T Ü R K K L A S İ K L E R İ - T İ Y A T R O

A N A D O L U Ü N İ V E R S İ T E S İ Y A Y I N L A R I Vatan yahut Silistre

Vatan

NAMIK KEMAL

yahut Silistre

NAMIK KEMAL

1872’de Namık Kemal tarafından kaleme alınan Vatan y

Vatan yahut Silistre, Türk edebiyatında Batılı anlamda ilk tiyatro eseridir. Aynı zamanda edebiyatımızdaki “vatan” temalı ilk oyun olma özelliğiyle yazarına “Hürriyet Şairi” sıfatını ahut Silistr

kazandırmıştır.

Dört perdeden oluşan oyunda olaylar, Kırım Savaşı'na gönüllü olarak katılan İslam Bey ile Zekiye arasında gelişir. Romantik tiyatronun edebiyatımızdaki ilk örneklerinden biri olan bu eser, bu özellikleriyle edebiyatımızda özel bir yere sahiptir.

e

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ BASIMEVİ

NAMIK KEMAL

ESKİŞEHİR

T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 3899

AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 2698

GENEL YAYIN YÖNETMENİ

Doç.Dr. Gökhan Tunç

EDİTÖR

Prof.Dr. Emine Kolaç

OSMANLI HARFLERİNDEN

LATİN HARFLERİNE

ÇEVİRİ VE SÖZLÜK

Öğr.Gör.Dr. Ezgi Aslan

Öğr.Gör. Gönül Yüksel

GÖRSEL TASARIM KOORDİNATÖRÜ

Doç.Dr. Halit Turgay Ünalan

GRAFİK TASARIM

Uzm. Dilek Erdoğan Aydın

İLLUSTRASYON VE KAPAK TASARIMI

Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız

Dİzgİ ve GRAFİK UYGULAMA

M. Emin Yüksel

Arzu Ercanlar

Burcu Vurucu

Merve Kutlu

Türk Klasikleri - Tiyatro

CIP-Anadolu Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Merkezi 1. Baskı

Namık Kemal, 1840-1888

Vatan yahut Silistre

Not: Metin Latin harflerine aktarılırken kitabın hicri 1307 tarihli baskısı esas alınmıştır.

İ. E. a. II. Kolaç, Emine III. Dizi: Anadolu Üniversitesi. Açıköğretim Fakültesi Yayınları; no. 2698

PL254. N4 V32 2019

ISBN: 978-975-06-3568-7

2019-10

Bu kitabın tüm hakları Anadolu Üniversitesi’ne aittir.

Eskişehir, Temmuz 2019

Vatan yahut Silistre

VATAN YAHUT SİLİSTRE

Dört fasıl tiyatro

Eser-i Kemal

Def ’a-i Sâbi’

1357

1

Namık Kemal

HUZZAR1

Zekiye Hanım ............... İslâm Bey’in maşukası Hanife Hanım ............... Zekiye Hanım’ın sütannesi İslâm Bey ....................... Gönüllü zabit Ahmed Sıtkı Bey ............ Miralay

Rüstem Bey .................... Kaymakam Abdullah ........................ Miralay Bey’in çavuşu Bir kaymakam

Bir binbaşı

Birinci zabit

İkinci zabit

Üçüncü zabit

Neferler, Köylüler

1 huzzâr : hazır olanlar, bulunanlar, kişiler 2

Vatan yahut Silistre

BİRİNCİ FASIL

Perde açılınca kenarı sokağa nazır2 bir oda görünür. Zekiye, Arnavutluk’a mah-sus muntazam bir kadın elbisesiyle mindere uzanmış. Elinde bir kitap, önünde bir mum, İslâm Bey de sokakta gezinir.

Birinci Meclis

Zekiye (Kitabı sandığın üstüne bırakarak) — Ah! Anneciğim! Anneciğim!

Gönlüme niçin bu kadar rikkat verdin? Fikrimi niçin bu kadar açtın? Sen de şimdi kızını görsen okuttuğuna pişman olurdun... Benim gönlüm öyle büyük büyük hayata nasıl dayansın? Benim beynim öyle geniş geniş tasavvurlara nasıl tahammül etsin?

Yüreğim ne kadar çarpıyor! Sanki göğsümü yerinden koparacak da dışarı fırlaya-cak... Beynim ne kadar sıkılıyor! Sanki başımı paralayacak da etrafa dağılacak...

(Ellerini yüzüne kapayarak)

— Anneciğim! Anneciğim! Daima babamı düşünmek için açtığın, hazırladığın fikirde başkası geziyor! Daima seni sevmek için terbiye ettiğin, büyüttüğün gö-nülde başkası hükmediyor!

Seni babam okutmuş, onun yoluna öldün. Beni sen okuttun. Yoluna ölmek değil, öldüğüne ağlamak bile hatırıma gelmiyor!

Ah!.. Daima o! Gözümde o! Hayalimde o! Aklımda o! O! O! O! Bir kere sokakta gördüm… Keşke yüzüne baktığım zaman gönlüme düşen ateş gözlerimi eriteydi...

Daha bir bakışta vücudumda ne kadar kuvvet varsa toplayıp da gözlerimi başka tarafa çevirmek istedim, eyvah!...

2 nâzır : bakan, gören

3

Namık Kemal

Ne vücudumda kuvvet buldum, ne gözlerime hükmüm geçti. Sanki ömrümde gördüğüm, işittiğim, okuduğum, düşündüğüm ne kadar güzel şey var ise hepsi bir yerde toplanmış da bir insan çehresi olmuş karşıma gelmişti.

(Biraz düşündükten sonra)

— Hayat ne garip hâl imiş! Birkaç gün evvel yanımda biri ağlasa, gözünün yaşı sefasından dökülüyor zannederdim. Bugün kulağıma kahkahalar matem sedası gibi geliyor! Birkaç gün evvel mağmum mağmum3 bulutlarda şimşek çaktıkça biri gülüyor gibi görünürdü, bugün yeni açılmış güllerde “çiy” görsem birinin gözyaşı dökülmüş zannediyorum! Birkaç gün evvel yüzüm gülüyordu… Sanki her şey de benimle birlikte gülüyordu! Bugün gönlüm ağlıyor… Sanki her şey de gönlümle birlikte ağlıyor!

Yine sabah oldu, yine gözüme bir dakika uyku girmedi...

(Mumları söndürerek)

Zavallı mum! Acaba ben de senin gibi yana yana tükenip gidecek miyim?... Beş

dakikacık uyuyabilseydim… Belki rüyada görürdüm de ayaklarına kapanır, gönlümün zehrini dökünceye kadar doya doya ağlardım...

Allah’ım! O mektup ne idi?...

Ateşle yazılsa insanın yüreğini o kadar yakmaz. Okudukça gözlerimden sanki yüzüme, göğsüme doğru damla damla alev parçaları saçıldı... Bilmem sütannem getirdiği zaman nasıl arımdan yerlere geçmedim!...

İnsan sevincinden ölmüyor. Lakin çıldıracak! Mektup sözünü işittiğim gibi ondan geldiğini bildim. Kendi gelse belki utanır idim de o kadar çırpınarak üzerine koşmaz idim.

Gönülde keramet mi var nedir?... Bazı kere gaybı4 da biliyor!

3 magmûm: gamlı, kederli, tasalı

4 gayb: bilinmeyen, görünmeyen âlem

4

Vatan yahut Silistre

Ah! Benim o zaman başka kimi düşündüğüm vardı? Hâlâ kimi düşündüğüm var? Mektup babamdan da gelse yine ondan sanmaz mıydım? Belki dünyayı bildim bileli bir kere yüzünü görmeye müştak5 olduğum babamdan geldiğine keder ederdim...

Seviyorum, sevmekten bir türlü kendimi alamıyorum, o da beni seviyor. Sevdiği mektubunda yazılı... Kendi yazısıyla yazılı... Elbette gerçektir... Hayır! Elbette gerçektir. Allah o kadar güzel bir vücudun içinde hıyanet6 saklamaz a.

(Biraz teamülden7 sonra:)

Kim bilir? En güzel çiçeklerin arasında yılan bulunuyor.

—Yarabbi! Yarabbi! İnsanın yüzü gibi gönlünü de meydanda yarataydın ne olurdu?

İkinci Meclis

İslâm Bey, Zekiye Hanım

İslâm Bey (Pencereden girerek) — Ben gönlümü meydana çıkarabilirim. Ne yapayım ki içindeki esrar yine sana görünmez.

Zekiye – (İslâm Bey’i görünce, nihayet derece bir telaş ile yanına koşmak ister fakat yine kendini toplar. Bir sükût-ı müteesiraneden8 sonra, kendi kendine hitap ederek ve fakat sözünü işittirerek)

— Ya şimdi her gün Allah’tan ölümümü istediğimde hakkım yok mu? Biri gör-düyse bana ne der?

İslâm Bey — Kimsenin görmek ihtimali yoktur. Bu kadar günler, bu kadar ge-celerdir kendimi göstermemek için topraklarda yuvarlanıyorum... Sabah açılı-5 müştakk: arzulu, çok istekli, düşkün

6 hıyânet: hainlik, vefasızlık

7 te’âmül: birbiriyle alıp vermek, yapılagelen muamele ve münasebet 8 sükût-ı müte’esirâne: müteessirce sessizlik 5

Namık Kemal

yor, gözler hâlâ açılmaya başlamadı. Gece bitiyor, uyku daha yeni başladı... Her gece buraları dolaşıyorum, tecrübeme itimat et.

Zekiye – (Memnuniyetini setrederek9, barid barid10) — Sizi davet eden mi var idi?

İslâm Bey — Allah aşkına ellerini yüzüne tutma. Dünyayı topu bir gün gördüm. Çünkü bana dünyadan murat sensin. Bir daha görecek miyim? Orasını Allah bilir...

Deminden beri casus gibi pencerenin altından sözlerini dinledim.

(Zekiye izhar-ı infial11 eder)

Kabahatimin ne kadar büyük olduğunu bilirim. Onu biri bana yapsa, indimde12

kıyamete kadar alçaklıktan kurtulamazdı. (Zekiye’nin infiali13 tezayüt14 eder) Haydut gibi pencereden bir eve girdim.

(Zekiye’nin infiali daha tezayüt eder)

Benim buraya girdiğim gibi biri bizim eve girse, kanını helal sayar öldürürdüm.

Ne yapayım ki ihtiyar15 elimde değil!

Seni seviyorum... Senden ayrılacağım...

Bugün ağzından beni sevdiğini işittim... Bugün sana veda edeceğim... Edeceğim…

İşte gönlün benden kaçınmak istedikçe ayakların bana doğru geliyor... Ben de kendime malik olaydım elbette kendimi zapt ederdim... Elbette senin yanında olsun, suçlayıcı müttehim16 olmamaya çalışırdım.

9 setretmek: örtmek, gizlemek

10 bârid bârid: soğuk soğuk

11 izhar-ı infi’âl etmek: gücenikliği, dargınlığı göstermek 12 indimde: gözümde

13 infi’âl: güceniklik, gücenme, darılma 14 tezâyüd etme: artma

15 ihtiyâr: seçme, isteme, irade

16 müttehim: birisine zan ile kabahat isnat eden 6

Vatan yahut Silistre

Merhamet! Merhamet ki böyle nurdan dökülmüş vücuda taştan yapılmış gönül yakışmaz.

Zekiye (Gönlüyle dövüşürcesine birtakım telaş ve tereddütten sonra, kendi kendine) — Bu kadar zamandır olsun gazabına tahammül ediyorum. Olmadı...

Olmadı... Yine olmadı.

(İslam Bey’e hitaben) – Muradın nedir? Ben kendi hâlimle uğraşıp duruyorum... Birdenbire peri gibi önüme çıktın, beni kendimden aldın. Uyursam, rü-yamda sen! Uyansam, hayalimde sen! Âdem içinde olsam, gönlümde sen! Yalnız kalsam, karşımda sen! Daima sen! Daima sen! Vücudumu mu istersin? İşte esirinim. Canımı mı istersin? Al da kurtulayım.

İslâm Bey — Beni gördüğün zaman gözlerini çevirmek istemişsin... Öyle mi merhametsiz? Ben seni gördüğüm vakit gönlümden ne hâller geçtiğini bilir misin? Göz kapaklarım bir kere yumulup açılıncaya kadar arada bütün ömrüm kayboluyor zannediyorum...

Allah’a bin şükür olsun ki sen de benim gibi ihtiyarsız17 seviyorsun. Gönlün sana galebe18 ediyor.

Sen beni bir kere gördün. Ben seni bir kere gördüm. İşte gönlümüz ikiz yaratılmış, işte Allah seni bana beni sana vermiş...

İşte sen can, ben vücut! Sen muhabbet, ben gönül! Sen hüsn19 , ben aşk! Sen, güneş gibi, yüzüne baktıkça gözlerimi yaş içinde bırakıyorsun; ben, gölge gibi

-senin, yalnız senin- ayağının altında sürünüyorum!

Biz birbirimizden burada ayrılırsak, yarın birleşiriz... Bugün ayrılırsak yarın birleşiriz... Ayrı görünürüz… Yine buluşuruz... Ayrı zannolunuruz… Daima biriz.

17 ihtiyârsız: elinde olmaksızın

18 galebe etmek: üstün gelmek

19 hüsn: güzellik

7

Namık Kemal

Gel… Yanıma gel... Bana bir yemin et ki gerek ayrılalım… Gerek ayrılmayalım.

Dünyada, ahirette benden başka kimseye yâr olmayacaksın…

Zekiye — (Kendini tutamayarak) Vallahi...

(Kendini toplayarak) Merakınızı anlayamadım? (İcbar-ı nefs ile) Ben kendi kendime söyleniyordum... Siz göründünüz... Ben... Ben bir şey... Söy-lemedim. Söyledim mi?... Yoksa… Ne diyecektim?...

(Yine ihtiyarını kaybederek, nihayet derecede mütehakkimane20) Hem beni seviyorsun, hem niçin ayrılacağız?

İslâm Bey — Gideceğim. Çünkü...

Zekiye — (Hiddetle sözünü keserek) Zihnimden babamın, annemin muhabbetini çıkardın. Kardeşimin mezarı gönlümde idi. Onu da unutturdun. Şimdi hayali de kendi gibi kara topraklarda yatıyor. Mezarını görmeden hatırıma gelmiyor! Ne uykum kaldı… Ne ihtiyarım kaldı... Ne bir şeyde arzum kaldı…

Kendinden başka gönlümde bir şey bırakmadı. Şimdi de kendini elimden alacaksın. Hem de müjdesini kendin getiriyorsun... Kalbini yaracaktın da bana bu merhameti, bu insafı mı gösterecektin?

(Kendi kendine hiddetle söyleyip gezinerek) Sonunda ne olacak? O bu memleketten gider. Ben de bu dünyadan giderim.

Ömrümün her lezzetini kaybettikten sonra kara toprağın nesi var? Birkaç daki-kalık can acısından mı korkacağım?

İslâm Bey — (Kendini zapt edemeyecek surette bir tehalükle21 ) Gideceğim.

Zekiye— (Yanına hücum ile lakırdısını keserek) İptida22 beni öldür.

İslâm Bey — (İşitmemiş gibi) Gideceğim…

20 mütehakkimâne: hükmedici bir tavırla 21 tehâlük: istekle atılma, can atış, can atma 22 ibtidâ: önce, ilk olarak

8

Vatan yahut Silistre

Zekiye— (Yine sözünü keserek) Sende o kadar erkeklik yoksa ben kendimi öldürürüm.

İslâm Bey— (Bir mekanet-i mısrane23 ile): Gideceğim... Gideceğim... Gideceğim... Yoluma cehennemin ateşleri saçılsa yine gideceğim…Göğsüme Azrail’in pençesi dayansa yine gideceğim… Babamın mezarını çiğnemek lazım gelse yine gideceğim, annemin vücudu ayağımın altında ezilecek olsa yine gideceğim.

Gerçekten benim için öleceğini bilsem yine gideceğim.

Zekiye (Hiddetle gezinerek, sesi işitilecek suretle, kendi kendine) — Ah, inanmıyor! Kendi için öleceğime inanmıyor... Belki öldüğüm zaman da inanmaz.

(Hiddetle İslâm Bey’e dönerek)

— Gideceksin... Gideceksin... Niçin gideceksin?

İslâm Bey (Mekanetle) — Kandil geceleri kabristan ziyaretine gidersin a.

Zekiye (Hiddetle) — Giderim... Sonra?

İslâm Bey — Hiç benim ocağımdan oralarda yatar adam gördün mü? Ecda-dımdan24 kırk iki şehit adı bilirim. Rahat döşeğinde ölmüş bir adam işitmedim.

Anladın a? Bir adam işitmedim...

Devlet savaş açmış. Düşman serhatte25 şehitlerimizin kemiklerini, topraklarını çiğnemeye çalışıyor. Hiç nasıl olur ki hasmın silahı vatana çevrilsin de, karşısında iptida benim göğsümü bulmasın? Hiç nasıl olur ki, vatan muhatarada26

bulunsun da, ben evimde rahat oturayım? Hiç nasıl olur ki, devlet yerinden oynasın da ben mıhlanmış gibi burada kalayım? Hiç nasıl olur ki, vatan muhabbeti bugün her şeyden mukaddes olsun da ben yalnız senin muhabbetinle uğraşayım? Hiç nasıl olur ki, dünyada her şeyin ilerlediğini bilip dururken, ben babamdan, ecdadımdan aşağı kalayım? Vatan! Vatan!... Vatan muhatarada diyorum... İşitmiyor musun? Beni Allah yarattı, vatan büyüttü. Beni Allah besliyor, 23 mekânet-i mısrâne: ısrarlı bir ağırbaşlılıkla 24 ecdâd: atalar

25 serhâd: sınır

26 muhâtara: tehlike

9

Namık Kemal

vatan için besliyor. Ben anamın karnından vatana geldiğim vakit aç idim, vatan karnımı doyurdu... Çıplaktım, vatan sayesinde giyindim. Vatanımın nimeti ke-miklerimde duruyor. Vücudum vatanın toprağından… Nefesim vatanın hava-sından... Vatanımın uğrunda ölmeyeceksem, ya ben niçin doğdum? Ben adam değil miyim? Vazifem yok mu? Vatanımı sevmeyeyim mi?

Ah, vatanını sevmeyen adamdan, sana nasıl muhabbet memul edersin27?

Zekiye — Eğer... Vatan... Vatan olunca... Ben... Ne derim? Ben... Ben ne diye-bilirim? Git!.. Git beyim! Dünyanın bu hâli de varmış! Ben vatanı bilirim, ben vatan lakırdısını işitmiştim. Lakin iki kalbi birbirinden koparır sanmazdım.

Meğer koparırmış. Benim gönlümü kopardı, hâlâ içime kanlar akıyor. Gözümle görmüş gibi biliyorum. İstediği kadar aksın. Git beyim! Ben olsa olsa, bir iki damla yaş dökerim. İzin vermezsen onu da dökmem, gönlümde saklarım. İsterse her damlası bir damla zehir olsun. Kavgaya gideceksin değil mi? Vatanın için gideceksin, değil mi? Beni de unut, dünyayı da unut...

Ben... Ben bir mektubunu bile istemem. İnşallah selametle gelirsin. O vakit burada bir kul bulursun. Ben her vakit kulunum... Yok eğer... Of! Sanki her lakır-dıyı söyledikçe ciğerimden bir alev kopuyor da boğazıma sarılıyor.

(Şiddetle ağlayıp yere kapanarak)

İslâm Bey — Bari ben tekmil edeyim. Eğer vatanım için şehit olacak kadar bah-tım var ise o zaman sen de istediğin adamı ihtiyar edebilirsin28.

Zekiye — Allah yüz bin kere canımı alsın. Bana gözünün önünde ellerimle gönlümü paralatacaksın?... Sen şehit olursan mı?

O vakit benim dünyada ne alakam kalır? Ben niçin …yaşayacağım... Hayatından bıkanlara dünyada ölümden kolay bir şey mi olur?

Beni gerçekten yolunda ölemez mi zannediyorsun?

Bir kere yüzüme bak! Ölüden ne farkım kalmış.

27 me’mûl etmek: beklemek, ummak

28 ihtiyâr etmek: seçmek, seçebilme iradesi olmak 10

Vatan yahut Silistre

(Kendi kendine)

Acaba birbirinden ayrılmış da telef olmuş29 iki garibin toprağını havada birleş-tirecek kadar olsun feleğin insafı yok mudur?

(Âşıkane bir tavır ile)

Gel beyim... Benden bir yemin istemiyor muydun? Âlemleri muhabbet üzerine yaratan Rabbimin bin bir ismine ahdederim30 ki, dünyada da ahirette de Zekiye senindir, senin kulundur.

İslâm Bey — Ben de Allah’ım...

Zekiye (Lakırdısını keserek) — Sus! Yemin edeceksen istemem. Ağzından bir yalan çıkabileceğini bir dakika düşünsem, o dakikada çıldırırım.

Ah! Bilsen seni gözüm nasıl görüyor?.. Gönlüm nasıl biliyor?

Yüzüne baktıkça Allah’ın ihsanı canlanmış önümde geziyor zannediyorum. Sen erkeksin... Belki böyle şeyler hatırına gelmez. Seni gördükçe ne düşünüyorum bilir misin?

Buradan gittikten sonra zihninde kalacak hayalimi kıskanıyorum da beni bütün bütün unuttuğunu istiyorum. Delilik... Değil mi?

İslâm Bey — Allah aşkına biraz gayret bırak ki veda edebileyim. Benim gönlümü demirden mi zannediyorsun?

(Kendi kendine)

Vazife yolunda her şeyi feda etmeye dünyada herkesten çok kendimi müstahak31

bilirken, on yedi yaşında bir kız kadar olamadım. Ben kederimden ağlamamaya çalışıyorum, o merhametinden gülmeye uğraşıyor.

29 telef olmuş: ölmüş

30 ahdetmek: bir şeyi yapmak için kendine söz vermek, yemin etmek 31 müstehakk: yaraşır

11

Namık Kemal

(Biraz düşündükten sonra)

Bundan sonra ölürsem, hatta senin için bile gam yemeyeceğim... Vatanda senin gibi bir kız görmek, indimde32 sana malik33 olmaktan da büyüktür.

(Uykudan uyanır bir hâl ile)

Hem... Emin ol... Düşman üzerime gelse, değil yanardağlar, kuyruklu yıldızlar atsa, yine ölmeyeceğim.

Zekiye — Ümit… Hayal...

İslâm Bey — Sen Allah’ın adaletini bilmez misin?

Zekiye — Bilmekle ne olur?

İslâm Bey — Bir kere düşün. Vatan ki herkesin hakkını, hayatını muhafaza ederken onun muhafazası lazım gelince evlad-ı vatanı serhadde kırbaçla sü-rüyorlar. Vatan ki, herkesin hakiki validesi iken birçok adamlar sağlığında sü-tünden, hastalığında ilacından geçinmeye çalışıyor! Vatan ki her karış toprağı ecdadımızdan birinin kanıyla yoğrulmuş iken kimse üzerine iki damla gözyaşı dökmek istemiyor! Vatan ki, kırk milyon can besliyor, hâlâ uğrunda isteyerek can verecek kırk kişiye malik olmamış! Vatan ki bir zaman kılıcının sayesinde birkaç devlet yaşarken şimdi birkaç devletin yardımıyla kendini muhafaza edebiliyor! Vatan ki hâlâ erkeklerimiz manasını bilmiyor, kadınlarımız adını işitmemiş; işte, kibir say, gurur say, delilik say. Her ne sayarsan say! Ben o vatanı sana bana muhtaç görüyorum.

Ben yürekte asker, ister ki, fikrinde ne kadar ümidi, gönlünde ne kadar arzusu varsa, vatan sözü meydana çıkar çıkmaz hepsi birden sabaha rast gelmiş yıldız gibi görünmez olsun. Sen tabiatta valide ister ki, vatana benim gibi çocuk yetiştirsin.

Ya Cenab-ı Hakk’ın adaletine, hikmetine nasıl yakışır ki bu hamiyet34 fikri memleketimizde daha anasının karnına yeni düşmüş çocuk gibi küçücük bir şey 32 indimde: gözümde

33 mâlik olmak: sahip olmak

34 hamiyyet: gayret, kendinden başkası için gayret gösterme 12

Vatan yahut Silistre

iken; seni, beni dünyadan alsın da o fikrin de, o fikir sahiplerinin de vücudunu abes bıraksın? Estağfurullah... Bir kadının karnını yarıp da içindeki saçı bitme-dik masumu paralamak, Kalabaka35 haydutlarına yakışır... Kader öyle zalimler-den münezzehtir36...

Elbet de münezzehtir. Hem yaşayacağız, hem vatanın istikbaldeki ikbalini37 gö-receğiz, hem dünyada vatan yoluna ölmeyi bin yıl yaşamaktan hayırlı bilir çocuklar bırakacağız. Çok zaman geçmez beni karşında süngü, kurşun yarasından yapılmış nişanlarla müzeyyen görürsün...

Zekiye — Hayal! Hayal! Babam da böyle şeyler söylermiş! Babam da böyle ümitlerde bulunurmuş! Ninem her gece naklederdi...

Neticesinde ne oldu. Hâlâ öldüğü yeri kimse bilmiyor!

İslâm Bey — Neden öldüğüne hükmediyorsun?

Zekiye — Hiç sağ olan adam on beş yıl sevgili haremine, sevgili oğluna, sevgili kızına bir haber olsun göndermez mi?

İslâm Bey — Kim bilir! İnşallah selametle şu muharebeden dönmek nasip olsun, ben sana elbet de babandan bir haber alırım.

Zekiye — Ölmüş adamın ne haberi olacak?

İslâm Bey — Mezarını olsun öğreniriz a. Vakit yaklaşıyor. Gel seninle mertçe bir veda edelim.

O nurdan parlak, gülden zahir38 ağzınla vatanına dua et... Elbet de Allah kabul eder.

(Kendisini zapt ederek ve tebessüme çalışarak) 35 kalabaka: Yunanistan’da bir şehir

36 münezzeh: tenzih edilmiş, temiz, arı, noksanlıklardan uzak 37 ikbâl : talih, şans

38 zâhir : açık

13

Namık Kemal

Gözlerinden dökülen inci taneleri nedir ya? Hani tahammül edecektin? Hani ağlamayacaktın? Biraz gülmez misin? Gül yüzün tebessümden ayrıldıkça, bay-gın gözlerinden daha mahzun duruyor.

(Kendi kendine) Mertçe veda bu ise, âşıkanesini Allah kimseye göstermesin.

İslâm Bey — Gayret... Biraz gayret edelim... Seni Huda’nın birliğine emanet ettim... Vatanına duayı unutma. İşte... İşte... Ben gidiyorum... Ben gidiyorum...

(Şiddet ve tehalükle39)

Gidiyorum… Gidiyorum… Yaşa sın vatan.

(Zekiye oturduğu yere yığılır, İslâm Bey çıkar.) Üçüncü Meclis

Zekiye (Bir iki dakika o hâlde kaldıktan sonra, odanın her ta rafına göz gezdirerek)

—Akıbet40 gitti! Yoksa rüya mı idi? Ah… Sevinecek bir şey olaydı, belki rüya çıkardı… Beni de kendi gibi tahammüllü zanneder değil mi? Gösterdiğim gayrete inanır öyle mi? Ah gönlümde ne ateşler yanıyor! Ciğerime ne hançerler vurulu-yor! Gözümden ne zehirler akıyor! Bilseydi belki beni böyle bırakacağına acırdı da öldürür öyle giderdi…

Beyim! Sen beni vatanın için terk ettin.

Ben seni kimin için terk edeyim? Benim vatanım da sen idin. Canım da sen idin. Topu iki kerecik görmek nasip oldu. Gördüğüm vakitlerin dakikası geri dönebilse yerine olanca ömrümü feda ederim. Şimdi gözümün önünde idi. Kay-bettim. Sesimi işitecek… Sanki gönlümün eli var… Pençesini atıyor da boğazımı sıkıyor nefesime yol vermiyor! Hâlâ koşsam arkasından yetişeceğim! Sanki gönlümün zinciri var… Vücudumu sarıyor da takatimi kesiyor. Ayaklarımı birbirine dolaştırıyor.

39 tehâlükle: arzu ve istekle

40 âkıbet: sonunda

14

Vatan yahut Silistre

Hicran… Hicran… Yine ayrılık… Yine ayrılık ah sanki? Nefes mi alıyorum? Ca-nımın bir parçası kopuyor yere dökülüyor.

(Biraz teemmülden41 sonra)

Niçin ölümü bekleyeyim durayım? Zati42 her nefeste bütün ömrüm gidiyor.

Zati ben bu hâl ile üç gün yaşamam.

Bugün ölüversem ne olur? Gönlümün yaralanmadık neresi kaldı? Varsın üze-rinde bir de bıçak yarası bulunsun.

(Biraz teemmülden sonra)

Ya o… O yaşayacak… Eğer duyar da benden sonra kendini telef ederse43… Niçin?... Niçin telef etsin… Onun vatanı var… Vatanına hizmet edecek… Vatanını benden ziyade sevmeseydi gitmezdi… Sanki öldükten sonra daima hayalinde mi kalacağım? Annemi gözümün önüne getirmek istiyorum da mümkün olmuyor.

-Biçare kadının belki mezarda gözlerine baksalar hâlâ bebeğinde Zekiye’si bulunur- O niçin daima beni düşünsün?...

Kara toprak neleri örtmez! Yokluk içinde neler kaybolmaz!

(Biraz teemmülden sonra)

Ya benden sonra... Ya, benden sonra bir… Bir başkasını severse… Dünya bu ya…

Kim bi lir?... Yemin de etmedi… Ben ettirmedim…

(Hayalat44 görmüş gibi korkarak ve minderin üstüne yığılarak) Yok... Yok... O dünyada benden başka kimseyi sevmez... Kimseyi sevmez… Severse mezarımı parçalayıp kanlı kefenimle önüne çıkarım…

(Hiddetle, acı acı gülerek)

41 te’emmül: düşünüp taşınma

42 zâti: zaten, aslında

43 telef etmek : öldürmek

44 hayâlât: hayaller

15

Namık Kemal

Ben onun yoluna öleyim de o başkasını sevsin! Ah! Kendimi öldürüp de düşma-nımı düşmansız mı bırakayım?

(Yine mindere kapanarak)

Ya Rabbi! Ya Rabbi! Ben mezarın yılanlarına, çıyanlarına45 kailim46... Gözümün önünde korkunç kor kunç hayalat geziyor!... Anneciğim?... Anneciğim… Kara topraklarda yatacağına, kızının yanında bulunsan ne olurdu? Aç… Kollarını aç… Kucağını aç… Ah... Üşüyorum... Korkuyorum... Kendi kendimden korku-yorum… Kuca ğını açamazsan, bari mezarını aç da ben de bir tarafına sokulayım!

Dördüncü Meclis

(Zekiye odada. İslam Bey’le gönüllüler dışarıda) İslam Bey (Sokakta) — Arkadaşlar hep buradayız değil mi?

(Zekiye sesi işitir sıkı sıkı pencereye koşar.) (Camın bir tarafına saklanır.)

Bir gönüllü (Gözleriyle etrafı süzerek) — Hep buradayız.

İslam Bey — Kardeşler! Bayrağıma toplanmışsınız. İftihar ederim47. Lakin bilmem, benden memnun olacak mısınız? Kavgaya gidiyorum. Fakat ölmek ni-yetiyle gidiyorum. Aylığım yok. İsteyenler yanıma gelsin. Yağma düşünmem.

Düşünen ler etrafımdan çekilsin! Rahat aramam. Arayanlar arkama düşmesin!

Kurşundan, gülleden korkmam. Korkanlar, karılarının yanında otursun!

Mümkün olsa bütün vatan kardeşlerime şu zayıf vücudumu siper edeceğim!

Mümkün olsa vatanımı gönlümün içinde saklayacağım. Göğsüm parça parça olma dıkça, bir taşına kimsenin elini dokundurmayacağım… İşitiyor musunuz?

45 çıyan: çokayaklılardan, genellikle sıcak yerlerde yaşayan, sarı renkli, çok zehirli bir böcek 46 kâil olmak : razı olmak

47 iftihâr etmek: övünmek, kıvanmak

16

Vatan yahut Silistre

Söylediğim sözleri anlıyor musunuz? Ölüm korkusu nu, bütün bütün gönlü-nüzden çıkarmak elinizden gelir mi? Göğsünüzü, vatanın hududunu48 muha-faza49 için yapılmış istihkâm50 hükmünde bilmek elinizden gelir mi? Kendinizi, şimdiden ölmüş tutmak elinizden gelir mi? Ölümünüzü aramaya gidebilir misiniz… Biz vatanı muhafaza edeceğiz… Allah da bizi muhafaza edecek! Et-mezse, yi ne kendi bilir. Kendinize bu kadar güveniyor musunuz? Nere ye gideceğimizi bilseniz… Nereye gideceğimizi benim gibi gö zünüzün önüne getirseniz... Şüphe etmem ki hepiniz benim gi bi olurdunuz. Arkadaşlar! Tuna boyuna gideceğiz… Tuna bizim için ab-ı hayattır51. Tuna aradan kalkarsa, vatan yaşamaz. Vatan yaşamazsa, vatanda hiçbir insan yaşamaz… Belki, yaşa yan bulunur...

Evet, belki bulunabilir.

(Kemal-i tehevvürle52)

Yok... Yok... Yaşayan bulunur. Lakin insan de ğildir. İnsan, vatanının ayaklar altında çiğnendiğini görürse yaşamaz! İnsan annesinin ayaklar altında çiğnendiğini gö rürse yaşamaz! Velinimetini53 ayak altında görüp de yaşayan köpekten alçaktır… Biraderler! İnsan köpekten alçak değildir. İnsan hiçbir vakit köpekten değil, hiçbir şeyden alçak ola maz insandan büyük bir Allah var!

Allah, vatana muhabbeti em rediyor. Bizim vatanımız, Tuna demektir. Çünkü Tuna elden gidince, vatan kalmıyor.

Tuna kenarının neresini gezerseniz her karışta içinde babanızın ya kardeşinizin bir kemiği bulunur... Tuna’nın suyu bulandıkça üzerine çıkan topraklar muhafaza için ölen vücutların eczasındandır54. Osmanlı namı işitileli. Tuna geçildi!

48 hudûd: sınır

49 muhâfaza: koruma, saklama

50 istihkâm: düşman saldırısına karşı korunma, savunma ereğiyle toprak, taş, beton vb. ile sağlam bir biçimde düzenlenmiş yer

51 âb-ı hayât: bengi su, hayat suyu

52 kemâl-i tehevvürle : büyük bir öfkeyle 53 velî-i ni’met: birine, etkisi yaşam boyu sürecek bir iyilikte ve bağışta bulunan, ona çok büyük iyiliği, yardımı dokunan kimse

54 eczâ: parçalar

17

Namık Kemal

Birkaç kere geçildi… Birçok kere geçildi.. Fakat bir vakit alınmadı... Osmanlılar durdukça yine bir vakit alınmaz; hele Osmanlılar Osmanlılığın ne demek olduğunu bilirse hiçbir vakit alınamaz. Vatanınız için ölmeye hazır mısınız? Tuna boyunda ölmekten çekinmez misiniz? Ben ölmeyince düşman Tuna’dan geçe-meyecek. Geçenler bizi ya ölmüş yahut yaralı bulacak.

Ben öleceğim diyorum. İçinizde ölümden korkmayan kimdir? Arkamdan ayrılmamaya Allah’la ahdeder55 misiniz?

Gönüllüler — Allah’la ahdederiz. Besa besa besa56

İslam Bey— Beni seven bir vakit ardımdan ayrılmaz.

Beşinci Meclis

Zekiye— (Pencerenin kenarından acı acı gülerek) Beyi seven bir vakit ardından ayrılmazmış! Bak lakırdı söylerken vatandan başka bir şey düşünür mü? Bak hiç ha tırına gelir mi ki burada bir biçare var… Kendinden ayrılmaya ca nından ayrılmaktan beter biliyor da ayrılmamaya çare bulamıyor! Seni seven bir vakit ardından ayrılmaz. Öyle mi? İşte ben de ayrılmayacağım… Ama erkek değilmi-şim… Kim bilecek?

Altıncı Meclis

Zekiye. Hanife

Hanife (Odaya girerek) — Kızım! Hanım kızım!

Zekiye (Telaş ile bir odaya koşar.)

Hanife — Nereye gidiyor? Nereye gidiyorsun? Kızım! Benim hanım kızım!

Ben hasta olunca bir fincan ilacı iki saat te getirir. Kendi istediği iş için bak nasıl keklik gibi sekiyor!..

55 ahdetmek: bir şeyi yapmak için kesin söz vermek, ant içmek 56 besa: Arnavut yemini

18

Vatan yahut Silistre

Zekiye (Yarı giyinmiş olduğu hâlde odaya girer. Hanife’yi görmez bir taraftan giyinir.) — Kardeşim! Efendim kardeşim! Kucağımda öldüğün zaman arkan-dan çıktığı için saklamıştım. Şimdi, kim bilir ben kimin kucağında öle ceğim de arkamda bulunacak? Hastalık sirayet edermiş!57 Keşke gerçek olsa da bana sirayet etse... Keşke benim de bir kardeşim olsa da onun kucağında ölsem!

Hanife— Bu nasıl kıyafet? Ne yapıyorsun?

Zekiye (Hiddet ve teesürle titreyerek) — Gel buraya kadın! Beni bahçelere götür de erkeklere göster di ye sana kim dedi? Bana bir erkekten mektup getir diye sana kim dedi? Kim dedi? Kim dedi? Söyle bakayım?

Hanife — Kızım! Hanım kızım! Ne oluyorsun?

Zekiye — Ne mi oluyorum? Ben bilir miyim? Ne oluyorum? Çıldırıyorum.

Aklım başımdan gidiyor. Kendimi öldüreceğim. Anladın mı? Sebep de sensin hepsine sebep sensin... Hep sine…

Hanife — A kızım! Ben ne yaptım?

Zekiye — Ne mi yaptın? “Beni seven arkamdan ayrıl maz!” dedi. İşitmedin mi?

Sesi hâlâ buraları dolduruyor. İşitmi yor musun? Yüreğime sarılan arslan pençe-sini görmüyor mu sun? Beni çekiyor... Bilmezsin ki nasıl çekiyor! Bir kere de yüzüme bak! Hiç benim gözlerimi böyle kan içinde gördün mü? Hiç benim çeh-remi böyle toprak renginde gördün mü? Çeki yor... Arslan pençesi çekiyor... Ta yüreğimde... Ta can evimde… Sebep de sensin… Anla da ben ne yaptım deme…

(Mindere kapanıp ağlar)

Keşke, memelerinden ağzıma süt yerine zehir akıtaydın da bu hâlleri görme-yeydim!

Hanife— Kızım! Hanım kızım! Hay Allah canımı alsın! Ne diyeceğimi de bil-miyorum.

57 sirâyet etmek: dağılmak, geçmek, yayılmak 19

Namık Kemal

Zekiye (Kendini toplayarak) — Sütanneciğim! Be nim merhametli sütanneci-ğim! Ben sana böyle acı lakırdılar söy ler miydim. Ben senin böyle yüzüne ba-ğırır mıydım? Elimde değil... Kendimi tutamıyorum ah hâlimi bilmezsin ki...

Sütanneciğim... Verdiğin süt iliklerimde duruyor. Hâlâ gözümün önündedir.

Ben çocukken ağlasam kederinden acı acı gülerdin. Gülsem sevincinden gözlerin dolardı. Ben keyfimi bozsam hastalanırdın. Hastalansam sen ölüm hâline gelirdin bak bu yaşa geldim de hâlâ kucağına yakışıyorum... Benim için ağla-dığın elvermedi mi? Döktüğün yaşlar yüzüne yer etmiş! Gönlünü mü kırdım?

Sen gücenmezsin değil mi? Sen bana helal edersin, değil mi? Sütanneciğim!

Hakkını helal et! Ben gidiyorum!

Hanife— Kız sen çıldırdın mı? Beni ak saçımla tımarha nelerde mi süründüre-ceksin? Nereye gidiyorsun?

Zekiye— Ah nasıl seviyorum bilsen! Gitmezsem mutla ka kendimi öldüreceğim. Dünyam ahiretim harap olacak... O da vazifem değil... Cehennemde azap ederse Allah eder. O dünyada kalacak. O… Ben kara toprakta yatacağım. O belki başkasının...

(Şiddetle Hanife’nin kucağına koşarak)

Ah Anneciğim -San ki annem mezardan çıkmış da esvabını58 değiştirmiş- Beni bı rak! Beni düşündürme!... Çıldırdığımı ister misin? Ne kendimi öldürebiliyo-rum ne ölü yaşamak elimden geliyor!

(Ağlayarak konuşur.) — Gideceğim. Gideceğim. Onu seven bir vakit ardından ayrılmazmış.

Hanife (Şaşkın şaşkın) — Kızım! Kızcağızım hay ayaklarım kırılaydı. Hay ağzım kuruyaydı! Hay Allah bin türlü belamı vereydi de...

58 esvâb: giyecek, giysi

20

Vatan yahut Silistre

Zekiye — Sus!.. Kendine inkisar etme!59 Ben şimdi kendim de değilim. Aklım başımda yok. Ölümden beter hâller ge çiriyorum. Cehennem azabı çekiyorum.

Değil mi?.. İşte bana bu belaların bir dakikası şimdiye kadar yaşayışımdan lezzet li geliyor. Şimdi gideceğim! Kim bilir. Bu gece hangi ağacın altında hangi mezarın üstünde yatacağım? Kim bilir. Etrafta akrep mi bulunacak yılan mı dolaşacak! Kim bilir aç mı kalacağım susuzluktan mı öleceğim gideceğim...

Yine gide ceğim... İslam’ın arkasından gideceğim o da benim gibi gideceğim gideceğim diyordu.

(Zekiye bu sözleri söylerken Hanife gittikçe hayret-i hâlinde kalır. Zekiye gittikçe hiddetlenerek merdane bir tavırla)

Gideceğim. Gideceğim. O gitti ben hâlâ burada duruyorum.

(Zekiye kapıyı şiddetle örter çıkar.)

Yedinci Meclis

Hanife (Kendini toplayarak) — Ah! ne reye kapıyı paralamış! Hâlâ gidiyor. Kızım! Kızım Ze kiye! Gerçekten gidiyor gerçekten gitti. Ah!...

(Mindere yıkılır perde kapanır.)

59 inkisâr etmek: kırılmak, gücenmek

21

Namık Kemal

İKİNCİ FASIL

(Perde açılınca Silistre Kalesi’nin bir tabyasında60, ötede beride birtakım gönüllü oturmuş. Zekiye erkek esvabıyla içlerinde görünür.) Birinci Meclis

Gönüllüler, Neferler, Abdullah Çavuş, Zekiye Bir Gönüllü— Susun... Susun...

Diğer Bir Gönüllü— Ne var?

Evvelki Gönüllü— Mızıkayı işitmiyor musun?

İkinci Gönüllü— Ey telaşın ne? İşte asker geliyor.

Birinci Gönüllü— Hava kavga havası…

Zekiye— Mızıka kavga havası çalıyorsa biz de kavga türküsünü söyleriz.

İkinci Gönüllü— Şunun da çocukluğuna bak!

Abdullah Çavuş— Bunun çocukluk neresinde? Kavgada kavga türküsü söyle-mekle kıyamet mi kopar?

Birinci Gönüllü— Canım susun...

Birkaç Kişi Birden— Gelin türküye! Gelin türküye?

60 tabya: bir yerin savunulması için özel olarak yapılmış ve silahlarla donatılmış istihkâm 22

Vatan yahut Silistre

(Umum huzzar61)

Âmâlimiz62 efkârımız63 ikbâl-i vatandır64

Serhaddimizde65 kal’a66 bizim hâk-i bedendir67

Osmânlılarız ziynetimiz68 kanlı kefendir Gavgâda69 şehâdetle bütün kâm alırız70 biz Osmanlılarız can verir nâm alırız biz

xxx

Kan ile kılıçtır görünen bayrağımızda

Can korkusu gezmez ovamızda dağımızda

Her gûşede71 bir şîr72 yatar toprağımızda Gavgâda şehâdetle bütün kâm alırız biz

Osmanlılarız can verir nâm alırız biz.

xxx

61 huzzâr: Huzurdakiler, hazır bulunanlar 62 âmâl: emeller

63 efkâr: fikirler

64 ikbâl-i vatân: vatana erişme

65 serhadd: sınır boyu

66 kal’a: kale

67 hâk-i beden: beden toprağı

68 ziynet: süs

69 gavgâ: dövüşme, vuruşma

70 kâm almak: zevk almak

71 gûşe: köşe

72 şîr: aslan

23

Namık Kemal

Osmanlı adı her duyana lerze-resândır73

Ecdâdımızın heybeti ma’rûf-u cihândır74

Fıtrat75 değişir sanma! Bu kan yine o kandır Gavgâda şehâdetle bütün kâm alırız biz

Osmanlılarız can verir nâm alırız biz.

xxx

Top patlasın ateşleri etrafa saçılsın

Cennet kapısı can veren ihvâna76 açılsın Dünyada ne bulduk ki ölümden de kaçılsın Gavgâda şehâdetle bütün kâm alırız biz

Osmanlılarız can verir nâm alırız biz.

İkinci Meclis

Evvelkiler, Asker, Miralay

Sıtkı Bey— Kalede kalmak isteyenler bir tarafa ayrılsın!

Bir Gönüllü— Hep burada kalmak istiyoruz ki bura ya geldik. Birbirimizden niçin ayrılacağız?

Sıtkı Bey— (Hiç kimseye iltifat etmeyerek) 73 lerze-resân: titreten

74 ma’rûf-ı cihân: tüm dünyaca bilinen

75 fıtrat: yaratılış

76 ihvân: yakın dostlar, arkadaşlar

24

Vatan yahut Silistre

Ağalar! Düşman suyu geçti. Şehrin öbür tarafında herkes birbirine giriyor. Memleket bir iki güne kadar bütün bütün muhasaraya77 uğrayacak gibi görünüyor.

Allah zeval vermesin78 devlet kalesini kendi askeriyle de muhafazaya kadirdir79.

İçinizden her kim burada bulunmak istemezse paşadan izin var. Hemen bugün dışarı çıksın.

Bir Gönüllü— Düşman çok, asker az... Bizi daha azaltmak mı istiyorsunuz?

Abdullah Çavuş— Asker az olmakla kıyamet mi kopar? Azdan az olur çoktan çok.

Sıtkı Bey— Kıyamet mi kopar? Kıyamet mi kopar? Sen sus da biraz şunlar söylesin.

Abdullah Çavuş— Ay ben söyleyince kıyamet mi...

Sıtkı Bey (Sözünü keserek) — Sübhanallah!!! Ağalar… Muhasarada kurşundan gülleden başka açlık, susuz luk da var... Kim kendini kurtarmak isterse...

(Miralayın80 karşısına gelerek)

Bir Gönüllü— Bey bey! Biz buraya kendi irademizle geldik. Gelişimiz an cak bugün için idi. Siz bir elinizle bize düşmanı gösteriyorsunuz. Bir elinizle kaça-cak kapıyı!

Saçıma, sakalıma ak düşmediğine mi bakıyorsun. Ben yaşadığımı kâfi görüyorum. Kefenimi boynuma şehitliği gözüme aldım. Bağdat’tan buraya kadar o ni-yetle geldim.

Abdullah— İşte hepsi de böyle söyleyecek. Hepsi de bu akılda... Ay ne! darılı-yorsun? Bir kere de iş be nim dediğim gibi çıkarsa kıyamet mi kopar?

77 muhâsara: kuşatma, çevresini sarma

78 Allah zevâl vermesin: Allah düşürmesin, kötülük göstermesin 79 kâdir: gücü olmak, güçlü olmak, yapabilmek 80 miralay: albay

25

Namık Kemal

Sıtkı Bey (Hiçbirine iltifat etmeyerek gönüllüye hitaben) — Birader sözüm size değil.

Bir Gönüllü— Hangimizedir.

Bir Diğer Gönüllü— Hangimizi, daha kavga baş lamadan düşmandan yüz çevi-recek kadar alçak zannediyorsunuz!

Sıtkı Bey— Pekâlâ! Siz de bizim gibi vatan yolunda öl mek istiyorsunuz. Saiki-niz Allah indinde zayi olmaz. Hayatınız giderse adınız kalır. İnsan olana öldükten sonra bir güzel nam bırakmak belki hiç ölmemekten hayırlıdır. Gönlünü zü kavi tutun ölümden korkmayın ki korksanız da korkmasanız da elbette bir gün gelir sizi bulur.

Tutulamayacağı şeyden kaçmak insana layık değildir.

(Zekiye’ye hitaben) — Çocuk.

— Sen kimsin?

Zekiye— Efendim.

Sıtkı Bey (Bir garip nazar ile yüzüne bakarak) — Sen kimsin?

Zekiye (Telaş ile) — Âdem.

Sıtkı Bey— Adın nedir?

Zekiye (Kendini toplayarak) — Âdem efendim.

Sıtkı Bey (Kendi kendine) — Ne münasebet siz hülya!

(Zekiye’ye hitaben)

Kaleden çıkmaya mezunsun.81

81 me’zûn: izinli

26

Vatan yahut Silistre

Zekiye— Kalede kalmaya izin yok mu?

Sıtkı Bey— Çocuğum? Ne işe yararsın ki seni alıkoyalım.

Zekiye— Vatan için öleceğim. Başka ne hizmet istersiniz?

Sıtkı Bey— Sen daha silah kullanamazsın.

Zekiye— Ben, size canımı arz ediyorum. Siz bana yaşımın küçüklüğünü söylüyorsunuz. Buraya adam öldürmek için mi geldiniz? Ölmek için mi? Öldürmek içinse beni de öldürün. Ölmek içinse emin olun ki sizden daha kolay daha rahat ölürüm.

Abdullah (Miralaya yaklaşarak) — İçi mizde şu zavallı çocuk kalınca kıyamet mi kopar?

Sıtkı Bey— Sen galiba bir vakit olacak ki kale el den giderse yine kıyamet mi kopar? diyeceksin.

Abdullah— Hayır beyim. Ben ölmeden ka le elden gitmez. Öldükten sonra da lakırdı söyleyemem a! Nasıl kıyamet mi kopar? derim.

Zekiye— Benden ne istersiniz? Vatan bir Allah tek yesi82 değil midir? Tekye-ye gelen kurbanın semizliğine zayıflı ğına bakılır mı? Lütfedin çocuklarınıza da devlet yolunda öl meye izin verin! Bu kadar gençler veremden vebadan ölüyor.

Bir ikisi de kurşundan gülleden ölürse ne olur?

Abdullah— Şu sanki ne olur? Kıyamet mi kopar!

Sıtkı Bey (Şefkatle Zekiye’nin yüzüne bakarak) — Çocuk……

(Kendi kendine)

Bıyıksızı ölmek ister. Ak sakallısı öl mek ister. Ne diyeyim Allah cümlesini vatana bağışlasın.

82 tekye: tekke

27

Namık Kemal

Üçüncü Meclis

Evvelkiler. İslâm Bey

İslâm Bey (Göğsünde birkaç yara olduğu hâlde koşarak) — Bey! Bey!

Zekiye— Ah!

İslâm Bey— Sudan geçtiler!

Zekiye— Kanlı nişanları göğsünde duruyor.

İslâm Bey— On bin kadar vardılar. Üç yüz kişi ile karşıladık. Üç saat uğraştık.

Üç saatte. Ah, üç saatte... Arkadaşların hepsi toprak oldu. Hepsi ahirete gitti.

Lakin en ednası iki düşman olsun beraber götürdü. Cenazeleri yerde yatıyor.

Hâlâ düşman uyur arslan görmüş kartal gibi yerine yaklaşamıyor da yanlarından dolaşıyor. Bey! Üç yüz kişi idik. On bin süngüye83 karşı durduk. Gülle arasında sektik başımıza dolu gibi kurşun yağdı. Akıbet süngü süngüye geldik. Osmanlı ne demek olduğunu gösterdik. Hepimiz öldük... Ah hepsi öldü. Yedi kişi kaldık... Sağlıkla kalmayaydı. Allah da bilir ki ben onlara kavuşmak istedim... Allah da bilir ki herkesin önünde idim... Cephane tükendi… Kılıcım kırıldı. Kolla-rımdan tuttular kollarımı bir türlü kurtaramadım. Beni zorla kaleye çektiler ne yapayım. Ben ölümü kovaladım tutamadım. Beni kovalayanlar tuttular.

Esir oldum. Bari vatandaşlarıma esir olmayaydım!

Ah! Vatan, vatan! Seni kovaladım hayatın muhatarada84, ben hâlâ sağ duruyorum.

(Zekiye bu sözler arasında yavaş yavaş İslâm Bey’e yaklaşır. İslâm Bey bayılır, Zekiye’nin kucağına düşer. Herkes çevresine toplanır.) Sıtkı Bey — Abdullah, buraya gel! Şimdi beyi alırsın, doğru benim odama gö-türürsün.

Her hizmetine bakarsın. Cerrah çağırırsın. Hekim getirtirsin. Ben gelinceye kadar bir dakika yanından ayrılmazsın, anladın mı?

83 süngü: tüfek namlusunun ucuna takılan, küçük kılıç biçiminde delici silah 84 muhâtara: tehlike

28

Vatan yahut Silistre

Abdullah — İyi amma, ya düşman kavgaya başlarsa ben bulunmayacak mıyım?

Sıtkı Bey — Bulunmadığın vakit kıyamet mi kopar?

Abdullah — Evet! Öyle ya... Kıyamet mi kopar? Kıyamet kopmaz amma! Her ne ise...

(Kendini toplayarak) — Ben de kaleyi kurtarmaya çalışacağıma, böyle kaleler değer bir yiğidi kurtarmaya çalışırsam kıyamet mi kopar?

(İslâm Bey’i kucaklayıp kaldırmak ister.) Zekiye — Çekil! İşte kucağımda... İşte ölüm hâlinde... Onu da sen mi alacaksın!

Biliyor musun? Anlıyor musun? Seviyorum.

Sıtkı Bey — Ne oldun çocuğum?

Zekiye (Kendini şaşırarak ve toplamaya çalışarak İslâm’ı Abdullah Çavuş’a bırakır ve yavaş yavaş doğrulur)

— Kim?... Ben mi?... Demek ki, bilmiyorsunuz... Demek... Demek ki...

(Bütün bütün kendini toplayarak sahte bir mekanetle85)

—Anlamamışsınız, Manastırlıyım. Şimdiye kadar bu adamın sayesinde yaşa-dım... İşte ölüyor... Görüyorsunuz a... Ölüyor... Canımı alıp da ona verebilir misiniz? Veremezsiniz değil mi? Bari bırakın da, ben onun konağında doğdum, o da ölecekse benim kucağımda ölsün. Vatan nedir? Biliyorsunuz. Gönül nedir?

Bilmez misiniz?

Sıtkı Bey — Git... Git yavrum. Sen de beraber git.

(Gözlerini silerek) — Ne kadar senedir ki insanın gözü nasıl yaşarır unutmuştum.

(Zekiye İslâm Bey’in arkasından gider. Öteki beriki yavaş yavaş dağılmaya başlar.) 85 mekânetle: soğukkanlılıkla

29

Namık Kemal

Dördüncü Meclis

Sıtkı Bey, Rüstem Bey

Sıtkı Bey — Kaybolmuş! Hiç adam kaybolur mu? Bahusus86 kız... Ben onun nerede olduğunu bilirim. Anasının yanında… Kardeşinin yanında... Mezarlarını gözümün önüne getiremiyorum, görmedim ki getireyim, fakat zihnimde buluyo-rum…

(Mektuba bir daha göz gezdirerek ve acı acı gülerek)

— Biçare adam, kayboldu diye beni avutmak istiyor… Zekiye de gitti öyle mi?

Dünyaya yapyalnız geldim. Geldiğim gibi yapayalnız kaldım. Zati kavgadayım.

Kavgada vatanın hududuyla beyninde ne fark var? Azrail başı ucumuzda dola-şıp duruyor. Bugün olmazsa yarın gider hepsini görürüm.

Rüstem Bey (Miralaya yanaşarak) — Beyefendi! Müsaade buyurur musunuz?

Size bir şey soracağım. Benim bir mektep arkadaşım var idi. Adı Ahmet idi.

Tıpkı size benzerdi. Mülâzımlıkla87 Manastır’a gitmişti. Sonra kayboldu. On altı, on yedi senedir bir haberini alamıyorum. Eğer geçen gün, “Ben Harbiyeden çıkmadım.” dememiş olsaydınız, mutlak odur, sonradan Sıtkı mahlası88 almış, diye hükmedecektim. Acaba sizin öyle bir kardeşiniz var mıdır? Varsa, bana hâ-linden haber verebilir misiniz?

Sıtkı Bey — Hayır beyim! Benim öyle kardeşim yoktur. Lakin sorduğunuz adamı bilirim… Kendim gibi bilirim. Manastır’da yüzbaşı olmuştu. Ali Bey derler bir arkadaşı da var idi. Siz Ahmed Bey’i nasıl severseniz, Ahmed Bey de Ali Bey’i öyle severdi. Belki Ali Bey’i de biliyorsunuz.

Rüstem Bey — Nasıl bilmem? Zavallı çocuk... O da bir kardeşimdi. Öyle kardeş ki belki anamız babamız bir olsa fikrimiz, huyumuz o kadar bir olmazdı.

Biçareyi kurşuna dizmişler.

86 bâhusus: özellikle

87 mülâzımlık: teğmen rütbesi

88 mahlas: takma ad

30

Vatan yahut Silistre

Sıtkı Bey — Niçin dizdiklerini biliyor musunuz?

Rüstem Bey — Hayır, ben o vakit Bağdat’ta idim. Bir haber şu evden öteki eve gidinceye kadar yarısı etrafa dökülüyor, içine yarısından ziyade yalan karışıyor.

Manastır’dan Bağdat’a gelen cevaptan ne öğrenilebilir?

Sıtkı Bey — Söyleyeyim de dinleyiniz. Ali Bey Manastır’da evlenmiş idi. Ala-yının kaymakamı olacak edepsiz, bir gece beyin evine misafir gider. Ne misafir!

Kahrolacak melun89 vatanın namusunu muhafaza için beline takılan kılıcı eline alır ve zorla çocuğun haremine tasallut90 etmek ister.

Bir asker, bir insan, öyle bir köpeğe ne yapar? Beynine bir tabanca vurur, canını cehenneme gönderir. Askerlik gayretini, insanlık namusunu bilenlerin hepsi, çocuğu alkışlarlar.

Rüstem Bey — Kim olur da alkışlamaz?

Sıtkı Bey — Dîvân-ı Harp!91 O, hiç sizin reyinizde92 bulunmadı. O vakit ki Divan-ı Harplerin azasını93 bilirsiniz a? Hani bir rütbe üst tarafındaki zabite çubuk doldurarak, vekilharçlık94 ederek, ayak öperek, dayak yiyerek yetişen ağalar!... Çocuğun bir muhakemede asker kaçağı gibi, vatan haini gibi kurşuna dizilmesine hükmettiler.

Rüstem Bey — Allah Allah!!!

Sıtkı Bey — Şimdi bir de kendinizi Ahmet Bey’in yerine koyun. Ali’yi kurşuna dizecek bölüğü kumandaya emir alaydınız, ne yapardınız?

Rüstem Bey — Allah göstermesin! Ben kurşuna dizilirdim, o alçaklığı irtikap95

etmezdim.

89 mel’ûn: lanet olası, lanetli

90 tasallut: musallat olma, sataşma, rahatsız etme 91 Dîvân-ı Harb: yüksek askeri mahkeme. Kâhyalık ederek; ayak işlerini görerek 92 re’y: fikir, görüş

93 âza:üye

94 vekilharçlık: kâhyalık; ayak işlerini gören 95 irtikâb: işleme, yapma, kötü bir iş işlemek 31

Namık Kemal

Sıtkı Bey — O da tıpkı sizin fikrinizde bulundu. Anlaşılıyor ki bir mektepte, bir mülkte yetişmişsiniz. Ahmet Bey emri alır almaz, doğru Divan-ı Harb’e gitti.

Ben yanında idim. Hâli tamamıyla bilirim… “Ben askere, bu yolda can vermek için girdim.

İsterseniz beni de Ali Bey’le beraber kurşuna dizin. Hazırım. Lakin cellat olmak elimden gelmez. Hatta emrettiğiniz iş cellatlık da değil, adeta katillik, o hizmeti bir başka bendenize96 gördürün!” dedi.

Rüstem Bey — Benim arslan kardeşim! İnsan Ahmed’im! Adam böyle olur.

Sıtkı Bey — Dîvan-ı Harp bunda da sizin reyinizde bulunmadı. Ali Bey katil idi, Ahmet Bey asi oldu. Ali’yi kurşuna dizdiler. Ahmet’i de... Ahmet’i de, “keçe külah”97 ettiler. “Keçe külah” olmak bir askere nasıl tesir eder bilirsiniz?

Rüstem Bey — Allah öyle hâkimlerin yüz bin türlü belasını versin! Zahir98, insan ırzını99 muhafaza etmemeli imiş! Zahir, asker olan cellat olmalı imiş!

Öyle mi?

Sıtkı Bey —Bîçare Ahmet; o da Manastır’da evlenmiş idi. Üç yaşında bir oğluyla, on dört aylık bir de kızı vardı. Gördüğü rezaletin, hakaretin üzerine, evine gidemedi. İki masum, iki bigünah100 çocuğunun yüzüne bakmaktan utandı. O gülle, kurşun yağdığı zamanlar metris altına girmeyen adam, biri yüzüne baksa kendisini hicabından101 eriyecek zannederdi. Vahşi hayvanlar gibi ormanlarda, ağaç kovuklarında saklanırdı. Her gün bin kere kendini öldürmeye kalkışırdı. Sonra bu dünyaya kendi ihtiyarıyla102 gelmediğini dü-şünürdü. Öteki dünyaya kendi ihtiyarıyla gitmekte hak göremezdi. Allah’ın hikmetine, insanın bahtına, dünyanın hâline dair ne okumuş, ne işitmiş ise 96 bende: kul, görevli, köle

97 keçe külâh etmek: ordudan atılmak

98 zâhir: demek ki

99 ırz: namus

100 bîgünâh: günahsız

101 hicâbından: utancından

102 ihtiyârıyla: isteğiyle

32

Vatan yahut Silistre

hepsi her dakika gözünün önünde dolaşır idi. İtikadında Allah’ı, mahlukatı103

kendi adaletinin idrakinden104 yaratmış bir kudret-i kahire105 bulmuştu. Allah’ını severdi. Ubudiyet106 ibadet ederdi, fakat o kadar gözü korkmuştu ki merhamet niyazına cesaret edemezdi.

Lakin insan... Gözünde o derece alçaktı ki kendinin de insan olduğunu düşündükçe, kendi kendini aldatmaya çalışır, karnını doyurmak için dağ başlarında dört ayaklı yürür, ağzıyla otlardı. Ah! Kendini taşıyıp da bu dünyaya getiren ana, o zaman şüphesiz karnını yüz bin parça ederdi.

Dünya... Ya hele dünya... Bir kere onun gözüyle bak. Sanki felek, bir çocuk...

Dünya onun elinde bir top... Felek oynar… Dünya yuvarlanır. Çocuk oynar, top istiyorlar... Şimdi kırmızı görünen şey, gözünü yumup açıncaya kadar sarı olur.

Şimdi doğru görünen şey, gözünü yumup açıncaya kadar eğrilir.

(Kendisini kaybederek)

Ah! Kaç bin kere kuyrukluyıldız kadar bir yıldırım olup da bu çocuk oyuncağı-nı, bu alçak toprağı, bu zulüm dünyasını, bu insana mezar olmaktan başka bir şeye yaramayan musibet âlemini bir vuruşta yüz bin parça etmek hayalleriyle çıldıracak derecelere geldim... Kaç bin kere...

Rüstem Bey (Lakırdısını keserek) — Biz Ahmet Bey’den bahsediyorduk. Şimdi kendinizi söylemeye başladınız.

Sıtkı Bey (Kendisini toplayarak) — Yok! Ben bazı kere lakırdıda öyle dalarım.

Biçarenin çektiği felaketleri gözümün önüne getirdim de...

Rüstem Bey — Zararı yok... Sonra ne oldu? (Kendi kendine)

—Bu, mutlaka Ahmet’tir a. Kendini bildirmek istemiyor.

103 mahlûkât: Allah’ın yarattıkları

104 idrâk: kavrayış

105 kudret-i kâhir: kahreden güç

106 ubûdiyet: ibadet etme, kulluk etme

33

Namık Kemal

Sıtkı Bey — Sonra ne olacak? Ahirete gidemeyince, dünyada ahiret için ya-şayanların dünyası olan Hicaz’a gitmişti. O zamanlar gönlü adeta taş kesilmiş

idi. Belki üzerine hızlı çarpılsa ateş çıkardı. Lakin kendi müteessir107 olmazdı.

Rüstem Bey — Hicaz’da da yanında mıydınız? Lakırdıyı kendi vicdanınızı tas-vir eder gibi söylüyorsunuz!

Sıtkı Bey — Size dedim a. Her hâlini bilirim, kendimi bilir gibi bilirim.

Rüstem Bey (Kendi kendine) — Hiç şüphe kalmadı.

Sıtkı Bey — Garip hâldir! Hicaz’da bulunduğu zaman hiç dünyayı düşünmek istemezdi. Evladını, ıyalini unutmuştu. Bir türlü vatanını unutamadı.

Bir türlü devletin kendini yetiştirmek için sarf ettiği paraları gönlünden çıka-ramadı... Akıbet108 vazife vicdanına galebe etti. Yine askere girdi. Amma ne asker! Nefer...

Rüstem Bey — Nefer mi?

Sıtkı Bey — Nefer... Hem neferlik tam beş yıl sürdü, tezkeresini bırakmadıkça onbaşı olamadı!...

Rüstem Bey — Onbaşı mı olamadın? Sen mi?

Sıtkı Bey (Tehdit ile bakarak) — Hayır, ben değil... O... Ahmet Bey!

(Yine kendini toplayarak)

— İş o derecede kalsa... Eski rütbesini tekrar alıncaya kadar hiç kimseye kendini bildirmemişti. Bir daha keçe külah olmayı kim ister? Yalnız, o rütbeye geldikten sonra Manastır’da bir dostuna mektup gönderebildi, Manastır’da topu bir dostu var idi- mektup gönderişi de çoluğundan çocuğundan bir haber almak için idi. Sağlıkla haber almaya kalkışmayaydı. İlk aldığı mektupta 107 müteessir: etkilenen, üzülen

108 âkıbet: sonunda

34

Vatan yahut Silistre

hareminin kendi için beş sene verem döşeklerinde yattıktan sonra hasretle ahirete gittiği yazılmıştı.

Arası iki yıl geçmedi, dostundan bir mektup daha aldı. İkinci mektuptan ne haber beklersiniz. Oğlu da vefat etmiş.

Son nefesinde iki söz söylemiş: İptida109 “Babacığım!” demiş; sonra, “Vatan...”

Babacığım dediği vakit gözlerini gök yüzüne dikmiş, sanki pederini aramış. Vatan dediği vakit etrafına bakınmış; sanki her bakışı, “Yatacağım toprağı düşmana çiğnetmeyiniz!” dermiş... Felaket bununla bitti mi zannedersiniz? Hayır!

Dostundan bir iki mektup daha geldi. İçinde “Kızın kayboldu!” diyor; kızın da öldü söylemek istemiyor. Zahir, o biçare de ihtiyarlamış! O biçarenin de yüreği-ne zaaf gelmiş! Çektiği belalardan o kadar bıkmış ki, Ahmet’e kendi derdinden bir pay vermeye kıyamamış.

İşte Ahmet Bey’in hâlini anladınız. Şimdi onun da senin gibi, belki senden büyük bir rütbesi var.

Allah rızası için bir yerde rast gelirsen tanıma! İstersen selam bile verme. Adını işitirlerse, belki yine “keçe külah” derler. Hareminin, oğlunun, kızının mezarını göremedi, belki kendi mezarını da vatanda bırakmaz. Biçareyi vatanı içinde yaşamaktan men ettiler110 belki vatanı için ölmekten de men ederler.

Rüstem Bey — Beyim! Ahmet Bey benim arkadaşımdı, kardeşimdi... Öldü...

O kadar öldü ki, hatta gönlümde, zihnimde arasan hayalini bulamazsın. Fakat bana yine bir kardeş lazım... Sen yerini tutar mısın? Yerine seni koysam kabul eder misin? Edersin değil mi? Ben Ahmet Bey’i öldü biliyorum; ben Sıtkı Bey’in muhabbetini niyaz ediyorum. Ağzımdan Ahmet Bey’in adını kim işitirse Sıtkı Bey’i getirsin yüzüme çarpsın, başımı beynimi paralasın.

109 ibtidâ: önce, başlangıçta

110 men’ etmek: engellemek, yasaklamak

35

Namık Kemal

Beşinci Meclis

Evvelkiler, Bir Gönüllü, Abdullah Çavuş

Gönüllü (Telaşla yanlarına gelerek) — Bey! Bey! Hücum var... Düşman geliyor...

Abdullah Çavuş — Sanki biz onu bilmiyor muyuz? Düşman gelirse kıyamet mi kopar?

Sıtkı Bey (Kendi kendine)— Şu çocuk da bir türlü zihnimden çıkmıyor. Ne acayip hayal! Oğlum öleli üç seneyi geçti...

(Kavga havası başlar. Trampete çalınır. Herkes silah başına koşar.) (Perde Kapanır)

ÜÇÜNCÜ FASIL

(Perde açılınca düzenli bir oda görünür. İslam Bey yataktadır.) Birinci Meclis

Zekiye, İslâm Bey

Zekiye (Kendi kendine) — Uyuyor, hâlâ. Uyuyor. Vaadini ne de güzel tutmuş!

Bak göğsünde kanlı yaralardan kaç iftihar111 nişanı var! Hekim ne diyordu? Bu geceyi de geçirirse yarına muhatara yokmuş. Öyle değil mi? Ah, ümit, hekim sözünün doğruluğuna kalırsa... Ben de deli miyim? Hiç -Allah göstermesin- bir muhatara olsa gönlüm bu kadar rahatta mı olur? Ne kadar da tatlı uyuyor! Tek, uykusu bir dakika uzasın! Ömrümden bir yıl azalsa kailim112.

(Tebessüm ederek)

—İnsanın aklından ne deli deli hülyalar geçiyor!

111 iftihâr nişanı: devlet (övünç) madalyası 112 kâ’ilim: razıyım

36

Vatan yahut Silistre

Acaba... Bir kerecik olsun... Ah! Ayrıldığı vakit hayalimi kıskanıyordum! Deli!

Şimdi bir gece rüyasında seni gördüğünü söyleseler, müjdesine canını vermez misin? Uyuyor. Ne güzel uyuyor. Melek de uyusa böyle uyur. Saçları yastığına ne tuhaf dağılmış. Keşke yastığı göğsüm olaydı... Keşke yorganı saçlarım olaydı.

Böyle şeyleri insan söylüyor da sonra tahammül edemiyor.

Kucağıma aldım. Aklım, gönlüm, ciğerim hep göğsüme, kollarıma geldi zan-nettim.

(Uzaktan uzağa top sesi işitilmeye başlar)

—Hay Allah kahretsin. Ne hasta bilir, ne yaralı düşünür... Topun ağzından her-kese can dağılsa, belki bu kadar vakti vaktine atmaya başlamazlar idi.

Vatanınız için ölmeye mi geldiniz? Ya niçin vatanınızdan çıktınız? Pek ala!

Çıktınız.

Ölseniz a... Ölüm karşınıza gelince şahin görmüş ördek kadar kaçarsınız. Öl-dürecek adam buldukça bulutla yarışan kaplan gibi kovalarsınız... Öyle değil mi? Sanki aldığınız canlar vücudunuza girecek! Sanki öldürdüğünüz adamların ömrü sizin olacak!

(Gittikçe top sesi sıkışır. İslâm Bey uyanır. Zekiye odanın bir köşesine saklanır.) İslâm Bey — Atın! Atın! Uyuyor arslanları uyandırın. Şimdi çehrelerini karşı-nızda, pençelerini göğsünüzde bulursunuz...

Vücudumda ne var? Ha! Yaralanmıştım… Yazık ki kazandığım kavga!... Kır-dığım kılıçlar... Dağıttığım fırkalar!113 Hep rüya imiş! Ya Rabbül-âlemin! Ben acaba ne büyük günah işledim!... Buhran içinde bile gözlerim kapandıkça Zekiye’nin; açıldıkça yine Zekiye’nin çehresi görünüyordu... İnsanı cehennemde iken kendisine cennette gibi göstermek adaletine yakışır mı?... Cihan bu ya! Elbette yaralanalı çok zamandır... O kadar rüyaları, hülyaları geçirmeye aylar ister.

113 fırkalar: tümenler, bölükler

37

Namık Kemal

(Top sesi sıkışır.)

(Hiddetle)

— Ah! Düşman karşısında adam bulamamış da güllesini kara topraklara, yalçın kayalara atıyor. Bizi istihkâm içinde görmekle kendinde daha ziyade yiğitlik tasavvur edemez a. Hele bire iki, bire beş gelsin... Daima kurşununu göğsümüzle, süngüsünü gönlümüzle karşılamaya hazırız. Lakin o böyle gayreti kalabalıkla bastırmak isteyince, biz de elbette demir taşı karşı tutarız.

(Top sesi ziyadeleşir114)

— Patla! Patla! Bu kalede senin sesinden değil, içindeki ateşi küreyi patlatsa onun gürültüsünden bile korkacak bir kadın, bir çocuk bulamazsın.

Ne yanlış itikatta imişim! Vatan yolunda ölecek kırk kişi yoktur sanırdım. Galiba düşman da Osmanlıları benim gibi görmüş!... Evet! Osmanlılar söz arasında vatanı için kaydetmez kaygılanmaz görüyorlar; o kadar kaydetmezler gibi görünür ki, konuştuğun adamı taştan yapılmış resim zannedersin. Hele karşı-larında bir düşman göster! Hele vatanın mukaddes115 mukaddes topraklarını bir ecnebinin116 murdar117 ayağıyla çiğneyeceğini anlasınlar; işte o vakit halka başka bir hâl geliyor. İşte o vakit insan en miskin köylüyle benim aramda hiç fark bulamıyor; İşte o vakit o abalı kebeli Türkler, o tatlı sözlü, yumuşak yüz-lü köylüler, o çifte koşulur öküzden fark etmek istemediğimiz biçareler aradan bütün bütün kayboluyor da yerlerine Osmanlılığın, kahramanlığın ruhu meydana çıkıyor. En güçsüzü dişiyle kılıca, eliyle kurşuna salıyor. Kimse serhaddin bir taşını, en değersiz bir taşını, muhafazada yavrusunu koruyan dişi arslandan, anasını sakınan erkek insandan geri kalmıyor. Baksanıza askeri düşmanın önüne getirinceye kadar kırbaç değnek kullanmaya mecbur oldular. Şimdi bir kere düşman göründü; o, kırbaçla, süngü ile getirdiğimiz askeri ileri gitmekten kılıçla, süngü ile değnekle men edemiyoruz.

114 ziyâdeleşmek: artmak

115 mukaddes: kutsal

116 ecnebî: yabancı

117 murdâr: pis, kirli

38

Vatan yahut Silistre

(Şiddetle yerinden kalkarak)

—Estağfurullah! Bu kale, senin attığın toplarla alınmaz. Elinden gelirse, git Azrail ile arkadaş ol. İptida hepimizin canını alsın. Ondan sonra belki...

Düşman da görmüyor mu ki kendinden beş kişi kanlar, topraklar içinde yu-varlanmadıkça, bizden bir kişinin ruhunu semavata118 göndermek mümkün olamıyor?

Zekiye — Yarabbi! Ben şimdi nereye kaçayım? On iki gündür aklı şimdi başına geldi. Ben de kendimi ne güzel saklıyor idim. Bugün ona da meydan kalmadı.

(Gittikçe şiddetini arttırarak) — At! At! Tek başıma bütün kuvvetine karşı gel-mekten çekinirsem Osmanlı namı bana haram olsun! Bir kırık kılıçla sekizini yarım saat kovaladığım askerlerinden namert olayım!

(Yine yatağa yığılır.)

Zekiye (Bu sözleri işittiği sırada yerinden kalkar. Gide gide telaşa başlar) —

Yine kendini hasta edecek...

İslâm Bey (Yatağından toplanarak)— Kimdir o.

Zekiye (Yüzünü göstermemeye çalışarak) — Kimse yok efendim... Bendeni-zim... Abdullah Ağa ile beraber hizmetinize tayin etmişler idi...

İslâm Bey — Bu ses! Baksanıza ben kaç gündür yatıyorum?

Zekiye (Gayet hazin119 bir tarz ile) — Ben bilir miyim? Her gece yanınızda idim... Birçok zaman oldu...

İslâm Bey — Buraya gelseniz a... Buraya... Daha yakın... Siz kimsiniz?

Zekiye (Daima kendini setre çalışarak)

118 semâvâta: göklere

119 hazîn: üzüntülü, üzüntü verici

39

Namık Kemal

— Kim?... Ben?... Bendeniz mi?... Miralay Bey sizin hizmetinize...

İslâm Bey — Ah! Mümkün değil... Allah iki Zekiye yaratmaz. Gözlerimde ak-sin nasıl ikileşiyor ben hâlâ ona hayretteyim.

(Ellerini tutarak)

—Söyle... Söyle Allah aşkına söyle... Yaralarımdan bayıldığım zaman senin kucağında mı yattım? Buhran içinde iken gözümün önünde daima dolaşan sen mi idin? Sen Zekiye’sin değil mi? Allah aşkına kendini saklama! Sen vallahi Zekiye’sin. Eğer Zekiye değilsen ben mutlak şehit olmuşum. Allah bana Zekiye kıyafetinde bir melek göndermiş. Söyle, eğer bir sevdiğin varsa onun başı için söyle, dünyada mıyım, cennette miyim?

Zekiye — Dünyada bir sevdiğim var. O da sensin. Senin başın için Zekiye’yim. Senin Zekiye’nim. Manastır’dan çıkarken “Beni seven ardımdan ayrılmaz.” dediğini unuttun mu? Sesinin aksi hâlâ kulağımda, tesiri hâlâ yüreğimde duruyor.

İslam Bey — Şimdi seni bırakıp da buralara geldiğim için beni tayip120 eder misin? Sen rahatını izzetini121, kadınlığını, hanımlığını benim için terk edersin. Günde birkaç fakir besler dururken benim için bugün bir lokma etmeğe122

muhtaç olursun, kapında birkaç hizmetçi bulunurken benim için bugün bir ya-ralıya hizmetkârlık edersin; ya ben nasıl edeyim de kendimi yoktan var eden Allah’ım için seni bırakmayayım. Bilir misin? Bence vatan iman ile beraberdir.

Vatanını sevmeyen Allah’ını da sevmez...

Zekiye — Ah, sen vatanını düşündükçe ne kadar büyüyorsan; ben de seni düşündükçe gönlümde o kadar büyüklük görüyorum… Söyle! Bana böyle lakırdılar söyle. Sanki işittikçe hayatım artıyor, artıyor da vücudumdan taşacak gibi oluyor. Gönlümde güller açılıyor. Fikrimde güneşler doğuyor.

120 ta’yîb etmek: ayıplamak

121 izzet: onur

122 etmek: ekmek

40

Vatan yahut Silistre

Bu sözlerinin sayesinde ben de erkek oldum. Hem gönlüm esvabımdan123 er-kektir. Yarın kavgaya çık. Elbette herkesin önünde bulunacaksın. Ben de elbette sana herkesten yakın bulunurum.

Her fedakârlığı göze alırım. Belki seninle ölümü paylaşamayız!... Yine büyüklük sende... Yine kahramanlık sende... Sen vatanın için çalışıyorsun. Ben senin için.

Sen kendi sayende yetişmişsin, ben senin sayende yetişiyorum.

(Hariçte bir gürültü peyda olur.)

İslâm Bey — O ne?

Zekiye — Bilmem!

İkinci Meclis

Evvelkiler, Sıtkı Bey, Birkaç Zabit

(Birbiri ardından girer.)

Sıtkı Bey — Şuraya toplanalım da birbirimizin ne istediğini anlayalım.

Bir Kaymakam — Bundan sonra meram anlayacak bir şey kaldı mı ya? Kaleyi kim muhafaza edecek? Devlet burayı Paşa’ya teslim etmemiş miydi? İşte bir gülle geldi, Paşa’yı götürdü. Başsız asker nasıl kavga eder? İtinada duralım da...

Abdullah Çavuş — Ey bir paşa ölmekle kıyamet mi kopar?

Kaymakam— Sus herif… Kaledeki biçarelere acıyın! Burası devlete lazım olaydı serdar124 imdat gönderirdi.

(Mevcut zabitlerin125 neferlerin126 her biri cevaba hazırlandığı sırada) 123 esvâb: giysi, kıyafet

124 serdâr: başkomutan

125 zâbit: subay

126 nefer: er

41

Namık Kemal

İslam Bey (Kemal-i hiddetle127 yerinden fırlayarak) — Herif şeytan mısın? Şeytandan şeni128 bir şey misin? Şeytandan şeni ne olur? Casus… Mutlak bu köpek casustur…

Be edepsiz! Devlet bu kaleyi paşaya emanet ettiyse senin benim burada ne işimiz var?

Serdardan ne imdat bekliyorsun? Sanki düşmanın güllesi yeni gelenleri ezer de onları mı vurur? Sen geberdin mi? Şu karşında oturanlar sağ değil mi? İmdat gelip de ne olacak? Asker kalenin neresine yetişmiyor? Sen bu vatanın ekme-ğini yemedin mi? Sen bu vatanın sayesinde geçinmiyor musun? Ayvazlığa129

istihkakın130 yokken bu rütbeye gelmişsin. Devlete iyilik hizmetin bir kalesini düşmana vermek mi olacak senin belki o kılıcı rast geldiğine teslim etsin diye mi taktılar? Ne duruyorsunuz? Niye bu köpeği kurşuna dizmiyorsunuz? Biz burada teslim lakırdısı işitmeye de mi tahammül edeceğiz? Kanlarınız mı dondu?

Yüreğiniz oynamadan mı kaldı? Ne hayran hayran bakınır durursunuz?

Burada benden başka Osmanlı yok mu?

(Üzerine hücum etmek ister, zabitler araya girer.) Kaymakam— Sen sus da ne söyleyeceklerse, şu zabitler söylesin!

İslâm Bey (Rüstem Bey’e) — Bak, ne hezeyan ediyor! Siz de mi susuyorsunuz?

Rüstem Bey— Ben, kale teslimi teklif eden haine tü fenk131 ağzıyla cevap veririm.

Sıtkı Bey— Elverir. Bundan sonra her kim teslim sözünü ağzına alırsa, kurşuna dizerim.

Birinci Zabit— Bu haini ne yaşatıyorsunuz?

127 kemâl-i hiddet: sert öfke

128 şenî’: çirkin, kötü

129 ayvazlık: uşaklık

130 istihkâk: hakkı olma

131 tüfenk: tüfek

42

Vatan yahut Silistre

İkinci Zabit— Düşman karşısındayız. Baruta, kurşuna yazık değil mi?

İslam Bey— Ben onu bir kılıçta iki parça ederim.

İkinci Zabit— Habisin murdar132 kanına girmekten ne çıkar?

Birinci Zabit— İyi düşünün! Sağ bırakmakta muhatara var.

Sıtkı Bey (Abdullah Çavuşa) — Şunu götür, yer altındaki odaların birine hap-set! Kapısının önüne iki nöbetçi bırak.

İslam Bey— Bey niçin muhatarayı133 düşünmüyorsunuz?

Sıtkı Bey— Sabredin mezar kadar hapishane önü olur.

Üçüncü Meclis

Evvelkiler. Diğer Bir Zabit

(Hariçten gelerek)

Düş man, sağ tarafa yığılmış, geliyor silah başına silah başına…

(Cenk tranpetesi134 çalmaya başlar herkes süratle dışarı uğrar) Dördüncü Meclis

Sıtkı Bey. İslâm Bey. Zekiye

Sıtkı Bey (İslâm Bey’in önünü alarak) — Sen biraz dursan a! Böyle hücumlara onlar da kâfidir. Bilir misin ki kale, ger çekten muhataradadır. Ne imdat gelir ne zahi-re var, ne para var ne zabit kaldı! Allah bilir ama devlet bu kaleyi gözden çıkar mış.

132 murdâr: kirli, pis

133 muhâtara: kuşatma

134 tranpete: trompet

43

Namık Kemal

İslam Bey— Bey o nasıl lakırdı? Hiç devlet kalesini göz den çıkarır mı? Serdar ne yapsın? Düşman çok asker az. Onlar bizim gayretimize güveniyorlar da ter-tiplerini boz muyorlar. Keşke göğsüme birinci dokunan kurşun canımı alaydı da sizden bu sözleri işitmeyeydim.

Sıtkı Bey— Oğlum ben kalenin teslimini düşünmüyorum, kurtarmaya bir çare arıyorum. Kaleyi teslim etmek isteyen, seninle müzakere etmez a!

İslam Bey— Kurtarmaya çare… Kavga ederiz… Ölürüz… Teslim… Vesselam135.

Sıtkı Bey— Kaleyi kurtarmaya daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister.

İslâm Bey— Ben daha ölmedim.

Sıtkı Bey— Ölmedin, ama hastasın.

İslâm Bey— Suphanallah!136 Hasta olan ölemez mi? Be yim siz reyinizi137 söylemeye bakınız... Ben vatanım için hasta iken de ölürüm. Sağken de ölürüm. Bir kere ölsem yi ne ölürüm!

Sıtkı Bey— Bu gece düşmanın ordusuna girer cephane sini ateşleyebilir misin?

İslâm Bey— Ateşleyebilirim. Hatta iktiza ederse138 üzerine oturur öyle ateşle-rim. Fakat orduya girmek mümkün olur mu? Orasını bilemem.

Sıtkı Bey— İşte, mesele orada! Tasavvurum139 adeta delilik gibi görünüyor.

Yüzde bir ümit ya var ya yok... Kusuru beyhude140 tutulup kurşuna dizilmekten ibaret… Elinden tutup da cephanenin başına götürmek mümkün olsa her muhatarayı gözüne alacak kalede bin kişi bulurum. Bu kadar hatırlı zamanlarda, muhal141 görünen çarelere de imkân vermeye çalışmak lazım gelir bu bence bir 135 ve’s-selâm: işte bu kadar, son söz budur anlamında bir kalıp 136 Sübhânallah: Allah’ın yarattıkları ve eserleri karşısında duyulan hayret için söylenen söz 137 re’y: düşünce, fikir

138 iktizâ etmek: gerekmek

139 tasavvur: zihinde göz önüne getirme, tasarım 140 beyhûde: boş yere, boşuna

141 muhâl: olması, gerçekleşmesi olanaksız 44

Vatan yahut Silistre

itikat!142 Hatta karar verdim. Akşam gece orduya gireceğim yalnız yanıma bir arkadaş arıyordum.

İslâm Bey— Teşebbüsle kail143 değil miyim?

Sıtkı Bey— Eğer bir kişiyi kâfi göreydim144 yapacağım şeye şimdiye kadar kendim teşebbüs etmez145 miydim sanıyorsun?

İslam Bey— Bey bu nasıl tasavvur bu tabya146 senin vücudunla duruyor. Baha-dırane147 bir hareket için maksadı mı heba edecek sin?

Sıtkı Bey— A bey! Sen deminki edepsizin sözlerine mi bakıyorsun? Burada bu kadar mektep görmüş bu kadar her rüt beyi bir kavgada kazanmış zabit-lerimizi, bu kadar ecelle pençeleşmekten çekinmez askerleri var... Ah! Hasta i din görmedin ki ne mertlikler ettik. Düşman her gün kırkar ellişer bin kişi ile hücum ederdi. Bizimkilerin ikişer üçer bin kişisi bir yere toplanınca tab-yaları muhafazaya kanaat etmezlerdi. Meydan muharebelerine148 çıkarlardı.

Bir kılıç on on beş süngüyle149 çarpışırdı. Dişler tırnaklar bayağı silah kuvve-tini bulmuştu. Yanar kumbarayı kucaklayıp da düşmanın kafasına atanlar mı ararsın? Kesilmiş kolunu yerinden koparıp da elinde silah edenler mi eksikti?

Allah bilir kavgalarımızı göreydin “Şeh-name” hikâyelerinin gerçek olduğuna hükmederdin. Emin ol bu askerin her biri bin canı olsa verirler de kalenin bir taşı nı vermezler.

İslam Bey (Gözünü silerek) — Ben de kız çocukları gibi memnuniyetimden ağlıyorum! Bilirim. Asker kaleyi vermez fakat düş man zorla alır. Paşa şehit oldu.

Sen de kendini telef edersen harbi kim idare edecek? Herkesin kalbinden gördüğün kuv veti fikrinde de görüyor musun? Hem kendini helak edeceksin. Sen-142 i’tikât: inanç

143 kâ’il: aklı yatmış, inanmış

144 kâfi görmek: yetecek ölçüde olmak, yeterli olmak 145 teşebbüs etmek: girişmek

146 tabya: bir yerin savunulması için özel olarak yapılmış ve silahlarla donatılmış istihkâm 147 bahadırâne: yiğitçe, kahramanca

148 muhârebe: savaş

149 süngü: tüfek namlusunun ucuna takılan, küçük kılıç biçiminde delici silah 45

Namık Kemal

den rey almayınca kimin ne iş görebildiği var? Hem kendini helak edeceksin.

Ordu nun başını, beynini paralayacaksın hem sonra kollar ayak lar çalışır diyorsun. Allah aşkına etme! Vatanına merhamet et.

Sıtkı Bey— Ne yapayım evlat. En son çareyi bir adama nasıl teslim edebilirim.

Ya teşebbüs arasında yardıma muhtaç bir iş zuhur ederse?... Orduya tebdil150

girilecek... Kim bilir ne olur ne olmaz.

Zekiye (Bulunduğu köşeden çıkar) — Mademki iki kişi lazım. Biri de ben olurum.

Sıtkı Bey— O kim? Ah biçare çocuk! Sen yerinde otur.

İslâm Bey (Zekiye’ye) — Ne söylüyor sun?

Zekiye— (İslam Bey’e) — Merhametsiz mezarının bir parça yerini de mi benden esirgeyeceksin?

(Sıtkı Bey’e) — İhsan buyurun siz ölmeye bir adam arıyordunuz. Öldürmeye muktedir151 değilsem ölmeye pekâlâ muktedirim.. Evvel de söylemiştim. Sizden kolay ölürüm. Orduya tebdil girilecek buyurdunuz. Rumeliliyim biraz lisan bilirim. Tebdillik de bana sizden kolaydır. Tebdil girdiğim yerde kendimi pek çabuk tanıtmam. İnanmazsa nız İslam Bey’e sorun.

İslâm Bey (Tereddütle) — Çocuk akıllı gibi görünüyor.

Beşinci Meclis

Evvelkiler. Abdullah Çavuş

Abdullah Çavuş— Yine karşıda asker toplanıyor. Galiba hücum var. Sizi tabyaya çağırıyorlar.

Sıtkı Bey— Abdullah Çavuş!

150 tebdîl: değiştirme (kıyafet)

151 muktedir: bir şeyi başarmaya, yapmaya, gerçekleştirmeye gücü yeten 46

Vatan yahut Silistre

Abdullah Çavuş— Efendim.

Sıtkı Bey— Buraya gel! Şu kale uğrunda ölmek elinden gelir mi?

Abdullah Çavuş— Ölürüm, kıyamet mi kopar Sıtkı Bey— İslam Bey bu gece bir yere gidecek. Be raber gidebilir misin? Fakat yüzde doksan dokuz kurşuna di zilmek var.

Abdullah Çavuş— Kurşuna dizilirsem, kıyamet mi kopar?

Sıtkı Bey— Aferin Abdullah! Haydi, tabyaya gidelim. Bakalım, bugünkü düğü-nümüz nasıl geçecek? İşimizi de orada konuşuruz.

Zekiye (Sıtkı Bey’e) — Beyefendi kulunuzu neden o kadar hakir gördünüz?

Sıtkı Bey— Hayır çocuğum sen de gideceksin. Üç olur sanız, iş daha metin olacak... Abdullah da lisan bilir.

(Sıtkı Bey, İslam Bey, Abdullah odadan çıkarlar.) Altıncı Meclis

Zekiye (Odada kendi kendine) — Akıbet kara toprak sinesini152 açıyor. Akıbet ölüm kendini gösteriyor. Meğer Allah gelinlik duvağımı kendi kanımdan nasip etmiş! Meğer şehit olmadan birbirimize sa rılmak kaderde yokmuş!

(Biraz teemmülden sonra)

Mümkün olsaydı yaşamak da fena bir şey değildi... Dün gece gördüğüm rüyalar neydi? Sevgilimle ben otur muştum. O kucağıma yatmıştı. Mehtap yaprakların arasın dan her tarafımıza elmas parçaları saçıyordu. O saçımla yüzünü örtü-yordu… Ben hazin hazin ağlıyordum… O hafif hafif gülüyordu... Sanki benim gözümden bir damla yaş düştükçe onun yüzünden bir taze gül açılıyordu. Et-152 sîne: göğüs

47

Namık Kemal

rafımızda ötüşen bülbüller çağlayan sular hep hâlimize haset eder153 gibi görünüyordu... Yüzüne bak tıkça canım vücudundan ayrılmış da kucağımda yatıyor vatancığımda idik. Bahçede büyük çınarın altında zannediyordum.

Ah rüyaydı... Lakin rüyanın aynı da muhal değil idi ya? Keşke bütün ömrüm öyle rüyalarla geçeydi!

(Pencereden bir top alevi görünür. Titreyerek) Bu alevden de sanki insanın içine karlar yağıyor!

Güneş ne de şahane doğmuş! Bulutları bin renge boyadı. Sanki cen net bahçele-rinin resmini yapıyor. Topların dumanı da ömrü mün son gününde olsun sabahı seyretmeye meydan bırak maz ki...

(Biraz düşündükten sonra)

Meğer ca nından iyice vazgeçenler için ölmek de pek korkunç bir şey de ğilmiş!

Bayağı ölüm canlansa da karşıma çıksa üzerine yürümekten çekinmeyeceğim…

Yedinci Meclis

Zekiye. İslâm Bey

İslam Bey (Odaya girerek) — Zekiyeciğim?

Zekiye (Beşaşetle) — Efendim!

İslam Bey— Meğer ne talihsiz adammışım seni ya nımda gördükçe ne sanıyorum bilir misin? Bir melek benim için semavatı154 bırakmış da bu kara topraklara inmiş sanıyorum. Kendimi şeytandan alçak görüyorum. Kendi kendime “Şeytan, insanı aldatır. Ben, bir meleği iğfal ettim!155” diyorum. Çocuk! Niçin benim için bu hâllere geldin? Niçin, o güzel vücudunu benim yolumda toprak edeceksin?

153 haset etmek: kıskanmak

154 semâvât: gökler

155 igfâl etmek: baştan çıkarmak, aldatmak, kandırmak 48

Vatan yahut Silistre

Zekiye— Ah! Gönlümü de ahirete parça parça gönder mek mi istiyorsun? Ben sana ne yaptım? Beni bir melek mi zannediyorsun? Gerçekten melek olsam yine semavatı bırakırım, se nin arkana düşerdim. Ben, senin için ne hâle gelmişim?

Dün yada yalnızdım acizdim. Aklımda kaybolmuş babamın ha yalinden başka bir şey yoktur. O da ne hayal! Karanlıklar içinde... Yokluklar içinde... Zihnimde bin türlü şekiller yapardım. Yine hepsini bozardım yine birini sevmezdim.

Ömrümde… Mesela bizim Miralay Bey kadar babalığa yakışır bir adam tasavvur edemedim.

Gönlüm merhume156 annemi, merhum kardeşimi düşün mekten başka eğlence bulamazdı. Ya, o da ne eğlence! Bi rini düşünecek olsam, gözümün önünden daima beni kucağına alıp da can verdiği geçerdi. Ötekini düşünecek olsam hatırıma daima, kucağımda iken can çekiştiği gelirdi...

Seni görünceye kadar, gönlüm, her vakit gaipler arasında, her vakit mezar içinde gezerdi. Seni gördüm, sanki başka bir dün yaya geldim. O zaman, hayat ne demek olduğunu anladım. O zaman, insan ne demek olduğunu anlamaya baş-ladım. Evvel yaşamak nedir bilmezdim. Yine yaşa mayı herkesten ziyade sever-dim. Şimdi, hayatımın kadrini iyice biliyorum. Yine senin için ölmeyi yaşamaya tercih ediyorum.

Hakikatsiz sen ölümü benden ziyade seviyorsan, ben de seni ca nımdan ziyade seviyorum.

Vefasız! Beni bırakacaktın da mezarın kucağına koşacaktın öyle mi?

Benim dünyada senden başka canım olmadığını bilmiyor musun? Sen kaybolur-san, Zekiyeciğinin ayakta gezer bir cenaze kalacağını hiç hatırına getir medin mi?

(Ağlayarak)

Kâh askere gidersin be ni bırakırsın. Kâh ölmeye gidersin yine beni bırakmak istersin. Mutlaka, muradın benden ayrılmak. Mutlaka ayrıl maktan başka bir şey düşünmüyorsun.

156 merhûm/merhûme: ölmüş

49

Namık Kemal

İslâm Bey— Sus, Allah aşkına, sus! Beni, yetim çocuk lar gibi bağıra bağıra ağlatacaksın. Bana yüreğimde ne var sa meydana döktüreceksin. Yüreğimdeki esrarı157 sana söylemeyeyim de kime söyleyeyim? Zekiyeciğim sen beni alçak zannetmezsin değil mi? Miralay158 bana söz verdiğim zaman iptida159 vatanımı, sonra senin de benimle beraber geleceğini düşündüm. Hatırına yanlış yanlış

şeyler gelmiş, senin beraber gelece ğini düşünmeseydim. O kadar ferahlı, o kadar şevkli söz vermezdim…

Yine söz verirdim. Yine vazifemi yerine getirirdim. Gönlümde kendi muhabbetinle vatan muhabbetini tecrübeye kalkışma. Öyle bir tecrübe mutlaka beni öldürür. Lakin yine vatanım için öldürür. Teklif vatana hizmet teklifi idi dedim a elbette giderim. Lakin mahzun giderdim. O kadar mahzun giderdim ki gören-ler belki vatanını sevmiyor sanırlardı.

Belki dikkat etmişsindir. Ben söz verdiğim zaman şevkim o kadar yerinde idi ki Miralay Bey bile hayrette kaldı. Çünkü senin beraber geleceğinden emin idim. Sensiz öl mek de istemem, yaşamak da... Zaten, itikadımı160 bilirsin a. Biz, ölmeyeceğiz. Düşmanın silahı etimizi kemiğimizden ayıracak. Canımızı vücu-dumuzdan ayıramayacak. Feleğin devri yapışık taşları bir yumurtadan çıkmış

hayvanları, yan yana düşmüş devletle ri, en yakın yaratılmış dünyaları dağıtacak yine biz beraber bulunacağız! Biz vatan için her dakika ölmeye koşuyoruz, öl-müyoruz. Demek ki vatanın ihyasına161 hizmet için yaratılmışız.

Zekiye— Beyim! Hiç şüphe etme. Eğer ölecek olaydık sen yaralarından ölür-dün, ben yaralarına baktığım zaman çektiğim belalardan meşakkatlerden162

ölürdüm. Ah! Bilmezsin ki neler çektim!.. Ölüm sanki meydana çıktı da aylarca yatağının etrafına dolaştı bu kadar vakit hizmetinde bulundum. Beni bileme-din hekimler ümidi kesti... Herkes ümidi kesti, bir ben kaldım… “Kaderin öyle zulümlerden münezzehtir163. Elbette münezzehtir.” diye hiddetli hiddetli söy-157 esrâr: sırlar

158 miralay: albay

159 ibtidâ: başlangıç, önce

160 i’tikâd: inanç

161 ihyâ: çok iyi duruma getirme, geliştirme, güçlendirme 162 meşakkat: güçlük, sıkıntı, zorluk

163 münezzeh: uzak tutulan, uzak

50

Vatan yahut Silistre

lediğin lakırdı ağzından çıkan lakırdıların bazısı zihnimde, gönlümde kazılmış

gibi durur… Bir dakika kulağımdan ayrılmaz. -Hele, o lakırdı hiç hayalimden gitmedi. Hekimler; “Hastada ümit yoktur.” dedikçe ben “Beyim elbette iyile-şecek... Beyim elbet te vatanına hizmetler edecek!” diye kendi kendime söylenir dururdum. Allah bir mucize gösterdi. Ümidimi yanlış çıkarmadı,. Allah beyhude yerde mucize göstermez. İnşallah, bu hizmetten de sağ geliriz.

İslâm Bey— Kim bilir!

Zekiye— Allah bir mucize daha göstermeye kadir de ğil midir? Hakk’ın adaletine vatanın büyüklüğüne itikadını mı unuttun?

İslâm Bey— Haşa, bir vakit unutmam. Allah, bü yüktür! Vatan mukaddestir164.

Sekizinci Meclis

Evvelkiler. Abdullah Çavuş

Abdullah Çavuş (Odaya girerek) — Haydi bey.

İslâm Bey— Nereye?

Abdullah Çavuş— Kaleden şimdi çıkmalı ki orduya girmek mümkün olsun.

Gideceğimiz yollardan dolaşmaya üç dört saat ister. Esvaplar hazır165.

İslâm Bey— Ne taraftan gideceğiz?

Abdullah Çavuş— Ben yol buldum.

İslam Bey— Bir kere Miralay Bey’i görsek olmaz mı?

Abdullah Çavuş— O zaten geliyor.

İslâm Bey— Keşke biz gitseydik!

Abdullah Çavuş— Ay, o bizim ayağımıza gelirse kıyamet mi kopar?

164 mukaddes: kutsal

165 esvâb: elbiseler

51

Namık Kemal

Dokuzuncu Meclis

Evvelkiler. Sıtkı Bey

Sıtkı Bey (Odaya girer.) — Hazır mısınız çocuklar?

Abdullah Çavuş— Gidiyoruz lakin birkaç gün bizden haber alamazsan merak etme.

Sıtkı Bey— Birkaç gün ne demek ya?

Abdullah Çavuş— Birkaç gün birkaç gün demek. Saklanmalı, fırsat aramalı.

Münasebet düşünmeli de orduya öy le girmeli. Misafirliğe gitmiyoruz!

İslâm Bey— Abdullah’ın dediği gibi olursa iş daha emin olur.

Sıtkı Bey— Ben işin çabuk tutulduğunu isterdim.

İslam Bey— Siz bilirsiniz. Bence bir gün evvel ölmekle bir gün sonra ölmenin hiç farkı yok.

Abdullah Çavuş— İş iki gün gecikecek olursa kı yamet mi kopar?

(Silah başına trompeti vurulur.)

Sıtkı Bey— Yine mi hücum? Herifler ölmekten de bık mıyorlar?

Abdullah Çavuş— Haydi bey! Top başladı. Gülle arasından geçmeli. Kavgada ondan selamet166 yol yoktur.

İslam Bey— Haydi! Ecel bizi bekliyor. Yaşasın vatan!

(İslâm, Zekiye, Abdullah çıkar)

Sıtkı Bey— (Zekiye’ye dikkatli dikkatli baka rak) Oğlum mezarda yatıyor...

(Perde Kapanır.)

166 selâmet: esen olma durumu, esenlik

52

Vatan yahut Silistre

DÖRDÜNCÜ FASIL

(Tabyanın bir başka tarafı)

Birinci Meclis

Sıtkı Bey (Kendi kendine)

Hiç lüzumsuz yere üç adamın kanına girdim. Şüphe yok ki şehit olmuşlardır.

Me ğer düşman zaten gidiyormuş... Meğer düşündüğüm tedbire hiç de hacet yokmuş... Ben, şimdiye kadar gönlümü taş olmuş bilirdim. Haremim benim için öldüğünü duydum. Oğlumun vefatı nı haber aldım. Kızın kayboldu, dedi-ler. Dünyada Rüstem’den başka kimsem kalmamıştı. Dün o da şehit oldu kucağıma düş tü. -İslam’ı - şu kalede herkesten mukaddes herkesten lazım her kesten büyük bildiğim İslâm’ı- elimle gözlerini bağladım- kur ban olmaya gönderdim.

On yıldır her türlü kahrımı çeken bi çare Abdullah da beraber gitti. Hiçbirine müteessir167 olmadım. Gönlüm gerçekten taş idi-. Üzerine kılıçla vursalar belki bir parçası kopardı ben yine duymazdım.

O çocuk! O çocuk! Gözümün önüne getirdikçe çehresinin parlaklığı ateş gibi ciğerime yapışı yor.

Sanki iş yaptım! Hiç ağzında anasının sütü kokan biçare ölmeye gönderilir mi?

(Biraz teemmülden sonra)

Bırak efen dim… Hâlâ gönlüm insan gönlüne benzememiş! Yüreğim taş mı ke-sildi? Hâlâ içinden kan sızıyor...

Çocuk biraz merhumeye benziyordu. Yüzüne baktıkça kâh oğlum aklıma geli-yordu, kâh kızım. Bu kadar keder hep ondan değil mi?

İn san zayıf!.. İnsan aciz...

Bir türlü kendini yenemiyor... Bir türlü tabiata galip gelemiyor… Ben de kendimi mutasarrıf sanıyordum. Heyhat168...

167 müte’essir: üzüntülü, üzülmüş

168 heyhât: yazık, ne yazık, çok yazık

53

Namık Kemal

İkinci Meclis

Sıtkı Bey, Birkaç Zabit

(İçeri girerek)

Birinci Zabit— Bey! Düşman çadırlarını yıkmaya baş ladı. Gece, Tuna’ya köp-rüsünü kurmuş, her taraftan çekili yor.

Sıtkı Bey— Ben de gördüm.

Birinci Zabit— Emretsenize a dışarı çıkalım. Belki bir kaç top bir iki bayrak bıraktırırız.

Sıtkı Bey— Yüz çevirmiş hasmın169 arkasına düşmek ne ye lazım?

İkinci Zabit— Suphanallah! Buradan gitti ise devletle sulh etmedi ya. Askerini Tuna’nın başka tarafına gönderecek değil mi?

Oradakiler de bizim kardeşimiz. Daha birkaç kişi yi bu topraklarda alıkoysak ne olur?

Sıtkı Bey— Yüzünü geri çevirtmeyelim.

Birinci Zabit— Çevirse ne olmak ihtimali var? Gel diği zaman ne yaptı ki giderken ne yapacak? Düşman bizden kaçıyor biz mi düşmandan korkalım? Yüzünden yılmadık arkasından mı yılacağız?

Emret, çıkalım! Emret, toplar işlesin! Öbür tabyalar topa başladı. Her taraftan dışarı asker dökülüyor!

Üçüncü Meclis

Evvelkiler, Abdullah Çavuş

(Abdullah Çavuş koşarak gelir.)

Sıtkı Bey— Abdullah!

169 hasm: düşman

54

Vatan yahut Silistre

Abdullah Çavuş — Efendim.

İkinci Zabit — Bey, emredin, top atsınlar. Yolcuları selamlasınlar. Askerimiz-le teşyie170 çıkalım. Hiç olmazsa dostumuz, Osmanlılar yol yordam bilmezmiş

demesinler.

Sıtkı Bey — Pekâlâ! Pekâlâ! Sizin dediğiniz gibi olsun. Gidin! Yapın! Ben de arkanızdan yetişirim.

(Zabitler çıkar.)

Dördüncü Meclis

Sıtkı Bey, Abdullah

Sıtkı Bey — Abdullah!

Abdullah Çavuş — Buyur!

Sıtkı Bey — Çocuk nerede?

Abdullah Çavuş — Çocuk mu? Nerede olacak? İslam Bey’in yanında.

Sıtkı Bey — Ey, İslam Bey nerede?

Abdullah Çavuş — Dışarıda.

Sıtkı Bey —Sağ mı?

Abdullah Çavuş — Ben bıraktığım zaman sağdı. İkisi de sağdı. Ama şimdi bilmem.

Sıtkı Bey — Söyle bakayım, ne yaptınız? Ne oldu?

Abdullah Çavuş — İslam Bey midir? Nedir? O adam değil, Allah’ın gazabı. Çocuk adeta gölge. O bir yere gitti mi, bu, yanına yapışıyor. Az kaldı hem kendileri-170 teşyî’: uğurlama (teşyi’e çıkmak: uğurlamak) 55

Namık Kemal

ni telef171 edeceklerdi, hem beni. İşe göndermeye amma adam aramışsınız! Lakin ben ikisinden de hoşnudum, Allah da hoşnut olsun. Arslan şeyler... Delikanlılar…

Sıtkı Bey — Ey ne yaptınız? Onu söyle! Ne yaptınız?

Abdullah Çavuş — Buradan çıktık. Üç gece bir köyde yattık. Bir türlü ordunun yanına yanaşamadık. Sonra bir gizli yol bulduk. Sürüne sürüne ta şu tepenin altına gittik. Orada bir mağara var. Ben avcılık zamanından bilirim. O mağarada saklandık. Düşman başladı gece yarısı çadırlarını yıkmaya. İslam Bey bunu gördü mü? Haddin varsa zapt et172.

O der: “Ben elbette çıkacağım.” Gölge: “Ben de elbette çıkarım.” Ben: “Etmeyin!” dedim, olmadı; “Lazım değil.” dedim, olmadı. “Eey... Haydi çıkalım, kıyamet mi kopar?” dedim, çıktık, sürüne sürüne, gizlene gizlene cephanenin yanına bir hayli yaklaştık. Yaklaştık ama ne fayda, cephanenin etrafını karakol içinde karakol sarmış. Düşündük, çalıştık, bir türlü istediğimiz yere sokulama-dık. Ben: “Haydi selametle şuradan çıkalım.” derken İslam Bey cephaneye karşı bir tabanca atmasın mı? Meğer kapının önüne bir barut sandığı indirmişler.

Kurşun da, ta vardı onu buldu...

Sıtkı Bey (Sözünü keserek) — Sonra?

Abdullah Çavuş — Sonra ne olacak? Bir gürültüdür koptu. Tüfeğe sarılan sa-rılana... Başladı üzerimize dolu gibi kurşun yağmaya... İslam Bey sanki ölüme âşık imiş gibi kurşunları kucaklamaya çalışıyordu. Gölgesi zaten yanından ayrılmaz. Sanki ölümü gözümle gördüm desem inanın! Bereket versin, İslam Bey üç yerinden yaralandı da -o mübarek de hep ön tarafından yaralanır- bayıldı, yere yıkıldı. Ben omuzlarından tuttum. Çocuk da ayaklarına sarıldı, mağaranın kenarındaki çalılığa girdik, onu da beraber çektik... Kargaşalıkta izimizi bula-madılar! Yavaş yavaş mağaramıza sokulduk.

O arada iki kurşun da benim kısmetime düştü. Biri sağ küreğimin üstünde idi çıkardım, öteki de budumda. Hem ön tarafta hâlâ duruyor.

171 telef etmek: öldürmek, öldürtmek

172 zapt etmek: tutmak, bırakmamak

56

Vatan yahut Silistre

Sıtkı Bey — Mağaradan nasıl kurtuldunuz?

Abdullah Çavuş — O taraftaki düşman askeri, Tuna’yı gece geçmiş. Ben sa-bahleyin mağaradan başımı çıkardım, etrafıma baktım, kimse yok. Yoldaşlarla kalktık, gittiğimiz sapa yola girdik, çalı aralarında gizlene gizlene kaleye yaklaştık. Sabah açılır açılmaz baktık ki Arap tabyasından asker çıkıyor. İslam Bey bunları gördü mü; yine yıldırım gibi sıçradı; “Allah’a andım olsun ki, bir cephane sandığı daha yakmadan kaleye girmeyeyim.” diye bir kere bağırdı, düştü askerin önüne... Öteki zaten gölge dedik a... Ben de yanlarını bırakmamak istedim ya. İslam Bey cehennemin ağzına atılıyor... Düşmana çattık. Bir elinde tabanca, bir elinde kılıç... “Ya Allah!” dedi, bir cephane arabasına doğru fırladı.

Bir kurşunda ne araba kaldı, ne beygir, ne yanında asker... Her birinin her parçası göğün bir köşesine fırladı. Vallahi bey, araba ile arası, benimle sizin aramız kadar ya vardı, ya yoktu.

Sıtkı Bey — Arslan delikanlı!!!

Abdullah Çavuş — Onu da, bizi de Allah sakladı. “Bey elverir, haydi gidelim.

Miralay Bey bizi bekler,” dedim. Kavga barut, o ateş... Haddin varsa birini birinden ayır. Baktım olmayacak... Düşmanın zaten yüzü dönmüş. “Bir adam eksil-mekle kıyamet mi kopar?” dedim, size haber vermeye geldim.

Sıtkı Bey — Aferin, Allah hepinizden razı olsun. Vatanın ekmeği hepinize helal olsun...

Abdullah Çavuş (Tabyadan dışarı bakarak) — Bak, bak bey, kaçıyorlar be!

Daha yarım saat olmadı. Aceleniz ne?

Sıtkı Bey — Düşmanın gittiğine mi kızıyorsun?

Abdullah Çavuş — Bak, ben düşmanın da o kadar korkağını sevmem. Sanki bir saat daha ateş karşısında dururlarsa kıyamet mi kopar? Bey! İslam Bey geliyor.

Allah Allah! Yine elinde kılıcı kırılmış. Kaleye gelirken sanki mezara gider gibi geliyor. (İslam Bey’e bağırarak) Buraya gelsene! Miralay Bey bekliyor. Sanki kaleye girersen kıyamet mi kopar?

57

Namık Kemal

Sıtkı Bey — Çocuk yanında yok mu?

Abdullah Çavuş — Gölge, arkasından ayrılır mı hiç? Hele içeri girebildi! Mübarek, ateşin ağzına giderken de biraz böyle yavaş yürüsen a! Ne olur, kıyamet mi kopar?

Sıtkı Bey — Cenabıhakk’a bin kere şükür olsun... Şunların boşuna yere telefine sebep olaydım, elbette ya çıldırırdım ya kendimi öldürmeye mecbur olurdum.

Hele yine Allah’ın inayeti173 yetişti.

(Bu aralık İslam Bey gelir.)

Beşinci Meclis

Evvelkiler, İslam Bey

Sıtkı Bey — Gel oğlum! Gel beyim! Gel aslanım! Dünyada, ahirette, yüzün ak olsun. Vatanını sevenlere ne büyük ibret174 gösterdin, vatanı için ölmek isteyen-lere ne güzel numune175 oldun. Vatan muhabbeti vücut bulsa elbet sen olurdun.

Kahramanlıklarını Abdullah’tan işittim. İşitmeye de hacet176 yoktu ya! Seni bir kere gören, iki sözünü işiten ne olduğunu anlar. Beyim, hele Allah seni bize bağışladı, hele Allah seni vatana bağışladı. Meğer benim tasavvurum177 hep boşuna imiş, meğer düşman zati178 gidiyormuş. Fakat kim bilirdi? Casus kullanmayı milletimizin şanına yakıştıramadım ki böyle şeyleri tahkik179 mümkün olsun.

Çektiğin emekleri helal et, umarım ki bana darılmazsın.

İslam Bey — Bey, ne söylüyorsun? Ömrümde beni bu işe memur ettiğiniz-den büyük iltifat180 görmedim. Siz bana vatanımın en büyük menfaatlerinden 173 inâyet: yardım (Allah’ın yardımı)

174 ibret: ders vermek

175 numûne: örnek

176 hâcet: ihtiyaç, gerek, lüzum

177 tasavvur: düşünme, hayal etme, zihinde şekillendirme 178 zâti: zâten

179 tahkîk: araştırmak

180 iltifât: iyilik ve güzellikle muamele, ilgi gösterme 58

Vatan yahut Silistre

birini emniyet ettiniz. Siz bu kalenin kurtulmasını benim gayretimden bek-lediniz… Siz silah altında, düşman karşısında duran bin arslanı esirlikten kurtarmak için düşündüğünüz en büyük çareyi benim elime bıraktınız. Ben üç ay hasta yatmıştım. Bu kaleye hiçbir hizmet etmemiştim. Beni gayrette, hamiyet-te181, vatan muhabbetinde on bin kahramana tercih ettiniz. Kendinize beraber tuttunuz. Bir kere düşünseniz a! Buradan gittiğim zaman ben devlet kadar bü-yüktüm, çünkü devletin en büyük menfaati benimle kaim182 idi. Vatan kadar mukaddes idim183. Çünkü bana hıyanet184, aynıyla185 vatana hıyanet idi. On iki bin Osmanlı kadar dehşetli idim, çünkü on iki bin Osmanlı’nın göreceği hizmeti yalnız başıma edaya186 memurdum187. Bir devlet gibi batıp da dünyayı dehşetler içinde bırakmak, milyonlarca nüfusu anasından ayrılmış yetimler gibi ağlatmak, on iki bin mert gibi dövüşe dövüşe şehit olup da tarihlerde tek başına bir ordu sayılmak, bir insana ne büyük şereftir. Bir kere gözünüzün önüne getirseniz a! Sen gayret ne demek olduğunu, büyüklük ne demek olduğunu, benden âlâ bilirsin! Vatanımı ben kurtarır idim, vatan nerde kalır; şu kaleciğin halâsına188 ben sebep olaydım kendi gözümde ne kadar büyürdüm.

Bir hayat. Kırk elli yıllık bir hayat. -Kırk elli yıllık değil, bitmez tükenmez olsun- şu bildiğimiz hayat, şu gördüğümüz dünyada yaşamak öyle bir büyüklüğün acaba bir dakikasına, bir saniyesine değer mi? Ben ne öldüm, ne vatanımı, ne bu kaleyi kurtarmaya sebep oldum, yine zararı yok. Vicdanım pekâlâ biliyor ki vatanım için ölecektim. Hatta vatanımın birkaç taştan yapılmış birkaç duvarı için ölecektim.

Beyim! Siz bana demin oğlum demediniz mi? Ben de size baba diyeceğim.

Baba sözünden daha büyük, daha mukaddes bir şey bulamıyorum ki onunla hitap edeyim.

181 hamîyyet: vatanseverlik

182 kâ’im: ayakta duran, mevcut olan, baki 183 mukaddes: kutsal

184 hıyânet: hainlik

185 aynıyla: tıpkı

186 edâ: yerine getirme, verme

187 me’mûr: görevli

188 halâs: kurtulma, kurtuluş, selamete erme 59

Namık Kemal

Dünyada babamın sayesinde mevcut oldum. Gerçekten adam olduğumu, senin sayende öğrendim. Ver beyim, babacığım! Elini öpeyim.

Sıtkı Bey (İslam Bey’e sarılır, alnını öper. İslam Bey de zorla miralayın elini öper.) (Biraz tereddütten sonra)

— Oğlum, aslanım! Yanınızda bir çocuk vardı, onu göremiyorum.

İslam Bey (Yapma bir telaşla) — Çocuk mu? Hangi çocuk?.. Anladım...

(Etrafına bakınarak biraz düşündükten sonra miralaya yaklaşıp)

— Siz bana oğlum dediniz değil mi? Siz beni evlatlığa kabul ettiniz değil mi?

Gönlümde bir sır var; darılmazsanız söylerim. Halk yanında sormayın. Yalnız size söyleyebilirim.

Sıtkı Bey — Burada kim var ya? Ha, bizim Abdullah! Sen biraz işine gitsene.

Abdullah Çavuş (Çıkarken) — Ne işim var ki gideyim... Sanki ben burada bu-lunursam kıyamet mi kopar?

(Abdullah çıkar.)

Altıncı Meclis

Sıtkı Bey, İslam Bey

Sıtkı Bey — Bir şey söyleyecektin?

İslam Bey — Çocuk buraya gelemez.

Sıtkı Bey — Niçin?

İslam Bey — Namahremdir189 de onun için.

189 nâmahrem: mahrem olmayan, nikâh düşen.

60

Vatan yahut Silistre

Sıtkı Bey — Namahrem ne demek?

İslam Bey — Namahrem ne demek? Beni söyletmek mi istiyorsun? Beyim! O

Manastırlı bir kızdır! Birinci görüşte birbirimizi sevdik. İkinci görüşte ayrıldık... Ben vatanım için buraya geldim... O da benim için arkama düşmüş, buraya gelmiş. Vallahi ben getirmedim. Geldiğinden de haberim yok idi. Beni itham190

etme! Hem günahıma girersin, hem beni bir büyük dert altında bırakırsın.

Dünyada en namuslu seni biliyorum. Bana senin nazarında suçlu olmaktan büyük namussuzluk olamaz.

Sıtkı Bey — Şimdi sana kim suçlusun diyor? Yanındaki çocuk kız mıdır, dedin?

Manastırlıdır öyle mi? Git şimdi, git! -Ah! Zihnimden neler geçtiğini biliver-sen?- Git çocuğu getir. Eğer düşündüğüm şeyler doğru çıkarsa, bana yeniden can verirsin. İndimde191 oğlumun makamına geçersin. Git diyorum. Benim Manastır’da bir kızım vardı. Kaybolmuş, anladın mı?

Git de bul... Bulursan o vakit belki gerçekten baban olurum...

İslam Bey (Mütehayyir, mütehayyir192) — Çocuk! Çocuğu istemiyor musunuz? O pek uzakta değil... Şurada... Şurada... Çağırayım mı?

Sıtkı Bey — Hâlâ duruyor!

İslam Bey — Zekiye! Zekiye!

Sıtkı Bey — Kızımın adını söylüyor! Ah! İnsan dünyada bu kadar umulmadık devlete sahip olur mu?

İslam Bey — Zekiye! Seni çağırıyorum işitmiyor musun?

190 ithâm etmek: suçlamak

191 ind: yan, kat

192 mütehayyir: şaşırmış, şaşkın (hayrete düşen) 61

Namık Kemal

Yedinci Meclis

Sıtkı Bey, İslam Bey, Zekiye

Zekiye (İslam Bey’e) — Adamı hangi adıyla çağırırlar?

(Miralay Bey’i göstererek)

— Baksan a! İkimizi de rüsva193 mı eyleyeceksin?

Sıtkı Bey (Süratle Zekiye’nin yanına koşarak) (Mütehakkimâne194 tavır ile)

— Sen Manastırlısın değil mi?

Zekiye — Evet!

Sıtkı Bey — Babanın adı nedir?

Zekiye — Babamı görmedim ki bileyim.

Sıtkı Bey (Kendi kendine) — Zavallı çocuk… Annenin?

Zekiye — Annem öldüğü zaman ben çocuktum. Evde herkes hanım derdi, adını işitmedim...

Sıtkı Bey — Zavallı kadın!

Zekiye — Daha bir emriniz var mı?

Sıtkı Bey (Kendisini toplayarak) — Kardeşin var mıydı?

Zekiye — Evet, vardı.

Sıtkı Bey — Adı ne idi?

193 rusvâ: ayıplayacak durumda olan, rezil 194 mütehakkimâne: hükmedercesine

62

Vatan yahut Silistre

Zekiye (Dikkatle Miralay’ın yüzüne bakarak)

— Acayip acayip şeyler soruyorsunuz!

— Sadık değil miydi?

(İslam Bey’e) — Ah! Buldum, babamı buldum. İşte babam... İşte dünyaya geldim geleli hasretini çektiğim babam... Şimdi sen inanmazsın... Senin için öleceğime de inanmamıştın... Bak!

Bir kere gözlerine bak! Annem de benim için gönlünde bir kederi olduğu vakit yüzüme tıpkı böyle bakar idi... Bak! Yürüyüşüne dikkat et, kardeşim de bir telaşı olduğu zaman tıpkı böyle gezinirdi. Şimdi benim için ağlıyor değil mi? Ben de biri için ağladığım vakit -bilirsin a- tıpkı Allah’la gözlerimi böyle kaparım.

Vallahi babamdır, billahi babamdır. Gönlüm beni böyle muhabbet işlerinde bir vakit aldatmaz.

İslam Bey — Zekiye’ciğim! Niçin bu kadar telaş ediyorsun? Hâline bakanlar vatanı muhatarada195 sanır... Beyefendi için babamdır, diyorsun... Yemin ediyorsun... Öyle mi? Ben de yemin ederim ki babandır... O beni oğulluğa da kabul etti... Zati baban olmasa bile, baban olacak... Sen benim değil misin?

Zekiye — Seninim... Yine seninim... Ne istersen emret! Sakın darılma! Sakın kıskanma! Babamı kıskanmazsın değil mi? Vatanın için beni bıraktığın gibi, bana da kendin için babamı bıraktırmazsın değil mi?

İslam Bey — Sana kim babamızı bırakalım diyor?

Sıtkı Bey — Buraya gel! Annen benim için verem döşeklerinde telef oldu, öyle mi? Kardeşin can verirken ne dedi? Beni anar, beni arar, etrafına mı bakardı?

Zekiye — Babacığım, bana merhamet et! Bana merhamet et de, mezarlarını, rahat döşeklerini gözümün önüne getirme! O kadar benzin atmış ki şimdi seni de mezardan çıkmış sanacağım da yanından kaçacağım.

195 muhâtara: savaş

63

Namık Kemal

Sıtkı Bey — Benim adil Halikım!196 Benim merhametli Allah’ım! Sonunda kulunu dünyada yalnız bırakmadın! Nihayet bu biçareyi her şeyden meyus197

etmedin. Ne yaptım ki beni bu kadar lütfuna layık gördün?

Bak, kendi kendime münasebetsiz198 şeyler söylüyorum! Cenabıhakk’ın da mı keremi199 vesileye200 muhtaç olacak.

İslam Bey — Evet beyim! Benim inancımca, Allah’ın bu türlü ihsanları201 vesi-leyle, liyakatle202 gelir... Ne yaptım mı diyorsun? Her yaptığını bilmem. Şu kadar bilirim ki kendini gerçekten insan etmişsin. Beyim, şu tabyada hepimiz aza203

idik, alettik. Ruh sendin. Ölümden korkmadın -hiç ruh ölümden korkar mı?-

Senin korkmadığını gördüğü için kimse de korkmadı. Herkese misal204 oldun.

Medih205 için, iftihar206 için söylemem; benden, kızından, Abdullah’tan başka kimde gayret gördünse, o gayretin birazı da senin sayendedir. İşte bak, Allah sen yürekte olan insanları dünyada da mahzun bırakmaz, ahirette de...

Sıtkı Bey — Oğlum! Zihnin büyük hayallere kaçıyor. Ben aciz207 güçsüz kulum.

Burada vazifemi yerine getirmekten başka bir şey yapmadım.

İslam Bey — Her vazifeyi yerine getirmek o kadar kolay bir şey midir? Herkes seni önünde görmemiş olsaydı, acaba kaç kişi vazifesini yerine getirmeye çalışırdı?

196 hâlık: yaradan, rab

197 me’yûs: umutsuz

198 münâsebetsiz: yakışıksız şeyler

199 kerem: cömertlik, iyilik

200 vesîle: aracı, sebep

201 ihsân: bağış

202 liyâkat: layık olma, yaraşma, hak etme 203 a’zâ: organ, üye

204 misâl: örnek

205 medh: övgü, övme

206 iftihâr: övünmek

207 âciz: güçsüz

64

Vatan yahut Silistre

Sıtkı Bey — Sen de mi halkımızı biliyorsun? O gayret milletin kanında var.

Herkes anasından o hamiyetle doğuyor.

İslam Bey — Ben o sözüne belki senden ziyade itikat208 ederim. Lakin siz de bu millet daima bir misal görmeye, daima önünde bir büyük adam bulmaya muhtaç olduğunu inkâr edemezsiniz a?

Sıtkı Bey — Muhtaçtır. Fakat kendini muhtaç zannettiği için muhtaçtır.

(Birdenbire tavrını değiştirerek)

— Acayip şey! Herkes zevkinde sefasında... Biz burada ağır ağır meselelerden bahsediyoruz. Size ayıp değil, çocuğunuz yok ki evladın ne olduğunu bilesi-niz… Ya ben… Benim iki ciğerparem vardı. On beş senedir ikisini de görme-miştim. İkisini de bütün bütün mahvolmuş zannediyordum. Şimdi gözümün önünde birinin vücudu duruyor. Birinin Hak tarafından gelme bedeni geziyor.

Ah! Gönlümün ne hâlde olduğunu bilmezsiniz... Ben onu taş olmuş da ötesine berisine damla damla kan oturmuş zannediyordum. Şimdi hissediyorum, o taş

elmas gibi parlamaya başladı. O kanlardan sanki deste deste güller açılıyor. On beş yıllık ömrümü gözümün önünden geçiriyorum. Ne gibi geliyor bilir misiniz; sanki bir mezara girmişim de on beş yıl uyumuşum, daha şimdi uyanıyo-rum. Dünyayı daha şimdi görüyorum.

Zekiye, kızım! Ben yine dirildim. Ben yine genceldim.

Bak! O kadar zaman hasretini çektiğin babanın yüzüne bak! Şimdi mezardan çıkmış zannetmezsin!..

Babacığını sever misin? -Bunun kadar sev demem- lakin biraz sevsen fena etmezsin. Biçareye bir bakışın, iki lakırdın, on beş yıllık ömrünü, on beş yıllık âdetini unutturdu.

İslam Bey — Zekiye sizi sevmeyeceği gibi sevdiğine de inanmam.

208 i’tikâd etmek: inanmak

65

Namık Kemal

Zekiye — Onun muhabbete inanmamak eski âdetidir. Kendi sever de başkasının sevdiğine inanmaz. Babacığım, ben onun için hayatımı feda ettim lakin ih-tiyarım209 elimde değildi. Sizin için... Eğer... Eğer onu düşünmesem, ihtiyarımla can veririm.

Sıtkı Bey — Kızım! Ben o kadarını istemiyorum. Beni de gönlünden bütün bütün çıkarma!

İslam Bey — Acaba dünyada senin gibi babayı sevmemek hangi evladın elinden gelir?

Sıtkı Bey — Beni sen de biraz seversin değil mi?

İslam Bey — Hem ne kadar severim bilir misiniz? Vatanım kadar diyemem, yalan olur. Zekiye kadar desem, ona da siz inanmazsınız... Canım kadar... Değil, çünkü can gözüme pek kıymetsiz görünüyor... Buldum beyim! Pederim kadar...

Gerçekten pederim kadar seviyorum.

Sıtkı Bey — Soracağım şeye doğru bir cevap verseniz beni sevdiğinize o vakit inanırım.

İslam Bey ve Zekiye (Bir zamanda) — Buyurun! Sorun babacığım Sıtkı Bey (Hafif bir tebessümle aralarına sokularak) — Düğününüz, hani düğü-nünüz, ne vakit olacak?

(Zekiye utanarak önüne bakar.)

İslam Bey (Mütereddidane210) — Düğün mü?.. Bendeniz bilemem... Siz... Nasıl düğün? Gene irade sizin.

Sıtkı Bey — Eğer irade benimse, en uzağı bu geceye kadar bekleriz, (Saate bakarak)

209 ihtiyâr: kendine söz geçirmek, iradesini kullanmak 210 mütereddidâne: duraksayarak, tereddütle 66

Vatan yahut Silistre

— Ooo... Daha dört buçuk saat var! Dört buçuk saat! Bir insan ömrü kadar! Ne çare! Allah sabırlar ihsan etsin.

Zekiye — Beybabacığım! Kızcağızınızla mı eğleniyorsun?

Sıtkı Bey — (Uzaktan uzağa marş başlar, gönüllülerin sesi de işitilir.) Bak! Yalnız ben eğlenmiyorum a, herkes de bir türlü eğleniyor. Onlar da biz kadar memnun. Yemin ederim ki bu memnuniyet, kalenin kurtulduğundandır; kendi kurtulduklarından değildir.

(İslam Bey’e) — Ne dersin? Bu kadar muhasara211, bu kadar meşakkat212 geçirdik.

Şu mahut213 edepsizden başka kimse hiçbir şeyden bir kere olsun şikâyet etmedi.

İslam Bey — Halkta gerçekten gayret var!

Sıtkı Bey — Ona şüphe yok. Aman dinleyin! Bana bu hava pek dokunur. Mu-sikisi de sözleri de vatan gayretinin yaktığı yüreklerden çıkmış olmak gerek...

(Askerler, gönüllüler, Abdullah Çavuş gelir. Bir bölük geçmeye başlar.) İşte aduvv214 karşıda hazır silah

Arş yiğitler vatan imdadına

Arş ileri arş bizimdir felah215

Arş yiğitler vatan imdadına

Cümlemizin validemizdir vatan

Herkesi lütfuyla odur besleyen

211 muhâsara: kuşatma

212 meşakkat: sıkıntı

213 ma’hûd: bilinen

214 aduvv: düşman, hasım

215 fel’âh: kurtuluş, rahata erme

67

Namık Kemal

Bastı aduvv göğsüne biz sağ iken

Arş yiğitler vatan imdadına

Şân-ı vatan216, hıfz-ı bilâd ü ibad217

Etmededir süngünüze istinâd218

Milleti eyler misiniz nâmurâd219

Arş yiğitler vatan imdadına

Rehberimiz gayret-i merdânedir220

Her taşımız bir nice bin cânedir

Câne değil meyl bugün şânedir221

Arş yiğitler vatan imdadına

Yâre nişandır tenine erlerin

Mevt222 ise son rütbesidir askerin

Altı da bir üstü de birdir yerin

Arş yiğitler vatan imdadına

216 şân-ı vatan: vatanın şanı, ünü

217 hıfz-ı bilâd ü ibâd: beldelerin, diyarların ve kulların korunması 218 istinâd: dayanma

219 nâmurâd: muradını alamamış, isteğine kavuşamamış

220 gayret-i merdâne: yiğitçe çabalamak 221 şâne: şan, ün

222 mevt: ölüm

68

Vatan yahut Silistre

Sıtkı Bey — Aslanlarım, nereye gidiyorsunuz? Düşman defoldu, acele bir işimiz kalmadı. Durup da biraz Miralayınızı dinleyin. Yemeği beş dakika sonra yeseniz olmaz mı?

Abdullah Çavuş — Emredersen beş saat sonra yeriz. Kıyamet mi kopar?

Sıtkı Bey — Siz bu tabyayı canınızdan kıymetli gördünüz. Her biriniz on kişiye karşı durdunuz. Doksan gündür çekmediğiniz bela, görmediğiniz zahmet kalmadı. Osmanlıların namusunu göklere çıkardınız. O şanlı şanlı babalarınızın evladı olduğunuzu gösterdiniz. Bundan sonra nereye giderseniz gidin. Korkmayın, nereye gitseniz de, “Ben Silistre muhafızlarındanım.” deseniz ummadığı-nız riayeti223 görürsünüz. Velev düşman mülkünde olsun, mert olan, kılıcınıza; insan olan, namusunuza yemin eder. Cenabıhak huzurunda da alnınız açıktır.

Vatanını sevenleri Allah da sever. Vatan sizden hoşnuttur. Şu taşlar, topraklar gösterdiğiniz hamiyeti bilseydi, araya araya evladını bulmuş anneler gibi vücudunuza dokundukça şevkinden224, ferahından225 par par titrerdi. İnsaniyet sizden hoşnuttur; elbette adınız asrımızda tutulan tarihlerin en şanlı yapraklarına yazılır. Cenabıhak sizden hoşnuttur; ettiğiniz hizmetleri, şüphe yok ki melekler şimdiden rahmetle, hürmetle yad ediyorlar. Ettiğiniz fedakârlığın kadrini ben bilirim. Lakin acaba hizmetinizin kıymetini siz bilir misiniz? Vatanın en büyük, en aziz yüce maksatlarından birini kurtardınız. Vatanı kurtardınız demem çünkü onun selameti dünyanın kefaleti226 altındadır. Baksanız a, üç devlet gelmiş

bizimle beraber uğraşıyor.

Abdullah Çavuş — Sanki gelmemiş olsalar kıyamet mi kopar?

Sıtkı Bey — Kıyamet kopmazdı, lakin sıkıntı çekilirdi.

İslam Bey — Ben o sıkıntıya kaildim. Biz yardımcısız da bu toprakları muhafaza edebilirdik. Ölürdük, mahvolurduk… Yine mağlup227 olmazdık.

223 ri’âyet: saygı

224 şevkinden: coşkusundan

225 ferâhından: iç rahatlığından

226 kefâlet: kefillik, bir şeye kefil olma, mesuliyeti üzerine alma 227 mağlûb olmak: yenilmek

69

Namık Kemal

Sıtkı Bey — Öyledir, ama niçin ianeden şikâyet edelim! İnsaniyet, medeniyet bizi haklı görüp de imdadımıza koşunca, neden memnun olmayalım? Bize yakı-şan vatan muhabbetidir, gurur değil!

Askerler, Padişahımızın bir kalesini kurtardık. Birçok şehit de verdik. Haydi, bakalım, bana bir (Padişahım çok yaşa!) çağırın.

Asker (Trampete çalınarak)

*** — Padişahım çok yaşa! ****

Sıtkı Bey

Umum asker

(— Padişahım çok yaşa!)

(Perde Kapanır.)

İntiha228

228 intihâ: nihayet bulma, sona erme

70

T Ü R K K L A S İ K L E R İ - T İ Y A T R O

A N A D O L U Ü N İ V E R S İ T E S İ Y A Y I N L A R I Vatan yahut Silistre

Vatan

NAMIK KEMAL

yahut Silistre

NAMIK KEMAL

1872’de Namık Kemal tarafından kaleme alınan Vatan y

Vatan yahut Silistre, Türk edebiyatında Batılı anlamda ilk tiyatro eseridir. Aynı zamanda edebiyatımızdaki “vatan” temalı ilk oyun olma özelliğiyle yazarına “Hürriyet Şairi” sıfatını ahut Silistr

kazandırmıştır.

Dört perdeden oluşan oyunda olaylar, Kırım Savaşı'na gönüllü olarak katılan İslam Bey ile Zekiye arasında gelişir. Romantik tiyatronun edebiyatımızdaki ilk örneklerinden biri olan bu eser, bu özellikleriyle edebiyatımızda özel bir yere sahiptir.

e

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ BASIMEVİ

NAMIK KEMAL

ESKİŞEHİR