beklenmedik bir olayı gösterebilir. En azından bunun büyüklerce yapıldığını görüyoruz: "Bahtsız kadın yanıtladı"nın -nokta, satır başı- ritmi, "Elveda dağlar" in ritmiyle aynı değildir, ama böyle bir şey olunca, Lombardia'nın güzelim gökyüzü kana bulanmış gibi olur. Büyük bir roman, yazarının her zaman, sürekli bir temel ritmin çerçevesi içinde hangi noktada hızlanacağını ya da frene basacağını ve bu pedala basışların dozlarını nasıl ayarlayacağını her zaman bildiği bir romandır. Müzikte de "tempo çalıntıları"

(rubato) yapılabilir, ama gereğinden çok yapılmamalıdır bu, yoksa Chopin çalmak için tempo çalıntısını abartmanın yeterli olacağına inanan o kötü icracılar çıkar karşımıza. Sorunlarımı nasıl çözdüğümden değil, onların nasıl karşıma çıktıklarından sözediyorum. Onları bilinçli olarak ortaya çıkardığımı söyleseydim, yalan söylemiş olurdum. Makinenin tuşlarına basan parmakların ritmi aracılığıyla da düşünen bireşim-sel bir düşünce vardır.

Parmaklarla hasıl anlatılabileceğine ya da düşünülebileceğine bir örnek vermek istiyorum. Mutfaktaki kucaklaşma olayının bütünüyle. Neşideler Neşidesi'nden başlayarak ermiş Bernardo ve Jean de Fecamp'a, ya da Bingen'li ermiş Hildegard'a dek dinsel metinlerden alıntılarla kurulduğu açıktır. En azından, Ortaçağ mistiği konusunda deneyimsiz, ama biraz kulağı olan herkes bunun far-1. (Şiirde) artlama. (Çev.)

585

kındadır. Ama şimdi birisi bana bu alıntıların kimin olduklarım ve birinin nerede başlayıp ötekinin nerede bittiğini sorsa artık bunu söyleyecek durumda değilim.

Gerçekten, elimde tüm metinlerle birlikte onlarca not vardı; bazan da birçok, daha sonra kullandıklarımdan çok fazla kitap sayfası, fotokopi. Ama olayı bir çırpıda yazdım (ancak daha sonra sınırlandırdım onu, pürüzler daha az görünsün diye üstünden bağdaştırıcı bir vernik geçirir gibi). Böyle yazıyordum; bütün metinler yanımda, rastgele atılmış duruyordu; kâh birine kâh ötekine göza-tıyor, bir bölüm kopya ediyor, sonra onu hemen bir başkasıyla bir-leştiriyordum. Bu bölümü ilk müsveddede tüm ötekilerden daha çabuk yazdım. Parmaklarımla kucaklaşmanın ritmini izlemeye çalıştığımı, bu nedenle de doğru alıntıyı seçmek için kendi kendimi durduramadığımı sonra anladım. O noktada metnin içine konan alıntıyı doğru kılan, onu yazmakta olduğum ritmdi; parmakların ritmini durduracak olan alıntıları bir yana bırakıyordum. Olayın müsveddesinin (oldukça uzun kucaklaşmalara karşın) olayın kendisi kadar sürdüğünü söyleyemem, ama kucaklaşmanın temposuyla yazı temposu arasındaki farkı olabildiğince kısaltmaya çalıştım. Yazı derken, bunu Barth'ın kullandığı anlamda söylemiyorum, daktilo anlamında da söylemiyorum, maddesel, fizik anlamda bir eylem olarak yazıdan söz ediyorum. Ritm derken de, duyguların değil, bedenin ritminden söz ediyorum. Artık süzülmüş olan duygu, en başta verdiğim gizemsel coşkularla erotik coşkulan özümleme kararında, kullanılacak metinleri o*kuyup seçtiğim anda söz konusuydu. Daha sonra hiç duygu yoktu; sevişen Adso'ydu, ben değil, bana yalnızca, onun duygusunu bir göz ve parmak zanaatına dönüştürmek kalıyordu; trampet çalarak bir aşk öyküsü anlatmaya karar vermişim gibi.

Okuyucuyu oluşturmak

Ritm, soluk, kefaret... Kimin için, benim için mi? Hayır, kesinlikle okuyucu için. İnsan bir okuyucuyu düşünerek yazar. Tıpkı bir ressamın resme bakacak kişiyi düşünerek resim yapması gibi. Bir fırça vurduktan sonra, iki üç adım uzaklaşır, sonucu inceler; yani resme, uygun ışıkta, duvara asıldığında seyircinin ona bakaca-586

ğı gibi bakar. Yapıt bittiğinde metinle okuyucuları arasında bir diyalog kurulur (yazar dışarıdadır). Yapıt

yaratılırken iki diyalog vardır. O metinle, daha önce yazılmış bütün öteki metinler arasındaki diyalog (kitaplar yalnızca başka kitaplar üstüne ve onların çevresinde yazılır) ve yazarla örnek okuyucu arasındaki diyalog. Bunun kuramını, Lector in fabula yahut daha da önce, Opera aperta gibi başka yapıtlarda ortaya koymuştum.

Bir yazar belli bir görgül (ampirik) okuyucu kitlesini düşene-rek yazabilir; tüccarlar ve karılan için yazan, çağdaş romanın kurucuları Richardson, Fielding ya da Defoe'nun yaptıkları gibi. Ama ideal bir uykusuzluktan etkilenen ideal bir okuyucuyu düşünen Joyce da kitleler için yazıyordu. Her iki durumda da, insan ister cebinde parası, kapıdan çıkan bir kitleye seslendiğine inansın, ister gelecekteki bir okuyucu için yazdığını öne sürsün, yazmak metin aracılığıyla, uygun okuyucu örneğini oluşturmaktadır.

İlk yüz sayfanın kefaret engelini aşmayı başarabilen bir okuyucuyu düşünmek ne demektir? Bu tam olarak, bu sayfaların ardından gelecek olanlara uygun bir okuyucu oluşturmak amacıyla yüz sayfa yazmak demektir.

Yalnızca gelecek kuşaklar için yazan bir yazar var mıdır? Hayır, böyle olduğunu öne sürse bile; çünkü Nostradamus olmadığından, gelecek kuşakları ancak çağdaşlarından bildiği örneğe dayanarak biçimlendirebilir. Az sayıda okuyucu için yazan bir yazar var mıdır? Bununla, yazarın biçimlendirdiği örnek okuyucunun, önsezilerinde, çok sayıda okuyucuyla özdeşleştirilme olasılığının az olduğu anlatılmak isteniyorsa, evet. Ama bu durumda bile yazar -gizliden gizliye de olsa- kitabının, öylesine zanaatkarca bir titizlikle istenen ve ardına düşülen, metninin yüreklendirdiği bu okuyucunun birçok temsilcilerini yaratacağını umarak yazar.

Aradaki fark -varsa- yeni bir okuyucu üretmek isteyen metinle, sokakta rastlananlar gibi okuyucuların isteklerine karşı gitmeye çalışan metin arasındadır. Bu ikinci durumda, seri halinde ürünler için iyi bir formüle göre yazılıp kurulmuş bir kitap vardır elimizde; yazar bir çeşit pazar araştırması yapar ve kendini buna uydurur. Onun formüllere göre çalıştığı uzaktan anlaşılır; yazdığı çeşitli romanlar çözümlendiğinde, bunların hepsinde, adları, yerleri ve yüzleri değiştirerek hep aynı öyküyü anlattığı görülür. Okuyu-587

cu kitlesinin önceden istediği şeyi.

Ama yazar yeni olanı planladığı, değişik bir okuyucu tasarladığı zaman, dile getirilmiş isteklerin listesini yapan bir pazar araştırmacısı değil, kuşkusuz Zeitgeist kurgularını sezinleyen bir filozof olmak ister.

Okuyucu kitlesine, kendisi bilmese de, istemesi gerekeni açıklamak ister.

Eğer Manzoni okuyucu kitlesinin istediğine önem vermek zorunda kalsaydı, bunun formülü vardı elinde: Yunan tragedyasında-ki gibi soylu kişiler, krallar ve prensesler (Adelclıi'de böyle yapmıyor mu?), büyük ve yüce tutkular, savaş girişimleri ve İtalya'nın bir kaleler ülkesi olduğu bir çağda İtalik zafer törenleriyle Ortaçağ ortamının tarihsel romanı. Ondan önce, onun zamanında ve ondan sonra, az ya da çok bahtsız birçok romancılar, Azeglio'lu zanaatçıdan, ateşli ve bulanık Guerrazzi'ye, o okunamaz Cantü'ya kadar böyle yapmıyorlar mıydı?

Oysa Manzoni ne yapıyor? Köleliğin ve aşağılık kişilerin çağı olan 17. yüzyılı seçiyor; yaşamını kılıçla çarpışarak geçiren biricik kişi, bir haindir; savaşlardan söz etmiyor Manzoni, öyküyü belgelerle ağırlaştırma yürekliliğini gösteriyor ve bağırıyor... Böylece hoşa gidiyor, herkesin hoşuna gidiyor, okumuşlarla okumamışların, büyüklerle küçüklerin, yalancı sofuların ve papaz düşmanlarının. Çünkü o, çağının okuyucularına bunu vermek gerektiğini sezmişti; bunu bilmeseler, istemeseler, bunun yenebilir olduğuna inanmasalar da. Elde eğe, bıçkı ve çekiç, çamaşırları durulaya-rak1, ürettiği şeyi tat verici kılmak için nasıl da çalışıyordu. Görgül okuyucuları düşlediği örnek okuyucu olmaya zorlamak için.

Manzoni, okuyucu kitlesinin hoşuna gitmek için değil, romanının hoşuna gitmemesi olanaksız bir okuyucu kitlesi yaratmak için yazıyordu. Hoşa gitmezse ne gam; yirmibeş okuyucusundan nasıl ikiyüzlülük ve kaygısızlıkla söz ettiğini görüyorsunuz. Oysa yirmibeş milyondu istediği.

Ben nasıl bir örnek okuyucu istiyordum? Kuşkusuz benim oyunuma gelen bir suçortağı. Tam anlamıyla

Ortaçağ'a özgü olmak ve kendi çağımmış gibi Ortaçağ'da yaşamak istiyordum (ve 1. (Manzoni) Risciaquar i suoi cend in Amo (çamaşırlarını Ârno'da çalkalamak), bir yazıyı, kültürlü Floransalılann konuşma biçimine göre düzeltmek. (Çev.)

588

bunun tersini). Ama aynı zamanda, bütün gücümle, benim, daha doğrusu metnin kurbam olacak ve metnin kendisine sunduğundan başka bir şey istemediğini düşünecek bir okuyucunun oluşmasını da istiyordum. Bir metin, uygun okuyucu için bir dönüşüm yaşantısı olmak ister. Cinsellik ve sonunda suçlunun ortaya çıkarıldığı bir suç örgüsü ve birçok eylem istediğinizi sanırsınız, ama aynı zamanda ölümün ve manastır işçilerinin elleriyle yapılmış saygın bir döküntüyü kabul etmekten utanırsınız. Sözün kısası, sana Latince, az kadın, bol bol tanrıbilim, Grand Guignol'deki gibi litrelerce kan sunacağım, öyle ki, "ama yanlış bu, ben yokum bu işte!" diyeceksin. İşte bu noktada benim olacaksın ve dünyanın düzenini bo- şa çıkaran Tanrı'nın sonsuz her şeye gücü yeterliğinin1 ürpertisini duyacaksın. Sonra da, eğer akılhysan, seni nasıl tuzağa düşürdüğümün farkına varacaksın, çünkü eninde sonunda bunu her adımda söylüyordum sana; seni cehennemlik olmaya sürüklemekte olduğum konusunda iyice uyanyordum seni; ama şeytanla yapılan anlaşmaların güzel yanı, insanın onları kiminle iş yaptığını bile bile imzalamasıdır. Yoksa cehennemle ödüllendirilmenin nedeni nedir?

Bizi ürperten biricik şeyin, yani metafizik ürpertinin hoş bir şey gibi alınmasını istediğim için de (kurgu örnekleri arasında) en metafizik ve felsefi olanı, polisiye romanı seçmekten başka bir şey kalmıyordu bana.

Polisiye metafizik

Kitabın bir polis romanı gibi başlaması rastlantı değildir (sonuna dek de saf okuyucuyu kandırmayı sürdürüyor; öyle ki saf okuyucu, insanın oldukça az şey keşfettiğinin ve detektifin bozguna uğradığının farkına bile varmayabilir). Kanımca, polisiye romanın insanların hoşuna gitmesinin nedeni, içinde cinayete kurban gidenlerin olması değil, düzenin (düşünsel, toplumsal, yasal ve ahlaksal düzenin) sonunda suçun yarattığı kargaşaya baskın çıkması da değil. Gerçekte polisiye roman, katıksız durumda bir varsayım öyküsünü yansılar. Ama aynı zamanda, tıbbi bir tanı, bilimsel bir araştırma, metafizik bir soruşturma da bir varsayım durumudur. Temelde, felsefenin soru bazı (ruhsal çözümlemede olduğu gibi)

589

polisiye romanınkiyle aynıdır; suç kimin? Bunu bilmek (bunu bildiğini sanmak) için bütün olguların bir mantığı, onlara suçluluğu dayatan bir mantığı olduğunu varsaymak gerekir. Her varsayım ve kestirim öyküsü, her zaman yanıbaşında durduğumuz bir şey anlatır bize (sözde Heidegger'ce alıntı). Bu noktada benim temel öykümün (katil kim?), tümü de böyle bir varsayımın yapısı çerçevesinde yer alan birçok başka varsayımlara kök salmasının nedeni açık.

Varsayımsallığın soyut bir örneği labirenttir. Ama labirentin tipleri vardır. Bunlardan biri, Yunan labirentidir; Theseus labirenti. Bu labirent, içinde hiç kimsenin kaybolmasına izin vermez; içine girilir, merkeze ulaşılır, sonra merkezden çıkışa vardır. Bu yüzden merkezde Minotaurus vardır; yoksa öykünün hiç tadı kalmaz, basit bir gezinti olurdu. Burada korku, kesinlikle, nereye varacağınızı ve Minotaurus'un ne' yapacağını bilmemenizden doğmaz. Ama klasik labirenti geliştirirseniz, elinizde bir ip bulursunuz; Ariadne'nin ipini. Klasik labirent, Ariadne'.nin ipinden başka bir şey değildir.

Sonra, dolambaçlı (maniyeristik) labirent vardır; bunu geliştirirseniz elinizde bir tür ağaç bulursunuz; birçok çıkmaz sokakları, kökleri olan bir yapı. Çıkış tektir; ama yanılabilirsiniz. Kaybolma-mak için bir Ariadne ipine gereksiniminiz vardır. Bu labirent, bir trail-and-error process'tir.1

Son olarak, ağ, ya da Deleuze ve tiuattari'nin köksap dedikleri labirent vardır. Köksap öyle bir biçimde yapılmıştır ki, her yol, tüm öteki yollara bağlanabilir. Merkezi yoktur, çevresi yoktur, çıkışı yoktur, çünkü potansiyel olarak sonsuzdur. Varsayım alanı, bir köksap alanıdır. Benim kitaplığımın labirenti bir dolambaçlı labirenttir, ama William'm içinde yaşadığının farkına vardığı dünya, köksapa göre

kurulmuştur: daha doğrusu kurulabilir, ama hiçbir zaman kesinlikle kurulmamıştır.

Onyedi yaşında bir genç bana, tanrıbilimsel tartışmalardan hiçbir şey anlamadığını, ama bu tartışmaların, uzamsal labirentin uzantıları gibi işlev gördüklerini söyledi (bir Hitchcock filmindeki thrilling müzik gibi). Sanırım bu tür bir şey oldu: *saf okuyucu da 1. Sınama ve yanılma süreci. (Çev.)

590

bir labirentler öyküsüyle karşı karşıya bulunduğunu sezdi, bir uzamsal labirentler öyküsüyle değil.

Diyebiliriz ki, tuhaf bir biçimde, kitabın en safça okunuşları, en "yapısalcı" okunuşlar olmuştur. Saf okuyucu, içeriklerin aracılığı olmaksızın, bir öykünün varola-mayacağı gerçeğiyle doğrudan temasa geçmiştir.

Eğlence

Okuyucunun eğlenmesini istiyordum. En azından benim eğlendiğim kadar. Romanla ilgili olduğuna inandığımız en derin düşünceye dayah fikirlerle çelişir görünen çok önemli bir noktadır bu.

Eğlenmek, sapmak, sorunlardan kopmak anlamına gelmez. Robinson Crusoe örnek okuyucuyu, ona, kendisine oldukça benzeyen akıllı bir homo economicus'un hesaplarını ve günlük işlerini anlatarak eğlendirmek ister. Ama Robinson'un semblable'ı,1 Ro-binson'da kendisini okuyarak eğlendikten sonra, bir biçimde, daha fazla bir şey, kendisinin bir başkası olduğunu öğrenmiş olsa gerektir. Eğlenerek, bir biçimde öğrenmiştir. Okuyucu ister dünyaya ister dile ilişkin bir şey öğrensin, bu ayrım çeşitli anlatım sanatlarını belirtir, ama öz değişmez. Finnigans Wake'in ideal okuyucusu, sonunda Carolina Invernizio'nun okuyucusu kadar eğlense gerektir. Aynı derecede. Ama değişik bir biçimde.

Eğlence kavramı tarihseldir. Romanın her dönemi için eğlenme ve eğlendirme biçimleri vardır.

Kuşkusuz, çağdaş roman konunun eğlenceliliğini, başka eğlence türlerine öncelik vermek için bastırmaya çalışmıştır. Aristo sanat kuramının büyük hayranı olan ben, her şeye karşın bir romanın -

üstelik her şeyden önce konu aracılığıyla- eğlendirmesi gerektiğini düşünmüşümdür.

Kuşkusuz, bir roman eğlendiriyorsa, kitlenin onayını sağlar. Belli bir dönemde, okuyucunun onaması olumsuz bir gösterge sayıldı. Bir roman onaylanıyorsa, bunun nedeni yeni bir şey söylememesi ve okuyucu kitlesine zaten beklediğini vermesidir.

Ama ben, "bir romanın okuyucuya beklediğini veriyorsa onaylanacağım" söylemekle, "bir roman onaylanıyorsa, bunun nedeni

1. Benzeri. (Çev.)

591

nin okuyucuya beklediğini vermesi olduğunu" söylemenin aynı şey olmadığına inanıyorum.

İkinci sav her zaman doğru değildir: Tamburo di latta'ya ya da Yüz Yıllık Yalnızlık'a varmak için Defoe'yu ya da Balzac'ı düşünmek yeter.

"Onama-değersizlik" denkleminin, gürültü koparan ve okuyucu çoğunluğunca reddedilen deneysel yapıtların açıkça övüldüğü bir sırada -başarılı kitabın avutucu kitapla, avutucu romanın olay örgüsü olan romanla özdeşleştirildiği bir zamanda- biz 63 grubunca, hatta 63'ten de önce takınılan bazi polemik tavırlarla yüreklendirildiği söylenecektir. Bunlar söylendiğinde, bunları söylemenin bir anlamı vardı; sakınımlı edebiyatçıları en çok şaşırtan ve kronik yazarlarınca artık hiç unutulmayan şeyler bunlardı -

üstelik haklı olarak, çünkü bu sözler, tam da bu sonucu elde etmek için ve temelde avutucu bir kuruluşu olan, 19. yüzyılın sorunsalı bakımından ilginç yeniliklerden yoksun geleneksel romanlar düşünülerek dile getirilmişti. Daha sonra safların oluşturulması ve sık sık, kimi zaman bir çete savaşı için, hiçbir ayrım gözetilmeksizin bir birlik oluşturulması kaçınılmazdır. Düşmanların Lampedusa,

Bassani ve Cassola olduklarını anımsıyorum; oysa bugün, kendi adıma ben üçü arasında ince ayrımlar gözetirdim. Lampedusa çağının ötesinde bir roman yazmıştı ve sanki İtalyan yazınına yeni bir yol öneriyormuş gibi yüceitilmesine karşı çıkmıştı; oysa o, tersine, görkemli bir biçimde başka bir 5»1

öneriyordu. Cassola'ya ilişkin görüşümü değiştirmedim. Bassani hakkında ise bugün çok, ama çok sakınımlı davranırdım; hatta 63'te olsaydı, onu yol arkadaşı sayardım. Ama benim sözünü etmek istediğim sorun başka.

Grubun, deneysel romanı tartışmak için yeniden Palermo'da toplandığı 1965 yılında olanları artık hiç kimse anımsamıyor (tutanakların, Feltrinelli tarafından yayınlanan, kapağında 1965 yazılı, basımın tamamlandığı tarih 1966 olan, // romanzo sperimentale (Deneysel Roman) başlığıyla hâlâ katalogda yer aldığını söylemeliyim).

O tartışma sırasında çok ilginç şeylerle karşılaşıldı. Her şeyden önce, daha o zaman Nouveau Roman (Yeni Roman)'ın tüm deneyciliklerinin kuramcısı -o sırada yeni ortaya çıkan Robbe Grillet ile, Grass'la ve Pynchon'la (bugün Pynchon'un modern-592

sonrası akımı başlatanlar arasında sayıldığı, ama o zaman bu sözcüğün en azından İtalya'da daha var olmadığı, Amerika'da ise John Barth'ın yeni yeni yazmaya başladığı unutulmasın) kendisini hesaplaşma noktasında bulan ve yeni keşfedilmiş, Verne hayranı Roussel'den sözeden, Borges'ten ise, yeniden değerlendirilmesi henüz başlamadığı için sözetmeyen - Renato Barilli'nin ilk raporu. Barilli ne diyordu?

O zamana değin romanda olay örgüsünün sonunun ve eylemin görünüş ve materyalistik coşku içine kapatılmasının ayrıcalık kazanmış olduğunu. Ama eylemin yeniden değerlendirilmesiyle romanda yeni bir aşamanın başlamakta olduğunu; bu bir aııtre (başka) eylem de olsa.

Geçen akşam, Baruchello ve Grifi'nin garip bir sinematogra- fik kolajını, öykü patlamalarından, hatta ticari sinemanın standart durum ve konularından oluşan bir öykü olan Verified incerta'yı seyrederken edindiğimiz izlenimi çözümlüyordum. Seyircilerin en çok hoşuna giden yerlerin, birkaç yıl öncesine değin tedirginlik belirtileri göstererek tepki verecekleri, başka bir söyleyişle, geleneksel eylemin mantıksal ve zamansal sonuçlarının kaçıcı olduğu ve beklentilerinin yaman bir düşkırıklığıyla sonuçlandığı yerler olduğunu belirtiyordum. Avangard geleneksele dönüşüyor, birkaç yıl önce uyumsuz olan şey, kulaklara (ya da gözlere) hoş geliyordu. Bundan ister istemez bir sonuç çıkarıyor insan.

Mesajın kabul edil-mezliği -kabul edilmezlik daha şimdiden hoşa gider olarak yasa-laştırıldığından -

artık bir roman için (ya da hangi sanat olursa olsun) başlıca ölçüt değildi. Kabul edilebilirin ve hoşa giderin yeni biçimlerine uzlaşıcı bir dönüş taslağı çiziliyordu. Marinetti'nin fü-türist akşamlan sırasında halkın ıslıklaması kaçınılmaz olmuşsa, diye anımsatıyordum, "bugün de, bir deneyi normal sayıldığı için başarısız olarak yargılayan kimsenin polemiği verimsiz ve aptalca-dır: bu, değer kuramı açısından tarihsel avangardm taslağını yeniden kurmak olup, bu noktada avangardm son eleştirmeni, gecikmiş bir Marinetti'den başka bir şey değildir. Mesajın alıcı tarafından kabul edilebilirliğinin, yalnızca belirli bir tarihsel anda bir değer güvencesi ölduğurfu belirtelim... Tartışmalarımıza sürekli egemen olan, dışsal şaşırtıcılığın bir yapıtın değerinin doğrulayıcısı olması gerektiğini öngören bu amere pensee (art düşünce)'yi belki de yadsımamız gerekir diye düşünüyorum. Düzen ve kargaşa, tü-Gülün Adı

593/38

ketim yapıtı ile kışkırtıcı yapıt arasındaki bu ikiye bölünmüşlük, geçerliğini yitirmediğinden, belki de başka bir bakış açısından yeniden değerlendirilecektir: yani, görünürde kolayca tüketilebilir yapıtlarda kopma ve uyuşmazlık öğeleri bulunabileceğine, tersine kışkırtıcı gibi görünen, hatta insanları yerinden zıplatan bazı yapıtların hiçbir uyuşmazlık ortaya koymayabileceklerinin fark edilebileceğine inanıyorum... Geçenlerde, bir yapıt çok hoşuna gittiği için kuşkuya kapıldığından, yapıta kuşkuyla bakan birine rastladım..." Ve böylece sürüp gider.

1965. Bu yıllar pop sanatın başladığı, böylece deneysel, non-fıgüratif sanatla yığın sanatı, anlatısal ve figüratif sanat arasındaki geleneksel ayrımların ortadan kalktığı yıllardı. Pousseur'ün, Beatles'lardan sözederken -kendisinin de onlar için çalıştığının farkına varmaksızın- bana, "onlar bizim için çalışıyorlar"

dediği (ve Cathy Berberian'ın gelip bize, Beatles'in, Purcell'e geri götürülerek, Monteverdi ve Satie'nin yanında uyum içinde çalınabile-ceklerini göstereceği) yıllar.

Modem sonrası, ironi, hoşa giden

1965'ten bugüne iki düşünce kesinlikle açıklık kazanmıştır. Olay örgüsünün başka örgülerin alıntılanma biçimi altında da bulunabileceği ve alıntının, alıntılanan örgüden daha az avutucu olabileceği.

(Anımsadığım kadarıyla, Çompiani'nin 1972 yıllığı, Olay Örgüsüne Dönüş'c ayrılmıştı; ironi yoluyla da olsa, Ponson du Tcr-rail ve Eugene Sue'ye beğenerek, Dumas'ın bazı görkemli sayfalarına ise az ironiyle, beğenerek yaklaşıyordu.) Avutucu olmayan, oldukça sorunsallı, ama gene de hoşa giden bir roman olabilir mi?

Bu pürüz ve yalnız olay örgüsünün değil, hoşagiderliğin de yeniden keşfedilişi, modernizm-sonrası Amerikan kuramcıları tarafından gerçekleştirilmiş olsa gerektir.

Ne yazık ki, "modernizm-sonrası", â tout faire (her işe yarayan) bir terimdir. Bugün bu terimin, kullananın hoşuna giden her şeye uygulandığı izlenimindeyim. Öte yandan, bu terimi geriye doğru kaydırma eğilimi varmış gibi görünüyor: önce, son yirmi yılın bazı yazar ve sanatçılarına uygulanmış

gibi görünüyordu, gide gide yüzyıl basma vardı, sonra daha da geriye gitti, yürüyüş sürüyor, yakında modern-sonrası sınıfı Homeros'a gelip dayanacak.

Bununla birlikte, modern-sonrasının zamandizinsel olarak sı-nırlandınlabilen bir eğilim değil, tinsel bir sınıf, daha doğrusu bir Kunstwollen, bir çalışma biçimi olduğuna inanıyorum. Diyebiliriz ki, her çağın kendi modern-sonrası vardır, her çağın kendi üslupçuluğu olacağı gibi (öyle ki, modern-sonrasınm, bir tarih-ötesi kategori olarak üslupçuluğun çağdaş adı olup olmadığını soruyorum kendi kendime).

Kanımca, her çağda, Nietzsche'nin, Zamana Aykırı Düşünceler'de1, tarih araştırmalarının zararı2

konusunda betimlediği bunalım anlarına geliniyor. Geçmiş bizi koşullandırır, sırtımıza abanır, bizden haraç alır. Tarihsel avangard (burada avan-1^ gardı, tarihötesi avangard olarak da kastediyorum) geçmişle he-'« saplaşmaya çalışıyor. Fütüristlerin temel ilkesi, "ayışığını indirin", her avangardın tipik izleğidir; ayışığrnın yerine uygun bir şey, koymak yeter. Avangard geçmişi yıkar, biçimini bozar; Demoiselles d'Avignon, avangardın tipik bir davranımıdır; sonra avangard daha da ileri gider; figürü yıkar, ortadan kaldırır, soyuta, biçimi ol-. mayana, beyaz telaya, yırtık telaya, yanık telaya dek; mimaride curtain wall'un3 asgari koşulu, stele gibi yapı* katıksız paralelyüz edebiyatta konuşma akışının ortadan kaldırılması, Bourrough'vari kolaja, suskunluğa ya da ak sayfaya dek; müzikte atonaliteden gû-' rüîtüye, mutlak bir sessizliğe geçiş (bu anlamda kökenlerin Cage'ı moderndir).

Ama bir an gelir, avangard (modern) daha ileri gidemez; çünkü olanaksız metinlerden söz eden bir üst-dil (kavramsal sanat) üretmiştir artık. Modern-sonrasınm moderne yanıtı -geçmişin ortadan kaldırılışı suskuya götürdüğünden yıkılamayacağı için- geçmişe dönülmesi gerektiğinin bilincine varmakta yatar: geçmişe ironiyle, masum olmayan bir biçimde yeniden dönüş. Modern-sonrasınm tutumunu, çok kültürlü ve kendisine, "seni umutsuzca seviyorum" diyemeyeceği bir kadına âşık olan birinin durumuna benzetiyorum; çünkü bu cümlenin daha önce Liala tarafından yazılmış olduğunu onun bildiğini (bunu kendisinin bildiğini denildiğini) bil-1. Nietzsche'nin Unzeitgemasse Betractungen adlı yapıtı. 2. Nietzsche'nin yukarıda (dn. l'de) anılan yapıtın bir parçasını oluşturan Vom Nutzen und Nachteile der Historie fur das Lebens (Tarihin Yaşam için Yararlan ve Zararları). (Çev.) 3. Perdeduvar. (Çev.)

594

595

mektedir. Şöyle diyebilir: "Liala'nın dediği gibi, seni umutsuzca seviyorum." Bu noktada, yapmacık masumluktan kaçınmış, artık masumca konuşulmayacağını açıkça söylemiş olacak, ama gene de kadına söylemek istediğini söyleyecektir: onu sevdiğini, ama onu yitik bir masumluk çağında sevdiğini. Eğer kadın da oyuna katılırsa, gene de bir aşk ilanım kabul etmiş olacaktır. Hiçbiri kendisini masum hissetmeyecek, ikisi de geçmişin -ortadan kaldırılamayan söylenmiş olanın- meydan okuyuşunu kabul

edecek, ikisi de bilinçli olarak ve zevk duyarak ironi oyununu oynayacaklardır. Ama ikisi de, bir kez daha aşktan sözetmeyi başarmış olacaklardır.

İroni, bir üst-dil oyunu, dört köşeli bir açığa vurmadır. Bu nedenle, nasıl modernde oyunu anlamayan ister istemez onu reddederse, modern-sonrasında da oyun anlamamak ve olayları ciddiye almak olasıdır. Sonra, ironinin riski de var. İronik olanı ciddiye alan biri her zaman vardır. Picasso'nun, Juan Gris'in ve Bra-que'in kolajlarının modern oldukları kanısındayım: bu yüzden normal insanlar bunları kabul etmiyorlardı. Oysa, Max Ernst'in 19. yüzyılda gravür parçalarıyla yaptığı kolajlar modern-sonrasıydı: bunlar, gravür üstüne, hatta belki de doğrudan doğruya kolaj üstüne bir söylevi yansıttıklarının farkına varılmaksızın, fantastik bir öykü, bir düş öyküsü gibi de anlaşılabilir. Eğer modern-sonrası buysa, Sterne'in ya da Rabelais'nin niçin modern-sonrası oldukları, Borges'in niçin kesinlikle moderns-sonrası olduğu açıktır; çünkü aynı sanatçıda modern anla modern-sonrası an bir arada bulunabilirler ya da kısa bir aralıkla birbirlerini izleyebilirler yahut dönüşümlü olarak birbirlerinin yerini alabilirler. Joyce'ta ne olduğuna bakalım. Portrait,1 modern bir eğilimi yansıtan bir öyküdür.

Dubliners (Dublin'liler) de, daha önce yazılmış olmasına karşın, Portrait'ten daha moderndir. Ulysses sınırda durur. Finnigans Wake artık modern-sonrasıdır, ya da en azından modern-sonrası üstüne tartışmayı başlatır; anlaşılabilmek için, çoktan söylenmiş olanın yadsınmasını değil, ironik açıdan yeniden üstünde düşünülmesini ister.

Modern-sonrası üstüne daha başından hemen hemen her şey söylenmiş bulunmaktadır (John Barth'ın 1967'de yazılmış ve ge-1. Joyce'un/4 Portrait of the Artist as a Young Man (Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Por- "I tresi) adlı yapıtı. (Çev.)

596

•tt

çenlerde Caliban'm, Amerikan modern-sonrasıyla ilgili 7. sayısında yayınlanmış olan "Tükenişin Yazını"

gibi denemelerce). Moder-nizm-sonrası kuramcılarının (Barth dahil), kimin modern-sonrası olduğunu, kimin henüz olmadığını saptayarak, yazar ve sanatçılara verdikleri notlara tümüyle katılmıyorum. Ama bu eğilimin kuramcılarının kendi öncüllerinden çıkardıkları teorem ilgilendiriyor beni: "Bence, ideal modern-sonrası yazar ne yirminci yüzyılda yaşayan babalarına, ne de ondokuzuncu yüzyılda yaşamış

dedelerine öykünür, ne de onları reddeder. Modernizmi sindirmiştir, ama onu omuzlarında bir yük gibi taşımaz. Bu yazar, kitle haberleşme araçlarının koşullandırdığı okumaz-yazmazlar bir yana, belki de James Michener'in ve Irving Wallace'in kültürlü kişilerine ulaşmayı ya da onları etkilemeyi umamaz, ama en azından bazan, Thomas, Mann'ın ilk Hıristiyanlar dediği Sanat'a yürekten bağlı kişilerin çevresinden daha geniş bir kitleye ulaşıp onları oyalamayı umabilir... İdeal modern-sonrası roman, realizm ve irrealizm, biçimcilik ve "özcülük", katıksız edebiyat ve güdümlü edebiyat, elite (seçkinler) romanıyla kitle romanı arasındaki sert tartışmaları aşmak zorundadır... Benim yeğ tuttuğum benzetim, iyi cazla klasik müzik arasındaki benzetimdir: partisyonu yeniden dinleyip çözümle-yince, ilk kez farkına varılmamış birçok şeyler keşfedilir, ama partisyon ilk kez dinlendiğinde, sizi yeniden dinleme isteği uyandıracağı noktaya getirmeyi bilmelidir; bu, uzmanlar için olduğunca uzman olmayanlar için de geçerlidir." Barth, 1980'de, konuyu bu kez "Doluluk Yazını" başlığı altında yeniden ele alarak böyle diyordu. Doğal olarak, diyalog, Leslie Fiedler'in yaptığı gibi, büyük bir paradoks zevkiyle yeniden ele alınabilir. Caliban'm sözü edilen sayısı, onun 1981'de yazılmış denemelerinden birini yayınlıyor; çok kısa bir süre önce de, yeni Linea d'ombra dergisi, onun öteki Amerikan yazarlarıyla tartışmasını yayınlıyor.

Fiedler kışkırtıyor, bu açık. Serüven romanı, Gotik, eleştirmenlerce değersiz bulunan, ama mitler yaratmayı ve birden çok kuşağın imgelemini doldurmayı bilen Mohikanlann Sonuncusu'nu övüyor.

Mutfakta olsun, salonda olsun, çocuk odasında olsun aynı tutkuyla okunabilen Tom Amcanın Kulübesi gibi bir şeyin hâlâ ortaya çıkıp çıkamayacağını soruyor kendi kendine. Shakespeare'i, Rüzgâr Gibi Geç-ft'yle birlikte, eğlendirmeyi bilenlerin yanma koyuyor. Onun inanıl-597

maz derecede kurnaz bir eleştirmen olduğunu hepimiz biliyoruz. Yalnızca sanatla hoşa giden arasına dikilmiş olan engeli ortadan kaldırmak istiyor o. Geniş bir kitleye ulaşmanın ve onun düşlerini

doldurmanın belki de günümüzde avangard olmak anlamına geldiğini sezinliyor ve okuyucuların düşlerini doldurmanın ille de onları avutmak anlamına gelmediğini söylemekte bizi gene de özgür bırakıyor. Bu, onların yakasını bırakmama anlamına da gelebilir.

Tarihsel roman

İki yıldır işe yaramaz sorulan yanıtlamayı reddediyorum. Şu tür sorular: yapıtın açık bir yapıt mı, değil mi? Ne bileyim ben, bunlar benim işim değil, sizin işiniz. Ya da: kendini kahramanlarından hangileriyle özdeşleştkiyorsun? Tanrım, bir yazar kendini kiminle özdeşleştirir? Kuşkusuz zarflarla.

İşe yaramaz soruların en işe yaramazı, geçmişi anlatmanın bir çeşit şimdi'den kaçmak olduğunu öne sürenlerin sorusu oldu. Bu doğru mu, diye soruyorlar bana. Olabilir, diye yanıtlıyorum, Manzoni onyedinci yüzyılı anlatmışsa, bunun nedeni, ondokuzun-cu yüzyılın kendisini ilgilendirmemesidir; Giusti'nin Sant'Ambro-g/o'su ise, Avusturyalılara kendi zamanından sözeder; Berchet'nin Giuratnento di Pontida'sı geçmiş zamanın, masallarından sözeder. Love Story kendi zamanına bağlı kalırken, Partna Manastırı ancak yirmibeş yıl önceki olayları anlatıyordu... Komünal demokrasiden banka ekonomisine, ulusal monarşilerden kentlere, yeni teknolojilerden yoksulların başkaldırılarına dek çağdaş Avrupa'nın bütün sorunları^ onları bugün hissettiğimiz biçimleriyle Ortaçağ'da.oluşur. Ortaçağ, bizim geçmişimizi anımsamak için hep dönmemiz gereken çocukİuğumuzduf. Ama Ortaçağ'dan Excalibur üslubunda da sözedilebilir. Ancak o zaman sorun başka bir sorundur ve yan çizilemez. Tarihsel bir roman yazmak ne demektir? Kanımca, geçmişi anlatmanın üç yolu vardır. Biri romance; Brötanya söylencelerinden Tolkien'in öykülerine değin; işin içine novel değil, tam anlamıyla romance olan "Gotik roman" da girer.

Geçmişin,, imgeleme özgürce boşalım sağlamak için senaryo, bahane, masalsı kurgu olarak ele alınması. Bu nedenle, romance'va geçmişte gelişmesi şart değildir; şimdi veburada geçmemesi ve şimdi'den ve buradan sözetmemesi yeterlidir. Birçok kurgubilimler katıksız romance'Air. Bir başka yer'in öyküsüdür romance.

Sonra, omuzda pelerin-elde kılıç romanı gelir, Dumas romanı gibi. Omuzda pelerin-elde kılıç romanı,

"gerçek" ve tanınabilir bir geçmişi seçer; onu tanınabilir kılmak için de ansiklopediye geçmiş kişilerle (Richelieu, Mazarin) doldurur; onlara ansiklopedide geçmeyen, ama ansiklopediye ters düşmeyen bazı eylemler yaptırır (Milady'yle karşılaşma, Bonacieux diye birisiyle temas kurma). Doğal olarak, gerçeklik izlenimini güçlendirmek için tarihsel kişiler (tarih yazımının onayıyla) tarihte yapmış oldukları şeyleri de l| yapacaklardır (Rochelle'i kuşatmak, Avusturya' lı Anna ile yakın ' *' ilişkiler kurmak, Fronda ile bilinen ilişkilerde bulunmak). Bu (" gerçek") çerçeve içine hayal ürünü kişiler konur, ama bunlar başka çağların kişilerine de yorulabilecek duygular ortaya koyarlar. d'Artagnan, kraliçenin mücevherlerini Londra'ya geri getirirken yaptığını, 15. yüzyılda da, 17. yüzyılda da yapabilirdi. d'Artag-nan'ın ruhsal durumuna sahip olmak için 17. yüzyılda yaşamak şart değildir.

Oysa tarihsel romanda, genel ansiklopedi terimleriyle tanınabilir kişilerin sahneye girmeleri şart değildir. Prommessi Sposi'yi (Nişanlılar) düşünün; en tanınmış kişisi, Manzoni'den önce az kimsenin bildiği kardinal Federigo'dur. (Çok daha tanınmış olan öteki Borremo, San Carlo'ydu). Ama Renzo'nun, Lucia'nın ya da Fra Cristoforo'nun yaptıkları her şey, ancak onyedinci yüzyıl Lom-bardia'sında yapılabilirdi. Kişilerin yaptıkları, tarihin, yani olup bitenlerin daha iyi anlaşılmasını sağlamaya yarar.

Yaşantılar ve kişiler kurmacadır, ama o çağ İtalya'sı hakkında tarih kitaplarının hiçbir zaman bu denli açıklıkla söylemedikleri şeyleri söylerler bize.

Ben kesinlikle bu anlamda bir tarihsel roman yazmak istiyordum; Ubertino ve Michele gerçekten varoldukları ve az çok gerçekten söylemiş oldukları şeyleri söyledikleri için değil, William gibi uydurulmuş kişilerin tüm söyledikleri ancak o çağda söylenmiş olacağı için.

Bu düşünceye ne denli bağlı kaldığımı bilmiyorum. Daha sonraki kuşak yazarlarının (Wittenstein gibi) alıntılarını, o çağa aitmiş gibi vererek maskelerken buna uymadığımı sanmıyorum. Bu durumlarda, benim Ortaçağ kişilerimin çağdaş olmadıklarını, olsa

598

599

olsa Ortaçağ'a özgü biçimde düşünen çağdaş kişiler olduklarını çok iyi biliyordum. Bazan kurgusal kişilerimi, tümüyle Ortaçağ'a özgü düşüncelerin disiecta membra'smdan1, Ortaçağ'ın kendine özgü olarak algılamayacağı bazı kavramsal canavarlar üretme yeteneğiyle donatıp donatmadığımı soruyorum kendi kendime. Ama kanımca tarihsel bir roman, yalnızca geçmişte, daha sonra olanların nedenlerini belirtmekle kalmamalı, bu nedenlerin yavaş yavaş sonuçlarını göstermeye yöneldikleri süreci de betimlemelidir.

Kişilerimden biri, iki Ortaçağ düşüncesini karşılaştırarak onlardan daha çağdaş bir üçüncü düşünce çıkarıyorsa, bunu tam kültürün daha sonra yaptığı gibi yapmaktadır; eğer söylediğini hiç kimse yazmamışsa, birisinin karmaşık bir biçimde de olsa bunu (yazık, kimbilir ne korkulara, ne utançlara kapıldığı için dile getirmeksizin) düşünmeye başlayacağına kuşku yoktur.

Ne olursa olsun, beni çok eğlendiren bir şey var: ne zaman bir eleştirmen ya da bir okuyucu, kişilerimden birinin çok çağdaş şeyler öne sürdüğünü söylemiş ya da yazmışsa, bütün bu durumlarda, özellikle de bu durumlarda, 14. yüzyıl metinlerinden alıntılar kullanmıştım.

Okuyucunun tam anlamıyla ince bir biçimde Ortaçağ tavrı olarak tat aldığı, benim yasaya aykırı bir biçimde çağdaş bulduğum sayfalar da var. Gerçek şu ki, herkesin Ortaçağ hakkında, genellikle yoz olan kendi düşüncesi vas. Yalnızca bizler, o zamanın rahipleri, biliriz gerçeği, ama bunu söylemek bazan yakılmaya götürür insanı.

Hamlet'tir. Ama artık çok geç, Hamlet ölmüştür."

Yıllar sonra, Chesterton'un bu tür bir düşünceyi bir yerde dile getirmiş olduğunu keşfettim. Geçenlerde Oulipo grubu, bütün olası polisiye durumların bir tablosunu yapmış ve okuyucunun katil olduğu bir kitabın henüz yazılmadığını ortaya koymuş.

Kıssadan hisse: saplantısal düşünceler vardır, bunlar hiçbir zaman kişisel değildir, kitaplar kendi aralarında konuşurlar; tam anlamıyla yapılmış bir polis soruşturması suçlunun biz olduğumuzu kanıtlamalıdır.

Umberto Eco

V

Bitirirken

Romanı yazdıktan iki yıl sonra, üniversiteye gittiğim 1953 yılından kalma bir not geçti elime.

"Orazio ve arkadaşı aynanın gizini çözmek için P. kontunu çağırırlar. P. kontu, tuhaf ve ağırkanlı bir soyludur. Buna karşıt olarak, Amerikan yöntemleri kullanan Danimarka muhafız askerlerinin genç komutanı. Olayın trajedi kurallarına göre normal gelişimi. Son bölümde P. kontu, aileyi toplayıp gizemi açıklar: katil

1. (Lat.) Dağılmış uzuvlar. (Çev.) 600

601

İÇİNDEKİLER

DOĞAL OLARAK, BİR ELYAZMASI..................... 9

•GÜLÜN ADI' ÜZERİNE / Şadan Konideniz ..........:._.:.. 17

ÖNDEYİŞ.......................................... 23

BİRİNCİ GÜN

Tansökümü. Manastırın eteklerine varıyoruz, William çabuk kavrama yeteneğini kanıtlıyor ............................... 35

Sabah. William, Başrahip'le öğretici bir konuşma yapıyor........ 42

Öğle. Adso kilisenin kapısına hayran oluyor; William ise Casale'li Uberti-no'yu buluyor .................................. 57

İkindi. William şifalı bitkiler uzmanı Severinus'la bilgince bir konuşma yapıyor....................................... 86

İkindiden sonra. William ve Adso yazı salonunu ziyaret ediyorlar ve birçok araştırmacı, kopyacı ve başlık yazıcısı, bu arada, Deccal'ı bekleyen yaşlı bir körle tanışıyorlar ...................... 92

Günbatıım. William'la Adso manastırın geri kalan bölümlerini ziyaret ediyorlar; William, Adelmo'nun ölümüne ilişkin bazı sonuçlar çıkarıyor; camcı rahiple okuma camları ve gereğinden çok okumak isteyenlerin gördükleri hortlaklar üstünde konuşuluyor. . . . 106

Akşam. William ile Adso Başrahip'in içtenlikli konukseverliğinin ve Jor-ge'nin öfkeli konuşmasının tadım çıkarıyorlar........... 115

İKİNCİ GÜN

Geceyansı. Birkaç saatlik gizemsel bir mutluluk, alabildiğine kanlı bir olayla kesiliyor................................... 123

Tansökümü. Upsala'lı Benno bazı gizler açıklıyor; Arundel'li Berengar da. Adso ise gerçek tövbenin ne olduğunu öğreniyor...... 133

Sabah. Konuklar halktan kişiler arasında bir kavgaya tanık oluyorlar. Alessandria'lı Aymaro bazı şeyler ima ediyor; Adso ermişlik ve Şeytan'ın- tersi üstüne düşünüyor. Sonra William'la Adso yazı salonuna dönüyorlar; William orada ilginç bir şey görüyor; gülmenin mubahlığı üstüne üçüncü bir konuşma yapıyor, ama sonunda istediği yere bakamıyor............................ 145

603

Öğle. Benno, manastır yaşamı üstüne hiç de iyi sayılmayacak şeyler açıklayan tuhaf bir öykü anlatıyor.......................162

İkindi. Başrahip manastırının zenginlikleriyle övündüğünü, sapkınlardan çekindiğini gösteriyor; sonunda Adso dünyayı dolaşmakla kötü bir şey mi yaptığından kuşku duyuyor.................168

Günbatımında» sonra. Bu kısa bölümde yaşlı Alinardo, labirente ve oraya nasıl girileceğine dair çok ilginç şeyler anlatıyor.......184

Akşam. William'la Adso Aedificium'a giriyorlar; gizemli bir ziyaretçiyle karşılaşıyorlar; üstünde büyüsel imler olan gizli bir mesaj buluyorlar; bulunur bulunmaz kaybolan bir de kitap; bu bölümü izleyen birçok bölümde aranacak, ama bulunamayacaktır; William'in değerli merceklerinin çalınması, olayların sonuncusu değildir. . 189

Gece. Sonunda William'la Adso labirente giriyorlar; garip görüntüler görüyorlar ve labirentlerde olduğu gibi kayboluyorlar.......198

ÜÇÜNCÜ GÜN

Alacakaranlıktan tansökümüne değin. Ortadan kaybolan Berengar'ın hücresinde kan lekeli bir bez

bulunuyor; hepsi bu...........211

Sabah. Adso yazı salonunda tarikatının tarihçesi ve kitapların yazgısı üstüne düşünüyor..................................213

Öğle. Adso, Salvatore'nin, birkaç sözcükle özetlenemeyecek, ama onu uzun ve kaygılı düşüncelere salacak itiraflarını dinliyor. . . . 217

İkindi. William Adso'ya büyük sapkınlık ırmağından, saf insanların kilisedeki işlevinden, evrensel yasaları öğrenme konusundaki kuşkularından söz ediyor; sanki ayraç içindeymişçesine Venantius'un bıraktığı kara büyü işaretlerini nasıl çözdüğünü anlatıyor. . . . 227

Günbatımı. Başrahip yeniden ziyaretçilerle konuşuyor; William'in labirentin bilmecesini çözmek için bazı şaşırtıcı fikirleri vardır; sonunda bunu çok mantıklı bir biçimde başarır. Sonra William'la Adso eritme peynir yerler...............................243

Akşam duasından sonra. Ubertino, Fra Dolcino'nun öyküsünü anlatıyor. Adso bunun üzerine başka öyküleri anımsıyor ya da kitaplıkta okuyor; sonra savaş donanımına bürünmüş bir ordu gibi güzel ve ürkütücü bir genç kızla karşılaşıyor...................255

Gece. Adso allak bullak, William'a günah çıkartıyor ve kadının yaratılıştaki işlevi üstüne düşünüyor; sonra bir adamın ölüsünü buluyor. .. 290

604

DÖRDÜNCÜ GÜN

Alacakaranlık William ve Severinus Berengar'ın cesedini inceliyorlar, dilinin kara olduğunu görüyorlar; boğulmuş bir adamda olağan olmayan bir şey. Sonra çok şiddetli zehirler ve eski bir hırsızlık olayı üstüne tartışıyorlar.............................. 299

Tansökümü. William önce Salvatore'yi, sonra da kilerciyi geçmişleri konusunda günah çıkarmaya sürüklüyor; Severinus çalınmış mercekleri buluyor, Nicola da yenilerini getiriyor, böylece William altı gözle Venantius'un eh/azmasını çözmeye gidiyor.........307

Sabah. Adso gönül acılan içinde kıvranıyor; sonra da William, elinde Venantius'un çözüldükten sonra bile hâlâ çözülmez olarak kalan

jj metniyle geliyor.............-.....................318

"Tİ Öğle. Adso domalan toplamaya gidiyor. Minoritlerin gelmekle olduklarını görüyor; William ve Ubertino ile Minoritler uzun uzun konuşuyorlar; XXII. Ioannes hakkında çok acıklı şeyler öğreniliyor. 330

İkindi. Poggetto Kardinali, Bernardo Gui ve Avignon'lu öteki adamlar geliyorlar; sonra her biri başka başka şeyler yapıyorlar.....344

Günbatımı. Alinardo değerli bilgiler veriyormuş gibi görünüyor; William ise bir dizi tartışılmaz yanlış

aracılığıyla olası bir gerçeğe ulaşmak

için kullandığı yöntemi açıklıyor......................347

Akşam. Salvatore çok güçlü bir büyüden söz ediyor............351

Aksanı duasından sonra. William'la Adso bir kez daha balirente giriyorlar; finis Africae'nin eşiğine varıyorlar, ama içeri girmiyorlar; çünkü dördün birincisinin ve dördün yedincisinin ne olduğunu bilmemektedirler; sonunda Adso'nun sevda hastalığı depreşiyor; ama bu kez oldukça bilgince............................354

Gece. Salvatore acıklı bir biçimde Bernardo Gui tarafından görülüyor; Adso'nun sevdiği kız büyücülük suçuyla yakalanıyor, ve herkes eskisinden daha da mutsuz ve kaygılı yatmaya gidiyor.......373

BEŞİNCİ GÜN

Tansökümü. İsa'nın yoksulluğu kardeşçe tartışılıyor.............383

Sabah. Severinus William'a tuhaf bir kitaptan söz ediyor; William ise elçilere tuhaf bir yönetim kavramından söz ediyor.........398

Öğle. Severinus ölü bulunuyor; bulmuş olduğu kitap ortada yoktur. 408 İkindi. Adalet dağıtılıyor ve herkesin haksız olduğuna dair tedirgin edici

bir izlenim ediniliyor..............................420

Günbatımı. Ubertino kaçıyor; Benno yasalara uymaya başlıyor; William 605

ise, o gün karşılaştığı çeşitli tutku tipleri üstüne bazı düşünceler geliştiriyor......................................444

Akşam. Deccal'ın gelişiyle ilgili bir vaaz dinleniyor; Adso özel adlann gücünü anlıyor....................................451

ALTINCI GÜN

Geceyansı. Prensler oturuyorlar; Malachi ise yere yıkılıyor........465

Alacakaranlık. Yeni bir kilerci seçiliyor; ama yeni bir kütüphaneci seçilmiyor.........................................470

Tansökümil. Yeraltı hazinesinin ziyaret edilişi sırasında Nicola birçok şey anlatıyor................................... . 473

Sabah. Adso, "Dies irae"yi dinlerken bir düş görüyor, ya da dilerseniz bir görüntü diyelim..................................481

Öğleye doğnı. William Adso'ya gördüğü düşü açıklıyor...........493

Öğle. Kütüphanecilerin öyküsü oluşturuluyor ve gizemli kitaba ilişkin daha çok bilgi elde ediliyor...........................497

İkindi. Başrahip William'i dinlemek istemiyor; değerli taşların dili üstüne konuşuyor; son üzücü olaylarla ilgili soruşturmanın sürdürülmemesi isteğini dile getiriyor..........................503

Günbatımıyta akşam arası. Saatlerce süren şaşkınlık kısaca anlatılıyor. 513

Akşam duasından sonra. William neredeyse rastlantı sonucu, finis Africae'ye girmenin gizini keşfediyor.....................516

YEDİNCİ GÜN

Gece. Burada anlatılan olağanüstü açıkla/naları özetlemek, bölüme eşit uzunlukta bir başlık olurdu; bu da alışılagelene ters düşer. . 523

Gece. Yangın çıkıyor ve aşırı erdem yüzünden cehennem güçleri egemen oluyor.........................................541

SON YAPRAK....................................____557

SONRASI .....'.......................................565

606

Umberto Eco

GÜLÜN ADI

Gülün Adı adlı bu dev romanıyla bir anda dünyanın dört bir yanında ünlenen italyan yazarı Umberto Eco, aslında çok yönlü bir bılimadamı. italya'da, Bologna Üniversitesinde öğretim üyesi, se-nııolog, tarihçi, filozof, estetikçi, ortaçağ uzmanı ve James Joyce üzerine derin araştırmalar yapmış biri.

Umberto -Eco'nun bu ilk romanı, 1980'de italya'da ilk yayımlanışından bu yana sayısız basım yaptı ve dünyanın pek çok diline çevrildi. Dünyada olağanüstü bir ilgi uyandıran bu romanın yankıları hâlâ sürüyor. Filmi de dünyada büyük yankılar uyandırdı. Bu romanın başarısında, kuşkusuz, yazarın ortaçağ

konusunda derin ve dolaysız bilgisinin büyük payı var. Tam anlamıyla ve her bakımdan ortaçağ

dünyasını yansıtmakla birlikte Gülün Adı kesinlikle çağdaş bir roman; çağdaş romana yepyeni ve uzun soluk getiren özgün bir roman. Bir anlamda ortaçağda geçen, Hıristiyanlık düşüncesini tartışan tarihsel bir roman, bir anlamda da ustaca kurulmuş polisiye ve sürükleyici bir öykü. Ve en önemlisi olağanüstü bir dil ve benzeri az bulunur bir sanat yapıtı. Bu ünlü romanı italyanca aslından başarıyla Türkçeye çeviren -Şadan Karadeniz'ıtî titiz ve uzun çalışmasını da burada hayranlıkla^ belirtmemiz gerekiyor.

Umberto £co'nun yayınlarımız arasında'çîkan ikinci dev romanı Foucault Sarkacı da, Ortaçağı Düşlemek adlı deneme kitabı da yine Şadan Karadeniz'in çevirisi...

ISBN 975-510-245-0

Kapaktaki resim: RENE MAGRITTE KDV İÇİNDEDİR

78975 5"T02450" >

Umberto Eco _ GÜLÜN ADI

www.kitapsevenler.com

Merhabalar

Buraya Yüklediğim e-kitaplar Aşağıda Adı Geçen Kanuna İstinaden

Görme Özürlüler İçin Hazırlanmıştır

Ekran Okuyucu, Braille 'n Speak Sayesinde Bu Kitapları Dinliyoruz Amacım Yayın Evlerine Zarar Vermek Değildir

Bu e-kitaplar Normal Kitapların Yerini Tutmayacağından

Kitapları Beyenipte Engelli Olmayan Arkadaşlar Sadece Kitap Hakkında Fikir Sahibi Olduğunda Aşağıda Adı Geçen Yayın Evi, Sahaflar, Kütüphane, ve Kitapçılardan Temin Edebilirler

Bu Kitaplarda Hiç Bir Maddi Çıkarım Yoktur Böyle Bir Şeyide Düşünmem Bu e-kitaplar Kanunen Hiç Bir Şekilde Ticari Amaçlı Kullanılamaz Bilgi Paylaştıkça Çoğalır

Yaşar Mutlu

Not: 5846 Sayılı Kanunun "altıncı Bölüm-Çeşitli Hükümler " bölümünde yeralan "EK MADDE 11. - Ders kitapları dahil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim

ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa hiçbir ticarî amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü

bir kişi tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset, CD, braill

alfabesi ve benzeri 87matlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir."Bu nüshalar hiçbir şekilde

satılamaz, ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz. Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması

ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur." maddesine istinaden web sitesinde deneme yayınına geçilmiştir.

T.C.Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi İşlem ve Otomasyon Dairesi Başkanlığı Ankara Bu kitaplar hazırlanırken verilen emeye harcanan zamana saydı duyarak Lütfen Yukarıdaki ve Aşağıdaki Açıklamaları Silmeyin

Tarayan Yaşar Mutlu

web sitesi

www.yasarmutlu.com

www.kitapsevenler.com

e-posta

yasarmutlu@kitapsevenler.com yasarmutlu@yasarmutlu.com

mutlukitap@hotmail.com kitapsevenler@gmail.com

Umberto Eco _ GÜLÜN ADI