STOACININ

. .

. .

....,

. .

GUNLUGU

KENDİNE HAKİM

OLMA, SABIR VE

.

.

..

.

BiLGELiK UZERINE

366 DUŞUNCE

RYAN HOLIDAY

ve S T E P H E N H A N S E L M A N

"Kontro l ü nüzde olan şeylere

odaklanmanıza yard ı mcı o lan, yanlış ve

s ı n ı rlayıcı inanışlardan ku rtulmanızı ve

doğru b i r şekilde eyleme geçmen izi

sağlayan eşi b u l u n maz bir eser. Stoocının Günlüğü.nü kendinize rehber edinin ve

hayatı nız ı n günbegü n nasıl güzelleştiği n i görü n."

JACK CANFIELD

"Hayattaki tercihleri mizi yönetebilmemizi ve yanılgı ları m ızdan kurtu l mamızı sağlayan harika bir kaynak."

JOSEPH A. MACIARIELLO

"Stoocının Günlüğü zaman sınırları n ı ve kişisel fark l ı l ıkları aşan evrensel bi lgelikler sunuyo r. Bu kitap her zor anınızda d ö n ü p sakinleşeceğiniz bir d i ngi nlik merkezi gibi."

GREGORY HAYS

"Bugü ne dek d u ru p kend i n i din lemeye hiç zaman b u l amam ış. yüksek tempoya

alışık insan ları bile esaslı Stoacılara

dönü ştü recek b i r çalışma."

TIMES

"Stoocının Günlüğü sakin, bi lgelikle dolu b i r hayat sürme arayışında olan herkes

için manevi bir çapa görevi görüyor.

Şartlar n e d e n li zor o l u rsa olsun karanlık zamanları metanetle aşmanızı sağlayan bu

kitabı yan ı n ızdan ayı rmayın."

SHARON LEBELL

Pegasus Yayınları: 2322

Stoacının Günlüğü

Ryan Holiday ve Stephen Hanselman

Özgün Adı: T he Daily Stoic: 366 Meditations on Wisdom, Perseverance, and the Art of Living

Yayın Koordinatörü: Yusuf Tan

Editör: Gizem Aldoğan

Düzelti: Mustafa Erdoğan

Sayfa Tasarımı: Ezgi Gültekin

Baskı-Cilt:

Matbaacılık

Sertifika No: 45121

Orta Mah. Fatin Rüştü Sok. No: 1/3-A

Bayrampaşa/İstanbul

Tel: 0212 612 95 59

1. Baskı: İstanbul, Kasım 2020

ISBN: 978-625-410-007-9

Türkçe Yayın Hakları© PEGASUS YAYINLARI, 2020

Copyright © Ryan Holiday ve Stephen Hanselman, 2016

Bu kitap Penguin Random House LLC'nin bir bölümü olan Penguin Publishing Group'un alt yayıncısı Portfolio aracılığıyla yayımlanmıştır.

Tüm hakları saklıdır. Bu kitapta yer alan fotoğraf/resim ve metinler Pegasus Yayıncılık Tic. San. Ltd. Şti.'den izin alınmadan fotokopi dahil, optik, elektronik ya da mekanik herhangi bir yolla kopyalanamaz, çoğaltılamaz, basılamaz, yayımlanamaz.

Yayıncı Sertifika No: 45118

Pegasus Yayıncılık Tic. San. Ltd. Şti.

Gümüşsuyu Mah. Osmanlı Sk. Alara Han

No: 11/9 Taksim / İSTANBUL

Tel: 0212 244 23 50 (pbx) Faks: 0212 244 23 46

www.pegasusyayinlari.com / info@pegasusyayinlari.com 11 pegasusyayinlari CI pegasusyayinevi @D pegasusyayinlari a Pegasus Yayınlan

RYAN HOLIDAY

VE STEPHEN HANSELMAN

Kendine Hakim Olma, Sabır ve

Bilgelik Üzerine 366 Düşünce

İngilizceden çeviren:

Doğa Alp

PEGASUS YAYINLARI

Mutluluğu bulmama yardım eden ]ulia'ya ...

"İnsanların arasında, boş zamanlarında felsefeye zaman ayıranlar hariç, kimse için gerçekten yaşıyor diyemeyiz.

Sadece kendi hayatına dikkat etmenin yeterli olmayacağına inanan bu insanlar, yaşanan her çağı kendi hayatlarına deneyim olarak kata r. Geçmişin bütün hasadı onların hayat ambarlarında depolanır. İşte bu büyük mimarların, günümüzdek i yaşantının temellerini oluşturduğunu görememek için ancak nankör olmak gerekir."

SENECA

iÇiNDEKiLER

GİRİŞ

1

BÖLÜM 1: ALGI PRENSİBİ

OCA K: A ÇIK LIK

10

ŞUBAT: TUT KUL A R & DUYGUL A R

44

MA RT: FAR KINDA LIK

76

NİSAN: TA RAF SIZ DÜŞÜNC E

109

BÖLÜM il: EYLEM PRENSİBİ

MAYIS: H A K LI E Y L E M

142

H A ZİRAN: PROB L E M ÇÖZM E

174

T E M MUZ: GÖR E V

206

A GUSTOS: PRA G MATİZM

238

BÖLÜM 111: İRADE PRENSİBİ

E Y LÜL: META N E T V E DİR E N Ç

272

E KİM: ERD E M V E N E Z A K E T

305

K A SIM: KA BULL E N M E / A MOR FATI

337

ARA LIK: FANİLİK ÜZ E RİNE DÜŞÜNCEL E R

368

Ye n i Dönem Sto a c ı Uyg u l a m a M o d e l i v e A n ahtar Ke l i meler ile Deyim ler S ö z l ü ğü

401

Çeviri, Refer a n s l ar ve K ay n akça Üzer i n e 417

Daha F a z l a Bilgi İçin

419

ıx

GiRiŞ

R oma'n

yine ın en

Roma'n büyük

ın en impa

iyi oy ratorl

un

arından

yazar

birinin

larından ve en özel no

bilgili tları

kudr ,

et

simsarlarından birinin şahsi mektupları ve Roma'dan sürüldükten sonra itibarlı bir öğretmen olan eski bir kölenin ders notları. Tüm olasılıklara ve aradan yaklaşık iki bin yıl geçmesine rağmen bu belgeler günümüze kadar gelmeyi başardı.

Pek i bu belgeler ne anlatıyor? Bu tarihi ve anlaşılması zor sayfalar gerçekten de günümü z hayatına ışık tutabilecek bilgiler içeriyor olabilir mi? Görünen o ki evet. Bu sayfalar insanlık tarihinin en önemli bilgi kaynaklarından biri sayılabilecek birçok öğreti içeriyor.

Tüm bu belgeler bir araya gelerek günümüzde Stoacılık olarak bilinen, bir zamanlar Batı'nın en yaygın davranış bilimlerinden biri olan ve hem zenginlerin hem yoksulların, hem güçlülerin hem de güçsüzlerin erdemli bir hayat arayışında yaptıkları yolculuklarında başvurdukları eski felsefenin yapı taşlarını meydana getirmektedir. Ama bu düşünce biçimi hakkındaki bilgiler aradan geçen yüzyıllar boyunca tarihin en güçlü i mparatorluğunun ve halkının günlük hayatının merkezindeki yerini kaybederek yavaş

yavaş ortadan kaybolmuştur.

Erdemi tutkuyla arayanların dışındakiler için Stoacılık ya bir bilinmez ya da daha kötüsü yanlış anlaşılmış bir felsefe halini almıştır. Gerçekten de " Stoacı" kelimesi kadar İngilizce karşılı

ğında anlam bakımından değersizleştirilen başka bir kelime daha bulmak oldukça zordur. Sıradan bir insan için bu kadar heyecanlı, eylem odaklı ve ezber bozan hayat tarzı, "hiçbir duyguya sahip olmamak" ifadesiyle eşdeğer hale gelmiştir. Bu kelimenin yanına bir de her üniversite öğrencisinin tüylerini diken diken eden "felsefe"

kelimesini getirip "Stoacı felsefe" kavramını oluşturduğumuzda, karşımıza çıkan şey bırakın insanların buna günlük hayatlarında

S TOA CIN/N GÜNLÜGÜ

ihtiyaç duymalarını

en kısa sürede

sağlamayı, tek kelimesini dahi

öğrenmek istememelerine neden olur.

Bizzat muhaliflerinden biri olan Arthur Schopenhauer'ın bile Stoacılığı "insanın sadece akli melekelerini kullanarak ulaşabi leceği en uç nokta" olarak tarif etmesi felsefe alanı açısından son derece üzücüdür.

Bu kitabın amacı Stoacılığa hak ettiği yeri, yani kendine hakim olma, sabır ve bilgelik yolunda kullanılabilecek faydalı ve coşkulu bir uygulama olma vasfın ı geri kazandırmaktır. Bu, mükemmel bir hayat yafiamak için yürüdüğü

kişinin

bir yol olmalıdır. Bu sadece ezoterik bir akademik araştırma konusu değildir.

Tarihin en büyük dehaları elbette sadece Stoacılığın gerçek anlamını anlamakla kalmamış, aynı zamanda ömürlerini bu kavramın arayışıyla geçirmiştir. George Washington, Walt Whitman, Büyük Friedrich, Eugene Delacroix, Adam Smith, Immanuel Kant, Thomas Jefferson; Matthew Arnold, Ambrose Bierce, Theodore Roosevelt, William Alexander Percy ve Ralph Waldo Emerson.

Bu kişilerin hepsi Stoacılığı okumuş, üzerinde çalışmış, sözlerinde bu felsefeden alıntılar yapmış ya da bu felsefenin öğretilerine hayranlık duymuşlardır.

İlk Stoacılar kesinlikle aptal ve tembel kimseler deği ldi. Bu kitapta karşınıza çıkacak isimlerin tamamı (Marcus Aurelius, Epiktetos ve Seneca) sırasıyla Roma İmparatoru'na, hayatına köle olarak başlayıp muzaffer bir şekilde etkileyici bir filozof ve eğitmen olmanın yanında İmparator Hadrianus'un da yakın dostu olan bir adama, son olarak da ünlü bir oyun yazarı ve siyasi danışmana aittir. Bunların yanı sıra Genç Cato gibi siyasilerin hayran olduğu ya d a Zeno gibi zengin bir tüccar olan birçok Stoacı da vardı. Eski bir boksör olan ve öğrencilik hayatı boyunca geçimini sağlayabilmek için su taşıyıcısı olarak çalışan Kleantes, bugüne kadar yazılarının tamamı kaybolan ama toplamda yedi yüzden fazla kitabı olduğu bilinen ve uzun mesafe koşucusu olarak eğitim görmüş olan Hrisippos, elçi olarak görev yapmış olan Poseidonius, Roma'nın gördüğü en önemli konuşmacı lardan ve avukatlardan biri olan Cicero, öğretmenlik yapan Musonius Rufus ve daha birçoklarını sayabi liriz.

2

GİRİŞ

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

Engel Yolun Kendisidir

Özellikle

adlı kitabın yakın geçmişte

yayınlanmasından sonra Stoacılık kendisine yeni, büyüyen ve oldukça çeşitli bir kitle yaratmaya başlamıştır. Artık New England Patriots'ın1 ofis çalışanları ve antrenör ekibinden rapçi LL Cool J'e ve televizyoncu M ichele Tafoya'dan birçok profesyonel sporcuya kadar, pek çok fon operasyon sorumlusu, sanatçı, yönetici ve hem kadın hem erkek olmak üzere halktan da çok sayıda kişi bu felsefeyle ilgilenmektedir.

Peki bu insanlar Stoacılıkta geçmişte birçok kişinin kaçırd ığı neyi görebilmiştir?

Aslına bakarsanız pek çok şeyi. A kademisyenler, Stoacılığı sadece ufak bir grubun ilgisini çeken şeylerin modası geçmiş bir metodolojisi olarak görürken tüm dünyada felsefeyi hayatlarına uygulayan insanlar Stoacılığın son derece yararlı ve değerli olduğunun farkındayd ı . Örneğin gazeteci ve İç Savaş gazisi Ambrose Bierce genç bir yazara gönderdiği bir mektubunda Stoacılığı öğrenmenin ona "Tanrılar sofrasında değerli bir konuk olma" meziyetini kazandıracağını söylemiştir. Ve Halka Yol Gösteren Özgürlük adlı ünlü eserin sahibi, ressam Eugene Delacroix'nın Stoacılık için yaptığ ı tanım ise " teselli eden bir din" olmuştur. Öneml i kölelik karşıtlarından v e aynı zamanda İç Savaş sırasında tamamı siyah ilerden oluşan bir a layı yönetmiş albay Thomas Wentworth H igginson, Stoacılık için zengin bir rehber olma özelliğini taşıyan, Epiktetos'un ünlü çevirilerinden birinin sahibidir. G üneyli bir ziraatçı ve aynı zamanda da yazar olan William Alexander Percy, a n ı larında Stoacılıktan " her şey yok olduğunda dimdik ayakta kalan tek şey" olarak bahsetmiştir. Günümüze daha yakın bir örnek ise yazar ve yatırımcı Tim Ferriss'ten gelir. Ferris, Stoacılığı ideal "kişisel işletim sistemi" olarak tanımlamıştır.

1 965 yılında, onur madalyası sahibi James Stockdale, Vietnam üzerinde vurulan uçağının enkazından paraşütle kurtulmasının ardından yarım asırlık bir işkence ve mahkumiyetten ibaret olacak yolculuğuna giden ilk adımı attığında dudaklarından kimin adı dökülmüş dersiniz? Epiktetos'un . Tıpkı eyerinin cebinde Stoacı-New England Patriots, Greater Boston bölgesinde bulunan profesyonel bir Amerikan futbolu takımıdır. (ç. n.)

GiRİŞ

3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

!ık üzerine yazılmış k itaplarla birlikte savaştığı anlatılan Büyük Friedrich ve İran Körfezi, Afganistan ve lra k'taki görev süresi boyunca Marcus Aurelius'un kitaplarını yanından bir an olsun ayırmayan deniz piyadesi ve NATO kumandanı General "Azgın Köpek " Mattiss gibi.

YUNANİSTAN'DAN ROMA'YA VE GÜNÜMÜZE

Stoacılık Atina'da, M.Ö. 3. yüzyılın başlarında K ıbrıslı Zenan tarafından kurulan bir felsefe okuludur. Adını Yunancada sunstoa durma anlam ına gelen

kelimesinden alır. Çünkü Zenan öğrenci lerine bir sundurmada ders anlatmaktadır. Felsefe, erdemin ( burada kendine hakim olma, cesaret, adalet ve bilgelik adındaki başlıca dört erdemden bahsedilmektedir) mutluluk olduğunu ve insanların etrafındaki şeylerden çok onları a lgılama şeklinin büyük ölçüde hayatlarını zorlaştırdığını ileri sürer. Stoacılık, Epiktetos'un "mantıklı seçim" olarak adlandırd ığı şeylerin dışında kalan hiçbir şeyi kontrol edemeyeceğimizi ya da bunlara güvenemeyeceğimizi öğretir. Mantıklı seçim karşımıza çıkan şeyleri nasıl sınıflandıracağımızı, onlara nasıl karşılık vereceğimizi ve bizim dışımızda gerçekleşen olaylara karşı kendimizi nasıl yeniden konumlandıracağı mızı belirlerken mantığımızı kullanma yetimiz olarak tanımlanır. Stoacı ilk günaha inanmaz. Ama kendimizi kandırdığımızda, kötü alışkanlıklar edindiğimizde ya da deneyimlenmemiş ortak kanılara göre hareket ettiğimizde hata yapabi leceğimizi savunur.

İlk Stoacılık başta daha kapsamlı bir felsefedir. Tıpkı isimleri bir şekilde tanıdık gelebilecek diğer eski okullar gibi: Epikürcülük, Kuşkuculuk, Platonculuk ve Varoluşçuluk. Savunucuları fizik, mantık ve kozmolojinin de içinde olduğu çok çeşitli konular üzerine düşünmüştür. Stoacılar tarafından en beğenilen benzetmelerden biri, felsefelerinin bereketli bir tarlaya benzetildiği betimlemedir.

Mantık, koruyucu çitler; fizik, tarla ve tüm bunlardan a l ınan nasıl ya�adığımızdır.

mahsul de etik, yani

Öte yandan Stoacılık gelişti kçe öncelikli olarak şu iki konu üzerine odaklanmaya başlamıştır: mantığın kuşatıcı koruması ve etiğin veri mli bir şek ilde üretilmesi. Yunanistan'dan Roma'ya 4

GİRİŞ

S TOACININ GÜNLÜGÜ

doğru yol alan Stoacılık, çalışkan Romalıların hareketl i ve pragmatik hayatlarına daha iyi uyum sağlayabilmek için daha pratik bir hal almıştır. Bunu daha sonraları Marcus Aurelius şöyle gözlemleyecektir: " Kendimi sofistlerin tuzağına düşmediğim, yazar kimliğimden sıyrılmak zorunda kalmadığım ya da mantığı tamamen dışlamadığını ve cennet üzerine yaptığım çalışmalarla kendimi meşgul etmediğim bir felsefeye kalbimi kaptırmış bir halde bulmak benim için ne büyük mutluluktu."

Tüm bunları yapmak yerine o (Epiktetos ve Seneca'yla birlikte) bugün bile hala kendimize sorduğumuz sorulara odaklanmayı seçmişti: "Hayatı en iyi nasıl yaşarı z ? ", "Öfkemi nasıl kontrol ederim?", "Etrafımdaki insanlara karşı sorumluluklarım nelerdir? "

"Ölmekten korkuyorum. Bu neden olabilir? ", "Karşılaştığım zor durumlarla nasıl başa çıkabilirim? ", " İleride elime geçecek başarı ya da gücü nasıl yönetebiliri m ? "

B u sorular soyut kavramlara ulaşmak için hazırlanmış kısa yollar olarak tasarlanmamıştı. Çoğunlukla özel mektuplar ya da günlükler olarak karşımıza çıkan yazılarında ve verdikleri dersler sırasında Stoacıların gerçek ve uygulanabilir cevapla r bulmakta oldukça zorlandığını görüyoruz. Ancak sonunda çalışmalarını üç temel prensip çatısı a ltında derlemeyi başardılar: Algı Prensibi ( Etrafımızdaki dünyayı nasıl görüyor ve algıl ıyoruz?) Eylem Prensibi (Aldığımız kararlar, eylemlerimiz ve bunların kapsamı)

İrade Prensibi ( Değiştiremediğimiz şeylerle nasıl başa çıkar, doğru ve tatmin edici bir kanıya nasıl varır ve dünyadak i anlayı�a

yerimiz hakkında doğru b i r

nasıl sahip oluruz?)

İş algılarımızı yönetmeye geldiğinde Stoacılar akli netliğe ulaşabileceğimizi savunur. Eylemlerim izi doğru ve düzgün bir şekilde yönlendirebilirsek hayatımızda etkin olmaya başlarız.

İrademizi faydalı ve doğru bir şekilde kulla nabilirsek, hemen her şeyle baş edebilecek bilgeliğe ve perspektife sahip olabiliriz.

Stoacılar bu hususlarda kendilerini ve etraflarındaki yurttaşlarını GİRİŞ

5

S TOACININ GÜNLÜ�Ü

yeterince güçlü hale getirebilirlerse esneklik, anlam ve hatta neşe üretehileceklerine inanıyorlardı.

Düzensiz ve globalleşen bir dünyanın içine doğan Stoacıl ı k günlük hayatın öngörülemez doğasını hedef a l d ı ve tüm bunların ortasında hayatta kalabilmemizi ve yolumuzu bulabilmemizi sağlayacak zorlu, kişisel eğiti mde kullanılmak üzere tasarlanmış

bir d izi pratik araç sundu. Bu felsefeyi okunsun ya da üzeri ne uzun uzun düşünülsün diye değil, senin de i leride görebileceğin gibi ( bkz. 31 Ocak tarihli yazı) öğrenilsin ve kullanılsın diye tasarladılar.

Şu an yaşamakta olduğumuz dünya, Atina meydanındaki renkli sundurmadan (Stoa Poikile), Roma meydanından ve bahçelerinden tamamen farkl ı gibi görünebilir. Ama Stoacılar bu yolda büyük acılar çekse de ( bkz. 10 Kasım tarihli yazı) ataların ın yaşadığı zorluklardan aslında çok daha farkl ı zorluklarla karşı karşıya olmadıklarını ve gelecek gün lerin de insan doğasında kökten bir değişime yol açmayacağını akıllarından çıkarmadılar. Stoacıların da dediği gibi, hayatın bir günü, diğer tüm günlere benzer.

FELSEFİ HAYAT İÇİN FELSEFİ BİR KİTAP

Bazılarımız stresli. Diğerlerimiz fazla çalışıyor. Kim bilir? Belki de ebeveyn olmanın üzerine yıktığı yeni sorumluluklarla baş etmeye çalışıyorsun. Belki yeni bir girişimin hayatında yarattığı kaosla savaşıyorsun. Belki de çoktan başarılı oldun ve elde ettiğin gücün ya da insanlar üzerindeki etkinin getirdiği sorumluluklarla boğuşuyorsun. Belki bir bağı mlı lığın var. Belki aşıksın ya da bir yanlış ilişkiden diğerine sürüklenip duruyorsun. Sence olgunluk çağına yaklaştın mı? Yoksa genç olmanın şımarıklığının tad ını mı çıkarıyorsun ? Zihnin sürekli meşgul ve aktif mi yoksa sadece canın mı sıkılıyor?

Sorunun ya da yaşadığın şey her ne ise Stoacılı kta sana yardımcı olabilecek bir öğreti mevcut. Hatta birçok vakada insanı hayrete düşürecek kadar modern bir yaklaşım sergiledik lerini kendi gözlerinle göreceksin. İşte bu kitapta buna odaklanacağız.

En eski Stoacı ların sözlerinden faydalanarak hazırlanan bu kitapta Stoacılığın en önemli üç temsilcisinin kaleminden çıkan 6

G İ RİŞ

S TOACININ GÜNLOCO

yazıların orijinal çevirilerinin bir seçkisini bulacaksın: Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius. Bunların yanı sıra onların ataları sayılan (Zeno, K leantes, Hrisippos, Musonius ve Hecato) Stoacıların birçok farklı deyişleri de yine aynı sayfalarda görülebilir.

Alıntılarla desteklenen metinlerdeki amacımız bir hi kaye a nlatmak, bir içerik sunabilmek, bir soru sormak ve bunlara uygun bir alıştırma önermek ya da önerilerin arkasındaki Stoacı yaklaşımı açıklamaktır. Ancak bu şekilde arad ığın cevapların arkasındaki derin a nlayışı kavrayabilirsin.

Zaman içerisinde yaşanan ilgisizliğin ve popülerliğinin dalgalı seyrine rağmen Stoacıların çalışmaları her zaman yeni ve zamana uygun olmayı başarmıştır. Bu kitaptaki amacımız bu çalışmaları düzeltmek, modernize etmek ya da tazelemek değildir; bu çalışmaların birçok farklı çevirisine her yerde ulaşmak mümkündür.

Bunun yerine biz gen iş bir alana yayılan ve toplu halde dura n bilgileri düzen leyip sunmak ve böylece öğretileri sindirmesi kolay, erişilebilir ve kolay anlaşılır bir hale getirmek istedik. İsteyen herkes (ki bunu şiddetle öneriyoruz) Stoacıların orij inal eserlerine Daha

bir bütün hal inde erişebilir ( bkz. kitabın sonunda yer alan Fazla Bilgi İçin bölümü). Bu sırada meşgul ve aktif okuyucular için en az sunulan felsefenin arkasındaki filozoflar kadar pratik ve sonuç odaklı bir günlük rutin dizisi hazırlamaya çalıştık. Ve ayn ı Stoacı gelenekte olduğu gibi biz de o büyük soruları sorma hevesini ateşleyecek materyal ler ekledik.

Üç prensip çerçevesinde hazırladığımız (Algı , Eylem ve İrade) ve sonrasında bu prensiplerin önemli başlıkları altında böldüğümüz günlerde, sana her gün için yeni bir düşünce ya da eylem önermeye çalıştık. Stoacıların büyük ilgi gösterdiği alanların tamamına dokunduk: Erdem, Ölümlülük, Duygular, Öz Farkındalık, Metanet, Doğru Şeyi Yapmak, Problem Çözme, Kabullenme, Akli Netlik, Pragmatizm, Tara fsız Düşünce ve Sorumluluk.

Stoacılar sabah ve akşam ritüellerinin öncülerinden sayılır.

Sabah hazırlıklar yapılır, akşam ise yansımalar irdelenir. Bu kita bı, her i kisinde de sana bir yard ımcı görevi görmesi için hazırladı k .

Yılın her günü için bir düşünce. Artık yıllar için fazladan b i r gün daha ekledik! Eğer Stoacıl ığa olan ilginde daha da idd ialıysan Gİ RİŞ

7

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

kitabın yanına bir de defter al ve düşüncelerini ve tepkilerini buraya açık seçik kaydet. Tıpkı Stoacıların çoğu zaman yaptığı gibi. ( bkz. 2 1 , 22 Ocak ve 22 Aralık yazıları .) Felsefeyi böyle sistemli bir şekilde ele almamızdaki amaç senin daha iyi bir hayat yaşamanı sağlamak. Umuyoruz ki bu kitapta geçen tek bir kelime bile Seneca'nın "eyleme dönüştürülebilir"

sözünü haksız çıkarmaz.

Bu kitabı işte bu amaçla sunuyoruz.

8

GİRİ�

OCAK

A Ç IKLI K

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 Ocak

Ko ntrol ve Seçim

"Hayattaki başlıca görev çok basittir. Yapmamız gereken tek şey sorunları tespit edip birbirinden ayrıştırmaktır. Ancak bu şekilde kontrolümüz dışındaki şeyleri net bir şekilde belirleyebilir ve gerçekten kontrol edebildiğimiz tercihlerimizi bunlardan ayırabiliriz. Peki iyiyi ve kötüyü nerede aramalıyız? Bunun cevabı kontrolümüz dışındaki şeylerde değildir. Bakacağımız yer içimiz ve yaptığımız seçimlerdir."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 5 .4 -5

Stoacı fe

şeyler lsef

ile edeki

değişti en önemli

remeyecek uy

leri gulama,

mizi

değiştir

birbiri

ebi

nden

leceğ

ayı

imiz

rmaktır.

Neye etki edebiliyoruz, neye edemiyoruz? Örneğin uçağın hava muhalefeti nedeniyle rötar yaptı diyelim. Karşındaki havayolu şirketi görevlisine ne kada r bağırırsan bağır, bu yaptığın fırtınayı durdurmayacaktır. Ne kadar dilersen dile olduğundan daha uzun ya da daha kısa ola mayacak ya da daha farklı bir ülkede yeniden doğamayacaksın. Ne kadar çabalarsan çabala, birini seni sevmesi zorlayamazsın.

için

Tüm bunların yan ı sıra bu değiştiremeyece

ğin şeyler uğruna kendini yıpratarak harcad ığın zamanı aslında değiştirebileceğin şeyler için ayırabilirdin.

Şifa Cemiyeti'nde Huzur Duası adı altında şöyle bir dua okunur:

"Tanrım, bana değişti remeyeceğim şeyleri kabul edebi lmek için huzur, değiştirebileceğim şeyler için cesaret ve aralarındaki farkı anlayabilmek içi n de gereken bilgeliği bağışla." Bugün bağımlı olan bi r kimse, çocukluğunda maruz kaldığı tacizi değiştiremez.

Hayatı boyunca verdiği kararları değiştiremez ya da neden olduğu değiştirebilir

acıları geri alamaz. Ama geleceği

ve bunu ancak içinde

bulu nduğu zamanda sahip olduğu kudretle yapabilir, Epiktetos'un da dediği gibi, " verdik leri kararları şimdi kontrol edebilirler".

Aynı şey bugün bizim için de geçerl id ir. Asıl odaklanmamız gereken şey hayatımızda kontrolümüz altında olan ve olmayan şeyleri netleştirmektir. Böylece sadece daha mutlu olmakla kalmaz, aynı zamanda hayatta kazanamayacağı bir savaşın içinde olduğunu fa rk etmeyen diğer herkesten daha avantajlı bir duruma geçeriz.

AÇ I KLI K

11

S TOA CININ GÜNLOCO

2 Ocak

Eğiti m Özgü rlüktür

" B u öğretiler nasıl meyveler verir? Gerçekten eğitilen kimselerin en güzel ve gerçek hasadı dinginlik, korkusuzluk ve özgürlüktür. Sadece özgür k imselerin eğitilebileceğini söyleyenlere güvenmemeliyiz. Bizim asıl güveneceğimiz kimseler, sadece eğitilenlerin özgür olabileceğini savunan erdem sevdalılarıdır."

Epiktetos, Makaleler, 2 . l . 21-23'a

Bu kitabı

Bunun neden

sebebi se

ne çtin?

daha Herhangi

zeki gö

bir

rünm kitabı

ek ne neden

zaman seçer

ge

iz?

çirmek

ne de duymak isted iklerimizi duymak olabilir. Tüm bunlar için okumaktan daha iyi ve kolay seçenekler bulunabilir.

Hayır. Bu kitabı seçtik çünkü nasıl yaşayacağımızı öğrenmek istiyoruz. Çünkü daha özgür olmak istiyoruz. Çünkü daha az korkmak ve huzur bulmak istiyoruz. Eğitim ( büyük beyinlerin sahip olduğu erdem üzerine okumalar yapma k ve düşünmek) öylesine yapılacak bir şey değildir. Eğitimin bir a macı vardır.

Zamanını okumaya ya da felsefeye ayırmak yerine televizyon izlediğin ya da bir şeyler atıştırdığı n anlarda kendini ne kadar hapsolmuş hissettiğini hatırla. Bilgi (özellikle de kendimiz hakkında sahip olduğumuz bilgi) özgürlüktür.

12

AÇ I KL I K

S TOA CININ GÜNLÜGÜ

3 Ocak

Önemsiz Şeyl e re Karş ı Ac ı m asız

O l m aktan Korkma

"Neler kaybettiğinizin bile farkı nda olmadığınız anlarda kim bilir kaç kişi hayatınıza kendi çöpünü boşalttı? Kim bilir anlamsızca yaşanan acılar, çocukça uğraşlar, doymak bilmez arzular ve gereksiz eğlencelerle ne kadar zamanınızı harcadınız? Peki kendinize, kendinizden ne kaldı? Henüz vadeniz dolmadan içten içe öldüğünüzü fark edeceksiniz."

Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine, 3 . 3b

Hayatta yapm

Gönderilen ası en

davetiy zor şeylerden

elere, tale

biri

plere, zo "hayır " diy

runluluklara ebilm

ve

ektir.

herkesin

h iç sorun yaşamadan yapabildiği her şeye hayır diyebi lmek. Bundan daha da zor olan bir şey varsa o da içinde olduğumuz, doğa l gibi görünen duygulara (öfkeye, heyecana, dikkat dağınıklığına, takıntılara ve yorgunluğa) hayır diyebilmektir. Bu dürtülerin hiçbiri kendi başlarına bakıld ığında büyük bir mesele teşkil etmezken bağlı olduğumuz her şey gibi bunlar da üst üste birikir.

Eğer dikkatli davranmazsan hayatını işgal edip tüketen şeyler, işte tam da bu külfetlerdir. Harcadığın zamanı nasıl geri kazanabileceğini h iç düşündün mü? Kendini nasıl daha az meşgul h issedebilirsin? İlk işin "Hayır! " demenin gücünü öğrenmek olsun. Aynı şekilde, "Hayır. Teşekkürler", " Hayır. Kendimi buna kaptırmayacağım" ve " Hayır. Şu an müsait değilim," cümlelerini de hayatına katmalısın. Bu bazılarını incitebilir. Bu bazılarını kırabi l i r. Ama sen önemsiz şeylere ne kadar çok hayır dersen, önemli olanlara evet deme fırsatın bir o kadar artar. Bu, hayatını (senin

yaşamana, hayatından

istediğin hayattan) keyif almana

ve her şeyden önemlisi, kayda değer konulara kafa yorabilmene imkan sağlayacaktır.

AÇ I K L I K

13

S TOAC/NIN GÜNlÜGÜ

4 Ocak

Büyük Ağaç

"İhtiyacım olan şeyler sadece şunlar: İçinde bulunduğum zamanda a ldığım kararların netliği, içinde bulunduğum zamanda yaptığım işlerin herkesin iyiliğine olup olmadığı ve içinde bulunduğum zamanda karşıma çıkan her şey için minnerrar olabilmek."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 9. 6

Algı,

en Eylem

kritik ve

pr İrade.

ensipl

İşte

erid ir. bunlar

(Aynı Stoacılığın

prensipler bi

bu rbi

kit riyle

abın örtüşen

ve senin

de henüz başında olduğun bir yıllık serüvenin organizasyonu nda da kullanılmıştır.) Elbette söz konusu felsefenin içinde barındırdığı şeyler sadece bunlar değildir. Birbirinden farklı Stoacıların kendine Herakhas inançları hakkında günler süren sohbetler yapabiliriz.

litos'un düşüncesine göre ... Zeno, Kıbrıs'ın Kition şehrindendir ve inanır ki .. Ama bu bilgiler sana gün be gün yardımcı olabilir

.

mi? Bu ıvır zıvır bize nasıl bir netlik kazandırabilir?

Bunun yerine aşağıdaki şu küçük hatırlatma lar, Stoacı felsefenin üç ana maddesini ta m anlamıyla ya nsıtır. Bunları her gün yanında taşıyıp her karar a lışında aklında bulundurman oldukça önemlidir:

Algılarını kontrol et.

Eylemlerini doğru yönlendir.

Kontrolünün d ışındaki şeyleri kabul etmeye istekli ol.

Yapman gerekenler işte bundan ibaret.

14

AÇ I K L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

5 O c a k

N i şan Almadığın B i r Hedefi Vu ramazsın

"Tüm çabalarınızın bir şeye odaklanmış olmasına özen gösterin ve bu şeyi her zaman göz önünde tutun. İnsanları rahatsız eden meşguliyet değil, etraflarındaki şeyleri olduğundan farklı algılamalarıdır. Onları asıl bu çıldırtır."

Seneca, Aklın Dinginliği Üzerine, 1 2 . 5

•

I ktid

Ya ar:

sa Güç

şöyle Sahibi

der:

Olma

Her şeyi nın

sonuna Yasası

48 kadar kitabında

planla .

yer alan

Robert Gr 29.

eene

yasayı şöyle açıklar: " Her şeyi sonuna kadar planlarsan, kar

şılaştığın durumlar seni şaşırtmaz ve ne zaman duracağını da bilirsin. Kaderini nazikçe yönet ve ileriyi planlayarak geleceğinin Etkili

dizginlerini eline al." Benzer şekilde, Stephen R. Covey'nin insanların Alışkanlığı

7

adlı eseri nde yer alan ikinci alışkanlık

şudur: " Sonunu Düşünerek İşe Başla".

Bir şeyin sonunu düşünmüş olman ona kesinlikle ulaşacağın anlamına gelmez. Hiçbir Stoacı bu va rsayımı desteklemeyecektir.

düşünmemek

Ama sonunu

ona ulaşamayacağının garantisidir.

oiesis

Stoacılara göre

(yanlış fikirler) sadece ruhu rahatsız etmekle kalmaz, aynı zamanda etra ftaki kaotik ve işlevsiz hayatların ve işlerin de sorumlusudur. Çabaların bir sebebe dayanmıyor ya d a b i r amaca h itap etmiyorsa, her g ü n n e yapma n gerektiğini nasıl bileceksin? Neye hayır, neye evet demen gerektiğini nereden bileceksin? Eğer hiçbir şey bilmiyorsan ne zaman bırakacağı nı, ne zama n amacına ulaştığını ya da ne zaman amacından saptığı nı nereden bileceksin ?

B u soru ların tek b i r cevabı var: Bi lemezsin . B u nedenle de kaçınılmaz olarak başarısızlığa ya da daha da kötüsüne, kontrolsüzlüğün kayıtsızlığından doğan bir deliliğe doğru sürükleneceksin.

AÇ I K L I K

15

S TOACININ GÜNLÜGÜ

6 Ocak

N e rede, Ki m , Ne ve Neden?

"Evrenin ne olduğundan bihaber ola n bir kişi, kendisinin nerede olduğunu bilemez. Hayattaki amacının ne olduğundan bihaber olan bir kişi, kim olduğunu ya da evrenin ne olduğunu bilemez. Bunların hepsinden bihaber olan bir kişi, bunların varoluş nedenini de bilemez. Bu durumda nerede olduklarından ve kim olduklarından bihaber insanlardan gelecek övgüyü bekleyen ya da bundan kaçınan insanlar ne yapmalı ? "

Marcus Aurelius, Kendime Dü!jünceler, 8 . 52

Kkomedyen

bir hikaye Mi

va tch

rdı. Hedberg'in

Bir radyo gösteri

röportaj lerinde

ı

anla

sırasında ttığı ko

sunucu mik

ona,

" Peki siz kimsiniz? " diye sormuş. Mitch de bir anlığına durup,

" Bu adam gerçekten derin biri mi yoksa yanlış stüdyoya mı geldim ? " diye düşünmek zorunda kalmıştır.

Şu basit sorularla ne sıklıkta karşılaşıyoruz? "Kimsin? ", "Ne iş yapıyorsun?" ya da " Nerelisin ? " Bu soruların tamamını yüzeysel sorular olarak düşünüp (durup düşündüğümüzü varsayarsak tabii) aynı yüzeysellikte bir cevaptan daha fazlası için kendimizi yormuyoruz bile.

Ama kafalarına silah dayasanız bile birçok kişi bu sorulara verecek gerçek bir cevap bulamayacaktır. Sen bulabilir miydin?

Biraz olsun zaman ayırıp nasıl olduğuna ve neyi temsil ettiğine dair hiç düşündün mü? Yoksa önemsiz şeylerin peşinde koşmakla, yanlış etkileri taklit etmekle ve hayal kırıklığı ve başarısızlık dolu ya da var olmaya n yollarda yürümekle mi meşgulsün?

1 6

AÇ I K L I K

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

7 O c a k

Z i h n i n Ye di N et İ şlevi

"Zihnin doğru çalıştığının en önemli göstergeleri karar alma, reddetme, arzulama, nefret etme, hazırlık, amaç ve kabullenme süreçlerinde kendini belli eder. Peki o halde zihnin doğru çalışma sürecini kirleten ve köstekleyen şeyler nelerdir? Bunlar zihnin kendi verdiği ya nlış kararlarda gizlidir."

Epiktetos, Makaleler, 4.11.6 -7

Yukarıda

Karar sayılan

alma:

göre

Bir

vleri

şey

n

yapm gerçek

ak ve anlamlarına

doğru

bir ba

düşünmek. kalım:

Reddetme: Cazip görü nen şeylere karşı koymak.

Arzulama: Daha iyisini yapabilmeyi istemek.

Nefret etme: Negatiflikten, kötü etkilerden ve doğru olmayan her şeyden nefret etmek.

Hazırlık: Karşım ızdaki şeylere ya da gelecekte olabilecek şeylere karşı kendini hazırlamak.

Amaç: Yol gösterici ilkemiz ve en büyük önceliğimiz.

Kabullenme: Kontrolümüzde ola n ve olmayan şeylerin yanılgısından kurtulabilmek (ve kontrolümüz dışındaki şeyleri kabul etmeye hazır olmak).

Bunlar zihnimizin varoluş sebepleridir. Zihnimizin bu şekilde çalıştığından emin olmalı ve bunun dışında kalan her şeyi kirlilik ve yozlaşma olarak görebil meliyiz .

AÇ I K L I K

1 7

S TOACININ GÜNLÜCÜ

8 Ocak

Bağı m l ı l ı kları m ızı G ö rmek

"Bağımlı olduğumuz ve iyi şeyler olarak gördüğümüz birçok şeyden vazgeçmeliyiz. Aksi takdirde kend ini sürek li test ediyor olması gereken cesaretimiz yok olacaktır. Kalabalıklar tarafından en çok arzulanan şeyleri küçük gördükçe parlaklığı artan ruhun mükemmel liği yok olacaktır."

Seneca, Ahlak Mektupları, 74.1 2b-1 3

Zararsız

şimini şımar

tam

ıklıklar

amlamış olarak

ba

gör

ğımlılık düğümüz

lara

şeyler

dönüşebilir. kolay

Sab ca ge

ahları libir

fincan kahveyle başladığımız serüven çok geçmeden kahve içmeden güne başlayamaz hale gelmemizle sonuçlanır. Bir zamanlar e-postalarımızı kontrol etme eylemi günlük a ktivitelerimizin sadece bir parçasıyken bir de bakmışsın cebimizde her saniye titreyen bir telefon varmış gibi hisseder olmuşuz. Biz farkına bile varmadan bu zararsız alışkanlıklarımız hayatımızı yönetmeye başlar.

Bu ufak zorunluluklar ve dürtüler sadece özgürlüğümüzü ve özerkliğimizi yavaş yavaş ortadan kaldırmakla kalmaz, aynı zamanda zihinsel netliğimizi de bulanıklaştırır. Hayatımızın kontrolü nün elimizde olduğunu düşünürüz. Ama gerçekten de öyle midir? Bir bağı mlının da söylediği gibi, bağımlılık " uzak durma özgürlüğünü yitirmektir." Gelin özgürlüğümüzü geri alalım.

Bağımlı olduğun birçok şey olabilir. Soda. Uyuşturucu. Şikayet etmek. Ded ikodu. İnternet. Tırnaklarını yemek. Ama tüm bunlardan uzak durma yetini geri kazanmalısın çünkü zihninin netliği ve kend ine hakim olma özelliğin de bu yetinin içinde yatıyor.

18

AÇI K L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

9 Ocak

Neyi Ko ntrol Ede b i l i riz ve N eyi Ko ntro l Edemeyiz?

"Bazı şeyler kontrolümüz altındadır, bazı şeyler ise değildir.

Düşüncelerimizi, kararlarımızı, tutkularımızı, hoşnutsuzluklarımızı, kısaca kendi yaptığımız her şeyi kontrol edebiliriz. Öte yandan bedenimizi, servetimizi, ünümüzü, işimizi, kısaca kendi yapmadığımız hiçbir şeyi kontrol edemeyiz.

Dahası kontrolümüz altında olan şeyler yaşam alanından bağımsız, hiçbir engeli olmayan ve tamamen önü açık şeylerken kontrolümüz altında olmayan şeyler zayıf, aşağılık, engellenebilen ve bize ait olmayan şeylerdir."

Kılavuz Kitap,

Epiktetos,

1.l-2

Bugün

Bu

dış

kor

dü

kunç nyada

bir

yaşanan

şey m i ?

olayl

Biraz. arı

Ama kontrol

bunun edemeyeceksin.

karşılığında, bu

hakkındaki

olaylar

fikirlerini kontrol edebileceğini bilmek seni rahatlatacaktır. Bu olaylar iyi mi, kötü mü ya da haklı mı yoksa haksız mı? Durumu kontrol edemezsin ama bu durum hakkındaki dü�üncelerini kontrol edebilirsin.

Bu nasıl mı olaca k ? Kontrolümüz a ltında olmaya n her şeyin (dış dünya, diğer insanlar, şans, karma ya da her neyse) yine de olan

kontrolümüz altında

şeylerle paylaştığı ortak alanlar vardır.

Sadece bu gerçek bile bize yönetebi leceğimiz birçok alan ve bu alanları yönetebilecek büyük bir güç sağla r.

En önemlisi, kontrolümüz altında olan şeylere dair objektif bir farkındalık geliştirmemiz dünya hakkında gerçek bir netliğe sahip olma mızı sağlar. Bugün, erişim gücünü dış dünyaya doğru iç

genişletmeye çalıştığın anda kendine şunu hatırlat: Erişimini dünyana doğru yapman hem senin için daha iyi hem de daha doğru olacak.

AÇ I K L I K

ı 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

10 Ocak

İ stikrarl ı O l m ak İ stiyorsan

" İyiliğin özü, aldığımız mantıklı kararların belli bir türüdür; kötülüğün özü de belli başka bir türü. Peki o zaman ya dış etkenler? Bunlar bizim mantıklı karar almakta kullandığımız yapı taşlarıdır ve aldığımız kararlarla birlikte iyi mi kötü mü oldukları ortaya çıkar. Peki iyiliği nası l bulacağız? Tabii ki yapı taşlarını hayran hayran izleyerek değil ! Eğer bu yapı taşlarına baktığınızda onları düzgün ve nizami görüyorsanız doğru bir karar vermişsinizdir. Fakat bu taşlar karman çorman ve eğri büğrüyse verdiğiniz karar yanlıştır."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 29. 1-4'a

Bir Stoacı

özellik daima

leri hepi istikrar

miz

, güvenilirlik

arzularız ama ve huzur

çok kısa peşi

sür ndedir

eliğine . Bu

elde

edebiliriz. Peki elde etmesi bu kadar zor olan bir şeye onlar nasıl ulaşıyor? Bir kişi nasıl eustatheia'nın2 gerçekleşmesini sağlar?

Öncelikle bunun bir şans olmadığını belirtelim. Bahsettiğimiz şey dış etkenlere karşı kendini kapatara k ya da uzaklara kaçıp sessizlik ve yalnızlığın ortasında yaşayarak da elde edilemez. Bunların yerine dış dünyada olan her şeyi karar mekanizmamızın düzeltici filtresinden geçirmek gerekir. Mantığımız işte tam da bu iş için vardır. Dış dünyanın tüm çarpık, karmaşık ve bunaltıcı ögelerini alır ve bunları bir düzene sokar.

Bununla birlikte eğer ki karar mekanizmamız çarpıklaşmışsa ve mantığımızı kullanmıyorsak, işte o zaman her şey çarpıklaşmaya başlar ve kendimizi hayatın kaotik ve telaşlı akışının ortasında oradan oraya savrulurken buluruz. İstikrarl ı mı olmak istiyorsun ? Netlik mi arıyorsun ? Bunların en iyi yolu düzgün bir karar mekanizmasından geçer.

2

Arrianus, Epiktetos'un bu öğretisini anlatırken bu başlığı seçmiştir. Türkçe karşılığı "istikrar ve tarafsızlık" olarak tanımlanabilir. (ç. n.) 20

AÇ I K L I K

S TOACININ GÜNLOCO

il Ocak

İ sti krarsız mı o l m a k i stiyorsun?

"Çünkü bir kişi eğer dikkatini, mantığını kullanarak yaptığı seçimler ve bu seçimlerin doğurduğu eylemler arasında gidip gelecek şekilde yönetirse, aynı zamanda istemediği durumlardan ve şeylerden kaçınma iradesine de sahip olacaktır.

Ama dikkatini, mantığını kullanarak yaptığı seçimler yerine kontrolü altında olmayan şeylere verir ve başkalarının kontrolü altında olan şeylerden kaçınmaya çalışırsa her daim endişeli, korku dolu ve istikrarsız olması kaçınılmazdır."

Makaleler,

Epiktetos,

2 . 1 . 1 2

Bir Zen

bir

filozofu

tepede ya dend

da iğinde

sarp

akla

bir kay gelen

alığa imaj yemye

kurulmuş şil ve sessiz

güzelim bir

manastırda yaşayan bir keşiş olur. Stoacı ise bu fikrin tam kar

şıtıdır. Bunun yerine onlar pazardaki adam, bir senatör, savaşa gönderd iği kocasını bekleyen cesur bir kadı n ya da atölyesinde çalışan bir heykeltıraş olara k karşımıza çıkarlar. Ama yine de bir Stoacı da en az bir Zen filozofu kadar huzur içinde yaşar.

Epiktetos bize huzurun ve istikrarın, içinde yaşadığımız çevrenin değil verdiğimiz kararların ve karar mekanizmamızın bir sonucu olduğunu hatırlatır. Eğer huzurunu bozan şeylerden (d iğer insanlar, dış dünyada olan şeyler ve stres gibi) kaçınmaya çalışıyorsan, asla başarılı olamayacaksı n . İstediğin kadar kaçıp saklanmaya çalış, sorunlar nereye gidersen git peşini bırakmayacak. Bunun yerine sorunların asıl kaynağı olan kötü ve zararlı karar mekanizmalarından kaçınmaya çalışırsan nerede olursan ol kararlı ve istikrarlı olabilirsin.

AÇI K L I K

2 1

S TOACININ GÜNLüc;ü

1 2 Ocak

H u zura G i d e n Yo l

"Yaşadığınız her gün ve her saniye kendinize şunu hatırlatın: Huzura giden tek bir yol var ve bu da karar alanının dışında kalan her şeyden vazgeçmekten, hiçbir şeyin tamamen size ait olmadığını kabul etmekten ve geri kalan her şeyi Tanrı'nın ve kaderin ellerine teslim etmekten geçiyor."

Epiktetos, Makaleler, 4.4.39

B u sabah

Kontr kend

olün ine şunu

altında sor: Kontr

olmaya n olün

şeyler altında

neler? olan

Ve

şeyler neler?

kendine şunu

hatırlatmayı da unutma: İkincisine değil ilkine odaklanacaksın.

Öğleden önce kendine şunu hatırlat: Gerçekten sahip olduğun tek şey karar verme yeteneğindir (ve bunu yaparken mantığını ve karar mekanizmam çalıştırabilmektir). Kimsenin senden tamamen alamayacağı tek şey budur.

Öğleden sonra kendine şunu hatırlat: Aldığın kararların dı

şında, kaderin tamamen senin elinde değil. D ünya dönüyor ve biz de onunla birl ikte dönüyoruz. Üstelik iyi ya da kötü hangi yöne döndüğümüzü dahi bilmeden.

Akşam olduğunda kendine tekrar şunu hatırlat: Hayatında olan şeylerin ne kadarı senin kontrolün d ışında ve kara rların nerede başlayıp nerede bitiyor?

Yatağına yattığında uykunun bir teslim oluş ve güven hali olduğunu, bu hissin kollarına kendini ne kadar da kolayca bıraktığını hatırla. Ve yarın tüm bu döngüyü en başından tekrarlamaya hazırlan.

22

AÇI K L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 3 Ocak

Kontrol Alanı

"Mantığımızı kullanarak aldığımız kararları ve ahlaki irademize dayanan eylemlerimizi kontrol edebiliyoruz. Ama bedenimiz ve ona bağlı tüm uzuvlarımız, servetimiz, ebeveynlerimiz, kardeşlerimiz, çocuklarımız ya da ülkemiz gibi ilişkili olduğumuz her ne varsa bizim kontrolümüz altında değil."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 22 . 1 0

Şu cümle epey önemli olduğundan tekrar etmekte fayda var: Bilge bir kişi neyin kontrolü a ltında olduğunu, neyin ise olmad ığını bilir.

İyi haber şu ki neyin kontrolümüz altında olduğunu hatırlamak oldukça kolay. Stoacılara göre kontrol alanı sadece tek bir şeyi kapsar: Zİ HNİNİ . Evet, yanlış okumadın. Hatta bedenin bile tam anlam ıyla bu kontrol alanının içinde değildir. Çünkü ne de olsa her an hastalanabilir ya da sakatlanabilirsin. Ya da yabancı bir ülkede seyahatteyken hapse atılabilirsin.

Ama tüm bunları iyi haberler olarak görmelisin. Çünkü bunlar kafanı meşgul eden şeylerin miktarını önemli ölçüde düşürür.

Sadelik, içinde netlik barındırır. Diğer herkes elinde metrelerce uzunlukta bir sorumluluklar listesiyle (aslında sorumlu olmadıkları şeylerle dolu bir l isteyle) etrafta koşuştururken senin l istende sadece tek bir satır yazılı. Senin yönetmen gereken sadece tek bir şey var: kararların, iraden ve zihnin.

Bunun üzerine kafa yor.

AÇ I K L I K

2 3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 4 Ocak

Zi h n i n i Saran Prangalardan Ku rt u l

"İçinde bedensel arzulara yol açan ve seni bir kukla gibi yöneten şeylerden daha güçlü ve daha kutsal bir şey oldu

ğunu artık anla. Zihnini hangi düşünceler meşgul ediyor?

Korku, şüphe, tutku ya da buna benzer bir şey değil mi?"

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 12.19

B ir dakikalı

bir parça ğına dur

çalmak ve

içi senden

n birbi ya da

riyle sahip old

yarışan

uğun

onca

zamandan

insanı ya da

işi düşün. Gıda bilimciler damak tad ını nasıl daha çok sömürebilecekleri üzerine çalışıyor. Silikon Vad isi mühendisleri kumar kadar bağımlılık yaratabilecek uygulamalar tasarl ıyor. Medya, zorba lığı ve öfkeyi provoke edecek haberler uyduruyor.

Bunlar bizi etkileyen, dikkatimizi dağıtan ve bizi gerçekten önemli olan şeylerden uzaklaştıran cazip ve güçlü etmenlerden sadece birkaçı. Neyse ki Marcus Aurelius modern kültürümüzün bu uç örneklerinden hiçbirine maruz kalmam ıştı. Ama onun da bildiği birçok dipsiz kuyu söz konusuydu: dedikodu, bitmek bilmeyen işler, korku, şüphe ve hırs. Her insan evladı günün bi rinde gitgide daha güçlü bir hale gelen ve direnmesi daha da zorlaşan bu iç ve dış etmenlerin etkisine kapılmaktadır.

Felsefenin bizden istediği tek şey dikkatimizi toparlamamız ve sadece bir piyondan daha fazlası olduğumuzu anlamamızdır.

Will

Viktor Frankl'ın The

to Meaning adlı kitabında da dediği gibi,

"insanlar dürtüleriyle hareket eder ama değerleri onları dizginler."

Bu değerler ve iç farkındalığımız bizi birer kukla olmaktan daha fazlası haline getirir. Elbette bunlara dikkat ediyor olmak emek ve farkındalık ister. Ama bu da bir ipin ucunda sallandırılmaktan daha iyi değil mi?

24

AÇ I KL I K

S TOACININ GÜNLOCO

15 O c a k

H uzur, Yo ldan Ayrı l m amakt ı r

"Huzur ancak sabit ve sarsılmaz bir karar mekanizmasına sahip kişilerin elde edebileceği bir şeydir. Geri kalanlar sürekli aldıkları kararlarda bir ileri bir geri gider ve bir şeyleri kabul etmek ile etmemek arasında bocalar durur.

Bu bir ileri bir geri gidiş halinin nedeni nedir peki? Nedeni, onlara göre hiçbir şeyin net olmamasıdır ve bu yüzden de kendilerini olabilecek en güvenil mez rehberin kollarına bırakırlar: genel kanının."

Seneca, Ahlak Mektupları, 95. 57b-58 'a

S eneca huzur

kelimesini üzerine

kullanır ya

ve zdığı

bu makal

keli

esi

meyi nde Yunan

"doğru

ca

yolda euthy

oldu mi

ğuna

u

bilme ve umutsuzca kaybolmuş insanlarla kesişen yollarda kaybolmama" olarak tarif eder. Ona göre huzur ancak böyle bir düşünce yapısının bir ürünü olabilir.

Böyle bir inanca sahip olabilmek a ncak net bir vizyon sayesinde olabilir. Bu da her zaman, yüzde yüz, her şeyden emin olacağız demek değildir. Öyle olmak zorunda da değiliz zaten.

Bunun yerine genellikle doğru yönde ilerlediğimizden emin olmalı, kendimizi sürek li başkala rıyla karşılaştırmamalı ya da her yeni gelen bilgiyle birlikte, fikrimizi üç saniyede bi r değiştirmemeliyiz.

Huzur ve d i nginlik kendi yolumuzu bulup o yoldan şaşmamakla elde edilebilir. Yolumuzdan şaşmamalı (doğal olarak arada bir değişiklikler yapacağız) ve bizi kandırıp kayalıklara geri çekmeye çalışan mitolojik Sirenler'in seslerini duymazdan gelmeliyiz.

AÇ I K L I K

25

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 6 O c a k

H iç b i r Şeyi Sadece Ahşkm O l d uğun İ ç i n Yapm a

"Çoğunlukla karşılaştığımız durumları doğru varsayımlarla değil, kölesi olduğumuz kötü alışkanlıklarımızla değerlendiririz. Söz konusu benim söylediğim şeyler olduğundan, eğitimdeki kişi bunun da üzerine çıkmaya çalışıyor olmalı .

Ancak bu şeki lde zevk in peşinde koşmayı ve acıdan kaçmayı bırakabilir. Ancak bu şekilde hayata yapışıp ölümden tiksinmekten vazgeçebilir. Sahip olduğu mal varlıkları ve paraya gelirsek, ancak bu şekilde vermenin, almaktan daha değerli olduğunu fark edebilir."

Musonius Rufus, Öğretiler, 6.25.5-11

Bir çalışana,

genel

"

olarak Bunu

veril neden

en

böyle

cevap, " Ç yaptı

ünkü n ? "

biz d iye so

bunu rulduğunda

hep böyle yaparız," olur. Her iyi patronu yoran ve her girişimcinin yolunu engelleyen cevap budur. Çalışan bir noktadan sonra düşünmeyi bıra kmış ve hiç kafa yormadan sadece alışkanlıklarına göre çalışmaya başlamıştır. Bu yüzden de en ufak bir rekabet onu mahveder ve büyük ihtimalle önünde sonunda her kafası çalışan patronun yapacağı gibi onu işinden kovarlar.

Aynı acımasızlığı kendi alışkanlıklarımıza karşı da gösterebilmeliyiz. Aslına bakılırsa burada, bizi tam da bu ezbere yaptığımız davranışlardan kurtaracak olan felsefe anlatılıyor. Ezbere ya da rutin olarak yaptığın şeyleri bul. Ve kendine şunu sor: Bu işi yapmanın gerçekten de en iyi yolu bu mu? Neyi neden yaptığının farkında ol. Her ne yapıyorsan bunu doğru sebepler yüzünden yap.

26

AÇI KLI K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 7 O c a k

G e rçek G ö revl eri Ye niden Başlat

" Ben sizin öğretmeninizim ve siz de benim okulumdaki öğrencilersiniz. Amacım sizleri engel tanımayan, patolojik davranışlardan arınmış, zapt edilemeyen, utanmayan, özgür, dört başı mamur, mutlu ve büyük küçük her şeyde Tanrı'yı arayan, tamamlanmış bireyler haline getirmektir. Doğru hedefin üzerine çalışıyorsanız ve ben de size hem doğru amacı hem de bu amaç doğrultusunda gereken doğru hazırlıkları sunuyorsam neden görevinizi tamamlayamayasınız? Eksik olan ne olabilir? Yapılacak şey oldukça makul ve elimizde olan tek şeydir: Geçmişten kurtulmalıyız. Tek yapmamız gereken başlamak. Bana inanın, siz de göreceksiniz."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 9.29-34

Okulda

dene ya da

meye

çocuk

çek

ken

indiğin başarısız

zamanları olmaktan

hatırlıyor korkup

musun? bir

Bir şey

çok

genç bir şeyler için uğraşıp kendini yormak yerine, ortalıkta tembel tembel dolaşmayı tercih ediyor. Bu isteksiz tembellik hali onlara Önemli değil. Zaten ben de

hazır bir bahane de sunmuş oluyor:

bunun için uğra�mıyordum.

Yaşımız i lerledikçe başarısız olmak artık eskisi kadar önemsiz gelmemeye başlar. Artık tehlikede olan sadece onur k u ru lu derecemiz ya da okulda düzenlenen bir spor müsabakasında kazanacağımız bir madalya değil, hayatımızın kalitesi ve etrafımızda olanlarla baş edebilme yeteneğimizd ir.

Ama yine de bunların gözünü korkutmasına izin verme.

Dünyanı n en iyi öğretmenleri senin yanında. Tarihin gördüğü en bilge filozoflar başının ucunda. Bunu kolaylıkla yapabilecek olmanın yan ı sıra profesörlerin senden çok basit bir şey istiyor.

Yapman gereken tek şey işe koyulmak. Arkası gelecek.

AÇ I K L I K

2 7

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 8 Ocak

Dü nyayı Bir Şair ve B i r Sanatçı G i b i Gör

"Sana ayrılan ş u kısacık zamanı doğayla uyum içerisinde geçir ve tıpkı olgunlaşmış bir zeytin tanesinin toprağa düşüp onu besleyen toprağa ve büyümesine yardımcı olan ağaca olan minnettarlığını göstermesi gibi ebedi istirahat yerine zarafetle u laş."

Kendime

Marcus Aurelius,

Düşünceler, 4.4 8 . 2

M ilginç bir Kend

anlatım

ime

tarzı Düşü

benimnceler

arcus Aurelius,

ser.

adlı eserinde

Hedef k itlen oldukça

in kendisi

olduğu düşünüldüğünde bu daha da şaşırtıcıd ır. Bir bölümde doğanı n işleyişindeki "cazibeyi ve çekici liği " övgüyle anarken bir diğerinde ise "olgunlaşmış üzümlerin aşağı eğilen saplarından, aslanın çatık kaşlarından ve domu zun ağzından akan köpüklerden" bahseder. Yüksek ihtimalle bu bölümlerin dikkat çekici betimlemelerini, etkili konuşma sanatı öğretmeni Marcus Cornelius Fronto'ya borçluyuz. Cicero'yla birlikte Roma'nın en iyi konuşmacılarından biri olarak görülen Fronto, Marcus'un üvey babası tarafından oğluna nasıl düşünmesini, yazmasını ve konuşmasını öğretmesi için tutulmuştur.

Bu güzel deyimler Marcus'a (ve şimdi de bize) sıradan ve belki de çirk in olaylara karşı yeni ve güçlü bir bakış açısı kazandırdı.

Etrafımızdaki şeylerin ne olduğunu ve ne anlama geldiklerini daha iyi anlamamızı sağladılar. Ölümü olgunlaşmış bir meyvenin dalından düşmesine benzetebilmek için gerçek bir sanatçı olmak gerekir. Ancak bir şair, "ekmeğin pişerken belli yerlerden çatladı

ğını ve fırıncı bunu bi lerek yapmasa da bu çatlakların iştahımızı açtığını" fark eder ve tüm bunlardan bir metafor yaratabilir.

Böylesi, dünyayı sadece karanlık bir yerden ibaret görmekten daha iyi değil mi? Günümüzde zarafeti ve uyumu nerede bulabilirsin? Diğer herkesin gözünden kaçan yerlerde m i ?

2 8

AÇI K L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 9 O c a k

H e r Ne reye G ittiyse n, Kararı n O radad ı r

" Bir sahne ya da bir hapishane. Her ikisi de bir yerdir.

Biri yukarıda diğeri aşağıda. Ama her iki yerde de seçme özgürlüğünüz sizinle yaşamaya devam eder, eğer isterseniz."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 6 .25

S toacıların

zengin ken meslekleri

bazıları ve makamları

Roma'nın katı çok

hiyeraçeşitliy

rşik di.

düze Bazıları

ninin en

dibi nde açmıştı dünyaya gözleri ni. Bazılarının her işi yaver gitti, bazılarıysa epey zorlu koşullarla mücadele etti. Ayn ı durum bizim için de geçerli . Sadece felsefeye birçok farkl ı geçmişten geldiğimiz için değil, aynı zamanda kendi hayatımız içerisinde bile iyi zamanlarımız olduğu kadar kötü zamanları mız da olduğu içi n .

A m a hangi koşullar altında olursak olalım (zorluklar y a d a kolaylıklar) yapmamız gereken tek bir şey var: kontrolümüz altında olan şeylere odaklanmak . Olmayanlara değil. Şu an zorluklarla mücadele ediyor olabi liriz. Oysa k i bundan sadece birkaç yıl önce zenginlik içerisinde yüzüyorduk. Ve belki de bundan sadece birkaç gün sonra o kadar çok para kazanacağız ki bu bize yük gibi gelecek. Ama tüm bunların arası nda değişmeyecek tek bir şey var: seçme özgürlüğümüz. Hem büyük hem de küçük resimde.

Sonuç olarak netlik budur. Her kim olursak olalım, her nerede olursak olalım, önemli olan yaptığımız seçimlerdir. Bunlar neler?

Bunları nasıl değerlendireceğiz? Bunların tadını nasıl çıkaracağız?

Durum ne olursa olsun hayatın bize sorduğu sorular bunlar. Bu sorulara nasıl cevap vereceksin?

AÇI KLI K

29

S TOA C/NIN GÜNLÜGÜ

20 Ocak

Düşünceleri n i Ye niden Can lan d ı r

"Eğer onları besleyen düşüncelerini söndürmezsen prensiplerin yok edilemez. Yenilerini yaratmak hep senin elinde . . .

Hayata yeniden başlamak mümkün! Tıpkı bir zamanlar yaptığın gibi her şeyi yeniden görmeye başla. İşte hayata böyle yeniden başlayabilirsin! "

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 7.2

Son prbirkaç

ensi

haftan

plerden ve çok mu kötü

inançlardan geçti ? Senin

uzaklaştığını için

mı hi değerli

ssediyorolan

sun?

Bu son derece normal. Aynı şeyler hepimizin başına geliyor.

Aslına bakarsan büyük ihtimalle aynı şeyleri Marcus da yaşamış olmalı ki bu notu kendisine yazm ış. Belki anlaşması zor senatörlerle uğraşıyordu, belki de sorunlu çocuğuyla yine bir zorluk içindeydi. Belki bu senaryoların birinde öfkesine yenik düştü, depresif bir hale büründü ya da kendisiyle olan iletişimini yitirdi. Kim yitirmezdi ki?

Ama bu noktada kendimize hatırlatmamız gereken şey şu ki her ne olursa olsun ve geçmişteki davranışlarımız ne kadar yanlış

olursa olsun, prensiplerimiz her zaman aynı kalır. İstediğimiz zaman onlara dönebilir ve onları tekrar kucaklayabiliriz. Dün ya da beş dakika önce olanlar geçmişte kald ı . İstediğimiz zaman her şeyi yeniden canlandırabil ir, hayata yeniden başlayabiliriz.

Peki bunu neden şimdi yapmıyoruz?

30

AÇI K L I K

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

2 1 O c a k

Sabah Ritüe l i

"Sabah kalkar kalkmaz kendinize şu soruları sorun: Tutkularımdan kurtulmak için ne yapmam gerekli?

Huzur için ne yapmalıyım ?

Ben neyim? Sadece bir bedenden, gayrimenkul sahibinden ya da bir ünden mi ibaretim ? Hayır, bunların hiçbiri değilim .

Ne o zaman? Ben aklı başında bir insanım.

Peki o zaman benden ne isteniyor? Eylemlerin üzerine düşün.

Huzurdan nasıl uzaklaştım ?

Düşmanca, çekingen ya da umursamaz mı davrandım?

Tüm bunlarda eksik yaptığım neydi?

Epiktetos, Makaleler, 4.6. 34-35

Birçok

dita başa

syon rılı kişinin

yapar.

bir

Bazıları sabah

ise

ritüeli

spor. Birç vardır

okları . Bazıları

sabah

megünlük

yazmayı tercih eder. Düşüncelerini, korkuların ı ve umutlarını yazdıkları sadece birkaç sayfa . . . Tüm bunların ortak özelliği, asıl önemli olan şeyin, yapılan aktiviteden çok b u aktiviteni n yansımalarının ritüelleştirilmesi olmasıdır. Biraz zaman ayırıp iç dünyam ıza bakabilme ve kendimizi i nceleyebilme fikridir.

Stoacıların her şeyden çok savunduğu şey işte budur. Marcus Aurelius Kendime Düşünceler adlı eserini sabahları m ı geceleri mi yazdı, bunu bilmiyoruz. Ama yalnız kalabildiği o sessiz birkaç dakikayı bu düşüncelere ayırdığı n ı ve onları başkası için değil, kendisi için yazdığını biliyoruz. Eğer kendi ritüelini yaratmak istiyorsan ve nereden başlayacağını bilemiyorsan Epiktetos'un listesinden başlayabilirsi n .

Bugünden itibaren her gün kendine bu soruları sor. Bırak hayatın boy unca felsefe ve sık ı çalışma seni her sabah daha iyi cevaplara doğru yönlendirsin.

AÇI KLI K

3 1

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

2 2 O c a k

G ü n ü n ü G özde n G e ç i r

"Kendimden gözlerimi ayırmayacağım ve her günümü gözden geçirip zamanımı en faydalı şekilde harcamaya çalışacağım.

Çünkü bizi kötü yapan asıl şey, hiçbirimizin dönüp kendi hayatımıza bakmamamızdır. Sadece yapmak üzere olduğumuz şeyleri derinlemesine düşünüyoruz. Buna rağmen geleceğe dair yaptığımız planların tamamı geçmişi aratacak cinsten."

Seneca, A hlak Mektupları, 83.2

S eneca,

ünlü ağabe

filozof yi

tan Novat

öğr

us'

end a

iği yazdığı

faydalı bir

bir mektupta,

egzersizden başka

bah

bir

seder.

Her günün sonunda kendisine şu soruları sormaktadır: Bugün hangi kötü alışkanlığımı yendim? Daha mı iyiyim? Adil miydim?

Kendimi nasıl geliştirebilirim?

Her güne başlarken ya da her günün sonunda, Stoacı, günlü

ğünün başına oturur ve şu değerlend i rmeleri yapar: Bugün neler yaptım, ne düşü ndüm ve daha iyi ne yapabilirdim. İşte tam da Kendime Dü.şünceler'i

bu sebepten ötürü Marcus Aurelius'un

anlaşılması zor bir kitap gibi görülmektedir. Çünkü k itabı biz kendisi için

okuyucular için değil,

yazmıştır. İçinde deneyimleri,

düşünceleri ve gelişebilmek ya da daha iyi biri olabilmek için gördüğü fırsatlar hakkında tuttuğu kısa notları vardır. Kitapta öğretmenlerinden öğrendiği, tekrar edil meye değer Stoacı felsefe notlarını yaza rak aynı zamanda pratik de yapar.

İster kişisel bilgisayarında ister bir not defterinde olsun, sen de kendi günlüğünü tutmaya başla. Bir önceki gün yaşadıklarını bilinçli bir şekilde hatırlamaya çalış ve buna zaman ayı r. Değerlendirmelerinde cesur ol. Nelerin mutlu olmana katkı sağladığının, nelerin seni mutluluktan uzaklaştırdığının farkında ol. Neler üzerine çalışmak istediğini ya da nelerden uzak durmak istediğini yaz. Elbette tüm bu yazdıkların büyülü bir şek ilde anında gerçek olmayacak. Ama bu tür düşünceleri kaydederek onları u nutma ihtimalini azaltmış olacaksın. Üstüne üstlük elinde gelişimini gün he gün takip edebileceğin bir defterin olacak .

32

AÇI K L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

2 3 Ocak

Paran ı n G e rçek Yüzü

" Gerçek anlamda zengin olanlara bir ba k. Tıpkı fa kirler gibi göründükleri durumlar ne kadar da çok! Bir yerden bir yere gidiyorlarsa onlar da yanlarına pek bir şey alamıyor, acele içi ndelerse hizmetlerindeki insanlardan da vazgeçiyorlar. Bir de orduya katılanları düşün. Zenginliklerinin ne kadarını yanlarına alabilirler k i ? "

Seneca, A nnem Helvia 'ya Teselli, 1 2 . 1 . b-2

G enellikl

ünlü e

ve Muhte!iem

zengin i n

Gatsby

sanların isimli

hay

k

atlar itabında

ını büyü da yaptığı

leyici bir gib

ha i,

lde

anlatmayı seven Yazar F. Scott Fitzgerald'ın kısa öykülerinden birinin ünlü açıl ış cümlesi şu şekildedir: " Size çok zengin insanları an latayım. Onlar bizden çok fark lıdır." Bu öykünün yayınlanmasından birkaç yıl sonra arkadaşı Ernest Hemi ngway, " Evet.

Onların daha çok parası var," diye yazarak Fitzgerald'la dalga geçmiştir.

Seneca'n ın bize hatırlatmaya çalıştığı da budur. Unutmayalım ki kendisi de Roma'nı n en zenginlerinden biri olarak paranın insan hayatını neredeyse hiç değiştirmediği ni ilk elden tecrübe etmiş bir k işidir. Parası olmayan kişilerin umduğu şekilde, tüm sorunları çözmek gibi bir kudreti yoktur. Ama gerçek şudu r ki herhangi bir maddi servete sahip olmamak bu sorunları çözebilir.

Dış dünyaya ait şeyler iç dünyanızdaki sorunların çözümü olamaz.

Bir şeyi sürekli unutuyoruz ve bu da kafamızın karışmasına ve acı çekmemize neden oluyor. Daha sonra Hemingway'in Fitzgerald hakk ında yazdığı şu cümlelerdeki gibi : "Onların (zenginleri n) özel ve büyülü bir ırk olduğunu zan nederd i. Öyle olmadıklarını fark ettiğinde mahvoldu." Eğer bu örnekten ders çıkarmazsak ayn ı şey bizim içi n de geçerli olacak.

AÇI K L I K

3 3

S TOACININ GÜNLÜGÜ

24 O c a k

Derin B i r An layış İ ç i n Ken d i n i Zorla

"Rusticus'tan şunları öğrendim: Her şeyi dikkatli okumalı ve bütüne dair kabataslak bir anlayışla yetinmemeli ve bir konu hakkında anlatacak bir sürü şeyi olan kişilerle hemen hemfikir olmamalısın."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, l . 7. 3

M listesiyle başlar. Hayatı Kendime

ndaki başlı Düşünc

ca rol

eler

arcus Aurelius'un i l k kitabı

bir teşe

modellerine kkür

tek tek

teşekkür eder. Teşekk ü r ettiği k i şilerin arasında Quintus Junius Rusticus da vardır. Rusticus, öğrencisinin derin netliğe ve anlayışa karşı bir bağlılık geliştirmesini ve iş öğrenmeye gelince asla konunun yüzeyinde kalmaması gerektiğini anlamasını sağlamış

bir öğretmendir.

Aynı zamanda Marcus'u Epiktetos'la tanıştıran da yine Rusticus'tur. Aslında Rusticus, Epiktetos'un öğretilerinin kendisine ait olan kopyasını Marcus'a ödünç vermiştir. Ama Marcus ne bu öğreti lerin sadece "ana fikrini" almakta n memnun olacak ne de sırf öğretmeni bu öğretiler iyi dedi diye onları kabul edecek biridir.

Bir keresinde Pau l Johnson, Edmund Wilson'ın kitap okumasını,

"sanki yazar hayatı pahasına bir mahkemeye çıkmış gibi," diye anlatmıştır. İşte Marcus da Epiktetos'u böyle okumuştur ve sonunda emmiştir.

derslerine katılabildiğinde duyduklarını her zerresiyle Artık bu öğretiler onun DNA'sının bir parçası olmuştur. Hayatı boyunca bu öğretilerden alıntılar yapmış ve daha sonra sahip olduğu lükse ve büyük güce rağmen bu ağırbaşlı ve disiplinli kelimelerin ışığında yaşamaya devam etmiştir.

İşte bizim de kazanmamız gereken böylesine derin bir okuma ve çalışma arzusudu r. İşte yine bu y üzden bir oturuşta bütün bölümü okumak yerine her gün bir sayfa okuyoruz. Ve bu sayede tüm dikkatimizi vererek derin bir şekilde okuma fırsatımız oluyor.

3 4

AÇ I K L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

2 5 O c a k

Te k Öd ü l

"Ödül olarak verilecek ne kaldı? Sanırım eylemlerimizi ya da eylemsizliğimizi sadece bizim ihtiyaçlarımızla uyumlu olan şeylerle sınırlandırmak. İşte eğitimin ve öğretilerin vermeye çalıştığı şey budur. Ve işte ödül de bu olmalıdır! Eğer buna sıkı sık ıya tutunursan başka şeyler elde etme uğraşından kendini kurtarmış olursun. Eğer bunu yapamazsan ne özgür ne kendi kendine yeten ne de tutkularından kurtulmuş bir insan olabilirsin. Bunun yerine haset ve kıskançlık dolu, ödüllerini elinden alabilecek güçteki herkese karşı şüphe duyan ve senin ödül olarak gördüğün şeylere sahip olan kişilere komplolar kuran biri haline gelirsin. Ama kendi zihnine karşı biraz da olsa saygı duyarak ve onu ödüllendirerek kendini memnun etmiş olur ve etrafındaki insanlarla daha iyi bir uyum içerisinde yaşayabilirsin. Üstelik yarattıkları ve herkese eşit olarak dağıttıkları her şeye karşı gösterdiğin minnettarlık seni tanrılara daha yak ın bir hale getirir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 1 6 .2b-4a Bugün

lında 65

3 1 . mil

5 ya

00 r dolar

dolara kazanan

aldığı ev Wa

de ya rren

şıy

Bu

or. ff

Ba ett hala

ltimore 1 958 yı

Ravens'ta

oynayan John Urschel yılda milyon dolarlar kazanmasına rağmen 25.000 dolarla geçinebiliyor. The San Antonio Spurs takımının yıldız oyuncusu Kawhi Leonard 94 milyon dolarlık bir sözleşmesi olmasına rağmen hala, henüz genç bir adamken aldığı 1 997 model bir Chevy Tahoe kullanıyor. Neden mi? Bu adamların hepsi asıl önemli olan �eyler ucuz

ucuzcu olduğu için değil. Onlar için

olduğu için.

Ne Buffett ne Urschel ne de Leonard şans eseri böyle kişiler oldu. Yaşadıkları hayat tarzı, öncelikleri belirleyebilmenin bir sonucudur. Bilerek kendi lerine maddi imkanlarının altında kane kadar lan ilgi alanları geliştirdiler. Ve sonuç olarak da para

kazanırlarsa kazansınlar bu, onlar için asıl önemli olan şeylerin peşinden koşma özgürlüklerini değiştirmedi . Şans eseri k imsenin AÇI K L I K

35

S TOACININ GÜNLÜGÜ

onlardan beklemediği bir şekilde zengin oldular. Bu tür bir netlik (dünyada en çok sevdiği şeyin ne olduğunu bilmek) hayatlarından zevk alabildi klerini gösterir. Bu da olur da bir gün işleri a lt üst olsa ya da sakatlanarak kariyerlerini bitirseler bile hala mutlu olabilecekleri anlamına gel ir.

Ne kadar şey arzularsak bunları kazanmak ya da elde etmek için o kadar çok uğraşmamız gerekir. Ve bu da hayatımızdan bir o kadar daha az zevk almamıza ve daha özgür olmamıza neden olur.

36

AÇI K L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

26 Ocak

M antran ı n G ü cü

"Zihnindeki yanlış izlenim leri silmek için kendi kendine sürekli şunu tekrarla: Her türlü kötülüğü, arzuyu ya da her tür rahatsızlığı uzak tutacak güç, ruhumun derinliklerinde mevcut. Bunun yerine her şeyin özünü görüp onlara hak ettikleri değeri vereceğim. Doğanın sana verdiği bu gücü her zaman hatırla."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 2 9

B ir yoga

ne

der

olduğu sine katılmış

hakkında uf y

a a d

cık a Hi

da ndu

olsa veya

bir

Budis

şeyler t düşün

okumuş cenin

herkes

büy ü k i htimalle "mantra" konseptini duymuştur. Sanskritçede

" kutsal söz" anlamına gelen bu kelime temelde k işiye netli k kazandıran ya da ruhani yolculuğunda ona rehberlik eden bir kelime, bir düşünce ya da bir ses anlamına geli r. Mantra özellikle meditasyon sürecinde k işiye oldukça yardımcı olabilir. Çünkü odaklandığımız sırada dışarıda olan her şeyden uzaklaşmamızı sağlar.

Bu çerçeveden bakıldığında Marcus Aurelius'un önerdiği Stoacı mantra makul gibi görünür. Bu, günlük hayata dair yanlış

izlenimler ve dikkat dağıtıcı ya da bizi ayakları altında ezen her şey üzerimize geldiğinde kullanabileceğimiz bir hatırlatma ya da deyiştir ve şöyle der: "Tüm bunları dışarıda tutma g ücüne sahibim. Doğruyu görebiliyorum."

Kelimeleri dilediğin gibi değiştirebilirsin . İşin bu kısmı sana kalmış. Ama kend ine bir mantra yarat ve o can attığın netliğe ulaşabilmek için bunu kullan.

AÇ I KL I K

3 7

S TOACININ GÜNLÜGÜ

27 O c ak

Eğitim i n Üç Alan ı

"Erdem ve iyilik sahibi olmak isteyen kişinin kendini eğitmesi gereken üç alan vardır. Bunlardan ilki arzular ve öfkeyle ilgilidir: Kişi asla arzularındaki işareti gözden kaçırmamalı ve nefret ettiği şeylerin içine düşmemelidir. İkincisi uymamız gereken ve uymamamız gereken dürtülerimizdir (daha da genişletmek gerekirse görevlerimiz): Kişi kasıtlı olarak iyi niyetle eyleme geçmeli ve asla pervasızca hareket etmemelidir. Üçüncü ve sonu ncusu ise ya nı lgılardan uzak durmak, iradeli kalabilmek ve tüm yargı sürecimizdir.

Yargı, zihnimizin algıları üzerindeki onay mekanizmasıdır. Bu üç alandan en önemlisi ve ilk yoğunlaşılması gereken tutkularımızla i lgili ola n ilk madded ir. Çünkü güçlü duygular ancak tutkularımıza ve öfkemize yenik düştüğümüzde ortaya çıkar."

Makaleler,

Epiktetos,

3 . 2 . 1 -3a

B ugün Epiktetos'un

odaklanalım.

bizim için hazırladığı eğitim alanlarına

Öncelikle neleri arzulamamız ve nelere karşı olmamız gerektiğini düşünmeliyiz. Neden? Çünkü bu sayede iyi olanı isteyebilir ve kötü olandan uzak durabiliriz. Sadece " beden ini dinlemek "

yetmez. Çünkü sen de çok iyi biliyorsun ki ilgimizi çeken şeyler genellikle bizi yanlış yola saptırır.

Daha sonra eyleme geçireceğimiz dürtülerimizi incelemeliyiz.

motivasyonlarımızdır.

Bunlar bizim

Eylemlerimizi doğru nedenlerle mi yapıyoruz? Yoksa düşünmeyi bıraktığımız ya da bir şey yapma k "zorunda" olduğumuzu düşündüğümüz için mi?

Son olarak " yargılarımıza" değinmeliyiz. Bu, doğuştan gelen mantı�ı

yeteneğimiz olan

kullanarak etrafımızda olanları net ve

düzgün bir şekilde görebilme yeteneğimizd ir.

Bunlar eğitimin belli başlı üç eğitim alanını oluşturur ve pratikte tamamı ayrılmaz bir bütündür. Yargılarımız arzuları-38

AÇ I K L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

mızı etkiler, arzularımız ise eylemlerimizi. Tıpkı yargılarımızın eylemlerimizi etkilediği gibi. Ama oturup bunların kendiliğinden gerçekleşmesini bekleyemeyiz. Hayatımızın her alanına büyük bir dikkat ve enerjiyle odaklanmalıyız. Ancak bunu yapabildiğimiz takdirde netliğe ve başarıya ulaşabiliriz.

AÇI K L I K

39

S TOACININ GÜNLÜGÜ

28 O c a k

B i lge l e ri İzlemek

"İnsanların, özellikle de bilgelerin başlıca ilkelerini iyi incele.

Bu kişiler nelerden kaçınıyor ve nelerin peşinde koşuyor? "

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 4. 3 8

S eneca

yap

der

amazsı k i : "Elini

nız." Bi zde

lge

cetvel

kişilerin yoksa

haya

yamuk

tımızdaki çizgi

rolü leri

işte doğru

budur:

bizlere bi rer rol model ve ilham kaynağı olabilmek. Bizimle fikir alışverişinde bulunmak ve varsayımlarımızı gerilim testine sokmak.

Senin için bu k işinin kim olacağı sana bağlı. Bu kişi belk i baba n belki d e annen olabilir. Bu k i ş i belki bi r fi lozof, bel ki bir yazar ve belki de bir düşünür olabilir. Belki de senin için doğru model İON Y'dir ( İsa Olsaydı Ne Yapardı'nın kısa ltması).

yapmadıklarını)

Ama mutlaka birini seç, ne yaptıklarını (ve ne izle ve ayn ısını yapabilmek için elinden geleni yap.

4 0

AÇI K L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

29 O c a k

Basit Tut

" Her zaman tüm gücünle elindeki işe odaklan. Bir Romalı ve bir insan olarak işini mutlak ve sade bir ağırbaşl ılık, ilgi, özgürlük ve adalet duygusuyla yap. Diğer tüm düşünceleri zihninden uzaklaştır. Bunu ancak elindeki her işe, bu sonuncusuymuş gibi yaklaşarak, her tür dikkat dağınıklığından, mantığın duygularla yıkılmasından ve dramdan, kibirden ve sana düşen her tür kederden uzak durarak yapabilirsin.

Sadece birkaç şey üzerine kazanacağın uzmanlığın hayatını nasıl bereketli ve samimi bir hale getireceğini kendi gözlerinle göreceksi n. Çünkü bu saydıklarımdan gözünü ayı rmadığın sürece Tanrılar senden daha fazlası nı istemeyecekti r."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 2 . 5

H evr gün

ar.

bir

Ne şeyler

giym

h

eli? ��kın

Oğle da hadd

yemeğ inden

inde fazla

bunu düşünm

yesem

e

mi şansımız

yemesem

mi? Tatilde nereye gitmek istiyorum? Patronumun morali neden bu kadar bozuk ?

Bugün sadece önümüzdekilere oda klanalım. New England Patriots'ı n koçu Bili Belichick'in oyunculara söylediği şu sözlere kulak verelim: "İşinizi yapın." Bir Romalı gibi, iyi bir asker gibi ya da bir sanat ustası gibi. Etrafımızda olup biten bin lerce dikkat dağıtıcı şeyin içinde ya da yine etrafımızdaki insanların ne yaptıklarında kaybolmaya gerek yok.

Marcus elindeki her işe bu sonuncusuymuş gibi yaklaşmanı söylüyor çünkü bu doğru olabilir. Bu böyle olmasa bile ta m önümüzde duran şeyi berbat etmenin kimseye bir faydası yok. Aradığın netliği sadelikte, bugünkü görevini yerine getirmekte bul.

AÇI K L I K

4 1

S TOACININ GÜNLÜCÜ

30 O c a k

H e r Ko n uya Hakim O l m ak Zorunda Deği l s i n

" Kendinizi geliştirmek istiyorsanız dışarıdan gelen sorunlara karşı saf ve aptal gibi görünmekten mutlu olmalısınız.

Bilgili görünmeye çalışmayın. Ve eğer birileri sizi bilgili gibi görüyorsa kendinize asla güvenmeyin."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 1 3 'a

Sürek

dün li i letişim

yada yaşa hal

yan inde

bir

olan

insan ve gece

olarak ya gündüz

pabileceğ uyu

in maya

en

n

etkili bir

şeylerden biri nedir? "Bilmiyoru m " de. Hatta bununla da yetinmeyip

" Umurumda değil" de. Görünen o ki toplumun büyük çoğunluğu bir kişinin tüm güncel olaylara hakim olmasını, herkesin övdüğü bir televizyon programının her bölümünü izlemesini, düzenli olarak haberleri takip etmesini ve kendisini bilgili ve dünyevi bir birey olarak sunmasını Tanrı'nın emri ola rak görüyor.

Ama bunun gerçekten de gerekli olduğu nerede yazılı? Emniyet güçleri tarafından korunan bir kanun mu var? Yoksa aslında bir akşam yemeği sırasında aptal gibi görünmekten m i korkuyorsun?

Evet. Kişi ülkesini ve ailesini doğrudan etkileyebilecek olaylar hakkında genel olarak da olsa bilgi sahibi olmakla yükümlüdür.

Ama hepsi b u kadar.

Medya kullanımını önemli ölçüde k ısıtladığında ne kadar çok zamana, enerjiye ve saf beyin gücüne sahip olabileceğini hiç düşündün mü? Her an bir skandal, gelişme ve birçoğu asla gerçekleşmeyen potansiyel kriz tarafından heyecanlandırılıp öfkelendirilmediğinde kendini ne kadar dinlenmiş ve ne kadar şimdiki zamanda hissedebileceğini hiç düşündün mü?

42

AÇI K L I K

S TOAC/NIN GÜNLÜ(;ü

3 1 O c a k

R u h u n İ l acı Fel sefe

"Felsefeye bir amir gibi değil, daha çok dertlerinden kurtulmaya, yaralarını sarmaya ya da acılarına merhem bulmaya çalışan bir hasta olarak dön. Onu bu şekilde değerlendirirsen her şeyi ortalığa dökmeye gerek duymadan mantığa ayak uydurur ve sırtını kolayca ona dayayabilirsin."

Marcus Aurelius, Kendime Dü.şünceler, 5 . 9

N e kadar

ve okur çok

sak meşg

hayat uliyeti

ın

miz

akışına olur,

kapı n e kadar

lmamız çok

da

çal

bir o ışır, öğren

kadar

ir

kolay

olur. Kendimizi bir ritmin içinde buluruz. Para kazanıyoruz, yaratıcılığımızı kullanıyoruz. Sürekli uyaranlara maruz kalıyoruz ve meşgulüz. Buradan bakınca her şey yolunda gibi görünüyor. Ama felsefeden her geçen gün daha da uzaklara doğru sürükleniyoruz.

Bu u mu rsamazlık halinin sorunlara yol açması kaçınılmazdır. İçinde bulunduğumuz stres gitgide artıyor, düşüncelerimiz bulanıklaşıyor ve aslında neyin önemli olduğunu unutuyoruz.

Tüm bunlar doğuştan gelen saf ve doğal yeteneklerimize (mantığımız, içgüdü lerimiz ve hayat amacımız) zarar veriyor. Bu noktaya ulaştığımızda frene basmamız gerekli. İçinde olduğun devinimi ve durumu bir kenara bırak. Köklerini netlikten, doğru yargı sürecinden ve iyi ilkelerden alan düzene ve uygulamalara geri dön.

Stoacılık ruhun ilacı olmak üzere tasarlanmıştır. Bizi modern hayatın yarattığı h assasiyetlerden k urtarır. Hayatta başarılı olmamızı sağlayacak gücü kazanmamıza yardımcı olur. Bugün onunla iletişime geç ve bırak o seni iyileştirsin.

AÇI K L I K

43

Ş U BAT

T U TKU L A R & D U Y G U L A R

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 Ş u b at

Asab i l e r İ ç i n

" Kendini öfkeye kapı lacak gibi hissettiğinde şunu hatırla : Öfkeye kapı lmak erkeklere yakışmaz. İnsanlara ait duygular ancak kibarlık ve medeniyettir ve dolayısıyla erkeklere yakışan da bunlardır. Gerçek bir adam öfkenin ve tatminsizliğin kölesi olmaz. Ancak böyle biri için güçlü, cesur ve dayanıklı diyebiliriz. Bu kişiler öfkelenmez ya da sızlanmaz. Bir adam zihninin sakinliği kadar güçlüdür."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 l . 1 8 . 5 b Sporcular neden

duyurmadan birbiri

rakip

hakk

lerine ında

ka

atıp

sten

tutar?

saldırgan Neden

ve

hakem

edepsiz

lere

şeyler

söylerler? Rakiplerinin bir tepki vermesini sağlayabilmek için.

Çünkü rakiplerini oyundan koparmanın en kolay yolu nun on ları sinirlendirmek olduğunu bilirler.

Ne zaman sinirlendiğini hissetsen kendine bunu h atırlatmaya ça lış. Öfke güçlü, etkileyici ya da sağlam değildir. Öfke bir hatadır.

Zayıflıktır. Ne yaptığınıza bağlı olarak değişebilse de başkasının sizin için hazırlad ığı bir tuzak bile olabilir.

Hayranları ve rakipleri dahil herkes boksör George Foreman'a

"Ring Robotu " derdi. Çünkü en ufa k bir duygudan bile arınmış

gibiydi. Soğuk ve sakin hali, mümkün olan en korku nç görü ntü ve en büyük duygusal patlamadan bile daha korkutucuydu.

Güç, kişinin kendine hakim olabilmesidir. Asla sinirlenmeyen esiri

ve kaygılanmayan biri olabilmektir. O, tutkularının değil

hakimidir.

TUTKU LAR & D U YG U LAR

45

S TOACININ GÜNLÜGÜ

2 Şubat

Doğru B i r R u h H a l i

"Düşüncelerini ş u şekilde hizaya sok : Yaşını başını almış

bir adamsın. Artık kendini bu kölelikten kurtar. Artık her dürtünün kuklası olmak yok. Şu anki halinden şikayet etmeyi ve gelecekten korkmayı bırak ."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 2.2

H

Bana nasıl giyinece�imi, nasıl düşüneceğimi, işimi ayatımız

gücen

a

iriz. giren ve bize patronluk taslamaya çalışan kişilere nasıl yapacağımı nasıl yaşayacağımı söyleme.

ve

Bunun sebebi

bağımsız ve kendi kendine yetebilen insanlar olmam ızdır.

Ya da kend imize söylediğimiz budur.

Ama karşımızdaki kişi katılmadığımız bir şey söylerse içimizzorunda olduğumuzu den bir ses onunla tartışmak

söyler. Eğer

zorundayız.

önümüzde bir tabak kurabiye varsa onları yemek zorundayız.

Eğer biri sevmediğimiz bir şey yaparsa buna kızmak Eğer kötü bir şey olursa üzülmek, çökmek ya da kaygılanmak zorundayız. Ama sadece birkaç dakika sonra iyi bir şey olursa birdenbire mutlu olur, heyecanlanır ve daha fazlasını isteriz.

Kimsenin bizi dürtülerimiz kadar ra hatsız etmesine müsaade etmeyiz. Artık konuyu bu şekilde görme za manımız geldi : Sırf canımız öyle istiyor diye oradan oraya oynatılacak birer kukla değiliz. Kontrol bizim elimizde olmalı, duygularımızın değil. Çünkü biz bağımsız ve kendi kendine yetebilen insanlarız.

4 6

TUTKULAR & D U YG U LA R

S TOACININ GÜNLÜCÜ

3 Şu bat

E nd i şe l e ri m iz i n Kaynağı

"Ne zaman endişeli birini görsem, kendime ne istiyor olabileceğini sorarım. Çünkü eğer bir kişi kendi kontrolü dışında olan bir şey istemiyorsa neden bunun için endişe duysun ki?"

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 3 . 1

Endişeli

diği

bir

ned

baba,

ir?

çocu

Daima

kları

güvenli için kay

olan

gılan

bir dü ıyor.

nya . Pe

Tel ki onu

aşlı

n

bir isteyolcu

ne ister? Havanın bozmamasını, trafiğin açılmasını ve böylece uçağına yetişebilmeyi. Peki ya gergin bir yatırımcı? O da işlerinin düzlüğe çıkmasını ve yatırımlarının para kazandırmasını ister.

Tüm bu yazılanların tek bir ortak özelliği vardır. O da Epiktetos'un dediği gibi kontrolümüzün dışında olan bir şeyi istemektir.

Öfkelenmek, heyecanlanmak ve endişelerimize yenik düşmek .. .

Tüm b u yoğun, kederli ve endişeli duygulara kendimizi e n boş ve en alçalmış hissettiğimiz anımızda denk geliriz. Saate, akrep ve yelkovana, önümüzdeki dar yola ya da gökyüzüne bakıp öylece kalmak .. . Sanki kader tanrılarına inanan bir tarikata üyeymişiz ve tanrılar ancak onlara iç huzurumuzu ku rban edersek bize istediklerimizi verecekmiş gibi.

Bugün eğer endişelendiğini h issedersen kendine şu soruyu sor: İçim neden düğüm düğüm oluyor? Şu an kontrol bende mi yoksa endişelerimde mi? Ve en önemlisi, endişelerim bana iyi geliyor mu ?

TUTKULAR & D U Y G U L A R

47

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

4 Şu bat

Ye n i l mez Olabi l m e k

"Öyleyse yenilmez olan kimdir? Kendi mantıklı seçimleri dışındaki hiçbir şeyin üzemediği kişidir."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 1 8 . 21

Hiç dene

Cevap yimli bir

veremeye profesyon

cekleri hi elin

çbir basın

soru yo topl

kturan

. tısı

Hi nı

çbir izled

zamai n

n mi?

sivri

dilli ya da kırıcı açıklamalarda bulunmazlar. Gelen her darbeyi şakayla, soğukkanlılıkla ve sabırla karşılarlar. Her insan gibi onlar da bu atışmaların bazılarından rahatsız olabilir ama onlar geri çekilmemeyi ya da karşılık vermemeyi seçer. Bu konuda başarılı olmalarını sadece tüm bunları daha önce sayısız kez yaşamış

olmalarına borçlu değiller. Aynı zamanda verecekleri herhangi bir duygusal tepkinin durumu olduğundan da kötü bir hale getireceğinin farkındalar. Medyanın aç bir kurt gibi h ata yapmalarını ya da sinirlenmeleri ni beklediğini biliyorlar. Bu yüzden de basın toplantı larını başarılı bir şekilde yönetebilmenin anahtarının kend ilerini sürekli sakin ve kontrol altında tutabilmek olduğu fikrini iyice içselleştirdiler.

Bugün keski n dişli bir muhabir sürüsünün karşına çıkıp seni düşüncesiz sorularıyla paramparça etmeye çalışması biraz uzak bir ihtimal. Ama karşına çıkan sorunlar, hayal kırıklıkları ya da sırtına yüklenen yükler her ne olursa olsun, bu görüntüyü gözünün önüne getirmek onlarla baş etmende sana yardımcı olacaktır.

Mantıklı seçimlerimiz (Stoacıların dediği gibi prohairesis lerimiz

'

3 )

besleyip büyütebileceğimiz bir tür yenilmezlik halidir. Düşmanca saldırıları umursamayabilir, baskı ve sorunlarla kolayca baş edebiliriz. Ve tıpkı modelimizde de olduğu gibi işimiz bittiğinde kalabalığa döner ve " Sıradaki! " deriz.

3

Aristoteles'in ahlak anlayışında önemli bir kavram olan ve Türkçeye tercih olarak çevrilen eski Yunanca bir kelime.

48

TUTKULAR & D U YG U LA R

S TOACININ GÜNLÜGÜ

5 Ş u bat

D ü rtü l e ri n i Dizgi n l e

"Oradan oraya zıplamak yerine her dürtünü yargılarınla değerlendir ve karşına çıkan ne olursa olsun tarafsızlığını koru."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 4.22

H

bir

ayatındaki

olarak

manikl

yaşaya

eri

nları düşü

değil, n. Bunu

haya

psi koloj

tlarının ve ik

sebir rahat

çiml

sızl

erinin ık

parçası olarak yaşayanları. Ya gök lerde uçarlar ya da yerlerde sürünürler. Günleri ya mükemmeld i r ya berbat. Bu insanlar sence de çok yorucu değil m i ? Sen de iyi dürtüleri ve kötü dürtüleri ayırt edebilecekleri bir filtreleri olsun istemez miydin?

Böyle bir filtre var. Adalet. Mantık. Felsefe. Eğer Stoacı dü

şüncenin tek bir mesajı olabilseydi, o da şu olurdu: Her türden d ürtüyle karşılaşacaksın. Sana düşen görev onları sanki elinde bir köpeğin tasmasını tutuyormuşçasına kontrol edebilmek. Daha basitçe anlatmak gerekirse: Harekete geçmeden önce düşün ve kendine şunu sor: Şu an kontrol k imde? Bana hangi ilkeler rehberlik ediyor?

TUTKU L A R & D U YG U L AR

49

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

6 Ş u bat

Kavganm Peş ine D ü ş m e

"Akıntıya ba lıklama dalanları ve çalkantılı bir hayatı kabullenip her gün karşılaştıkları zor durumları büyük bir metanetle atlatmaya çalışanları anlamıyorum. Bilge kişiler de bu durumlara dayanabilir ama bunu tercih etmez. Onlar savaşmaktansa barış içinde yaşamayı seçer."

Seneca, Ahlak Mektupları, 28.7

Theodore

otura n Roose

eleşti

velt'in

rmenlere hiçbir

k ı

şeye

yasla " y ka

üzü rışmadan

gözü toz, bir

ter kenarda

ve kanla

kaplı, cesurca savaşan adamı" yücelttiği "Arenadaki Adam" adlı konuşmasından alıntı yapmak artık bir klişe oldu. Roosevelt bu konuşmayı popü lerl iğinin zirvesi ndeyken görevinden ayrıldıktan hemen sonra yaptı. Birkaç yıl sonra eskiden himayesinde olan kişiye karşı Beyaz Sa ray'a aday olacak, sonra bu girişimi trajik bir mağlubiyetle sonuçlanacak ve bu süreçte neredeyse suikasta kurban edi lecekti . Tü m bunlarla da yetinmeyecek, Amazon'daki bir nehirde araştırma yaparken ölüm tehlikesi atlatacak, Afrika'ya düzenled iği safari lerde binlerce hayvanı öldürecek ve elli dokuz yaşında olmasına rağmen kend isini Birinci Dünya Savaşı'nda orduya alması için Woodrow Wilson'a yalvaracaktı. Geçmişe dönüp pek çok

bak ı ldığında biraz şaşırtıcı görünen

şey yapaca ktı.

Theodore Roosevelt gerçekten büyük bir adamd ı . Ama bu, hayatını bir dü rtünün kölesi, asla bitmek bilmeyen bir iş ve aktivite bağımlısı olarak geçird iği gerçeğini değiştirmez. Aynı eğilim birçoğumuzda vard ır. Hareketsizlikten o kadar korkarız ki sürekli dikkatimizi dağıtacak darbelerin ve aksiyonların peşinde koşarız.

Aslında barış daha onurlu ve mantıklı bir tercihken savaşta olmayı ( bazen kelimenin tam anlamıyla) tercih ederiz.

Bu yüzden evet, arenadaki adam insanı kendine hayran bırakacak niteliktedir. Aynı şekilde asker de politikacı da iş adamı da ama

ve diğer tü m iş sahipleri de. Ama ( bu

epey önemlidir) yalnızca

doğru nedenlerle arenadaysak doğrudur bu. Kontrol edemediğimiz bir dürtünün esiri olmak ise bu nedenlerden biri değildir.

5 0

TUTKU LAR & D U YG U LAR

S TOACININ GÜNLÜGÜ

7 Şubat

Korku Ke n d i Ke n d i n i G e rçekleşt i re n B i r Ke h anetti r

"Korku birçoklarını kendi başına bile incitebi lir. Ve bir

çokları korktuğu kaderle yüzleşmek zorunda kalm ıştır."

Seneca, Oedipus, 992

1 ntel CEO'su Andy Grove'un, "Sadece paranoyaklar hayatta kalabil ir," sözü epey ünlüdür. Bu doğru olabilir. Ama öte yandan paranoyakların genellikle kendilerine herhangi bir d üşmandan daha hızlı ve daha büyük ölçüde zarar verdikleri de bir gerçek.

Roma'n ın en güçlü elit tabakasına erişimi olan ve içeride olanları çok iyi bilen Seneca bu dinamiğe bizzat şahit olmuş olmalı. Tüm aşırılıklarını törpülemeye çalıştığı öğrencisi Neron hem annesini hem karısını öldürmüş ve üstelik bununla da yetinmeyip sonunda akıl hocası Seneca'yı k u rban olarak seçmiştir.

Güç, korku ve delilik bir araya geldiğinde ölümcül olabilecek bir kombinasyondur. İha nete uğrayabi leceğinden em in olan bir lider herkesten önce davranır ve önce o ihanet eder. Sevilmemekten korkanlar, başkaları onları sevsin diye o kadar çok uğraşır ki her şey ters teper. Kötü yönetildiklerini düşünenler herkesin işine burnunu sokmaya başlar ve günün sonunda korkcukları kötü yönetimin kaynağı olurlar. Liste böyle uzar gider. Korktuğu muz ya da çekindiğimiz şeyler gözlerimizi kör eder.

Bundan sonra sözde feci bir sonuçla karşılaşmaktan korktu

ğunda, dürtülerini kontrol edemed iğinde ve hakimiyeti yitirdiğinde o korktuğun felaketin kaynağı haline gelebileceğini hatırla. Bu geçmişte en zeki, en güçlü ve en başa rı lı kişilerin başına geldi.

Bizi m başımıza neden gelmesi n ?

TUTK U L A R & D U YG U L A R

5 1

S TOAC/NIN GÜNL0(;0

8 Ş u bat

B u Ke n d i n i Daha İyi H i sset m e n i Sağladı M ı ?

" Büyük acılar içerisinde kıvranıyorum diye ağlıyorsun!

Eğer bu acıları bir korkak gibi çekiyor olsaydın daha mı az canın yanacaktı ? "

Seneca, Ahlak Mektupları, 78.17

Bundan sonra

ğırarak, kır bir

ıp

yakının

dökerek, kend

iğneli ini

ya kaybederse

da zalim

(ağlay

şeyler arak, basöyleyerek)

şu cümleyi kur ve nasıl buz keseceğini izle: " Umarım bu sana kendini daha iyi hissettirmiştir." Çünkü kesinlikle hissettirmemiştir. Bu tür bir davranışı sadece yoğun bir duygu balonunun içindeyken mantıklı bulabiliriz. Ama biri bize bu davranışımızın hesabı nı sorduğunda ise genellikle şaşırır ya da mahcup oluruz.

Aynı kuralları kendine de uygulaman denemeye değer. Bundan sonra delirecek gibi olduğunda, hastalanıp inleyip sızlandığında ya da pişmanlıkla gözyaşlarına boğu lduğunda kendine şunu sor: Bu gerçekten de daha iyi hissetmemi sağlıyor mu ? Bu gerçekten herhangi birini

de üzerimden atmak istediğim hislerin

yok etmeye

yarıyor mu?

5 2

TUTKU LAR & D U YG U LAR

S TOACININ GÜNLÜGÜ

9 Ş u b at

H e r Şey H akkmda B i r Fikrin O l m ak

Zoru nda Deği l

"Yargılarımı şekillendirme gücüne sahip olmayan herhangi bir şey hakkında fikir sahibi olmama ve bunun zihnimi bulandırmasına izin vermeme gücüne sahibim."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6 . 52

•

1 şte sana komik bir egzersiz: Canını sıkabilecek ama haberinin olmadığı şeyleri düşün. İnsanların arkandan konuştuğu şeyleri, sonuçlarından haberdar dahi olmadığın hatalarını ve düşürdüğün ya da kaybettiğin ama farkına varmadığın şeyleri düşün. Tepkin ne oldu? Herhangi bir tepki vermedin. Çünkü bu nların hiçbirinden haberin bile yoktu.

Başka bir deyişle olumsuz bir şey hakkında herhangi bir fi krinin olmaması mümkündür. Önemli olan bu gücünü kazara k u l lanmak yerine onu yönetmeyi bilmektir; özellikle bir fikir sahibi olmanın bizi kışkırtabileceği durumlarda. Bir şey hakkında en ufak bir fikrinin dahi olmaması yeteneğini deneyimle. Bunun olduğundan bile haberin yokmuş gibi davran. Ya d a duyduklarını hiç d uymamış gibi yap. Konuyu seninle alakasız hale getir, onu bilincinde yok et. Bu şekilde söz konusu bilginin, üzerindeki etkisini epey azaltmış olacaksın.

TUTKULAR & D U YG U LA R

5 3

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 O Ş u bat

Öfke Kötü Yakıttır

"Öfke kadar insanı aptallaştıran ve sadece kendini güçlendirmenin peşinde koşan başka bir şey daha yoktur. Başarılı olduğunda ondan daha küstahı, başarısı engellendiğinde de ondan daha delisi yoktur. Ama yenildiğinde bile bir an olsun yorulmak ned ir bilmediğinden, kader rakiplerini ortadan kaldırdığında dişlerini kendine geçirir."

Seneca, Ôfke Üzerine, 3 . 1 . 5

Stoacı

bir ların

şeyi birçok

çözmez . kez söyle

Genellikl diği

e

gibi

bir

öfkelen

duruma mek

sinir

neredeyse

lenmek,

hiçdurumu

olduğundan da kötü hale getirir. Biz öfkeleniriz, karşımızdaki öfkelenir ve sonunda faydalı bir şey olmaz. Böylece sorun çözülmek bir yana daha da içinden çıkılmaz bir ha le dönüşür.

Birçok başarılı kişi sana öfkenin oldukça kuvvetli bir güç olduğunu anlatmaya çal ışaca k. " Herkesi haksız çıkarma" ya da

"herkese gününü gösterme" arzusu birçoklarını milyoner yapmıştır.

Kendisine şişman ya da aptal dendiğinde kişide oluşan öfke, emsal teşkil edecek fiziksel değişim lere ve zekanın son derece etk ileyici bir şekilde kullanılmasına yol açmıştır. Reddedild iklerinde içlerinde kopan öfke birçok kişinin kendi yolunu tırnaklarıyla kazımasını da sağlamış olabilir.

Ama bunların hiçbiri ileri görüşlü fikirler değil. Öfkeden doğa n bir başarı hikayesi yan etki olarak üretilen kirliliği ve motorda oluşan yıpranmayı ve gözyaşlarını göz ard ı eder. O baştaki öfke yoğunluğu kaybolduğunda olacakları ve o noktadan sonra makinanın çalışmaya devam edebilmesi için çok daha fazlasının yaratılmasının gerekliliğini göz ardı eder. Ve sonunda motorun tek enerji kaynağı öfke haline gelir. Martin Luther King Jr. 1 967'de yoldaşı olduğu insan hakları liderlerini, "Nefret bir insanın taşıyamayacağı kadar büyük bir yüktür," diyerek uyarmıştır. Oysa herkesten çok onların, karşılaştıkları nefrete nefretle karşılık verme hakkı vard ı .

54

TUTKULAR & D U YG U LA R

S TOACININ GÜNLÜCÜ

Aynı şey öfke için de geçerlidir. Hatta tüm aşırı duygular için de ... Bunların tamamı zehirli yakıtlardır. Şüphesiz dünyada hunlardan oldukça fazla mevcuttur ama hiçbiri, beraberinde bizlerden götürdüklerine değmez.

TUTKULAR & D UYG U L A R

5 5

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 1 Ş u b at

Kah raman M ı sın Karı nca M ı?

"Ruhumuz kimi zaman bir kraldır, kimi zamansa bir tiran.

Bir kral onurlu işlerle meşguldür, kendisine emanet edilmiş

bedene iyi bakar ve dayanağı olmayan ya da aşağılık kararlar vermez. Öte yandan kontrol edilmeyen, tutkularının kölesi olmuş ve hassas bir ruh ise bir kralı en korkulan ve en iğrenilen şeye, bir tirana dönüştürür."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 14 . 24

• •

Unlü bir

ğını

deyiş,

söyler. İ mutlak

lk bakış gücün

ta bu mutlaka doğru

doğrudur.

yoldan

Seneca'nın çıkaca-

öğrencisi

Neron ve onun sürekli tekrarlayan suçları ve işlediği cinayetler buna verilebilecek en iyi örnektir. Başka bir imparator, Domitia nus ortada hiçbir sebep yokken sırf canı öyle istediği için tüm filozofları Roma'dan sürmüştür. Epiktetos da bu yüzden kaçmak zorunda kalmıştır. Roma imparatorlarının çoğu tirandır. Ama a radan kısa bir zaman geçtikten sonra Epiktetos başka bir imparatorla, Hadrianus'la yakın arkadaş olmuştur. Bu imparator, başa rılarının yanı sıra tarihin gördüğü en bilge, filozof kral da olan Marcus Aurelius'un tahta çıkmasına ön ayak olmuştur.

zaman

Bu yüzden gücün her

yoldan çıktığını söylemek doğru

değildir. Aslında çoğu zaman önemli olan bireyin ruhsal gücü ve öz fa rkındalığıdır. Neye değer verdiği, hangi tutkularını kontrol altında tuttuğu ve vicdan ve adalet duygularının sonsuz zenginliğin ve saygınlığın cezbediciliğine karşı nasıl savaştığıd ır.

Aynı şey senin için de geçerli. Hem iş hem de özel hayatını düşündüğünde tiran mısın yoksa bir kral mı? Karınca mısın yoksa kahraman mı? Hangisi olacaksın?

5 6

T U T K U L A R & D UYG U LA R

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 2 Ş u bat

İ ç H uz u r u n u Koru

"Gözünüz sürekli algılarınızın üzerinde olsun. Koruduğunuz şey küçük ve önemsiz bir şey değil. Bu sizin saygınlığınız, güvenilirliğiniz, istikrarınız, iç huzurunuz ve acıdan ya da korkudan uzak kalabilme hali nizdir. Kısacası bu sizin özgürlüğünüzdür. Tüm bunların ederi ne olabilir?"

Epiktetos, Makaleler, 4.3.6b-8

Seni sür

sonu e

ge kli

l m strese

ez kav sürükl

gal arla eyen

dolu a ma

ilişk bir

iler yere

ve fr varmayan

eni boşa

bir

lmış iş,

gibi

hızlı akan bir hayat tarzı . Stoacılık, duygusa l reaksiyonlarımızdan sıyrılıp eylemlerimizi yönetmeyi ve doğru düşünebilmeyi bize öğrettiğinden bu tür durumlara daha kolay katlanabi lmemizde bize yard ımcı olur. Sürekli tekrar tekrar ortaya çıkıyor gibi görünen tetikleyicilerle baş etmende ve bunları yatıştırmanda sana yol gösterecektir.

Ama şimdi sana daha zor bir soru soracağız: Neden kendine bunları yapıyorsun? Gerçekten yaşaman gereken çevre böyle bir yer mi? Çirkin e-postalar ve iş yerindeki bitmek bilmez problemlerle kışkırtılman mı gerekiyor? Bunca strese böbreküstü bezlerimiz nereye kadar dayanabilir sanıyorsun ? Onları ölüm kalım meseleleri için saklamak istemez m iydin?

Bu y üzden de evet, tüm b u zorluklarla başa çıkabilmek için Stoacılık var. Ama şu soruyu sormayı asla u nutma: Bu gerçekten istediğim hayat m ı ? Ne zaman sinirlensen ruhunun bir kısmı bedenini terk ediyor. O paha biçilemez kaynaklarını gerçekten bu tür işlerde mi harcamak istiyorsu n ? Değişimden asla korkma.

Üstelik bu değişim büyükse . . .

TUTKU LA R & D U YG U LA R

5 7

S TOACININ GÜNLOCO

1 3 Ş u bat

Zevk, Ac ıya Dönüşe b i l i r

" Ne zaman zevk duygusunun tesiri altına girmeye başladığınızı hissetseniz, hissettiğiniz diğer şeylerde olduğu gibi bu duyguya kendinizi kaptırmamaya çalışın. Bırakın o sizi beklesin, kendinize biraz zaman tanıyın. Daha sonra şunları hatırlamaya çalışın: Öncelikle ne zaman kendinizi doyasıya zevkin kollarına bıraktığınızı düşünün, sonra da bundan ne kadar pişman olduğunuzu ve kendinizden nefret ettiğinizi hatırlayın. Sonrasında tüm bunlardan uzak durduğunuz zaman hissedeceğiniz neşe ve tatmin duygularını aklınıza getirin. Tüm bunlara rağmen harekete geçmek için uygun zamanın geldiğini düşünürseniz tüm o rahatlığın, keyfin ve albeninin sizi etkisi altına almasına izin vermeyin. Her şeye rağmen bu duyguyu yenmenin farkındalığının hepsinden iyi bir his olduğunu hatırlayın."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 34

Şüphesiz ki kendine hakim olabilmek kolay bir iş değildir. Bu y üzden de diyet yapan kişiler arasında epey yaygın olan şu e epey işine yarayabilir: Bazı diyetler, haftada bir gün kişinin canı her ne isterse onu yiyebildiği "yaramazlık gününe" izin verir.

Gerçekten de diyet yapan kişi bütün hafta boyunca canının istediği yemekleri bir kenara yazması konusunda cesaretlendirilir. Böylece hiçbir ceza almadan günü geldiğinde hepsi nin tadını doya doya çıkarabilir. ( Söz konusu bir günde ne kadar kendini kaybedersen kaybet, haftanın yedi gününün altısında sağlıklı beslenmiş olman oldukça önemlidir.)

İlk bakışta bu bir rüya gibi gelse de b u yöntemi uygulamış

olan herkes gerçeği bilir: Her yaramazlık gününde mideni rahatsız edecek kadar çok yersin ve sonra da kendinden nefret edersin.

Çok geçmeden yaramazlık günlerinden kendi isteğinle vazgeçersin.

Çünkü buna ihtiyacın yoktur. Dahası bunu yapmak istemediğinden de em insindir. Bu iş, sigara içerken yakaladığı çocuğunu tüm paketi içmeye zorlayan anne babanın yaptığı şeyden farksızdır.

5 8

T U T K U L A R & D U YG U LAR

S TOACININ GÜNLÜGÜ

Bu sözde cazibenin gerçek etkilerinin farkında olmak çok önemlidir. Bir kez kendini bırakmanın, di renmekten daha kötü olduğunu anladığın anda dürtülerin tüm çekicil iği ni yitirmeye başlar. Bu şeki lde kendine hakim olabil mek gerçek zevke, tüm o yoldan çıkarıcılar ise pişmanlığa dönüşür.

TUTKULAR & D U YG U LA R

59

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 4 Ş u b at

H arekete Geçmeden Ö nce D ü ş ü n

"Çünkü bilge olmak tek bir anlama gelir: İlgimizi her şeyin ve her yerin rehberi olan zekamızla iyi anlaştırabilmek."

Heraklitos,

Laertios Diogenes'un Ünlü Filozofların Yaşamları ve Ôğretileri adlı eseri, 9. 1

Btım

Nasıl bu kadar aptal olabildim?

ki? " Hepimiz sorduk.

yap

üyük olasılıkla kendine şöyle soruyorsun: " Bunu neden Aklımdan ne geçiyordu?

H içbir şey. Sorun da bu zaten . İ htiyacın olan tüm mantık ve zeka o kafanın içinde. Ona saygı duyulduğundan ve en zor şeyin bu olduğunun farkında olduğundan emin ol. Yönetimin duygularında, ani fiziksel duyularında ya da inişli çıkışlı hormonlarında değil zihninde olduğundan emin ol.

Tüm dikkatini zekana ver. Haydi gel şu işi yapalım.

6 0

T U T K U L A R & D U YG U LAR

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 5 Ş u bat

Yal mzca Kötü B i r Rüya

"Zihnini temizle ve hakimiyeti eline al. Sanki yeni uyanmışsın ve canını sıkan şeyin sadece kötü bir rüya olduğunu fark etmişsin gibi. Gözlerini aç ve gördüklerinin sadece kötü bir rüya olduğunun farkına var."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6 . 3 1

Yazar

birç Raymond

oğumuzu Chandl

tarif

er

eden ya

bir yıncısına

cümle ku yazdığı bir

rmuştur: " mektupta

Birçok kez

geleceği görmekten rahatsız olsam da h iç geçmişe dönüp bakmadım." Thomas Jefferson bir keresinde John Adams'a yazdığı bir mektupta şöyle bir espri yapar: " Hiç başımıza gelmemiş olan kötülükler bize ne kadar çok acı çektirdi! " Ve konuyu en iyi özetleyen Seneca'nın sözleri de şu şekildedir: " Korkularımızın en etkili olan tarafı bile, aslında çoğunun gerçekleşmemesi kadar etkili değildir."

Stoacıların inanışına göre canımızı sıkan birçok şey gerçek dünyanın değil, hayal gücümüzün bir ürünüdür. Rüyalarımız gibi o sırada oldukça canlı ve gerçekçi gibi gelir ama uyandığımız anda her şey anlamsızlaşır. Rüya sırasında h içbir zaman durup,

" Bunlar gerçek m i ? " diye düşünmeyiz. Aynı şey öfke, korku ya da benzeri aşırı duygu durumlarımız için de geçerlidir. Üzerinden belli bir zaman geçtikten sonra ya da başkalarına anlatmak zorunda kaldığımız zaman nedense ilk andaki etkisini yitiriverir.

Sinirlenmek de uyandıktan sonra rüyaya devam etmek gibid ir. Seni öfkelendiren şey gerçek değildi ama buna verdiğin tepki gerçekti. Ve bu yüzden de gerçek olmayan şeyler gerçek sonuçlar doğurur. İşte tam da bu sebeptendir ki hemen uyanmalı ve kend i kendine b i r kabus yaratmamalısın.

T U T K U L A R & D U YG U LA R

6 ı

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 6 Ş u bat

Olayl arı O l d uğundan Daha Zor

B i r Hale G etirme

" Biri sana isminin nasıl yazıldığını sorarsa her harfi bağıra bağıra mı söylersin? Ve bunun üzerine karşındaki öfkelenirse sen de öfkeyle mi karşılık verirsin? Bunun yerine harfleri kibarca ve tek tek söylemez misin? Öyleyse hayattaki görevlerinin münferit eylemlerin bir bütünü olduğunu unutma.

Yaptığın her şeye bir görevmiş gibi dikkat et ve her bir görevi aynı düzen içerisinde tamamla."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 2 6

Şu durum günümüzde oldukça sık yaşanmaktadır: İşlerine mani olan, oldukça sinir bozucu bir iş arkadaşın ya da patronun vard ır. Bu kişi senden bir şey yapmanı ister. Ama sen bunu isteyen kişiden hoşlanmadığın için ilk işin bunu yapmamak için direnmek olur. Ortadaki sorun ya budur ya da karşındakinde bir şey isterken gördüğün itici ve kaba tavırdır. Bu y üzden de, " Hayır.

Bunu yapmayacağım," d iye karşılık verirsin. Bunun üzerine o da senin kendisinden daha önce i stediğin bir şeyi yapmayarak karşı lık verir. Ve böylece aradaki anlaşmazlık iyice büyür.

Bu sırada eğer ki bir an olsun durup karşındakinin istediği şeyi her şeyin

objektif bir şekilde değerlendirsen, büyük ihtimalle istediği mantıksız olmadığını fark edeceksin. Hatta isteklerinden bazılarının epey kolay ya da en azından makul şeyler olduğunu göreceksin.

Ve bu isteği yerine getirseydin belki de geri kalan işler daha kolay altından kalkılabilir bir hale gelecekti. Çok geçmeden karşındakinin senden istediği şeyi zaten yapmak zorunda kalacaksındır.

Hayat (ya da işin) halihazırda yeterince zor. Önemsiz tavırlar için duygusallaşarak ya da aslında umurumuzda olmayan savaşların içine dalarak bunu daha zor bir hale getirmeyelim. Duyguların kathl'kon'la4 aramıza girmesine, erdem yolundaki basit ve doğru adımlarımıza mani olmasına izin vermeyelim.

4

Kathekon Yunanca bir kelime olup kathtkonta kelimesinin çoğuludur. Stoacılığın kurucularından Kitionlu Zeno tarafından kul lanılan bu kelime

" uygun davranış" ya da "doğayla uyumlu eylem" olarak çevrilebilir.

62

TUTKULAR & DUYGULAR

STOACININ GÜNLO(;O

1 7 Şu bat

M u tl u l uğun D üşmam

"Elimizde olmayan şeylere duyduğumuz özlem ile mutluluğun bir arada olması asla mümkün değildir. Mutluluk kendi içinde istediği her şeye sahiptir ve tıpkı besi hayvanları gibi asla açlık ya da susuzluk duymamalıdır."

Epiktetos, Makaleler, 3.24.17

Kendi

Şu kendimiz

terfiyi a l e, "Mezun

dığımda, bu oldu

d i ğumda

yetle kil mutlu

o verd olacağım,

iğimde ya " de

da riz.

ebeveynlerimin geçmişte olamadığı kadar zengin olduğumda mutlu olacağım. Bu tür düşünceye psikologlar "koşullu mutluluk" adını verir. Ama bu da aynı ufuk çizgisi gibidir. K ilometrelerce yürüsen de asla ona ulaşamazsın. Ona yaklaşman bile mümkün değildir.

Gelecekteki bir olayı hevesle beklemek, istediğin bir şeyi tutkuyla hayal etmek ya da kurduğun mutluluk senaryosu nun gerçekleşmesini beklemek. Tüm bunlar zevkl i aktiviteler olarak Daha

görünse de şu an ve burada mutlu olmana engel olurlar.

fazlası, daha iyisi bir gün olabileceklere

ve

karşı duyduğun özlemi bul ve onunla yüzleş. İşte iç huzurunun düşmanı karşında duruyor. Mutluluğu mu yoksa onu mu seçeceksin? Epiktetos'un d a dediği gibi, biri varsa d iğeri var olamaz.

TUTKULAR & D U YG U LA R

6 3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

18 Ş u bat

Ke n d i n i F ı rtı naya H az ı rla

"Gerçek bir sporcu, kendini yanlış izlenimlere karşı sert bir şekilde eğiten kişidir. Acı mı çekiyorsunuz? Sağlam durun ve izlenimlerinizin sizi ele geçirmesine izin vermeyin! İçinde olduğunuz savaş büyük ve önünüzdeki görev ise kutsaldır.

Siz ustalık, özgürlük, mutluluk ve huzuru elde eden kişi olacaksınız."

Makaleler,

Epiktetos,

2 . 1 8.27-28

Epiniktetos'un

mler

kull

imizin

andığı

bizi ele metaf

ge

orl

çirip

ardan

gir

biri

dabında de fı

sürük rtınad

leyen ır. İ

korkzleunç

fırtına lardan farksız olduğunu söyler. Bunu bir konu hakkında galeyana geldiğimizde ya da heyecana kapıld ığımızda anlayabiliriz.

Ama gelin modern zamanlarda havanın hayatımızdaki rolünü düşünelim. Günümüzde fırtına modelleri üzerine tamamı gerçekçi sayılabilecek tahminler yapan meteoroloji uzmanları var.

Günümüzde ancak uyarıları dikkate almayı ve hazırlıklı olmayı reddedersek bir kasırgaya karşı savunmasız kalırız.

Eğer ki bir planımız yoksa ve hiç fırtınaya karşı camları nasıl kapatmamız gerektiğin i öğrenmemişsek kendimizi bu dış

etkenlerin (ve evimizin içindek i unsurların) merhametine bırakmış

oluruz. Saatte 160 km hızla esen rüzgarlarla karşılaştırıldığımızda hala zayıf birer insandan daha fazlası değiliz. Ama hazırlıklı olabi lmek ve yepyeni bir yöntemle onlarla savaşabilmek gibi bir avantajımız var.

64

T UTKULAR & DUYG U LA R

S TOACININ GÜNtüCü

1 9 Şubat

H ayat B i r Ziyafetti r

" Hayatınızın her gününü bir ziyafet sofrasındaymış gibi yaşamayı unutmayın. Sofrada elden ele dolaştırılan bir şey görürseniz sıra size geldiğinde elinizi uzatın ve siz de yardım ed in. Sıra sizi atlayıp geçti mi? Başkalarına mani olmayın.

Sıra henüz size gelmedi mi? Önü nüze gelecek şeye duydu

ğunuz arzuya kendinizi kaptırmak yerine sabırla sıranın size gelmesini bekleyin. Bu tavrı çocuklarınıza, eşinize, işinize ve sağlığınıza karşı da koruyun. Gün gelecek bunun sayesinde tanrılarla aynı ziyafet sofrasını paylaşmayı hak edeceksiniz."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 1 5

Bugünden

Epiktet

sonra

os'un ha karşına

yatı ziyaf istediğin

ete

bir

benzettiği şey çıktı

metafor ğın

unu da aklına

getir. Eğer

heyecanlandığını ve bunu elde etmek için ne olursa yapabileceğini hissedersen (aynı sofrada ayağa kalkıp karşı tarafa uzanma ve birinin elindeki yemeği kapma isteği gibi) kendine şunu hatırlat: Bu bir terbiyesizlik ve ayn ı zamanda oldukça da gereksiz bir davranış. O halde sabırla sıranın sana gelmesini bekle.

Bu metaforun başka yorumlamaları da mevcut. Örneğin böylesi muhteşem bir sofraya davet ed ilmiş olmakla bile ne k adar şanslı olduğumuzu düşünebiliriz (minnettarlık). Acele etmemeli ve bize sunu lan şeylerin tad ını çıkarmalıyız (anın tadını çıkarmak). Karnımızı yiyecek ve içeceklerle tıka basa doldurmanın kimseye bir faydası yok hatta bunun sağlığa zararlı olduğunu bile söyleyebiliriz (ne de olsa en büyük günahlardan biri açgözlülüktür). Ve son olarak, bir dahaki sefere ev sahipl iği sırası bize gelecek ve biz onlara nasıl davrandıysak misafirlerimiz de bize öyle davranacak (yardımseverlik).

Afiyet olsun !

TUTKULAR & D U Y G U L A R

6 5

S TOACININ GÜNLÜC:Ü

20 Ş u b at

Büyük Tutku G öste risi

"Hırsızlar, sapıklar, katiller ve tiranlar ... Onların zevk adını verdiği şeylere dikkat et! "

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 34

Başkalarını

bir saniye yar

de gılamak

olsa duru hi

p çbir zaman

tamamen

iyi bir

hevesler şey

üz

de

erine ğildir

inşa . Ama

edilmiş

Bir

bir hayatı incelemek bize çok şey öğretir. Yazar Anne Lamott, Kuştan Öbürüne adlı kitabında bu konuya şakayla karışık şöyle değinir: " Hiç Tanrı'nın para hakkında ne düşündüğü nü merak ettiniz mi? Parayı kimlere verdiğine baksanız yeter." Aynı şey zevkler için de geçerlidir. Diktatöre ve haremine bir bak . Her yanı entrika ve yalan meraklısı metreslerle çevrilidir. Genç bir yıldız adayının eğlence merakının ne kadar kısa sürede uyuşturucu bağımlığına ve başlamadan biten bir kariyere evrildiğini düşün.

Ve kendine şu soruyu sor: Tüm bunlara değer mi? Bundan gerçekten de o kadar zevk alıyor musu n ?

B i r şeyi canın çok istediğinde y a da "zararsız" bir hatanın peşine düşmeyi düşündüğünde bunları düşün.

6 6

TUTKULAR & DUYGU LAR

STOACININ GÜNLÜCÜ

2 1 Ş u b at

D i le me , İ stem e

" Bizi yozlaştıran ve ele geçiren şeylerin sadece zengi nlik ve itibar tutkusu değil aynı zamanda huzura, tatile, seyahat etmeye ve öğrenmeye olan tutkumuz olduğunu unutma.

Önemli olan söz konusu dış etkenin ne olduğu değildir.

Bizi asıl ele geçiren şey ona verd iğimiz değerdir. Kalbimiz neredeyse, hayatı mızın engeli de oradadır."

Epiktetos, Makaleler, 4.4. 1 -2; 1 5

Epiktetos

kötü

elbette

şeyler

huzurun,

olduğunu söyl tatilin,

emiyor. seyahatin

Değil mi? v e öğr

Şükür enmenin

ler olsu n

tutku hissi

ki h ayır. Ama bitmek bilmeyen ve coşkun bir (halihazırda içinde ya da var oluşundan kaynaklı değilse bile) potansiyel komplikasyonlarla doludur. Tutkularımız bizi savu nmasız hale getirir. İstediğimiz şey ister dünya turu yapmak olsun ister ülkenin başına geçmek olsun isterse beş dakikal ığına da olsa huzurlu ve sessiz vakit geçirebilmek olsun, eğer ki hasretini çektiğimiz ya da her şeye rağmen umudumuzu yitirmediğimiz bir şey varsa h ayal kırıklığı kaçı nılmazd ı r. Çünkü kader her zama n a raya girebilir ve böyle bir durumda kendimize olan hakimiyetimizi yitirmemiz oldukça olasıdır.

Ünlü K inik Diogenes bir keresinde, " H içbir şey istememek tanrılara has bir özelliktir. Ve ancak tanrılara yakın olan insanlar çok az şey ister," demiştir. Hiçbir isteği olmaması kişiyi yenilmez yapar. Çünkü kontrolü dışında olan hiçbir şey yoktur. Bu sadece zenginlik ve şöhret gibi eleştirmesi kolay şeyleri istememek anlamına gelmez. Dünyaca ünlü klasik tiyatro oy unları nda ve fablla rda gördüğümüz ahmaklık lardan bahsediyoruz. Gatsby'nin ömrü boyunca uğraştığı yeşil ışık, aşk ya da soylu bir amaç gibi iyi şeyleri temsil ediyor gibi görünebilir. Ama aynı zamanda kişinin hayatını paramparça etme ihtimali de y üksektir.

Konu hedeflerin ve özlem duyduğun şeyler olduğunda kendine şunu sor: Şu an kontrol kimde? Bende mi yoksa onlarda m ı ?

TUTKULAR & D U YG U LAR

67

S TOACININ GÜNLÜGÜ

2 2 Ş u b at

D i l e G etiri l m ese İyi O l an Şeyl e r

"Cato kitleleri harekete geçirebilen konuşmalar yapardı .

Doğru siyasal felsefeyle tüm şehirlerin içinde olan savaşçı ruhun ortaya çıkarılabileceğine inanıyordu. Ama hiçbir zaman birilerinin karşısına geçip konuşmasını prova etmezdi. Kimse onun bir kez olsun konuşmasına çalıştığını duymamıştı . İnsanların onu sessizliği yüzünden eleştirdiğini duyduğunda ise şöyle cevap verdi: "İyi ki beni tüm hayatımla suçlamıyorlar. Ben ne zaman ki söyleyeceğim şeyin söylenmesi gerektiğinden emin olurum, ancak ondan sonra konuşmaya başlarım."

Plutarkhos, Genç Cato, 4

Rol yapmak

Asıl zor ya da

olan

bir işe

durmak, balıklama

beklemek atlamak

ve " H oldukça

ayır. Bun ko

u layd

yapm ı r.

ak

istediğimden henüz emin değilim. Hazır olduğumdan emin de

ğilim," d iyebilmektir. Cato siyasete atıldığında birçokları ondan hızlı ve büyük a ksiyonlar bekledi . Heyecan verici konuşmalar, kükrer gibi suçlamalar ve bilgece analizler. Üzerindeki b u baskının ( hepimizin her zaman hissettiği türde bir baskı) fa rkındaydı ve buna d i rend i. Çetelere (ya da egomuza) istedi klerini vermek her zaman en kolayıydı.

Ama o bunun yerine bekledi ve hazırlandı. Kendi düşüncelerini bir sü zgeçten geçirdi ve duygusal, bencilce, cah ilce ya da acele bir şekilde hareket etmediğinden em in oldu. Ancak o zaman konuşmaya başladı. A ncak kel imelerinin dile getirilmeye layık olduğundan emin olduğ u zaman harekete geçti.

Bunu yapma k fa rk ındalık gerektirir. Bunu yapabilmek içi n durup kendimizi dürüst bir şekilde değerlend irmemiz gerekir.

Bunu yapabilir misi n ?

6 8

TUTKU LAR & D U YG U LAR

STOACININ GÜNLÜCÜ

2 3 Ş u b at

Şart l ar H islerim izi U m u rsamaz

"Şartlara, içindeki öfkeyi uyandırabilecek gücü vermemelisin. Çünkü onların umu runda bile değilsin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7. 3 8

M arcus Aur

bölümü elius'un

sevdiği Kend

ya

ime D ü

zarlardan şünc

ya eler

da

adl ı kit

onların abının

kitapla büyük

rından

yaptığı alıntılardan meydana gelmektedir. Unutma ki Marcus yazmaya başladığında, eşsiz bir eser ortaya çıkaracağının farkında bile değildi. O aslında p ratik yapıyordu. Ara sıra kendine önemli hayat derslerini hatırlatıyordu ve bu hayat dersleri de bazen okuduk larından öğrendikleriydi .

Yukarıdaki s ö z ayrıca değerlidir çünkü Euripides'in yazdığı ve günümüze sadece bunun gibi ufak parçalarının kaldığı bir oyundan alınmıştır. Bellerophon adlı oyundan toparlayabildiğimiz kadarına göre kahramanımız, tanrıların varlığından şüphe edeceği bir noktaya gelir ve şöyle der: " Kendimizden büyük ülkülere ve güçlere neden kızıyoruz ki? Neden her şeyi kişisel algılıyoruz?"

Ne de olsa bu olayların duyguları yok. Ne onlar ne de umursamaz tanrılar yakarışlarımıza karşılık veremez.

Burada Marcus'un kendine hatırlattığı şey şudur: Şartlar senin hislerini düşünme ya da umursama özelliğine sahip değildir.

Senin tepkilerin i u mu rsamaz. Onlar insan değildir. Bu yüzden de kendi kendine galeyana gelmenin bir durum üzerinde etki yaratmasını beklemekten vazgeç. Çünkü inan ki bu, şartların umurunda bile değildir.

T U T K U L A R & D U YG U LA R

6 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

24 Ş u b a t

Kötülüğü n G e rçek Kaynağı

"Bu işten bir kazancı olan ya d a hayatındaki zararlı şeyleri bir yumrukta savuran kişi siz değilsiniz. Uğradığınız zarar kendi kötülük inancınızdan kaynaklanıyor. Bunu aklınızdan çıkarmayın. Bu yüzden biri sizi sinirlendirdiğinde, bu siniri besleyen şeyin kendi fikirleriniz olduğunun farkında olun.

Bunun yerine vereceğiniz ilk tepki bu tür izlenimlere kendinizi kaptırmamak olsun. Çünkü kendinize zaman tanımak ve konudan uzaklaşmakla kendinize olan hakimiyetinizi daha kolay sağlayabilirsiniz."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 20

Stoacılar

kötü

a göre

olması as bir

lın olayın

da

herkes

mümkün de için

ğildir. aynı

Bir şek

mi il

lya de

r

iyi

derin ya da

piyasa

dalgalanmasıyla birlikte bir milyon dolar kaybetmesi ile senin 1

milyon dolar kaybetmen aynı şey değildir. En azılı düşmanından gelen eleştiriyi karşılama şeklin ile eşinden duyacağın kötü sözlere vereceğin tepki birbirinden farklıdır. Birinin sana gönderdiği öfke dolu bir e-postayı hiç görmediysen bu olay gerçekten yaşanmış

sayılır mı? Başka bir deyişle: Bu tür durumların "kötü" olabilmesi ancak bizim katılımımız, içerik sağlamamız ve sınıflandırmamızla mümkün olabilir.

Ortada bir zarar olup olmadığına karar veren şey bizim verdiğimiz reaksiyondur. Eğer bize bir yanlış yapıld ığını düşünür ve sinirlenirsek tabii ki her şey böyle görünecektir. Eğer birinin bize karşı çıktığını hissedip sesimizi yükseltirsek, doğal olarak karşımızdaki kişi bize karşı çı kacaktır.

Ama kontrolü ele al ırsak , bir şeyin iyi ya da kötü olduğuna karar vermek de bize kal ır. İşin aslı ayn ı olay hayatımızın farklı zamanlarında başım ıza gelseyd i büyük ihtimalle tepki lerimiz de farklı olacaktı. O zaman neden şimdi karşımızdaki olaylara bu eti ketleri yapı!jtırmamayı seçmeyelim? Neden tepki vermemeyi seçmeyelim?

70

TUTKU L A R & DUYGULAR

S TOACININ GÜNLÜCÜ

25 Şu bat

H ayal i n Tozu D u m a n ı

" Öfkeyle yanıp tutuşanların ve hayatını küskünlükle ge

çirenlerin, en başarı lı ve en talihsiz olanların, kötülükleriyle nam salmış olanların ya da herhangi bir özelliğiyle diğerlerinden ayrı lanların bir listesi ni çıkar ve bunu hep göz önünde tut. Sonra kendine şu soruyu sor: Tüm bunlar nasıl sonuçlandı? Toz ve duman. İşte basit bir hayalin efsane olma çabası budur."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 2 .27

Marcus Aur

impar

elius

ator

ya

ların zıl

öld arında

ükten sürekli

sadece kend

bir

isi

kaç nden

yıl

önce

sonra

yaşamış

unutulmasından bahseder. Ona göre bu, ne kadar çok şehir fethetsen de tüm dü nyayı emrin a ltına alsan da tüm bunların kumdan ka leler yapmaktan farksız olduğunun bir kanıtıdır. Zaman rüzgarı çok geçmeden hepsini alıp götürecektir.

Aynı şey öfkenin, kızgınlığın, takıntının ve mükemmeliyetçiliğin zirvelerinde dolaşan kişiler için de geçerlidir. Marcus, Büyük İskender'in (tarihin gördüğü en tutkulu ve en h ı rslı adamlardan birinin) de önü nde sonunda köleleriyle aynı toprağa gömüldü

ğüne dikkat çeker. Nihayetinde hepimiz öleceğiz ve yavaş yavaş

unutulacağı z. Dünya üzerinde sahip olduğumuz şu kısacık zamanın tad ını çıkarmalı ve bizi mutsuz ve tatm insiz hale getiren duygularımızın kölesi olmamalıyız.

T U T K U L A R & D U YG U LA R

7 ı

S TOACININ GÜNLÜGÜ

26 Ş u bat

H e rkes i n F i kri Ke n d i n e

" Biri bana yanlış bir şey m i yaptı? Bırakırım o kendinden emin olsun. Onun da kendine has eğilimleri, kendine has işleri olabilir. Doğa bana ne verdiyse benim elimde o var.

Doğa ne isterse ben onu başarmak için uğraşıyorum."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!iünceler, 5.25

Abraham

ya da Lincoln zaman

arkadaşlarından zaman

birine astlarından,

deli gibi sinirgenera

lenir ll

di. erinden

Sinirini

doğrudan o insana yansıtmak yerine derdini, nerede hata l ı olduklarını ve bilmelerini istediği şeyleri anlatan uzun bir mektup yazardı. Lincoln daha sonra mektubu katla r, çalışma masasının çekmecesine koyar ve hiçbir zaman göndermezdi. Bu mektupların birçoğu şans eseri günümüze kadar ulaşmıştır.

Roma'nın eski hükümdarı gibi o da birine karşı koyman ı n işin kolay yolu olduğunu biliyordu. Karşındaki kişiyi azarlamak oldukça cazip gibi görünebilir. Ama hemen hemen her zaman bunu yaptığına pişman olursun . Hemen hemen her zaman o mektubu göndermemİ!i olmayı dilersin. En son birine ağzını açıp gözünü yumduğun zamanı düşün. Sonuç ne olmuştu? Bunun bir faydasını gördün mü?

7 2

TUTKU L A R & D U Y G U L A R

S TOACININ GÜNLÜGÜ

27 Şu bat

Başkaları n ı n Tut ku E ktiği Tarlal ara

Tarafsızlık E k m e k

"Var olan her şeyi düşündüğümüzde bazıları iyidir, bazıları kötü ve bazılarıysa tarafsızdır. İyi olanlar erdemlerin tümü ve bunu paylaşan her şeydir. Kötü olanlar ahlaksızlıkların tamamı ve bunların bulaştığı her şeydir. Tarafsızlar erdem ve ahlaksızlık arasında kalır ve içinde zenginliği, sağlığı, hayatı, ölümü, zevki ve acıyı barındırır."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 9. 1 2b-13

Başkalar

ne

ı içi

kadar n sorun

zengin , olan

ne

onca

kadar şeyin

uzun

(herkesin

ömürlü

ne kadar

olduğu ya

zayıf

da nası, l

öleceği gibi) senin için sorun olmadığı zaman hayatında ve i lişkilerinde nasıl bir güç sahibi olabileceğin i düşün. Ya onlar sık sık sinirlenirken, kıskançlığa kapılırken, heyecanlanırken, hakimiyet peşinde koşup h ırslanırken sen tarafsız, sakin ve anlayışlı bir şekilde yaşıyorsan ? Bunu hayal edebiliyor musu n ? Bu düşüncenin i ş yerinde, özel hayatında ve arkadaşlarınla kurduğun ilişkiler üzerinde nasıl bir etkisi olabileceğini hayal et.

Hiçbir şeyi umursamadığın ya da hiçbir şeyin senin için önemli olmadığı anlamına gelmez bu. Sadece maddi şeylere gerektiğinden fazla önem vermediğin anlamına gelir. Seneca akıl almaz derecede zengin ve ünlü bir adamd ı ama yine de bir Stoacıydı. Çok büy ük bir servete sahipti ama Stoacı ların da dediği gibi buna önem vermezdi. İmkanı varken bunların tad ını çıkarır ama bir anda her şeyini kaybedebilme ihtimaliyle de barışık yaşardı. Elbette bir Stoacı da hasta olmak yerine sağlıklı olmayı tercih eder. Ama tarafsız olmanın bir şeylerden uzak durmak ya da sa kınmak anlamına gelmediğinin de farkındad ır. Onun kaçındığı şey tüm bunlara hak ettiği nden fazla gücü vermekti.

Şüphesiz bunu yapmak kolay bir şey değildir. Ama eğer yapmayı başarırsan aradığın büyük gücün kaynağını bulmuş olacaksın.

T UT K U L A R & D U Y G U L A R

7 3

S TOACININ GÜNLÜ�Ü

28 Şubat

Kontro l ü Kaybettiğin d e

" Ruh, bir tas suya benzer. İzlenimlerimiz ise suyun üzerine düşen ışık huzmesi gibidir. Su karışırsa ışık da hareketli gibi görünür ama aslında öyle değildir. Bu yüzden bir kişi soğukkanlılığını kaybettiğinde sorun yetenek lerinde ya da erdemli özelliklerinde değil, va roluşunun kaynağı olan ruhundadır. Ruh sakinleştiğinde her şey sakinleşir."

Epiktetos, Makaleler, 3.3.20-22

HNe olmuş? Bu bildiğin felsef fa

eyi zlasıyl

değişti a

ayatın biraz karıştı. Belki de

karış

rmez. tı.

Mantıklı seçimlerin seni sonsuza kadar terk ettiği a nlamına da gelmez. Aslında onları geçici olarak terk eden sensin.

Eğitiminin araç ve amaçlarının anlık da lgalanmalardan etkilenmeyeceğini unutma. Dur ve kendini toparla. Hepsi bıraktığın yerde seni bekliyor.

74

TUTKULAR & DUYG U LAR

S TOACININ GÜNLÜCÜ

29 Şu b at

H e r Zaman İ sted iğin Şeyi Alamazs ı n

"Elini küçük bir şeker küpünün içine daldıran bir çocuk, şekerle dolu eli oraya sıkıştığında ağlamaya başlar. Şekerlerden birazını bıraksa elini de çıkarabilecek ! Arzularınızı dizginleyin. Aynı anda birçok şeyin peşinde koşmazsanız istediklerinizi elde edebilirsiniz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 9. 22

C ' H er şeye sahip olmaya çalışmak" günümüz dünyasının mantrasıdır. İş, aile, amaç, başarı ve tatil. Bunların hepsini aynı a nda (üstüne üstlük hemen şimdi) istiyoruz.

Yunanistan'da öğrencilerin daha yüce şeyler (iyilik, gerçeklik ve güzellik kavramları) üzerine kafa yorması için bir serbest zaman scholeion

merkezi inşa edilmiş ve buna amfiteatr anlamına gelen ismi verilmişti . Önemli olan öncel iklendirme yapabilmekti. Dış

dünyanın önceliklerini sorgulayabilmekti. Günümüzde bir şeyleri sorgulamak yerine aynı şeker küpüne elini daldıran çocuk gibi tüm odağımızı bir şeyleri almaya vermi ş durumdayız.

Epiktetos, "Kalbine bu kadar çok şey doldurma," der. Odaklan. Önceliklendir. Zihnini şu soruları sormak üzere eğit: " Buna ihtiyacım var mı? Bunu elde edemezsem ne olur? Onsuz da ya

şayabilir miyi m ? "

Bu sorulara vereceğin cevaplar rahatlamam sağlayacaktır. Seni dengeli ya da mutlu olmaktan mahrum bırakacak kadar meşgul eden tüm o gereksiz şeylerin yok olmasına ya rdımcı olacaktır.

TUTKULAR & D U YG U L A R

7 5

M ART

FA RKI N D A LIK

S TOACININ GÜNLÜGÜ

M ar t

Felsefe n i n Başladığı Ye r

"Felsefenin önemli başlangıç noktalarından biri, kişinin, başl ıca ilkelerinin ne olduğuna dair net bir fikre sahip olmasıdır."

Epi ktetos, Makaleler, 1 . 26 . 1 5

Felsefe

dan insanın

mı?

gö

Konf zünü

era

kor

nslar

kutur.

dan mı? Nereden

Yoksa

başla

sahip malı

olduğ ? Ki

un tap

dü larnyevi

varlıkları satmaktan m ı ?

Bunların hiçbiri doğru değildir. Epiktetos'a göre b i r filozof olabilmek ancak kişinin yol gösterici nedenlerini uygulamaya başlamasıyla ve başkalarının kanıksadığı duyguları, inançları ve hatta dilleri dahi sorgulamaya başlamasıyla mümkün olabilir.

Bir hayvanın, aynadaki aksini tan ımayı öğrenmesiyle birlikte öz fa rkındalığa eriştiği söylenir. Belki de felsefe yolculuğumuzun da kend i zihnimizi analiz edebilme yeteneğimizi keşfettiğimizde başladığını söyleyebiliriz.

Bugün bu adımı atabilir misin? Attığında gerçekten yaşadığını hissedeceksin. Sokrates'in de dediği gibi, "yaşanmaya değer bir hayat yaşamaya" başlayacaksı n.

FAR K I N DA L I K

7 7

S TOACININ GÜNLÜGÜ

2 M art

Doğru Öz Değerle n d i rme

"Her şeyden önemlisi kişinin kendi kapasitesinin farkında olmasıdır. Çünkü genellikle aslında yapabileceğimizden çok daha fazlasına muktedir olduğumuzu zannederiz."

Seneca, Ruh Dinginliği Üzerine, 5.2

Bazı

dir insanlar

enir.

gerçek

Bunun

ka

sebebi pasiteleri

büyük ih nin

ti

fa

malle rkında

kim

va

oldu rmama

kları

kta

ya da

neler yapabilecekleri üzerine sahip oldukları inançlarını yitirme korkusudur. Goethe'nin özlü sözlerinden birinde de dediği gibi, en büyük hatalardan biri "kendini olduğundan daha fazlası zannetmektir." Kişi zayıflıkları üzerine düşünmediği sürece öz fark ındalıktan nasıl bahsedebiliriz?

Sırf kendin hakkında itiraf etmekten korktuğun şeyler olabilir diye öz değerlendirme yapmaktan kaçınma. Bu noktada Goethe'nin özlü sözünün ikinci kısmı da önemli. " Kendini olduğundan daha değersiz görmek " de aynı şekilde sana zarar verir. Daha öncesinde korktuğumuz bir olayla ne kadar iyi başa çıkabildiğimizi fark ettiğimizde yaşadığımız şaşkınlık da bir o kadar sık değil midir? Her ne kadar anne babamızdan ya da kardeşlerimizden birinin kaybı bizi yerle bir edecekmiş gibi düşünsek de sevdiğimiz kişinin gidişiyle ortaya çıkan hüznü bir kenara bırakıp başkalarıyla ilgilenmeye başlayabilmemiz epey şaşırtıcıdır. Bir durumun üstesinden gelme şeklimiz hayatımızı sıkıntıya sokabileceği gibi her şeyi baştan aşağı değiştirecek bir fırsat olarak da şekillenebilir.

Bazı yeteneklerimizi tehlikeli bir şekilde gözümüzde büyüttüğümüz gibi bazılarını da küçük görüyoruz. Kendini doğru ve dürüst bir şekilde değerlendirme özelliğini geliştir. Kapasitenin farkına varabilmek ve potansiyelini açığa çıkarabilmek için gözlerini kendi içine çevir.

78

FARK I N DA L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 M art

Bütü nleşme ve Dağı l m a

" Bunlar birlikte var olabi len şeyler değildir. İyi ya d a kötü bütün bir birey olmalısınız. Özenle ve sabırla ya kendi düşünce yapınız ya da kontrolünüz dışındaki şeyler üzerinde çalışmalısınız. İçinizde olanlara odaklanacaksanız dışarıdakileri bırakın. Ya filozofların arasında olun ya da ahlaksızların! "

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 5 . 1 3

Hepimiz

biriyle karmaşığızd

çatışan

ır

istek .

le Kendi

rimiz, içim

tut izde farklı

kularımız yü

ve zleri

kor miz, birkularımız

vardır. Dış dünya da en az bizim kadar karmaşık ve çelişkilidir.

Eğer dikkat etmezsek bizi oradan oraya çekiştiren tüm bu güçler sonunda bizi parçalara ayırır. Hem Dr. Jekyll hem de Bay Hyde olarak yaşayamayız. En azından uzun süre bunu devam ettiremeyiz.

Önümüzde iki seçenek var: Ya filozofların yanında yer a lıp tüm gayretimizle içimize odaklanacağız ya da bir çete l ideri gibi davranıp o an kalabalık ne istiyorsa o hale bürüneceğiz.

Eğer iç bütünlüğümüze (ve öz farkındalığımıza) odaklanmazsak dış etkenlerin bizi darmadağın etmesi tehlikesiyle baş

başa kalırız.

FA R K I N DA L I K

7 9

S TOACININ GÜNLÜCÜ

4 M a rt

Farkmdahk Özgü rlükt ü r

" D i lediği gibi yaşayan insan özgürdür. Hiçbir şeye mecbur değildir. H içbir şey onu engelleyemez ya da k ısıtlayamaz.

Yaptığı terci hlere k i mse mani olamaz. İstediğini elde eder ve nefret ettiği şeylerin tuzağına düşmez. Kim tökezleyip durduğu, hatalar yaptığı, h içbir d isipline bağlı kalmadan, sürekl i şikayet ederek monoton bir aldatmaca şeklinde geçen bir hayat yaşamak ister k i ? H iç kimse. Bunlar d i lediği gibi yaşaya mayan, basit insanlardır. Ve basit insanlar özgür değildir."

Epiktetos, Makaleler, 4 . l . 1 -3 'a

•

1 nsanların günlerinin ne kadar büyük bir bölümünü yapmak

"zorunda" oldukları şeyleri yaparak geçirdiklerini düşünmek oldukça üzücüdür. İş ve aile gibi gerekli mecburiyetlerden bahsetmiyoruz. Burada bahsedilen yok yere ya da cahilliğimizden üzerimize aldığımız gereksiz mecburiyetlerdir. Bunlar insanları etkilemek için yaptığımız şeylerden tutun da dürtülerimizi ger

çekleştirebilmek için göze aldığımız şeylere ya da etrafımızdaki sonu gelmeyen ve bizi cezbeden, sorgulamadığımız şeylere kadar uzanır. Ünlü mektuplarından birinde Seneca güçlü kimselerin ne kadar sık paranın, konumlarının, metreslerinin ve hatta kölelerinin ( Roma'da o sırada serbest olan) kölesi olduğundan bahseder.

Şakayla karışık, " Köleliğin en utanç verici halini düşünün. Bu bile gönüllü kölelikten daha kötüsü değildir," der.

Bugün böylesi bir köleliği ha!a görmek mümkün. Dağınık bir a rkadaşının arkasından temizlik yapma mecburiyeti hisseden bir temizlik bağımlısı. Her bir çalışanını yakından kontrol eden ve tek kuruşun dahi hesabını yapan bir patron. Hiç vaktimizin olmadığı ama mecburen katılmayı kabul ettiğimiz sayısız iş, organizasyon ya da toplantı.

Zaman zaman mecburiyetlerinin bir listesini çıkar. Bunlardan kaçın ı gönüllü olarak yapıyorsun ? Kaçı gerçekten gerekl i ?

Sandığın kadar özgür müsün?

8 0

FARK I N DA L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

5 M a rt

Mal iyetl i Şeylerden Kurt u l

"Öyleyse peşinde koştuğumuz ve durmaksızın çabaladığımız şeyler söz konusu olduğunda şu değerlendirmeyi yapmak boynumuzun borcudur: Ya bunların arasında işe yarar tek bir şey dahi yoktur ya da

çoğu işe yaramaz şeylerdir.

Kimisi gereksizken bazılarının o kadar bile değeri yoktur.

Ama bunun farkında bile değiliz. Bu yüzden de aslında büyük bedele mal olan bu şeyleri bedava zannediyoruz."

Seneca, Ahlak Mektupları, 42 . 6

Seneca'nın mektupl

anlaşılanı budur. arı

Ta arasında

rihin gö belki

rdüğü d e

en e n önem

büyük

lisi ve

evlerin e n

ve az

mal

varlıklarının olduğu bir zamanda altını çizdiği şey göz a rd ı edilmiştir. Yapılan hesaplamaların gözden kaçan tutarları vardır. Bu tutarların farkına ne kadar çabuk varırsak o kadar iyi olacaktır.

Bedavaya aldığın her şeyin aslında bir bedeli olduğunu unutma.

Hiçbir şey olmasa bile alınan şeyi garajımızda ve zihnimizde saklamak için bir bedel öderiz. Bugün sahip olduğun şeylerin yanından geçerken kendine şu soruyu sor: Buna ihtiyacım var mı? Bu gereksiz bir şey mi? Bunun gerçek değeri ne ? Bunun bana maliyeti ne?

Vereceğin cevaplar ve farkında olmadan üzerine aldığın masraflar seni hayrete düşürecektir.

FA RKI N DA L I K

8 1

STOACININ GÜNLÜGÜ

6 M ar t

Ken d i n e M asal Anlatma

"Topluluk içinde başarılarınızdan ve korkuların ızdan sık sık ve abartılı bir şekilde bahsetmekten kaçının. Çünkü siz ne kadar üstesinden geldiğiniz tehlikeleri tekrar tekrar hatırlamaktan hoşlansanız da sizin şahsi meselelerinizi dinlemek başkaları için o kadar da keyifli olmayabilir."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 3 3 . 1 4

Modern filozof

hakkında uy Nassim

arır.

Ta

Bahsedi leb

len biz

şey leri

ge " Ö

çmiş ykünün

te ya

Ya

şanan nıl

ve gısı"

birbiriyle alakasız olayları öyküye dönüştürme eğilimidir. Bu öyküleri yaratmak oldukça tatmin edici olsa da hepsi tabiatı gereği yanıltıcı olabilir. Her biri bir a lgı bütünlüğünde seyreder ve bu şüphesiz ki gerçek değildir.

Eğer bu sana fazla açık sözlü geldiyse Epiktetos'un neden geçmişle ilgili öyküler a nlatmaman gerektiği hakkında başka bir sebep sunduğunu h atırl a . Ona göre bu çok sıkıcı, rahatsız edici ve bencil bir harekettir. Konuşmayı kontrolün altında tuttuğun ve tamamen kendine çevirdiğin için kendini iyi hissedebilirsin ama sence başkaları bu konuda ne düşünüyor? İnsanların lisede futbol oynarken yaşadığın maceraları dinlemekten gerçekten keyif aldığını düşünüyor musun? Gerçekten de cinsel hünerlerini sergilediğin ve dolayısıyla da tamamen senin hakkında olan başka bir hikaye anlatmak için doğru zaman m ı ?

Kendine hayal dünyanda bir baloncuk yaratmak yerine gerçek dinle

iletişim kur.

dünyada yaşamaya çalış. İnsanları

ve onlarla

Onlara rol yapma.

8 2

FAR K I N DA L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

7 M art

H i slerine G üven m e

" Heraklitos'a göre kendini kandırmak sadece korkunç bir hastalık değil aynı zamanda gözle gör ülür bir şekilde yanıltıcı bir histir."

Laertios Diogenes,

Ünlü Filozofların Ya�amları ve Öğretileri, 9.7

• •

O z farkın

Kendi da

iç lık kend

güdü

ini

lerim objektif

izi, alı

bir

şkanlıkşekilde değerl

larımızı ve endirebil

varsa

mektir.

yımlarımızı

Oi�sis

sorgulayabilme yeteneğidir.

(kendini kandırma hali ya da

kibirli ve üzerine tartışılmayan fikirlere sahip olmak) kafamızdan geçen her düşünceyi tek tek değerlendirmemiz gerektiğini bize hatı rlatır. Gözlerimiz bile bizi yanı ltıyor olabilir.

Öte yandan baktığınızda bu oldukça ürkütücü bir durum

Kendi hislerime bile güvenemeyecek miyim?

du r

Aklına böyle

.

soruların gelmesi oldukça normal. Ya da başka bir şekilde düşünebilir ve hislerim genellikle yanlış, duygularım fazla tedirgin ve düşündüğüm ihtimaller de fazla iyimserse hemen hemen hiçbir şey hakkında hemen sonuca varmamalıyım, diyebilirsin. Yaptığımız her şeyi durup düşünebilir ve etrafımızda olan biten her şeyin farkına varabiliriz. Ancak bu şekilde doğru karar verebiliriz.

FAR K I N DA L I K

8 3

S TOACININ GÜNLÜGÜ

8 M a rt

B i l m e d e n Özgü rlüğü n ü Tes l i m Etme

"Eğer biri sizin bedeninizi yoldan geçen herha ngi birine verseydi deliye dönerdiniz. Ama aklınızı ve düşüncelerinizi karşı laştığınız herkesin ellerine teslim ediyorsunuz. Onlar da sizi ku llandıktan sonra zihninizi huzursuz ve bulanık bir hale sokup öylece bırakıp gidiyorlar. Bunu yapmaya hiç utanmıyor musunuz?"

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 28

Bedenimizi

masına, içgüdüsel

bizi itip

olarak

kakmasına koruruz.

ya da ner İns

eye anların

gidec

bize

eğimizi dokunkontrol

etmesine izin vermeyiz. Ama iş zihn imize gelince o kadar da disiplinli değiliz. Bile isteye tüm düşüncelerimizi sosyal medyanın, televizyonun, başkalarının yaptıklarının, düşündüklerinin ve söylediklerinin ellerine bırakıyoruz. Çalışmak için bilgisayarımızın başına oturuyoruz ama bir de bakmışız internette gezinmeye koy u l muşuz. Ailelerimizle otururken bile sadece birkaç dakika sonra elimize telefonlarımızı alıyoruz. Huzur içinde bir parkta oturuyoruz ama iç dünya mıza dönmek yerine yoldan geçen insanları eleştirmeye başlıyoruz .

Bunları yaptığı m ızın farkında bile değiliz. Bunu yaparken zihnimize dolan çöplüğün ya da bunu yapman ı n bizi ne kadar işlevsiz ve dikkatsiz hale getirdiğinin farkına varmıyoruz. Ve daha da kötüsü kimse bizi bunu yapmaya zorlamıyor. Bu tamamen kendi kendimize yaptığımız bir eylem .

Stoacı lara göre bu berbat bir şey. D ü nyanın bedenlerimiz üzerinde bir kontrolü olduğunun fark ındalar. Hapse atılabilir ya da hava şartlarıyla oradan oraya savrulabiliriz. Ama zihnimiz?

İşte o bizim. Onu korumak zorundayız. Onlara göre zihnimizin ve algılarımızın ana kumandası bizde olmalıdır. En değerli varlığımız budur.

84

FA R K I N DA L I K

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

9 M a rt

Doğru Ortam ı B u l

" Her şeyden önce şuna dikkat ed in: Daha önceki tanıdıklarınız ya da arkadaşlarınızla aranızda sizi hala kendi seviyelerine çekmelerine neden olabilecek bir bağ yok. Eğer buna dikkat etmezseniz mahvolursunuz. Tercihinizi yapmalısınız: Ya aynı insan olarak kalmaya ve arkadaşlarınız tarafından sevilmeye devam edeceksiniz ya da onları kaybetme pahasına da olsa daha iyi bir insan olacaksınız.

Eğer her ikisini de aynı anda yapmaya çalışırsanız ne gelişme kaydedebilir ne de bir zamanlar sahip olduklarınızı elinizde tutabilirsiniz."

Epiktetos, Makaleler, 4.2 . 1 ; 4 -5

"İyi insanlardan iyi şeyler öğrenebilirsiniz. Ama bunu kötülerden aldıklarınızla karıştırırsanız bir zamanlar içinizde yaşayan ruhu da öldürürsünüz."

Musonius Rufus, Megaralı Theognis'ten alıntılıyor, Öğretiler, 1 1 . 53 . 2 1 -22

J diğimiz beş kişinin ortalamasıyız. James Altucher genç yazar im Rohn'un çokça alıntılanan sözüne göre en çok vakit geçirve girişimcilere "kendi ortamlarını" yani daha iyisini yapmaları için onları teşvik edecek bir grup a kran kişiyi bulmalarını tavsiye eder. Büyük ihtima l le yaramaz çocuklarl a vakit geçirdiğini gören baban da seni zamanında, "Unutma, gitgide arkadaşlarına benzersin," diyerek uyarmıştı r. Bu konuyu en iyi anlatan söz ise Goethe'ye a ittir: " Bana kimlerle vakit geçirdiğini söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim."

H ayatına aldığın insanları seçerken dikkatli ol. Bunu burnu havada bir elitist gibi değil, hayatını en iyi şekilde yaşamaya çalışan biri gibi yap. Yeni tanıştığın ya da birlikte vakit geçirdi

ğin kişilerle ilgili kendine şu soruyu sormayı unutma: B u kişiler beni daha iyi bir hale getiriyor mu ? Kendimi zorlamam için beni teşvik edip ben i yaptıklarımdan sorumlu tutuyorlar mı? Yoksa FAR K I N DA L I K

8 5

S TOACININ GÜNLÜCÜ

beni de kendi seviyelerine mi çekiyorlar? Şimdi bunları aklında tut ve kendine en önemli soruyu sor: Bu insanlarla daha az mı yoksa daha çok mu zaman geçirmeliyim?

Goethe'nin ünlü sözünün devamı bu sorunun cevabı olarak yapacağımız tercihin sonuçlarını çok iyi açıklamaktadır: " Bana zamanını nasıl harcadığını söyle, sana ileride ne olacağını söyleyeyim."

--- - --- ----- -- · - -- -- - - - - - - - - - - -- - -- - - -

8 6

FAR K I N DA L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 0 M art

Ke n d i n e B i r Cato B u l

"Her hata yaptığımızda ya da günah işlediğimizde, yanımızda bir şahit olsaydı günahlarımızın birçoğundan kurtulmuştuk.

Ruh saygı duyabileceği biri olmak ister. Böylelikle yaşadığı kutsal odayı daha sağlam hale getirebilir. Başkalarını sadece yanlarında olduğu zamanlarda değil, düşüncelerinde de geliştiren insanlar ne mutlu kişilerdir! "

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 1 .9

En çok öz dis

kahraman

ipl

ca sa ini ve

vaşla Jül

bilin Sezar'

en

a

Romakar

l ı şı halkla

siyasetçi

bi

Gen rlikt

ç

e

Cat verd

o,

iği

Stoacı

edebiyatta sürekli adı geçen isimlerden biridir. Bu ilginçtir çünkü kendisinin kaleme aldığı tek bir yazısı dahi yoktur. Hayatında hiç ders ya da röportaj vermemiştir. Bu kadar sık alıntılanan ve sözleri a ktarılan filozofla rdan biri olmasının sebebi ise tarihin cesur ve gözü pek örneklerinden biri oluşudur.

Seneca her birimizin bir Cato'su olması gerektiğini söyler.

Bu fiziksel olarak va r olmasa da zihni mizin içine a labildiğimiz ve eylemlerimizde bize rehberli k edecek büyük ve asil bir kişi anlamına gelmektedir. Ekonomist Adam Smith'in de benzeri bir yöntemi vardır ve o buna " Tarafsız Seyirci" adını verir. Bu mutlaka gerçek bir kişi olmak zorunda değildir. Seneca'nın da dediği gibi davranışlarımıza tanıklık edecek biri olması yeterlidir.

Tembel, yalancı ya da bencil biri olmaya meylettiğimizde sessizce kulağımızı çekse yeter.

Ve eğer her şeyi doğru yapar ve istediğimiz gibi bir hayat sürebil irsek kim bilir belki bir gün biz de birinin Cato'su ya da tarafsız seyircisi oluruz.

FA R K I N DA L I K

8 7

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 1 M art

Kısıtlama O l m adan Yaşamak

"Kendini kısıtlamayan kişi şimdiki zamanda d a gelecek zamanda da özgürdür. Öte yandan kısıtlanabilen, zorlanabilen ya da istemediği bir şeyi yapmayı yine de kabul eden kişi sonsuza kadar bir köle olarak kalacaktır."

Epiktetos, Makaleler, 4. 1 . 1 2 8b-1 29'a

Dünyanın

Başarısı en

n ı güçlü,

sü

en

sleyen zengin

maddi ya da

şeyleri en

ve ünlü

onlar insanlarına

la alabilecek bak.

lerini

düşünme . Yaşadıkları hayatın karşılığında vermek zorunda kaldıkları şeylere bak. Başarının onlara nelere mal olduğuna bak.

En çok kaybedilen şey ne biliyor musun ? Özgürlükleri. Çalıştıkları iş takım elbise giymelerini gerektirir. Onlardan belli kutlamalara katılmaları ve sevmedikleri insanları öpmeleri beklenir. Bazı durumlard a kaçınılmaz olarak aslında düşündükleri şeyleri söyleyemez hale gelirler. Daha da kötüsü bambaşka bir insan olmaları ya da kötü şeyler yapmaları gerekebilir.

Şüphesiz tüm bunların bir karşılığı vardır. Ama bunun tek sebebi aradaki alışverişin gerçekten farkında olmamalarıdır. Seneca'nın da dediği gibi, "mermer ve altının altında kölelik yatar."

Başarılı insanların birçoğu kendi işledikleri suçlar nedeniyle hapis yatmaktadır. Senin istediğin de bu mu? Çok çalışıp elde etmek istediğin bu mu? Umarım değildir.

88

FAR K I N DA L I K

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 2 M art

Olan ları H atal ı Kişi n i n G ö z ü n d e n Görmek

" Biri sana yanlış davrandığında, hemen bunu yaparken içlerinde nasıl bir iyilik ya da kötülük düşüncesi olabileceğini düşün. Çünkü bunu gördüğünde içinde şaşkınlık ya da öfke yerine merhamet duygusunun uyandığını fa rk edeceksin.

Belki de senin de içinde benzeri iyi ve kötü düşünceler var ve bunu fa rk ettiğin için bu seferlik karşındakini affedebi leceksin. Ama artık aynı şeyleri düşünmüyorsan yaptığı hata için karşındakine daha da kibar bir şekilde yaklaşmaya hazır hissedeceksin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7.26

Belki

der: de

" insanlık

Hiç ki

tarihinin

mse ist

en

eyerek

bilge

hata

kişisi

yapma

ola

z." n Sok

Bunun rates şöyle

anlamı şudur: Kimse bile isteye haksız olmaz. H iç kimse hatal ı olduğunu düşünmez. Öyle olsalar bile. Onlar haklı olduklarını düşünür ama aslında yan ı lıyorlardır. Öyle olmasaydı hala aynı şeyi dü

şünüyor olmazlard ı .

Yaşadığın saygısızlıklar ya da maruz kaldığın kötü şeylerin kasten yapılmamış olması sence mümkün müdür? Ya kendileri ve hatta senin için de doğru ola n şeyi yaptıklarını düşünüyorlarsa?

Arlington Mezarlığı'nda yatan Müttefik askerleri gibi (kötülerin başlattığı bir savaş uğruna boşuna can vermiş yüzlerce asker) onlar

"anladıkları kadarıyla"

da

sadece kendilerine verilen emirleri yerine

getiriyorsa? Tekrarlamak gerekirse, onların konuyu yanlış anladığı bir gerçek ama bu onların özgün düşüncesidir. Ayn ı Lincoln'ın ünlü Cooper Union konuşmasının sonunda dediği gibi: " Bırakın son nefesimize kadar görevimizi anladığımız gibi yapalım."

Başkalarının hareketlerinin sadece iyi olan şeyi yapmaya çalışmaktan kaynaklandığını görebilseydin ne kadar toleranslı ve anlayışlı biri olurdun, kim bilir. Katıl ya da katılma ama bakalım başka zaman olsa sald ırgan ve kavgacı bir yaklaşım olarak göreceğin şeyler, gözlerine takılan bu yeni lenslerle bi rl ikte ne kadar büyük bir değişikliğe uğrayacak?

FA RKI N DA L I K

8 9

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 3 M art

B i r G ü n Her Şey An lam Kazanacak

"Kaderi suçlamaya başladığınızda, zihninizde her şeyi tam tersine çevirin. Yaşadıklarınızın ne kadar geçerli sebepleri olduğunu siz de göreceksiniz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 7. 1

Başımıza

nımıza gelen

fazlasışeylerle

yla

savaşmamızın

odaklanıp bizim bibl i r

m nedeni d

ediğimiz e kend

daha i plabüyük

bir plan olabileceği ihtimalini gözden kaçırmamızdır. Yaşadığımız sırada tam bir felaket olduğunu düşündüğümüz kaç olayın, aradan biraz zaman geçtikten sonra aslında bizim için bir şans olduğunu fark ettik ? Ayrıca unuttuğumuz bir şey daha var ki o da bu dünyadaki tek önemli varlık biz değiliz ve bizim k aybımız aslında bir başkasının kazancı olabilir.

Haksızlığa uğradığını hissetme hali basit bir farkındalık sorunundan ibarettir. Her şeyin bell i bir nedeni olduğunu aklımızdan çıkarma malıyız. Ama bu neden öylesine geniş ve evrenseldir ki onu her zaman göremeyebiliriz. Birdenbire ortaya çıkan kasırganın dünyanın öteki ucundaki bir kelebeğin kanat çırpışlarının sonucu olabi leceğini ya da yaşadığımız bir talihsizliğin keyifli ve güzel bir geleceğin başlangıcı olabileceğini aklımızdan çıkarmamal ıyız.

90

FARK I N DA L I K

S TOACIN/N GÜNLÜGÜ

14 M art

Ken d i n i Kan d ırmak E n B ü y ü k D ü ş m an ı n d ı r

"Zeno'ya göre bilgiyi sıkıca kavramanın önündeki en büyük engel kişinin kendini kandırmasıdır."

Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7.23

endini kandırmak ve büyüklük taslamak. Bunlar sadece raedici karakter özellik leri değildir. Ego rahatsız edici ve iğrenç bir özellikten çok daha fazlasıdır. O daha çok öğrenme ve gelişme yeteneklerimizin en azılı düşmanıdır.

Epiktetos'un da dediği gibi, "Bir kişinin halihazırda bildiğini düşündüğü şeyi öğrenmeye başlaması imkansızdır." Eğer bugün mükemmel, dahi ve herkes tarafından hayranlıkla izlenen biri olduğumuzu düşünürsek ne gelişebilir ne bir şeyler öğrenebilir ne de başkalarına saygı duyabiliriz. Bu açıdan bakıldığında ego ve kendini kandırmak sahip olmak istediğimiz her şeyin önündeki engellerdir. Çünkü bizi çoktan her şeye sahip olduğumuza inand ırırlar.

Bu yüzden de egoyu kendi silahları olan nefret ve aşağılama ile vurmalı ve mümkünse tek bir dakika bile yanımıza yaklaşmasına izin vermemeliyiz.

FARK I N DA L I K

9 1

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 5 M art

Sah i p Olduğu m u z Tek Şey Şu An

" i ster üç bin istersen bundan da fazla yıl ömrün olsu n, kaybedeceğin v e yaşayabi leceği n tek b i r hayatın var. B u yüzden de en u z u n y a da en kısa hayatı yaşamış olman ı n hiçbir önemi yok . Ç ü n k ü ömrün uzun luğundan bağımsız, şimdiki za man herkes için birdir ve herkesin elinde olan tek şey de budur. K imse geçmişi ya da geleceği kaybedemez.

Senin olmaya n bir şeyi nasıl kaybedebilirsin k i ? "

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 2 . 14

Bugün ne

mişin, kadar

olduğu sıklıkla

ndan

daha

daha fa

fazlasını

zlası (daha ist

fa ediğini

rklısı,

düşü

daha n . Geçiyisi, hata

devam edeni vs.) olmasın ı ya da geleceğin tam planladığın şekilde (istediklerinin başkalarını nasıl etkileyeceğini hiç düşünmeksizin) gerçekleşmesini istemek tam da budur.

Bunu yaparak şimdiki zamanı ihmal ediyorsun. Bu bir bakıma nankörlük. Karikatürist Bil Keane'in şu ü nlü sözü b u noktada hatırlanmaya değer: "Dün geçmiştir, yarın ise gelecek. Ama bugün bir armağandır. Bu yüzden ona şu an denir." Şu ana sahibiz ama son kullanma tarihi hızla yaklaşıyor. Anın tadını çıkarabilirsen bu sana yetecek ve aslında bir ömür boyu sürecektir.

9 2

FA R K I N DA L I K

S TOACININ GÜNLOCO

1 6 M a rt

İ çindeki Kutsal Ye r

"Anlayış kapasiten senin için kutsaldır. Çünkü her şeyden önce bize rehberlik eden ilkelerimiz doğayla uyumlu olmayan ya da mantıksal bir varlık bedenine bürünmüş

herhangi bir şeyi içeri almayacaktır. Onun istediği özenli bir hayat, başkalarının önemsenmesi ve Tanrı'nın emir ve yasaklarına uyulmasıdır."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 3.9

Düşünebilm

mantık en, bu

çerçevesikitabı

nde okuyabilm

değerlendir en ve karşılaştığın

ebilmen, sana

durumları

içinde olduğun

şartları iyileştirme ve daha iyi biri olma yeteneğini kazandırır.

Bu yeteneğin k ıymetini bilmek önemlidir çünkü bu eşsiz bir yetenektir. Herkes bu kadar şanslı olmayabilir.

Gerçekten de bizim önemsemediğimiz şeyler, başkalarının hayalini dah i kuramadığı şeyler olabilir.

Bugün biraz zaman ayır ve kendi ne karşılaştığın durum ve olayları yönlendirebilecek kadar akıl ve mantık sah ibi olmanın ne kadar büyük bir şans olduğunu hatırlat. B u sana, senin ve başkalarının içinde bulunduğu durumları değiştirebilmek için hayal dah i edemeyeceğin bir güç verir. Ama sakın unutma: Gücün olduğu yerde sorumluluk başlar.

FA RKI N DA L I K

9 3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 7 M art

Te rci h i n G üze l l iği

"Sizi siz yapan bedeniniz ya da saçlarınız değil, bunlar hakkında doğru kararlar almanızı sağlayan kapasitenizdir.

Kararlarınız güzelse siz de güzel olursunuz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 . 39b-40'a

Dövüş

sen Kul

yapa übü

n ne isimli

işin ne filmde

de

şöyle bir

bankadaki

konuşma

parandır.

geçer:

Sen ne

" Seni

altındaki

araba ne de cüzdanındaki parasın." Dostumuz Epiktetos bu filmi izlemiş ya da kitabını okumuş olamayacağına göre 90'lı yıllarda yaygın olarak görülen tüketim yatkınlığının kökenleri Antik Roma zamanlarına dayanıyor diyebiliriz.

Kim olduğumuza dair d ışarıya yansıttığımız imaj hakkında kafamızın karışması son derece normal. Özellikle de medyanın bu ayrımı bulanıklaştıracak kasti mesajları söz konusuyken.

Bugün güzel görünüyor olabilirsin. Ama bu güzellik saatlerce ve takıntı l ı bir şekilde ayna karşısında kalmanın bir sonucuysa Stoacılar sana şu soruyu soracaktır: Gerçekten de güzel misin ?

Yoğun çalışmalar sonucunda elde edilen iyi bir vücut takdir edilesidir. Ama sadece insanları etkilemek için yapılan vücut takdir edilesi değildir.

Stoacıların ısrarla düşünmemizi istediği şey budur. Güzel şeyler çaba, eylem ve tercihlerimizin sonucu olarak ortaya çıkar.

94

FA RK I N DALI K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 8 M a r t

R ızan O l m adan Asla

" Bugün şartların beni ezen varlığından kaçtım. Daha doğrusu onları kovdum. Çünkü beni ezen şey d ışarıdan değil kendi varsayımlarımdan besleniyordu ."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 9. 1 3

Zor gün

çok

lerde,

yoruy

" İ

or," şim

d

beni

iyebi

çok

liriz. bunalttı"

Keşke

ya

bunun da " Patronu

imkansız

m beni

olduğunu

anlayabilseydik. Biri seni yoramaz ya da işin seni bunaltamaz.

Bunların tamamı dış dünyaya a it şeyler, onla r sen in zihnine giremez . H issettiğin duygular gerçek sayıldıkları kadar gerçektir ve dışarıdan değil içeriden beslenir.

Stoacılar a lgılarımızın, düşüncelerimizin ve fikirlerimizin zihnimizle yönetilmesi anlamına gelen hypolepsis kelimesini kullanır. Varsaydığımız ya da zihnimizde var ettiğimiz her şeyden biz sorumluyuz. Başkalarını bizi strese sokmak ve çok yormakla suçlamak, onları kıskançlıkla suçlamaktan farksızdır. Çözüm içimizde. Bunların tamamı sadece birer hedef.

FA R K I N DA L I K

9 5

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 9 M art

Zamansız B i lge l i k

"Aklımızdan çıkarmamamız gereken iki kural var: Benim mantıklı kararlarımın ötesinde iyi ya da kötü hiçbir şey olamaz ve olayları yönlendirmeye çalışmaktansa onları takip etmeliyiz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 0. 1 8

20. yüzyılın ortalarında yaşamış, Anthony de Mello adında Hindistanlı bir Cizvit rahibi vard ı . O zamanlar hala İngilizlerin yönetimi altında bulunan, o zamanki adıyla Bombay'da dünyaya gelen de Mello birçok farkl ı kültürün ve bakış açısının karışımıydı. Doğu'yu ve B atı'yı harmanlayan bu adam, eğitimini psikoterapi alanında almıştı. Zamansız bir bilgeliğin farkına varan kişilerin okullar, çağlar ve fikirler üzeri bir varlık geliştirebil

Sevginin Yolu

mesi oldukça ilginç bir durumdur. De Mello'nun adlı kitabından alınan şu cümle adeta Epiktetos'un kaleminden çıkmış gibidir:

" Kızgınlığımın nedeni karşımdaki kişide değil benim içimdedir."

Unutma: Her bireyin seçme hakkı vardır. Kontrol her zaman senin elinde. Kızgınlığın (ya da bir şeyin kötü olduğuna dair düşüncelerimizin) kaynağı içimiz, yapıştırdığımız etiketler ya da beklenti lerimizdir. Aynı kolaylıkla etiketlerimizi, verdiğimiz yetk ileri değiştirebilir ve kabullenmeyi ve etrafımızda olanları sevmeyi seçebiliriz. İşte, insanlık tarihinin başından beri hemen hemen her ülkede ve her yüzyılda birbirinden bağımsız bir şekilde tek rar tekrar kendini gösteren bilgelik budur.

96

FAR K I N DA L I K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

20 M art

H az ı r ve Ahşık

" Umarım işkenceden uzak bir hayatım olur. Ama gün gelir böyle bir şeye katlanmak zorunda kalırsam umarım olanları cesur ve onurlu bir şekilde karşılayabilirim. Bir savaşın ortasına düşmeyi kim ister? Ama savaş kaçınılmaz olduğunda yaralanmayı, açlığı ve savaşın getirdiği başka her ne varsa onu asaletimden ödün vermeden yaşamak isterim. Hasta olmayı dileyecek kadar delirmedim. Ama gün gelir hastalanırsam, düşüncesiz ve onursuz hareketlerin tamamından umarım kaçınabilirim. İşin aslı bu tersliklerden kaçınmayı di lemek değil, bu tersliklerle baş edebilecek erdeme sahip olmayı dilemektir."

Seneca, A hlak Mektupları, 67.4

Başkanlığı

Başkan sırasında

Andrew Gauğradığı

rfield

bir

müt

suikastla

evazı şar

haya

tlarda tı

ye n ı kaybeden

tişmiş, kendi

kendini eğitmiş ve sonunda da bir İç Savaş kahramanı olmuş büyük bir adamd ı . Kısacık başkanlık süresi boyunca paramparça olmuş

bir ülke ve yine paramparça olmuş bir Cumhuriyetçi Parti'yle karşılaştı. Hükumetinin yetki lerini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı olaylardan birinde dik duruşunu hiç kaybetmeden danışmanına şöyle dedi: "Tabii ki savaşa karşıyım. Ama kapıma kadar daya nırsa savaşı başlatanlar beni karşılarında bulur."

Seneca'nı n da söylediği tam olarak budur. Hayatımızın zorlaşmasını istemek için deli olmamız gerekir. Ama bunun hiçbir zaman başımıza gelmeyeceğini düşünmek de deliliktir. Bu yüzden de zorluklar kapımızı çaldığında ( bu her an başımıza gelebilir) kapıyı açmaya hazır olduğumuzdan emin olalım. Gecenin köründe kapımızı çalan sürpriz bir misafiri karşılar gibi değil, önemli bir misafiri bekliyormuş gibi açmalıyız kapıyı. Giyinmiş, kararlı ve harekete hazır bir halde.

FA R K I N DA L I K

9 7

S TOA CININ GÜNLOCü

2 1 M art

E n İyi İ n ziva B u rada O l u r,

Başka B i r Ye rde Deği l

"İnsanlar sayfiye yerlerine, deniz kenarlarına ya da dağlara i nzivaya çekilir. Sen de zaman zaman bunları yapabilenlere imreniyorsun. Ama insanın temel özelliklerinden biri de imkanı olduğunda, ne zama n olduğu fark etmeksizin kendi içinde inzivaya çekilebilmesidir. Çünkü en huzurlu ve en saki n yer kişinin ruhudur. Özell i k le de bu ruh rahatlıkla doluysa . Bana sorarsan bu rahatl ık, düzenden fazlası de

ğildir. Kendine sık sık bu i n ziva hakkını tanı ve yenilen."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 4 . 3 . 1

Yaklaşan

dört

bir

gözle tatil

haf planın

ta sonu m ı

nun va r? Biraz

gelmesini huzur

mi

v

bekl e sessi

iyor

zlik

sun? için

Belki

de " her şey sa kin leştikte n sonra" ya da "şunu bitireyi m de " diye düşündün. Ama bunu gerçekten kaç kez yapabildin ?

Zen meditasyonu eğitmeni ]on Kabat-Zinn'in ünlü sözü şöyledir: " Neredeysen orada ol." Kendi içimize dönerek ne zaman istersek inzivaya çekilebiliriz. Gözlerimizi kapatıp oturabilir ve nefes alışverişimize odaklanabiliriz. Müzik açabilir ve kendimizi dış dünyaya kapatabiliriz. Teknolojiyle bağımızı koparabilir ve kafamızda oraya buraya savrulan düşünceleri susturabiliriz. Bize bunlardır.

huzur verecek şeyler

Başka bir şey değil.

9 8

FA R K I N DALI K

S TOACIN/N GÜNLÜCÜ

22 M art

G e rçek Eğiti m i n Göste rge l e ri

"O zaman doğru eğitim nedir? Doğuştan gelen önyargılarımızı, doğadaki doğru şeylerle uyumlu bir hale getirmeyi ve kontrolümüz altında olan şeylerle olmayanları birbirinden ayırmayı öğrenmektir."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 22.9-lOa

yağında ayakkabın olması her zaman yürüyebildiğin anlagelmeyeceği gibi , duvardaki diploman da eğitimli biri olduğun anlamına gelmeyebilir. Her ikisi de bir başlangıçtır, evet ama bu yetmez.

Aksi halde bu kadar çok "eğitimli" insan mantıksız kararlar verebilir miydi? Ya da bariz olan pek çok şeyi gözden kaçırır mıyd ı ? Bunları yapmalarının sebeplerinden biri de sadece kontrol edebildikleri şeylere odaklanmaları gerektiğini unutma larıdır. Filozof Heraklitos'un günümüze ulaşan yazılarından biri gerçekleri tüm açıklığıyla ifade eder:

Hesiodos'tan sayısız Tanrı ve canavarın

İsmini öğrenebilmiş insanlar,

H iç a nlayamadı

Gece ve gündüzün bir olduğunu.

Ayağında ayakkabılar olmadan da gayet iyi yürüyebildiğin gibi, okul okumadan da doğanın temel gerçekliğini ve içinde olmamız gereken yeri anlayabilirsin. Fark ı ndalık ve derin düşünmeyle işe başla. Sadece bir kez değil, ömrünün her günü ve her dakikasında bunu tekrarla.

FA R K I N DA L I K

9 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

23 M a rt

R u h a D e l i G ö m leği G iyd i r m e k

"Aklı başında bir ruhun hastalıkları açgözlülük ve hırs gibi uzun süredir devam eden ve katılaşmış kusurlardır. Bunlar ruhu bir deli gömleğinin içine sokmuş ve kalıcı kötülükler olarak içinde yer etmeye başlamışlardır. Kısaca anlatmak gerekirse bu hastalık karar mekanizmasının amansız bir şekilde bozulmasıdır. İnsan işte bu yüzden gözünün kenarına ilişmeyecek şeylerin peşinde koşar tüm kuvvetiyle."

Seneca, Ahlak Mektupları, 75. 1 1

2 OOO'li yılların sonunda yaşanan ekonomik felakette yüzlerce zeki ve mantıklı insan trilyonlarca dolar değerinde mal varlığı kaybetti. Böylesine zeki insanlar nasıl bu kadar aptalca hareket etmiş olabilir? Bunlar pazarın nasıl çalışması gerektiğin i ve sistemi bilen kişilerdi ve yine de trilyonlarca olmasa da milyarlarca doları yönettiler. Ama yine de neredeyse her biri yanıldı ve kimse küresel pazarın uğradığı yıkıma engel olamadı.

Bu durumu görüp açgözlülüğün, sorunun bir k ısmını oluşturduğunu düşünmemek neredeyse imkansız. İnsanların kimsenin a nlamadığı, karışık pazarlar yaratıp kısa yoldan para kazanmaya çalışmasına neden olan şey açgözlülüktü. Garip borç havuzları üzerine ticaret yapılmasına neden olan şey açgözlülüktü. Durumun hafi f bir esintide yık ılacak bir iskambil kulesinden ibaret olduğunu kimsenin söylemesine izin vermeyen şey de açgözlülüktü.

Tüm bu olanlardan sonra bu kişileri yargılamanın kimseye bir faydası yok. Açgözlülüğün ve kötülüğün senin hayatın üzerinde de benzeri etkilerinin olabileceğini düşünmek yapabileceğin en iyi şey. Karar mekanizmandaki boşluklar neler olabilir? Senin

" hasta l ı kların" neler olabilir?

Ve mantıklı zihnin bunlara nasıl müda hale edip ortalığı nasıl düzenleyebilir?

1 0 0

FA R K I N DALI K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

24 M a rt

H e r Şeyin B i r Felsefesi Vardı r

" Bir insan gibi yemek yiyin ve bir insan gibi için. Giyinin, evlenin, çocuk yapın, siyasi olarak aktif olun, tacize maruz kalın, dik başlı bir ağabeyle, babayla, oğulla, komşuyla ya da eşle başa çıkmaya çalışın. Bize bunları yapabildiğinizi ispat edin ki sizin filozoflardan gerçekten de bir şey öğrendiğinize inanalım."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 2 1 . 5 - 6

Roma

ta lı bir

kipçisi biyog

olan rafi yazarı

Plutark

ve

hos, aynı

Roma zamanda

lı büyük da

ya Stoacı fe

zarların lsef

hayaenin

tları

üzerine yaptığı çalışmaya ileri yaşlarına kadar hiç girişmedi . Ama Dimosthenis'in biyografisinde de anlattığı gibi her şeyin kafasında ne kadar hızlı bir şekilde toparlandığına şaşırmıştı. Şöyle yazd ı :

" Çok z a m a n geçmem işti ki kelimeler, olayların tamamını anlamamı sağladı. Sanki bir şekilde olayları bizzat tecrübe etmiş ve böylece kelimelerin gerçek anlamlarını bulabilmiştim."

Epiktetos'un felsefe çalışması üzerine söylediği şey de budur.

Çalışman mı gerekiyor? Evet. Ama çalışırken hayatını da i hmal etme. Eğer k i bunları gerçekten anlayabilmek istiyorsan tek yolu bu. Ve daha da önemlisi zaman içindeki eylemlerin ve tercihlerin öğretileri benimseyip benimsemediğini gösterecek .

Bugün i ş e y a da bir randevuya giderken, kime o y vereceğine karar verirken, akşam ebeveynlerini ararken, eve giderken yolda karşılaştığın komşuna el sallarken, kuryeye bahşiş verirken ya da sevdiğin birine iyi geceler dilerken bunu aklına getir. Tüm bunlar felsefedir. Tüm bunlar kelimelere anlam katan deneyimlerdir.

FAR K I N DA L I K

1 0 1

S TOA CININ GÜNLÜCÜ

25 M art

Zengi n l i k ve Özgü rl ü k Ü crets izd i r

"Kalbinizden her geçeni yaparak değil, kalbinizdeki istekleri yok ederek özgür olabilirsiniz."

Epiktetos, Makaleler, 4 . 1 . 175

Zengin

mak olm

ya anın

da

iki

sahip yolu

olabil vardır:

eceğin İstediğin

şeyleri ist her

emek şeye

.

sahip

Şimdi, şu olan

düşündüğünde hangisi daha kolay? Ayn ı şey özgürlük için de geçerlidir. Daha fazlası için kavga edip savaşıp yırtındığın sürece asla özgür olamayacaksın. Neden sahip olduğun özgürlüğün nimetlerini keşfedip onlara odaklanmıyorsun? Çünkü a ncak o zaman gerçekten özgür olabilirsin.

1 0 2

FA RK I N DA L I K

S TOACININ GÜNLÜCÜ

26 M art

Karar M e kanizmam Ne Yönetiyor?

"Karar mekanizman nasıl çalışıyor? Çünkü her şeyin anahtarı burada gizlidir. Geri kalan her şey senin kontrolün altında olsun ya da olmasın toz dumandan ibarettir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 2 . 33

Roma

ip

lı

sos hicivci

custod Juve

es ? nal

(G

şu

özcü sorusuyla

leri kim

ünlüdür:

gözlüyor?)

Quis

Başka custo

keli

diet

melerle

de olsa Marcus'un da kendisine sorduğu şey budur. Ve gün boyunca sen de aynı soruyu kendine soruyor olabilirsin. Hayatını yöneten "karar mekanizması" nelerden etkileniyor?

Bu sorunun yanıtı biyoloji, psikoloji, nöroloji ve hatta bilin

çaltı üzerine yapılan çalışmalardan geçiyor. Çünkü en disiplinli ve mantıklı zihinler bile bu derin güçler tarafından şekillendirilir.

Dünyanın en sabırl ı insanı olabilirsin ama bilim aç karınla daha kötü kara rlar verdiğimizi gösteriyorsa sabırlı olman ne işe yarar?

Bu yüzden Stoacı lıkla yeti nme ve Stoacılığı yöneten ve ge

çerli olmasını mümkün kılan güçleri araştır. Üzerinde çalıştığın felsefenin temellerini ve onu meydana getiren organları öğren.

Sadece karar mekanizmam (gözcü) değil onu yöneten her k imse ya da her neyse onu da anla.

FAR K I N DA L I K

1 0 3

S TOACININ GÜNLÜGÜ

27 M art

H e r Şeye Ederi Kadar H arca

" Sinoplu Diogenes şöyle demiştir: Değerli şeyleri değersiz şeyler uğruna satıyoruz. Ya da tam tersi."

Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 6 . 2 . 35 b

Yaklaşık

alabilir 200.000

sin.

do

Başka lara

birini kuş tüyü, elmas

öldürmesi için işle

bir mel

teti i bir

kçi tut kanepe

mak ise

500 dolar. Bundan sonra biri yanında her şeyin "değerini" piyasanın belirlediğinden bahsederse bunları hatırla . Piyasa mantıklı olabilir. Ama piyasanın içindeki insanlar kesinlikle değil .

Kinikler Okulu'nun kurucusu Sinoplu Diogenes, şeylerin gerçek değeri (axia) konusuna dikkat çekmiştir. Stoacılıkta da var olmaya devam eden bu kavram, Epiktetos ve Marcus'un çalışmalarında da kendini gösterir. Etrafındaki insanlar öldükleri zaman yanlarına alamayacakları ıvır zıvıra bir servet harcıyorsa doğru yolu görebilmek o kadar da kolay olmayabilir. Bunlar birden sana da iyi yatırımlar gibi görünmeye başlayabilir.

Ama tabii ki bu doğru değil. Hayattaki iyi şeylerin değeri ancak ederleri kadardır. Gereksiz şeyler ne pahasına olursa olsun, değmez . İşin sırrı aradaki farkı anlayabilmektir.

1 0 4

FAR K I N DALI K

S TOACININ GÜNLÜGÜ

2 8 M art

Ko rkakhk B i r Tasarı m H atas ı d ı r

"Tasarımı olmayan bir hayat dengesizdir. Kişi can bulduğu andan itibaren ilkelerin gerekliliği başlar. Sanırım sen de bana katılacaksın ki belirsiz ve gelgitli davranışlardan ve korkakça geri çekilmekten daha utanç verici bir şey yoktur.

Ruhumuzu zapt eden ve oyalayan, daha fazlası için kendisini zorlamasına ve tüm gücüyle savaşmasına engel olan tüm hataları ortadan kaldırmadığımız müddetçe aynı şey tüm ilişkilerimizde başımıza gelecektir.

Seneca, Ahlak Mektupları, 95.46

Karşı

par takım

ve ke sizden

ndinizi daha

to

güçlüdür

parlamaya

, çok

bile

iyi

fırsat bir

bula başlan

mazsı gıç

nız. ya

Bir

iş toplantısına katılırsın, beklemediğin yerden sorular gelir ve tüm toplantı mahvolur. Hassas bir konuşma bir anda bağrışmaya dönüşür. Ün iversitenin yarısında bölüm değiştirmeye karar verirsin, her şeye baştan başlaman gerekir ve dolayısıyla geç mezun olacaksındır. Tüm bunlar tanıdık geliyor mu ?

Bu olaylar plansızlıktan doğan kaoslardır. Planların her zaman mükemmel olması gibi bir şey söz konusu olamaz. Ama planı olmayan kişilerin ( bir dizi piyade eri gibi) yenilmesi ve dağılması daha olasıdır. Super Bowl şampiyonu antrenör Bili Walsh her oyunun başlangıcını yazarak bu riskten kaçınırdı. Oyun planlama üzerine yaptığı bir konuşmasında şöyle demişti: "Oy undan önceki gece uyumak istiyorsan ondan bir önceki gece ilk 25 oyunu kafanda kurmu ş olmalısın. Ancak bu şekilde o stadyuma girebilir ve stres faktörü olmadan oyuna başlayabilirsin." Aynı zamanda ilk sayıları karşı takımın a lmasını ya da rakibinden gelecek bir sürprizi de göz ardı edebilirsi n . Tüm bunlar seni ilgilendirmez.

Çünkü adımlarını çoktan planlamışsındır.

Doğaçlama yapma. Her zaman bir planın olsun .

FA R K I N DA L I K

1 0 5

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

29 M a rt

Bu İ nsan ları N e d e n Te krar Etk i l e m e k Zoru n d asın?

"Olur d a bir gün birini etkilemek için iradenizi kontrolünüzün dışındaki şeylere yönlendirirseniz, emin olun ki o an hayattaki tüm amacınızı darmadağın ediyorsunuz. Bu yüzden her hareketinizle bir filozof olduğunuzdan emin olun ve insanların da sizi bir filozof olarak görmesini istiyorsanız bunu başarabileceğinizi önce kendinize gösterin."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 23

Sadece

üzü

biril

cü de erini

ğil

etkil

mi?

eyebil

Birinin mek

onay için

ını ala bir şeyler

bilmek

yapma

için

mız

yapabi

çok

leceğimiz şeyler, geçmişe dönüp baktığımızda geçici bir delilik anının sonuçları gibi görünmüyor mu? Bir bakmışız sırf havalı olduğu söylendi diye rahatsız ve saçma sapan k ıyafetler giyiyor, farklı şeyler yiyor, farkı konuşuyor ya da hevesle telefon başında beklibiz yoruz . Eğer tüm bunları

sevdiğimiz için yapıyor olsaydık bu

başka bir şeydi. Ama bu doğru değil. Bunları yapmamızın tek nedeni başka birinin bize onaylar gözlerle bakması.

Marcus Aurelius'un tekrar tekrar a ltın ı çizdiği gibi işin ironik kısmı fikirlerine bu kadar değer verdiğimiz k işilerin pek de mükemmel olmamasıdı r. Onların da kusurları var; onların da dikkatini dağıtan ya da onları da şaşırtan birçok saçma şey var.

Bunun farkındayız ama üzerine düşünmek istemiyoruz. Burada Dövü� Kulübü'nden

yine

bir replik hatırlatalım: " Sevmediğimiz

insanları etkilemek için ihtiyacımız olmayan şeyleri alıyoruz."

Bu kulağa çok saçma gelmiyor mu? Bunun da ötesinde felsefenin vereceği huzur ve güvenlik hislerinden epey uzak bir durum gibi değil mi?

1 0 6

FA R K I N DA L I K

STOACININ GÜNLÜGÜ

30 M a rt

Rehberin M antık O l s u n

"Kendi karar mekanizmam, kainatın ve komşunun karar mekanizmalarını öğrenmeye can atmalısın. Kendininkini öğren ki adaletli olsun. Kainatınkini öğren ki yerini bil.

Komşununkini kendininmişçesine öğren k i onun cahil mi yoksa bilgili bir kimse mi olduğunu anlayabil."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 9.22

Eğer

Dü hayatımız

rtülerimiz mantıkla

mi? Hev

yön

esle

etilm

rimiz

iyorsa

mi? Ta

neyle

klitçilik yön

mi ? etiliyor?

Düşünmeden yapılan alışkanlıklarımız mı? Geçmişte yaptıklarımızı Jüşündüğümüzde bilinçli ya da farkında olarak davranmak yerine değerlendirmeye dahi almadığımız güçlerin peşine takılıp gittiğimizi fark etmek çok üzücü. Sonrasında yüksek ihtimalle pişman olduğumuz olaylar da tam olarak bunlardır.

FAR K I N DA L I K

1 0 7

STOACININ GÜNLÜGÜ

3 1 M art

Sen Eğit i m i n i n B i r Son u c u s u n

"Olmayacak bir şeyin peşinde koşmak deliliktir. Ama aylak insanlar bundan başka bir şey yapmayı bilmez."

Marcus Aurel ius, Kendime Dü�ünceler, 5.17

öpeğin a rabaları kovalamasına izin verirsen köpek arabakovalar. Sınır çizilmeyen bir çocuk elbette şımaracaktır. Disiplini olmayan bir yatırımcı, yatırımcı değil kumarbazdır.

Kontrolü eline almamış ve kendini kontrol edebilme gücünden bihaber olan bir zihin, dış etkenler ve sorgulanmayan dürtüler tarafından itilip kakılacaktır.

Yarın ı n böyle geçmesini istiyor olamazsın. Bu yüzden tüm bunların farkına varmalısın. Cehaletin ve disiplinsizliğin yerine eğitimi ve alışkanlıkları koymalısı n . Davranışların ve eylemlerin ancak böyle değişebilir. İ mkansız, basiretsiz ve gereksiz şeyleri kovalamayı a ncak böyle bırakabilirsin.

1 0 8

FAR K I N DA L I K

N İ SA N

TA R A F SIZ D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNlÜGÜ

1 N i san

Düşünceleri n i n Rengi

"Zihnin sık sık aklından geçen düşüncelerin şeklini alır.

Çünkü insan ruhuna rengini veren şey izlenimlerdir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5 . 1 6

Uzun

bu süre

yönde ayn ı pozis

değişir.

yonu

Bir

nda

doktor oturursan

un, kişinin omurga

masa

nın eğriliği

başında çalışıp

çalışmadığını anlaması için röntgenine ya da cesed ine bakması yeterlidir. Eğer ayaklarını her gün küçük ve dar ayakkabılara sokarsan bir zaman sonra ayakların da o şekli almaya başlar.

Ayn ı şey zihnin için de geçerlidir. Sürekl i olumsuz bir bakış

açısına sahip olursan bir süre sonra karşılaştığın her şey sana negatif gelmeye başlayacaktır. Zihnini kapatırsan dar görüşlü biri haline gelirsin. Onu yanlış düşüncelerle renklendirirsen hayatın da aynı renklere bürünecektir.

1 1 0

TA RAFSIZ D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜCÜ

2 N i san

Z i h n i n e Ald ığm Ş ey l e re D i k kat Et

" Dram, savaş, terör, hissizlik ve bağımlılık Eğer zihnin

.

eleştirmeksizin bunlara kapıl ır ya da hepsin i n içine işlemesine izin verirse onlar da sahip olduğu kutsal ilkeleri günden güne silip yok eder."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 10.9

Etrafın düşük

doğru şeyi st

yap andartları

mak daha olan

da

insanlar

zor bir

la

hale çev

gelirrili

,

olduğunda

deği l mi? Televizyondaki olumsuzluk balonunun içinde pozitif ve empatik olabilmek çok daha zor olmuyor mu? Kafan başka insanların yaşadığı sorunlar ve çatışmalarla doluyken kendi sorunlarına odaklanmakta güçlük çekmiyor musun?

Ne kadar kaçmaya çalışı rsak çalışal ı m hepimiz kaçınılmaz olarak bir noktada bu etkilere maruz kalırız. Ama bunlara maruz kalmamız, bu etkilerin zihnimize nüfuz etmesine izin vermek zorunda olduğumuz anla m ı na gelmez. Kendimizi savunup neleri zihnimize alacağımıza karar verme yeteneğine sahibiz. Davetsiz misafirler bir şekilde evine girmiş olabilir ama onları yatak odana davet etmek zorunda değilsin. Aynı şekilde bu düşünceleri zihnine almak zorunda da değilsin.

TARAFSIZ D Ü Ş Ü N C E

1 1 1

STOACININ GÜNLO(;Q

3 N i san

Yan ılgılar İ ç i n d e ve Böl ü n m üş

" Bizi kandıran şey içinde bulunduğumuz şartlardır. Bu yüzden bunları çok iyi anlamalısın. İyiden önce kötüyü kucaklarız. Bir zama nlar istediğimiz şeyin tam tersini isteriz . Dualarımız dualarımızla, planlarımız planlarımızla savaş halindedir."

Seneca, Ahlak Mektupları, 45 .6

Bazı kadınlar

ama

iyi bir

zamanlarının adamla

tam

tanı

amını şıp

işe evlenmek

yaramaz istediğini

tiplerle ge söyler

çirirler.

Bazı adamlar sevecekleri bir işte çalışmak istediklerini söyler ama bir türlü o işi arama zahmetine bile girmezler. İş adamları aynı a nda iki stratejiyi de uygulamak ister (buna çift opsiyonlu işlem deniyor) ama hiçbirini başaramaz ve buna şaşırırlar.

Bu insanlar gibi çoğu zaman biz de a ldatılmış ve bölünmüş

bir haldeyiz. Bir elimiz diğerinin işini bozmak için çalışır. Martin Luther King'in de dediği gibi: " Hepimizin hayatı bir iç savaş

halinde geçiyor." Ruhumuzun iyi yanları ve kötü yanları arasında bitmek bilmez bir savaş vardır.

Stoacı lara göre bu savaş birbiriyle çelişen isteklerimizin, karman çorman yargılarımızın ya da önyargılı düşüncelerimizin bir sonucudur. Durup kendimize şu soruyu sormuyoruz: Tamam.

Gerçekten ne istiyoruz? Gerçekten burada neyin peşindeyiz? Bu sorgulamayı yapsak çelişen ve tutarsız isteklerimizin de farkına varacağız. Ve kendimizi sabote etmeyi bırakacağız.

1 1 2

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOACIN/N GÜNLÜCÜ

4 N i s a n

B u n u n Kafana G i rm e s i n e İ z i n Ve rme

"Bir impa ratora dönüşmediğinden emin o l . Bu görkemli lekeden uzak dur. Bu senin de başına gelebi lir. O yüzden basit, iyi, saf, sade, adalet dostu, içinde Tanrı korkusu olan, nazik, sevecen bir aziz gibi ol ve doğru şeylerin peşini asla bırakma. Felsefenin seni dönüştürmeye çalıştığı insan olarak kalabilmek için savaş. Tanrılara saygı duy ve etrafındakilere sahip çık. Hayat kısa. Bu hayatın meyveleri iyi bir karakter ve tüm insanlığın iyiliği için atı lmış adımla rdır."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6.30

Ne impa

gelen rator

Mar olarak

cus Aur doğan

e

ne

lius'un de

ha bu

ya

göreve

tının

bil

nasıl inçli

ol

bir şeki

duğunu

lde

anlamaya çalışmak bile çok zordur. O tüm bunlara mecbur kalmıştır.

Ama yine de birdenbire dünyanın en zengin adamı, dünyanın en güçlü ordusunun komutanı, tarihin en büyük imparatorluğunun yöneticisi ve henüz hayattayken bile bir tanrı haline gelmiştir.

Ayaklarını hala dünya üzerinde tutabilmek için kendine böyle küçük notlar yazmasının sebebini anlamak çok zor değil. Bunlar olmasaydı neyin önemli olduğunu unutabilir ve kendisinden bir şeyler bekleyen insanların önyargılarına yem olabi l irdi . İşte biz de her ne işle uğraşıyor olursak olalım her a n dünyayla olan bağımızı tamamen yitirebil iriz.

Başarıyı tattığımızda bunun bizi değiştirmediğinden ve ne kadar cazip olursa olsun karakterimizin aynı kaldığından emi n olmalıyız. Şansımız n e kadar yaver giderse gitsin yönümüzü mantık belirlemeli .

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 1 3

S TOACININ GÜNLÜ(;Ü

5 N i san

G üve n Ama Doğru la

" Her şeyden önce izlenimlerinizin gücüne kendinizi kaptırmayın. Onlara şöyle cevap verin : ' Biraz dur. İzin ver kim olduğunu ve nereden geldiğini anlayayım. Önce seni test edeceğim."'

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 8 . 24

Z

Blink: Dü!iünmeden

ihnin

dır

mucizelerinden

ma h ızıdır. Ma

biri

lcolm de

Gl her

adw şeyi

ell'in kavrama ve sınıflan

Dü!iünebilmenin Gücü adlı kitabında da yazdığı gibi, "yıllardır edindiğimiz tecrübe ve bilgi birikimiyle saniyeler içinde karar alabiliriz." Ayn ı zamanda bu yeteneğimizi önyargılarımızı, basmakalıp fikirlerimizi ve varsayımlarımızı doğrularken de kullanıyoruz. Bu a lışkanlıklardan ilki güç kaynağı olabilirken ikincisi açık bir şekilde zayıflıktır.

Bir dakika soluklanıp düşüncelerimizi sorgularsak hiçbir şey kaybetmeyiz. Bunu yapma k gerçekten de bu kadar kötü mü? Neden bu konuda bu kadar güçlü duygulara sahibim? Endişelerim gerçekten durumu kötüleştiriyor mu? Bunun nesi bu kadar özel?

Bu soruları sorarak ( Epiktetos'un tavsiye ettiği gibi izlenimlerimizi teste sokarak) kapılıp gitme ya da yanlış ve taraflı bir izlenime dayanarak harekete geçme ihtimalimizi azaltırız. Hala içgüdülerimizi kullanmakta özgürüz ama Rus atasözünün de dediği gibi, her zaman "güvenmeli ama doğrulama l ıyız."

1 1 4

TA R A FS I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOACININ GÜNLÜGÜ

6 N i san

Negatifl iğe Karşı Hazırl ı k l ı O l

"Sabah uyandığında kendine şunu söyle: Bugün bir sürü işgüzarla, nan körle, bencille, yalancıyla, kıskançla ve sabit fikirliyle karşılaşacağım. Onlar bu hastalıkları iyi ile kötünün arasındaki farkı bilmedikleri için çekiyorlar. İyiliğin güzelliğini ve kötülüğün çirkinliğini anladığım için bu günahkarların hala bana yakın olduğunu ama beni incitemeyeceklerini, çirkinliklerini bana bulaştıramayacaklarını da biliyorum.

Öte yandan akrabalarıma kızıp onlardan nefret de edemem.

Çünkü biz birlikte olmak için yaratıldık."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 2 . 1

Adın

biz kadar

de bi emin

rine

ol

böyle ki bugün

yapmış sana

olabilir köt

iz) ü da

biri vr

yle anan (g

iletişim eçm

kur işte

mak

durumunda kalacaksın. Kendine sorman gereken şey şu: Buna hazır mısın?

Bu çalışma, akla 18. yüzyıl yazar ve nüktedanlarından Nicolas Chamfort'un şakasını getirir: Eğer her sabah bir kurbağa yutarsanız günün geri ka lanında ağzı n ı za gelecek her tür iğrenç tada karşı hazırlıklı olursunuz. Sabah kalkar kalkmaz başkalarının genellikle bencil ve cahilce davranışlar (kurbağa) içerisinde olduğunun farkında olmak, gün boyu bunu kemirmekten daha iyi olmaz mıyd ı ?

A m a ayn ı Marcus'un sözünde olduğu gibi b u şakanın d a devamı var: " K imse beni çirkinliğin içine çekemediği gibi ben de a krabama kızamam ya da ondan nefret edemem." Bu hazırlığın a macı k i msenin peşin peşin işe yara maz olduğuna karar vermek değildir. Eğer karşılaşacaklarına hazırlıklı olursan belki olanlara sabırlı , bağışlayıcı ve anlayışlı bir şeki lde karşılık verebi lirsin.

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

l l 5

S TOACININ GÜNLÜGÜ

7 N i s a n

Fi kirleri n i Değiştirmeyi Ü mit Et

" İnsanların kökünden kazımaları gereken iki şey vardır: küstahça fikirler ve güvensizlik. Küstahça fikirler kendilerinden fazlasına ihtiyaç olmadığını düşünür. Güvensizlik ise farklı olayların sağanağı altında hiçbir zaman huzur bulu namayacağına inanır."

Epiktetos, Makaleler, 3.14.8

Ne sıklıkla

projelere baştan

başlıyo sonra

ruz? nasıl

Ne

gideceğ

sıklıkla

in

yen den

i

emin olduğumuz

tanıştığımız kişileri

hemen okuyup onların gerçekte kim ve ne olduğundan emin oldu

ğumuzu düşünüyoruz? Ve ne sıklıkla bu varsayımlarımız baştan sonra yanlış çıkıyor?

İşte bu yüzden taraflı fikirlerimiz ve önyargı larımızla savaşmalıyız. Çünkü hepsi birer yükümlülük. Kendine şunu sor: Düşünmediğim ne var? Bu şey neden böyle ? Sorunun mu yoksa çözümün mü bir parçasıyım? Şu an yanılıyor olabilir miyim?

Bilmediğin şeylere saygı duyarken ik i misli dikkat et ve bunu gerçekten de sahip olduğun bilgiyle karşılaştır.

Unutma, eğer ki bu felsefenin kalbinde tek bir çekirdek öğreti varsa o da düşündüğümüz kadar zeki ve bilge olmadığımızdır. Eğer ki bi lge olmak istiyorsak bunu ancak sorgulamayla ve tevazuyla yapabiliriz. Birçoğunuzun sandığı gibi kesinlikle güvensizlikle ve küstahlıkla değil .

1 1 6

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

8 N i san

Tak l it l e ri Kabu l Et m e n i n B e d e l i

"Söz konusu şey ilgimizin açık bir şekilde hissedildiği para olduğunda, alıcının maddenin değerini ölçebileceği sayısız imkan vardır. Çünkü bizi kötü şekilde yönlendirebileceğini düşündüğümüz şeyleri değerlendirirken büyük özen gösteririz. Ama iş karar mekanizmamıza geldiğinde bedelini hesap etmeksizin gözümüze çarpan her ışığı kabul ederek esner ve uykuya dalarız."

Epiktetos, Makaleler, 1 .20. 8 ; 1 1

Madeni par

aldıkları aların

ödem

ilk

enin kullanıldığı

gerçek olup o yıllar

lmadı da

ğını insanlar

anlayabil az önce

mek için

dokimazein

epey zaman harcardı. Yunancaya

olarak geçmiş bu

eylem denemek ya da maden cevherinin kalitesini kontrol etmek anlamına gelir. Tacirlerin birçoğu parayı sert bir y üzeye fırlatıp çıkaracağı sesi dinleyerek değerini anlayabilecek tecrübeye erişmişti. Bugün bile eğer biri size yüz dolarlık bir banknot verirse kağıdı parmaklarınızla bir yoklar ya da ışığa tutup sahte olup olmadığını anlamaya çalışabilirsiniz.

Tüm bunlar toplumu n icadı olan hayali bir kağıt parçası için yapıl ıyor. Bu metaforun amacı paranın gerçekliğinden emin olabilmek için harcadığımız bunca çabanın yanında muhtemelen hayatımızın seyrini değiştiren düşünceleri ya da varsayım ları tek bir soru dahi sormaksızın kabul etmemizin altını çizmektir. Bu satırların arasında ironik bir varsayım yatar: Çok paranın olması seni zengin yapar. En azından birçok kişi ina ndığı için bu doğru kabul edilir.

Gerçekten de bu düşünceleri adeta bir sarraf titizliğiyle test ediyor olmalıyız. Çünkü Epiktetos'un da bize hatırlattığı gibi,

" fi lozofun ilk ve en önemli ödevi gördüklerini denemek ve birbirinden ayırmak ve denenmemiş hiçbir şeyi devam ettirmemektir."

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 1 7

STOACININ GÜNLÜGÜ

9 N i san

İ z l e n i m l e ri n i Test Et

"İlk günden itibaren içinizde uyanan her kötü izlenime şunları söylemeyi kendinize adet edinin: 'Sen bir izlenimsin ve kesinlikle göründüğün gibi değilsin.' Daha sonra bu izlenimi sahip olduğunuz kurallara göre test edin. Bu kurallardan ilki ve en önemlisi izleniminizin kontrolünüz altındaki şeylere mi yoksa kontrolünüz dışındakilere mi ait olduğunu bulmaktır. Eğer ikincisi doğruysa cevabınız şu olmalıdır: 'Bu beni ilgilend irmez."'

Epiktetos, Kılavuz Kitap, l . 5

Sayısız

seyr ilke v e

etmekte sürecin

ısrarc

olduğu

ıdır.

b

Cesur i r düny

bir

ada

lider " i bazıları aksi

çgüdülerine yönde

güvenebilir." Bir guru, " bedeninin sana yol göstermesinin" ne kadar öneml i olduğundan bahsedebilir. Zor bir durumda bize yardımcı

"İçinden

olmaya çalışan arkadaşımız,

geçen şey ne?" diye sorabilir.

Karar alma sürecindeki bu yaklaşımlar insanların "içgüdülerinin" başlarını belaya soktuğu sayısız vaka çalışmasıyla sonuçlanır. Hislerimiz çoğu zaman yanlıştır! Çünkü evrimin ağır ağır işleyen gücüne maruz kalan hayvanlar olarak, bozkı rlarda belki işe yarayabilecek ama günümüz dünyasında tamamen ters etkiye sahip türlü türlü sezgiler, önyargılar ve duygusal cevaplar geliştirdik.

Stoacılığın bir amacı da geriye doğru bir adım atıp hislerini incelemeni, gerçekliklerini sorgulamanı ve sadece pozitif ve yapıcı olanlarla i lerlemeni sağlayacak fark ındalığı yaratmaktır. Elbette ilkeleri ya da düzeni bir kenara atıp içinden ne geliyorsa onu yapmak oldukça cazip gibi görünür. Ama gençlik yıllarımızdan an

kalma pişmanlıklarımızın bize gösterdiği tek şey, �u doğru

hissettiklerimizin

gibi

zaman içinde bu özelliğini koruyamamış

olmasıdır. Hislerine şüpheyle yaklaş. Tekrar ediyoruz; güven ama mutlaka doğrula.

1 1 8

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 0 N i san

Ke sin H ü kü m l e r Sorun Ç ı karır

"İnsanları rahatsız eden olaylar değil, onlar hakkındaki fikirleridir."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 5

Samu

ay ray sava

rımını

şçısı

yapm

M

ıştır. �sashi

Izley

"a

en lgı

göz laya

ne n

ol göz"

uyorsa ve "iz

onu leyen

görü r. göz"

A lgılayan göz ise gördüklerinin varsayılan anlamlarını görür. Sence en çok acıya sebep olan hangisi olabilir?

Yaşadığımız olay objektiftir. Neyse odur. İzleyen gözümüzün gördüğü budur.

Bu beni mahvedecek. Bu nasıl olabilir? Ah! Hepsi onların suçu! Tüm bunlar algılayan gözümüzün marifetidir. Ortalığı karıştırır ve tüm suçu olayın üzerine atar.

TA R A FS I Z D Ü Ş Ü N C E

1 1 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 1 N i s an

Öğre n m e k İ stiyo rsan M ütevazı Ol

" Kendini beğenmiş fikirlerinizi başınızdan atın. Çünkü kişinin çoktan bildiğini sandığı bir şeyi öğrenmeye çalışması imkansızdır."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 7. 1

Tüm Stoacı

Epiktet

ların

os'tu.

içinde

Hem bir gerçek

okulu bir

vard öğretm

ı hem ene

de

e n ya

derslere kın olanı

girmişliği.

Hatta bilgeliği çok iyi not tutan bir öğrencisi sayesinde günümüze kadar ulaşabildi. Epiktetos'u (ve aslında tüm profesörleri) en çok yoran şeylerden biri de felsefe bölümü öğrencilerinin öğrenmeyi istedik lerini söylerken içten içe aslında her şeyi bildiklerini dü

şünmesiydi.

İşin aslı, zaman zaman hepimiz her şeyi bildiğimizi sanma hatasına düşüyoruz. Bu tavrı bir kenara bırakabilsek daha çok şey öğrenebiliriz. Ne kadar zeki ve başarılı olursak olalım, her zaman bizden daha zekisi, daha başarıl ısı ve daha bilgesi olacaktır. Emerson'ın da dediği gibi: "Tanıştığım herkese öğretmenim gözüyle bakarım. Herkesten mutlaka öğrenecek bir şeyim vardır."

Eğer öğrenmek ve hayatını daha iyi bir hale getirmek istiyorsan öğretmenlerin, fi lozofların ve önem li k itapların peşi nde koşmak senin için iyi bir başlangıç. Ama bu yaklaşım ancak mütevazıysan ve mevcut fikirlerini bırakmaya hazırsan işe yarayacaktır.

1 20

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 2 N i san

Baştan Ç ı karıcı Hed iye leri Reddet

"Atreus: K i m talih in üzerine akan hediye selini reddeder ki?

Thyestes: O selin ne kadar fani olduğunun fark ında olan herkes."

Seneca, Thyestes, 536

Thyestes,

rında n Seneca'

birid ir. İ nın

ki en

bin kar

yıl anlık

sonra ve en

bile

rahatsız

hala i n

edici

tikam

oyunlaana konulu

hikayelerin arasında bir klasik sayılır. Hikayenin tamamını anlatmadan yukarıdaki sözün, Atreus'un kardeşi Thyestes'i cazip ve cömert hed iyelerle kandırara k zalim bir tuzağın içine düşürmeye çal ıştığı sah nede geçtiğini söyleyebiliriz. İ lk başta Thyestes düşmanını şaşkına çevirerek bu teklifi reddeder.

Birinin pahalı bir hediyeyi, yüksek bir makamı ya da başarıyı reddetmesi genellikle bizi şaşırtır. Genera l Wi lliam T. Sherman kararlı bi r şekilde Amerikan Başkanlığı'na aday olması için gelen teklifleri reddederken bir noktada şöyle demiştir: " Ben i aday gösterirlerse kabul etmeyeceğim. Başka n seçi lsem bile ceva bım yine hayır." Eğer a rkadaşı Ulysses S. Gram da böyle bir "Sherman'vari açıklama" (buna benzer itirazlara bu olaydan sonra denildiği gibi) yapmış olsaydı sonrasında çektiği tüm acılardan kend ini korumuş olurdu .

Başlangıçta yaşadığı tüm tereddütlere rağmen Thyestes eninde sonunda ikna olur ve "talihin hediyelerini" kabul eder. Felaketle sonuçlanacak türlü türlü dalaverenin başlangıcıd ır bu. Elbette karşımıza çıkan her fırsat tehlikelerle dolu bir oyu n deği ldir.

Bu oyunun amacı yeni ve parlak şeylere olan ilgimizin bizi ciddi tehlikelere sürükleyebileceğinin altı nı çizmektir.

TA R A F S I Z DÜŞÜNCE

ı ı ı

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 3 N i san

Azı Karar Çoğu Zarar

"Gönülsüz, bencil, özensiz ve muhalif biri olma. Fikirlerini süslü sözlerle boyamaya çalışma. Çok konuşan, çok şey yapan biri olma. Neşeli ol ama kimseden yardım bekleme ya da kimsenin seni rahatlatması nı umma. İnsan kendi ayakları üzerinde durmalıdır, başkalarının değil."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!jünceler, 3 . 5

' '

zı karar çoğu zarar" deyimi hayatı n birçok alanında geçerlidir. Örneğin edebiyatta hayran olduğumuz yazarlar kelime tasarrufunun ve özlü anlatımın ustalarıdır. Yazmadı kları da en az yazdıkları kadar ( hatta bazen daha fazla) önemlidir.

Gerçekten de Phillip Levine'ın, başlığı "Derdini Anlatacak Kelime Bulamazsa Tek Bir Laf Dahi Etmezdi"5 olan bir şiiri dahi vardır.

Bu konuya verilebilecek en iyi örnek ise Hamlet 'te Kraliçe'nin, Polonius'un uzun ve etkileyici konuşmasından sonra verdiği şu sert cevaptır: Ona " La f oyunu oynamayı bırak," der. " Sadede gel! "

Esir alınmış halkı ve elinden alınan güçleriyle Roma İmparatoru'nun kendisine "çok konuşan ve çok şey yapan" biri olma dediğini hayal et. Bundan sonra ne zaman rahatına düşkün ya da kendini beğenmiş biri gibi hissedecek olursan ya da sırf insanları etkilemek için bir şey yaparsan kendine bunu hatırlat.

5

Şiirin orijinal başlığı: "He Would Never Use üne Word Where None Would Do." (ç. n.)

1 2 2

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 4 N i s a n

Ön e m l i Olan Ne ise O n u n Üze rinde Uzman laşmak

"İnanın k i hububat piyasasının bilançosunu çıkarmaktansa kendi hayatının bilançosunu çıkarmaya koyulmak daha tercih edilirdir."

Yaşamın Kısalığı

Seneca,

Üzerine, 1 8 . 3 b

•

1 nsanların uzmanlaşmayı başardığı şeylere bir bak: çevrimiçi futbol turnuvaları, ünlüler hakkında bilgi ya rışmaları, vadeli işlem piyasaları ve ticaret borsası ya da ruhban sınıfının 1 3 .

yüzyıldan kalma temizlik alışkanlıkları.

Para kazandığımız şeyde çok iyi olabilir ya da keşke para kazansam dediğimiz bir hobi üzerinde ustalaşabiliriz. Ama yine de kendi hayatımız, a lışkanlıklarımız ve eğilimlerimiz bizim için birer gizem olmayı sürdürür.

Bu dünya üzerindeki yolunun sonuna geldiğinde edindiğin hangi tecrübe daha değerli olacak? Yaşayan ve ölen şeyler üzerindeki fi kirleri n m i yoksa 87 yılı Bears kadrosu bilgin m i? Çocuklarına hangisiyle daha iyi yardım edersin? Mutlu luk ve anlam üzerine görüşlerinle mi yoksa otuz yıl boyunca her gün son dakika siyaset haberlerini tak ip etmenle m i ?

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 2 3

S TOACININ GÜNLUCU

I S N i san

Vergi l e r i n i Öde

" Başıma ne gelirse gelsin hüzünlenip kötü davranışlara sürüklenmeyeceğim. Seve seve vergilerimi ödeyeceğim.

İnsanların şi kayet ettiği ya da korktuğu şeyler vergilere benzer sevgili Lucilius. Bunlardan muaf tutulacağını ya da kaçabileceğini asla hayal dahi etmemelisin."

Seneca, A hlak Mektupları, 96.2

Gelir verg

neden isi

bu zamanı

kadar geldiğ

ödeme inde bi

yaptığ rçok

ınla i ları

l

gibi

gili şika sen

yet de devlete

edeceksin.

Kaza ncımın %40'ını bu insanlara m ı veriyorum ? Ama neden?

Her şeyden önce vergilerin büyük kısmı senin her gün kullandığın araçla ra ve hizmetlere gidiyor. Ikincisi, kendini özel mi san ıyorsun? İnsanlar binlerce yıldır vergilerden şikayetçi ve hiçbiri bugün hayatta bile değil . Aş bunu. Üçüncüsü, iyi yanından bak, daha kötüsü de olabilirdi. Örneğin vergisini vereceğin bir kazancın dahi olmayabilir ya da anarşi içerisi nde yaşamak zorunda kalıp doğaya ka rşı verdiğin mücadelenin her temel adımı için para vermek zorunda kalabilirdin.

Ama daha da önemlisi, geli r vergisi bu hayatta ödediğin tek vergi değil. Bu işin yalnızca maddi kısmı. Yaptığımız her şeyin bir vergisi var. Seyahat etmenin vergisi sırada beklemektir.

Ünlü olmanın vergisi yalan haberler ve dedi kodudur. En mutlu ilişkilerin bile anlaşmazlı k ve yer yer yaşanan bıkkınlık vergisi vardır. Zenginliğin ve herkesin isteyeceği şeylere sahip olmanın vergisi hırsızlıktır. Başarının vergisi ise stres ve sorunlardır. Ve bu l iste uzar gider.

Hayattaki vergileri n birçok çeşidi vardır. Onlarla tartışabilir, onlardan kaçmak için anlamsız bir çabanın içine düşebilir ya da onları öder ve el inde kalanların keyfini çıka rmaya bakabilirsin.

1 24

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 6 Nisan

Sebepleri ve Etkileri G öz l e m l e

"Bir konuşmada ne söylenildiğine ve söylenenleri takip eden eylem lere dikkat et. Eylemlerde hedefi ara, sözlerde ise anlatılmak isteneni bul."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7.4

Psikolog

"Bili

Alb

şsel ert Ell

Davra is'in

nışçı çalış

Te maları

rapi" ( B sayesinde

DT) adı

Stoa

yla mi cılık

lyonl gün

a r ü

ca müzde

insana

ulaştı . Bir terapi çeşidi olan BDT sayesinde danışanın düşüncelerindeki ve davranışlarındaki zararlı kalıpların tespit edilmesi amaçlanmaktadır. B öyleli k le danışan zamanla bu kalıpları daha pozitif bir şekle ve yöne dönüştürebilir.

Marcus Aurelius resmi olarak psikoloji eğitimi almadı ancak bu konu hakkındaki sözleri herhangi bir doktorunkiyle aynı değerdedir. Senden kendi düşüncelerini ve bu düşüncelerin kışkırttığı eylemleri gözlemlemeni istemektedir. Nereden geliyorla r?

İçlerinde hangi önyargılar var? Yapıcılar m ı yoksa yıkıcıla r m ı ?

Hata yapmana y a da sonrasında pişman olacağın davra nışlar sergilemene mi neden oluyorlar? Kalıplarını a ra ve nedenlerin etk ilerle buluştuğu noktaları bul.

A ncak bu şekilde olumsuz davranış kalıpları kırılabilir ve ancak bu şekilde hayatını gerçekten daha iyi bir hale getirebilirsin.

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 2 5

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 7 N i san

Zarar Ziyan Yo k

" Beni inciten düşünce ortadan kalkarsa ortada incinecek bir şey de ka lmaz. İncinmeyi bırakırsam ortada üzüntü diye bir şey de kalmaz."

Marcus Aurelius, Kendime Düijünceler, 4.7

Bir kelimenin

başkası

birden

tamamen fazla anlamı

masum olab olabi

ilir. lir

Bir . Bir anlamı

kelime

kı

hem rıcıyken

zalim bir

iftira hem de uzatılan bir demet gül olabil ir. Aynı şekilde a lay edi lerek söylenen bir söz i le gerçek anlamını taşıyan sözler de birbirinden oldukça farklıdır.

Bir yorumun ya d a sözün yorumlanma şek li i letişimde epey güçlü bir durumdur. Bu senin gülmene ya da k ırılmana sebep olan şeydir; iki kişinin a nlaşmasını ya da kavga etmesini belirleyen şeydir.

İşte bu yüzdendir k i etkileşimlerimize taşıdığımız önyargılarımızı ve fikirlerimizi kontrol etmemiz oldukça önemlidir. Bir şeyi gördüğünde ya da duyduğunda ilk aklına gelen şey ne olur?

D uyduğun ya da gördüğün şeylerin niyetinin ne olduğu hakkındaki ilk varsayımın nedir?

Eğer daha az üzülmek ya da daha az incinmek istiyorsan başkalarının sözlerini yorumlama şekl inle bunu mümkün k ılmalısın. Başkalarının davranışlarından ya da dış etkenlerle oluşan olaylardan doğru çıkarımlar yap. Ancak böylelikle doğru cevabı bulabilirsi n.

1 2 6

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 8 N i s a n

Fikirler Şuna Benze r:

"Kötü şans nedir? Bir fikirdir. Anlaşmazlık, tartışma, ayıplama, suçlama, saygısızlık ve ciddiyetsizlik nedir? Bunların hepsi birer fikirdir. Dahası hepsi gerekçeli seçimlerimizin dışında kalan ve iyi ya da kötü bir şekilde sunulan fikirlerdir. Bir kişinin fikirlerini yalnızca kendi tercihleri üzerine yoğunlaştırmasına izin verin. Sizi temin ederim ki o kişi, etrafında olanlarla ancak böyle barışabilir."

Makaleler,

Epiktetos,

3 . 3 . 1 8 b- 1 9

Herke

Kaf sin bir

andaki fikri var.

onca fikri düşün: Bugün havanın güzel olup olmadığıyla ilgili, liberal lerin ve muhafazakarların inançlarıyla ilgi li, o kişinin yorumunun kaba olup olmadığıyla ilgili ya da başarılı olup olmadığınla ilgili ve bir sürü başka fikirler. Sürekl i etrafımıza bakıyor ve fik irlerimizi e n tepeye yerleştiriyoruz. Ve bu fikirler çoğu zaman dogmalarla (dini ya da kültürel), kendimizde gördüğümüz haklarla, beklentilerle ve hatta kimi durumlarda da cehaletimizle şekillendirilmiş oluyor.

Bu kadar üzgün ve k ı zgın hissetmemize şaşmamalı! Peki ya bu fikirlerden kurtulursak? Bunları hayatımızdan atarsak (ekkoptein; kesmek, dışarda bırakmak) hayatımızdaki her şey kendi varlığına döner. İyi ya da kötü, fikirlerle ya da yargılarla var olurlar.

süslenmiş hallerinden kurtulup sadece

TA R A FS I Z D Ü ŞÜ N C E

1 2 7

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 9 N i san

D ü rtü Ku bbesi

"Epiktetos'a göre kaybettiğimiz kabullenme sanatını tekrar keşfetmeli ve dürtülerimizin oluşturduğ u kubbeye dikkat etmeliyiz. Çünkü bunlar kuşkuya ve kamu yararına maruz kalan şeylerdir ve kişinin gerçek değeri ancak bunlarla anlaşılabilir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 1 . 37

Yukarıda

olan İ okudu

mparato klarımız,

r'un, eski o sırada

bir

düny

kölesi

anın

nin

en

sözleri güçlü

ni

adamı

günlüğüne

aktardığı satırlardır (ayrıca notlarından Marcus'un, Epiktetos'un eski öğrencilerinden birinin orijinal ders notlarına sahip olduğu da anlaşılabil ir). Sonunda bi lgeliğin, kamu yararına teslim olmak ve ona hizmet etmekten geçtiği (güçlerimizin sınırları ve dürtüleri mizi kontrol altına alabilmenin önemiyle birlikte), yetki ve güç sahibi herkesin duyması gereken bir şeydir.

Gücün ve güçsüzlüğün hemen hemen hiç aynı yörüngede olamayacağı düşünülür. Ama bunu yaptık larında dünya değişebilir.

Başkan Abraham Lincoln olduğunu ve önceki hayatında köle olan, bilgelik ve iç görü sahibi Frederick Douglass'la karşılaştığını, onunla konuştuğunu ve ondan bir şeyler öğrendiğini hayal et.

Her koşulda bu adamların tamamı burada altı çizilen ilkeler çerçevesinde yaşamıştır: İster büyük bir güç isterse ezici bir güçsüzlük, sa hip olduğumuz ne olursa olsun hayatlarımızda olabilecek şeyler için yer açma k ve kamu yararını ve şeylerin gerçek değerini hep en önde ve merkezde konumlandırmak hayati önem taşır. Ve her şeyden önce karşınızdakinin hayatta ki konumu ne olursa olsun, herkesten her şeyi öğrenmeye istekl i olunmalıdır.

1 2 8

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOACININ GÜNLÜGÜ

20 N i s an

G e rçek İyi l i k Basitti r

- - - - - - - - ·· · - - - - - - - - -- - - - - - -- ------- - · - -----·-- - - - --

"Genel kiden in 'iyi' olarak tanımladığı şeyleri şöyle düşünebi lirsin: Eğer başlangıç olarak bilgelik, kendine hakim olma, adalet ve cesaret gibi iyi liği sorgulanmayacak şeyleri bel irlersen, bu fikirle birlikte artık toplumda iyice yaygınlaşmış olan, hayatta bir ömür boyunca deneyimlenecek sayısız iyi şeyin olduğu fikrine de kulak asmayacaksın ."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5 . 1 2

•

1 nsanların değer verdiği (ve seni de değer vermen için baskıla-dığı) şeyler i le gerçekten de iyi olan şeylerin farkl ı olabi leceğini söylemek o kadar da kötü mü ? Ya da zenginliğin ve şöh retin söylendiği kadar iyi olup olmad ığın ı sorgulama k ? Seneca oyunlarından birinde şöyle der:

" Keşke zenginlerin kalbinin içini görebilseydik!

Zenginlik arttıkça içlerindeki korku nasıl da a rtıyor."

Hercules Oeteaus,

Seneca,

648- 650

Yüzyıllar boyunca insanlar mutsuzluklarının ya da sorunlarının çaresini zenginlikte aradı. Aksi halde neden zengin olmak için bu kadar uğraşsınlar? Ama o çok istedi kleri paraya ya da konuma u laştıklarında her şeyin umdukları gibi olmadığını fark ettiler.

Aynısı düşünmeden imrendiğimiz öyle çok şey için geçerli ki.

Öte yandan Stoacıların savunduğu "iyi" daha basit ve daha açıktır. Bilgelik, kendine hakim olma, adalet ve cesaret. Bu erdem ve deneyimlere ulaşan hiç kimse sonrasında pişman olmayacaktır.

TARAFSIZ D Ü Ş Ü N C E

1 2 9

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 1 N i san

D i kkati n i n Dağı lmasına İ zin Ve rme

" Dikkatiniz biraz olsun bile dağıldığında, canınız ne zaman isterse kontrolü ele alabileceğinizi düşünmeyin. Bunun yerine bugün yaptığınız bir hata yüzünden arkasından yaşanan her şeyin gitgide daha kötü bir hal alacağını aklınızdan çıkarmayın . Peki hatasız yaşamak mümkün mü? Kesinlik le değil. Ama hatadan kaçınmak üzere kendini geliştirmek mümkün. En azından hiçbir şeyin dikkatimizden kaçmasına izin vermeyerek birkaç hatadan kurtulabilmeliyiz."

Epiktetos, Makaleler, 4.1 2 . 1 ; 1 9

Gallagher, Rapt adlı kitabında M ichiga n Üniversitesi bilişsel bilim insanlarından David M eyer'ın şu sözünü alıntılar: " Einstein görelil ik teorisini bir yandan İsveç patent dairesinde çalışırken bulmadı." Bunu daha sonra, gerçekten de odaklanmaya ve çalışmaya fırsat bulabildiğinde yapabildi. Dikkat önemlidir. Özellikle de her yeni aplikasyonun , İnternet sitesin in, makalenin, kitabın, tweet'in dikkatimizi çekebilmek için birbiriyle savaştığı bir çağda, dikkatin değeri daha da artmıştır.

Epiktetos'un yukarıda söylemek isted iği bir şey de dikkatin bir a lışkanlık olduğu ve dağılıp ortalıkta başı boş dolanmasının kötü a lışkanlıklar ve hatalarla sonuçlanacağıdır.

En ufak bir şeyde dikkatin dağılırsa planladığın işleri bitirmen imkansızlaşır. Dikkat, sahip olduğun en önemli kayna klardan biridir. Onu israf etme!

1 3 0

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOACIN/N GÜNLÜGÜ

22 N i san

Mant ı k l ı B i r Kişiyi N a s ı l Tan ı rız?

"Mantıklı ruhun özellikleri şunlardır: öz farkındalık, öz eleştiri ve özerklik O kendi hasadını kendi yapar. Kendi

.

amaçlarında başarılı olur."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 1 . 1 -2

B�.gün

ünce mantıklı

kendi

biri olmak

içimize dönm istiyors

eliyiz. a k şu üç şeyi yapmalıyız:

Sonra kendimize eleştirel bir gözle bakmalıyız.

Ve son olarak da kendi kararlarımızı önyargılardan ve popüler fik irlerden bağımsız bir şekilde kend imiz vermeliyiz.

TA RAFSIZ D Ü Ş Ü N C E

1 3 1

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

23 N i san

Zi h n i n Tamamen Sana Aitt i r

" Üç bölümden meydana gel iyorsun: Beden, nefes ve zihin.

Bunlardan ilk ikisi helli bir dereceye kadar sana ait çünkü onların bakımından sen sorumlusun. Sadece üçüncüsü ger

çekten senin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 2 . 3

Beden ha

lanabil sta

ir. lanab

Tu

ilir

tsak , in

edil cine

ebi

bilir

lir ya y a

da d a a

işken n i bir

ceye ka

ma zayla

ruz

sakat

kalabil ir.

Vademiz dolduğunda ya da biri onu elimizden aldığında nefes birden kesilebilir ya da fazla güç sarf etmekten dolayı ya da hastalık sebebiyle nefes alışımız zorlaşabilir. Ama son ana kadar zihnimiz tamamen bize aittir.

Marcus Aurelius'un bahsettiği hayatın iki bölümü (bedenimiz ve nefesimiz) önemsiz değildir. Sadece bize ait oldukları noktası zi hin kadar kesin deği ldir. Kiraladığın bir evi tamamen tad i lata sokmazsın, değil mi? Zi hnimiz ise bizimd ir. Özgür ve açık. Ona hak ettiği muameleyi gösterdiği mizden emin olmalıyız.

1 32

TARA F S I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOACIN/N GÜNLÜCÜ

24 N i s an

K i b ri Ve ri m l i B i r Şekilde Ku l l an m ak

"Önümüze bir et yemeği ya da herhangi bir yemek kondu

ğunda, bu önümdeki ölü bir balık, ölü bir kuş ya da domuz diye düşünürüz. Aynı şekilde içtiğimiz güzel bir şa rap da bir fıçı üzümün suyundan öte değil. Giydiğimiz mor işlemeli sabahlık herhangi bir kabuklu deniz hayvanının kanıyla renklendirilmiş koyu n yününden fazlası olmadığı gibi, sevişmek de mahrem yerlerin birbirine sürtülmesi sonrası oluşan ve kasılmaya benzeyen bir boşal ımdan ibarettir.

Aynı şekilde izlenimlerimiz gerçek olayları alır ve işler.

Böylece olayların gerçek yüzünü görebiliriz."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 1 3

C C Kibirli İfadeler" olarak adlandırılabilecek bir Stoacı egzersiz va rdır. Bu egzersizde katılımcılar alaycı sayı labilecek bir tonda konuşur ve hayatları n ı n en dikkat çeken ve en imrenilen anlarını tam tersi bir açıdan bakarak paramparça eder. Örneğin yazılarından birinde Marcus Aurelius sevişmeyi derilerin birbirine sürtünmesi sonrası gelen bir patlamaya benzetir. Peki neden böyle bir şey söylemiştir? Eğer bir dakika durup sevişmeye bu açıdan bakarsan ız sonradan utanacağınız kötü şeyler yapma olası lığınız azalır. Bu bizi iyi hissettiren şeylere karşı duyduğumuz doğal önyargıların ta m karşılığıdır.

İnsanların önemsediği birçok şeye aynı düşünce yapısını uygulayabiliriz. Sosyal medyada görüp gıpta ederek baktığın o fotoğrafı düşün. Pozu veren kişinin o sahne için ne acılar çektiğini hayal et. O çok istediği n terfiiyi düşün . " Başarılı" addedilen insanların hayatlarına bak. Bunun hala büyüleyici olduğuna inanıyor musun?

Uzaktan hayranlıkla baktığın o güzel ve mükemmel kadını ya da erkeği düşün. Unutma, eğer hala bekarsa hayatının bir noktasında terk edilmiş olabilir. Onun da hayatında muhakkak yanlış giden bir şeyler olmu ştur.

Bu egzersiz seni alaycı birine dönüştürmez. Ama o çok ihtiyacımız olan objektifliğe mutla ka faydası dokunacaktır.

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 3 3

S TOACININ GÜNLÜGÜ

25 N i san

Yanı l dığını Kab u l l e n m e k

"Eğer biri bana yanlış düşündüğümü ya da hareket ettiğimi kanıtlar ve gösterirse memnuniyetle düşüncemi ya da davranışımı değiştiririm. Çünkü ben gerçeğin peşindeyim ve gerçekler kimsenin canını ya kmaz. Canı yanan kişi ancak yalan ve cehalet içi nde yaşayan kişidir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 2 1

Bir gün b

tartışma i r kişi,

ya gi

filozof

rmeye kalCice

kar ro'yla

.

yazdığı

Şimdi söyled b i

ikl r ş e

eri y hakkında

ile geçmişte

inandıklarının birbirinden farklı olduğunu iddia eder. Onun ise buna cevabı şöyle olur: " Her günüm birbirinin aynısı mı k i ! Bir şey akla yatkın gibi gelirse bunu söylerim. Ve işte tam da bu şekilde, herkesin a ksine ben özgür kalabiliyorum."

Kimse fikrini değiştirdiği için utanmamalı; zihnimiz tam olarak bunun için var. Emerson şöyle demiştir: "Tutarlılığın aptalca olanı, küçük zihinlerin saplantısıdır. Küçük devlet adamları, filozoflar ve papazlar bunları pek sever." İşte bu yüzden bilgeliği öğrenebilmek ve onu özümseyebilmek için kendimizi böylesine kqfetmemek

zorluyoruz. Asıl geçmişte yanıld ığımızı

utanç verici

olurdu.

Unutma, sen özgür bir unsursun. Biri inandığın ya da yaptığın şeyler hakkında mantıklı bir noktaya parmak bastığında aslında seni eleştirmiyor. Sadece sana daha iyi bir alternatif sunuyor.

Önerisini kabul et!

1 34

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜGÜ

26 N isan

Eğitimde O l an Şeyl er

"İdmanda arkadaşın bir yerini çizdiğinde ya d a sana kafa attığında bunu mesele haline getirip onunla tartışmaya girmez ya da ona şüpheyle bakıp sana komplo kurduğunu düşünmezsin. Ama yine de gözün onun üzerinde olur. Ona bir düşman gibi şüpheyle bakmayı değil, sağlıklı bir mesafede du rmayı tercih edersin. Hayatın her alanında böyle davranmalısın. Birlikte eğitim aldığımız kişilere birçok şeyde iltimas geçmeliyiz. Çünkü dediğim gibi, şüphe ya da nefret olmadan da bir şeylerden kaçınmak mümkün."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6.20

Her günü ve

görürsek karşılaştı

riskleri

ğımız

miz de her

epey durumu

azalır.

bir

Bir eğitim

anda

egzer

kendi

sizi

hat

gibi

alarını

ve başkalarının hatalarını daha cömert bir şekilde değerlendirmeye başlarsı n. Bu da karşılaştığın her riskin, şampiyonluğu tehlikeye atma olasılığı olduğunu düşünür gibi etrafta dolanmaktan daha metanetl i bir duruştur.

Eğer bugün biri sana dirsek atar ya da haksız bir şekilde bir yumruk savurursa sil kin ve kendine şunu hatırlat: Öğren iyorum.

Arkadaşım da öğreniyor. Bu eğitim ikimiz için ve hepsi bu. Artık onunla ilgili daha çok şey biliyorum ve buna vereceğim tepkiyle o da benim hakkımda daha çok şey öğrenmiş olacak.

TA RAFS I Z D Ü ŞÜ N C E

1 3 5

STOACININ GÜNLÜCÜ

27 N i s a n

Te rs Yüz Et

"Ters yüz et ve nasıl olduğuna bak. Yaşlı, hasta ve kendini pazarlar gibi bir haldeyken neye benzediğine bak. Öven ile övülenin, hatırlayan ile hatırlananın faniliğine bak. Bazılarının hatırladıkları bile birbirine benzemezken, birinin hatırladığıyla diğeri örtüşmezken ... koca dünyanın sadece bir nokta oluşuna bak."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!jünceler, 8 . 2 1

Stoacı

lar lık,

farkl ı her

ya şeye fark

klaşımlar l ı

la açıdan

daha

bakabilm

iyi

ektir

anlaşılabilir. . Bazı

Olası durumolumsuz

durumlarda yüzeysel bile olsa objektif bir bakış açısı yeğdir. Bu bakış açısı karşımızdaki şeylerin altındaki yatan anlamların ya da arkasındaki sebeplerin içine çok gi rmeden konuyu net olarak görebilmemizi sağlar. Bunun dışında kalan, örneğin etkileyici ya da takdir edilesi gibi görünen durumlarda ise "kibirli ifadelere " benzer yaklaşımlar işe yarayacaktır. Tüm bunları ters yüz ederek incelersek, korkularımızı da özgürlüğümüzü de kontrol etmiş oluruz.

Ölüm korkunun ya da karanlık korkunun üzerine git. Kar

şına ne çıkacak ? Katıldığın çok eğlenceli etkinliği bir ters yüz et. Karşına ne çıkacak?

1 36

TARAFSIZ D Ü Ş Ü N C E

STOACININ GÜNLÜCÜ

2 8 N i s a n

S e n i Kö lesi Yapan İ ste k l e r

"Tantalus: En yüce güç şudu r ...

Thyestes: Hiçbir şey istemezsen güç yoktur."

Seneca, Thyestes, 440

Modern dünyada

nemlere göre zorba

daha lıkla

çok

aramızdaki

gönüllülük

etkileşim

esasına day an

alı. �ik

is dötesek

başka bir iş bulabileceğimizi bilsek de kontrol delisi patronumuza katlanıyoruz. Nasıl giyindiğimizden düşüncelerimizi dile getirmeye kadar her şeyi değiştirip saklıyoruz. Çünkü havalı bir grubun parçası olmak istiyoruz. Acımasız eleştirilere ya da müşterilere katlanıyoruz. Çünkü bizi onaylamalarını istiyoruz. Bu durumların tamamında sahip oldukları gücü bizim isteklerimizden al ıyorlar.

Bunu değiştirdiğimiz anda özgür olacağız.

Moda fotoğrafçısı Bili Cunningham a ra sıra bazı işleri için para almayı kabul etmez. Bir gün genç bir sonradan görme, ona bunun neden ini sorduğunda verdiği cevap efsaneleşmiştir: " Eğer onlardan para almazsan sana ne yapma n gerektiğini söyleyemezler evlat."

Unutma: Para istemek ya da almak (hem mecazen hem de kelime anlamıyla) seni parası olan insanların kölesi haline getirir.

Seneca'nın da ded iği gibi buna karşı geliştireceğin kayıtsızlık, en eder.

y üce gücü yok

En azından senin hayatın için.

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 37

S TOACININ GÜNLÜGÜ

29 N i san

H ayatm Tozu n u Kal d ırmak

"Yıldızlara bak ve kendini onların yanında hayal et. Sürekli birbirine dönüşen elementleri ve bunların birbirinde yarattığı değişimleri düşün. Çünkü böyle düşünceler dünyevi hayatın tozunu kald ırır."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7.47

Yıldızlara bakıp

Kozmolog

hiçbir

Neil

şey hisse

deGrasse Ty tmemek

son'ın

neredeyse

da açıklad ı imkansızdır

ğı gibi

.

kainat

insanlarda karmaşık duygulara neden olur. Bir yandan evrenin büyüklüğüne kıyasla ne kadar küçük varlıklar olduğumuzu hissederiz. Diğer yanda n da bu devasa bütünlükle aramızda olan güçlü bağın fark ına va rırız.

Elbette her gün bu bedenlerin içinde yaşad ığımız düşünülürse kendimizi dünyadaki en önemli şey sanmamız oldukça cazip gibi görünebilir. Ama doğaya ya da bizden çok daha büyük olan şeylere baktığımızda bu önyargımızı kaybederiz. Seneca'dan bir satır belki de Marcus'un bu konudaki görüşlerini daha iyi anlatabilir: Mundus ipse est ingens deorum omnium templum. (Dünya tüm tanrıların birleştiği, kocaman bir mabettir.) Gökyüzünün güzel enginliğine bakmak dünyevi dertlerin yol açtığı kusurlara ve ufak tefek işlere ilaç gibi gelir. Ve böyle bir şeyin içinde olabildiği nce kaybol manın ruh için hem iyi hem de ayı ltıcı bir etk isi vardır.

- - -- -- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- · - - - · - - · - - - - - -

1 3 8

TAR A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

30 N i san

Karakte ri n l e Uyu m l u Olan Şey l e r N e?

" Nası l mantıklı olan ve olmayan şeyler kişiden kişiye de

ğişebiliyorsa aynı şekilde iyi ve kötü olan ya da faydalı ve faydasız ola n şeyler de herkes için farklıd ı r. Eğiti me bu yüzden ihtiyaç duyarız. Bu sayede neyin mantıklı, neyin mantıksız olduğu hakkındaki önyargılı düşüncelerimizi doğa ile uyumlu hale getirebiliriz. Bunu çözmeye çalışırken sadece dış dünyaya ait şeyleri n değerleri hakkındaki varsayımlarım ıza güvenemeyiz. Aynı zamanda kişinin karakteriyle uyumlu olan şeyleri de bulmak gerekmektedir."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 2 . 5-7

Kendim

" g

izi

örünm fikir

ez

lerimiz

sena ryo e

lar kaptırmak

a" bağlı bir oldu

ha kça

lde

kol

anl

aydır.

amadığı Sanki

mız talimatları ya da modelleri uyguluyoruz. Bu senaryoları ne kadar sorgularsan, ne kadar eğitiminden öğrendiğin sıkı teste tabi tutarsan, kendi pusuları olma ihtima lin de bir o kadar artar. Kimseye değil, sadece kend ine ait inançların ve düşüncelerin olur.

Sürekl i seni baştan çıkarmak, satın almak, kanına girmek ve değiştirmek için uğraşan bir dü nyaya karşı en güçlü silah kara kterdir. Neye, neden inandığını biliyorsan zehirli ilişkilerden, zehirli işlerden, iyi gün dostlarından ve en derin düşüncelerini kafasında netleştirmemiş kişileri etkileyebilecek her türlü kötülükten korunabilirsin . Bu senin eğitimindir. Bu işi bu yüzden yapıyorsun .

TA R A F S I Z D Ü Ş Ü N C E

1 39

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

M AY I S

H AKLI E Y LE M

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 M ayıs

Karakterin En Yü ksek Sesli Beya n m O l m ah

"Çünkü felsefe dışa dönük gösterilerden meydana gelmez.

Felsefe ihtiyaca kulak verir ve buna dikkat eder."

Lectures, 16.75.15-16

Musonius Rufus,

Bir keşiş

Bir

cüppesi

banker pah ni gi

alı yer.

bir Bir rahip

takım

yakasın

elbise giyer daki

ve bir kuşağı

evrak takar.

çantası

taşır. Ama bir Stoacının ne bir üniforması vardır ne de basmakalıp bir görüntüsü. Onu üzerindekilerden, görüntüsünden ya da sesinden tanıyamazsın.

Onları tanımanın tek bir yolu vardır: karakterleri.

H A K L I E Y L E M

1 4 3

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 Mayıs

O l m ak İ stediğin Kişi O l

"Önce kendinize nasıl bir insan olmak istediğinizi söyleyin, sonra ne yapmanız gerekiyorsa onu yapın. Çünkü hemen hemen her arayışta karşımıza çıkan durum budur. Atletik alanda çalışmak isteyen kimseler, önce istedik leri sporu seçer, daha sonra çalışmaya başlar."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 2 3 . l -2'a

Bir okçunun

Hedefin

nişan

her

almadığı

neyse, aynı bir

şey hedef

senin i vurması

için de

pek

geçerli olası

.

deği

Geri

ldir

çekili .

p

emin/erdir.

nişan almadıkları bir hedefi vuramayacaklarından Ne

istediğimizi seçme konusunda a lgılarımız ve prensiplerimiz bize yol gösterici olsa da sonu nda bir işi başa rıp başaramayacağımızı eylemlerimiz belirler.

Bu yüzden senin için neyin önemli olduğunu ve önceliklerini düşünebilmek için kendi ne gerçek ve kesintisiz zamanlar yarat.

bunun için çalış

Ve sonra

ve geri kalan her şeyi bıra k . Sadece

dilemek ve umut etmek yetmez. Harekete geçmeli ve doğru adımları atmalısın.

144

H A K L I E Y L E M

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 M ayıs

B i l d iği n i Söyle m e , Göster

"M idesini bozan bir kişi, nasıl yiyeceği içeride tutamazsa, boş teorileri duyanlar da duyduklarını birilerine anlatmadan edemez. Önce teori leri sindirin. Böylece onları kusma ihtiyacı hissetmezsiniz. Aksi halde çiğ, bozuk ve sağlıksız bir hal alırlar. Teori leri sindirdikten sonra bunların mantıklı kararların üzerindeki etkilerini bize gösterin. Bu, bir jimnastikçinin uygu ladığı diyet ve egzersiz sonucunda şekil değiştiren omuzlarına ya da öğrendiklerini eserlerine yansıtan bir zanaatkarın işlerine benzer."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 2 1 . 1 -3

Stoacı özlü

ğında

sözleri

kişinin

n bir

bilgili çoğu hatırlaması

görünmesini sağlaya kolay

cak ni ve

teli al

k ıntılandıtedir. Ama

felsefe bundan ibaret değildir. Amaç bu sözleri hayata geçirmektir.

Musonius Rufus'un da dediği gibi felsefe ancak "kişi, öğreti ile davranışı bir a raya getirdiğinde" meşrulaşır.

Bugün ya da herhangi bir zamanda, karşındakine sahip olduğun bilgileri aktarma isteği hissedersen, kendine hakim ol ve şunu sor: "Bildiğim şeyi kelimelerle mi yoksa eylemlerimle ve seçim lerimle mi göstermek istiyorum ? "

H A K LI E Y L E M

145

STOACININ GÜNLÜGÜ

4 M ay ı s

Gerçe kte n Etkileyici Olan N e d i r?

" Bi rçok kişinin iyi şeyler yaptığınızı düşünmesi mi yoksa har vu rup harman savurarak yaşamak mı daha iyidir? Paranızı can ınızı n istediği her şeye mi yoksa insanlara mı harcamak daha iyidi r ? "

Musonius Rufus, Lectures, 1 9. 9 1 .26-28

Herlihalde

yor

hepi

sunuz. niz zeng

Bilmem inlerin

kim, ve

bil ü nlülerin

mem kaç nasıl

mily

yaşadığı

on dolara nı bibir ev

almış. Öteki gittiği her yere berberini de götürüp her gün saçını kestiriyormuş . Şu şu da evinde bir kaplan ya da fil besliyormuş.

Aynı tip dedikodu ve şöhret durumu Antik Roma zama nında da vardı. Romal ılardan bazıları, evlerindeki balık havuzlarına döktükleri servetle tanınırdı. Bazıları ise düzenledikleri gizli partiler ve şatafatlı ziyafetlerle ünlüydü. Juvenal ve Martial gibi Romalı şairlerin eserleri bu tiplerin eğlenceli örnekleriyle doludur.

Bu k imseler çok para kazan ıp, kazand ığın ı da harcayarak istediği şeye kavuştu : üne. Ama bu o kadar boş bir ün ki! Para ha rca mak gerçekten de o kadar etkileyici bir şey mi? İ mkanı olsa yapamayacak

bunu

tek bir kişi var mıdır?

Tarih, Marcus Aurelius'un cesur bir şekilde savaş borçlarını ödeyebilmek için imparatorluk mobilyaları n ı n bir kısmın ı sattı

ğını yazar. Daha günümüze yakın bir diğer örnek ise başkanlık maaşı n ı n %90'ını bağışlayıp yirmi beş yıllık bir araba kullanan eski Uruguay Başkanı Jose Mujica'dır. Böyle şeyleri kim yapabilir?

Herkes değil. O halde bu davranışlardan hangisi daha etkileyicidir?

1 4 6

HAKLI E Y L E M

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

5 M ay ı s

Proje Sensin

"Doktorun ve antrenörün işinin hammaddesi nasıl beden, çiftçinin işinin hammaddesi de tarlasıysa, iyi ve mükemmel bir insanın işinin hammaddesi de onun yol gösterici nedenleridir."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 3 . 1

Bir prof

har

esyone

cadığı

lin an

zaman trenman

için bir

yaparken

gerekçe

ya da işini

sunmasına

icra

gerek yo ederken

ktur. Bu

onun işidir ve bu işte ancak deneyim kazanara k başarılı olabilir.

Mekan ve zaman kişiye ve mesleğe göre farklı olabileceği gibi kariyerin hammaddesi de işten işe değişir. Öte yandan bu maddeler üzerinde harcanan emek, düzenli gelişme ve uzmanlık ise sabittir.

Stoacılara göre üzerinde en fazla çalışmanı gerektiren şey zihnindir. En iyi onu anlamalısın.

H A K L I E Y L E M

147

STOACININ GÜNLÜGÜ

6 M ay ı s

D ü rüst l ü k G üze l d i r

"O zaman bir insanı güzel yapan şey insaniyetinin kusursuzluğu değil midir? Genç dostum, eğer güzel olmak istiyorsan ız özenle ve sebat ederek bu kusursuzluk üzerine çalışın. Pek i nedir bu? Önyargısız olara k övdüğünü z kimseleri inceleyin. Adil olan m ı adil olmaya n mı? Adil olan.

Soğukka nlı ola n mı disiplinsiz olan mı? Soğukkanlı olan.

Kendine hakim olan mı kontrolsüz olan mı? Kendine hakim olan. Eğer kendinizi bu kişiye dönüştürebil irseniz güzel olabilirsiniz. Ama bu özellikleri göz ardı ettiğiniz müddetçe, bu zamana kadar yapılmış her türlü hileye başvursanız da çirkin olacaksınız."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 . 6 b-9

G

zıddıdır.

ü nümüzün

nımlayış

gü

ımız zel lik

dahi anlayışı

Stoacılık oldu

fe

kça

lsefes saçmadır

inin tam . Güzelliği ta

Çünkü

beğend iği miz ve övdüğümüz şeylerin neredeyse tamamı kontrolümüz dışında olan şeylerdir. Çıkık elmacık kemikleri, ten rengi, vücut hatları ya da göz şekli gibi.

Başına genetik talih kuşunun konması gerçekten de güzel bir şey mi? Yoksa güzelliğin seçimlerle, eylemlerle ve kendi mizde geliştirdiğimiz özel liklerle belirlenmesi mi gerekir? Dengeli bir hayat, adalet duygusu ve göreve bağlılık. Bunların hepsi güzel özelliklerdir ve dış görünüşten çok daha derinlerde bulunmaktadır.

Bugün önyargısız seçim yapmayı, adil davra nmayı, dengeni korumayı ve kendine hakim olm ayı seçebilirsin . Bu kendini adamak ve fedakarlık gerektirse bile. Eğer güzellik bu değilse nedir?

1 4 8

H A K L I E Y L E M

S TOACIN/N GÜNLÜGÜ

7 M ayıs

N as ı l İyi B i r G ü n G e ç i ri riz?

"Tanrı kuralı şöyle koymuştur: İyilik istiyorsan kendinden başla."

Makaleler,

Epiktetos,

1 . 29.4

.

.

1

garantisini

yi bir gün geçirmenin

mi istiyorsun? iyi şeyler yap.

Bunun dışındaki tüm neşe kaynakları senin kontrolünün dı

şında ya da yenilenemezdir. Ama iyi şeyler yapmak tamamen senin elindedir. Her zaman böyledir ve asla değişmez. Bu aynı zamanda sonu olmayan bir özgüven şeklidir.

H A K L I E Y L E M

1 4 9

STOACININ GÜNLÜCÜ

8 M ayıs

İyi mi Kötü mü? S e ç i m l e r i n e Bak İyi nerededir? Mantıklı seçimlerimizde. Kötü nerededir?

"

Mantıklı seçimlerimizde. Neyin iyi, neyin kötü olduğu nerededir? Mantıklı seçimlerimizin dışındaki şeylerde."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 6 . 1

Bugün

ar

bir

asın

şeyler

da bu olduğunda

olanların

ve kend

anlamını ini

ar bir

ar çok

ken farklı düşün

bulduğunda cenin

şunu

hatırla: En doğrusunu her zaman mantıklı seçimlerinde bulabilirsin. Konu bir şeyin herkes tarafından takdir edilip edilmeyişi ya seçim

da bir şeyin başarılı olup olmayacağı değil ; bunun doğru olup olmadığıdır.

Epiktetos'un sözü tüm bunları netlik ve güven içerisinde atlatmamıza yardımcı olur. Bir şey iyi midir kötü mü? Doğru mudur yoksa yanlış m ı ?

Kalan her şeyi boş ver. Yalnızca seçimlerine odaklan.

1 50

H A K L I E Y L E M

S TOACININ GÜNLÜGÜ

9 M ay ı s

Am Yaşa

"Gel, değişiklik zamanını kaçırmadan ya d a zamanın durdurulamaz akışını arkamızda bırakmadan, dikkatimizi da

ğıtan şeyleri bir kenara bırakıp dört elle tek bir amaç için harekete geçelim. Her yeni doğan günü en iyi günmüş gibi karşılayıp onu sahiplenelim. Gün elimizden kayıp gitmemeli."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 0 8 . 27b-28a

Bugün

dört tek bir

saatin şansın

var. Sonr olaca

a

k

her . Bu

şey

şansı

biter ve kullanma

sonsuza k için

kadar yirmi

o günü

kaybedersin. Her gününü dolu dolu yaşayacak mısın? O iş bende"

"

deyip en iyisi olabilmek için elinden gelenin en iyisini yapacak mısın?

Yaşadığın gün, pa rmaklarının arasından kayıp geçmişe dönüşmeden önce onu değerlendirebilecek misin? Biri sana dün ne yaptığını sorduğunda gerçekten de cevabının "Hiçbir şey" olmasını istiyor musun?

H A K L I E Y L E M

1 5 1

STOACININ GÜNLOCO

1 0 M ayıs

Etk i l e n e n Deği l Etkileye n Ol

"Gelin biz de cesur eylemlerde bulunalım ve en çok hayran olunanlar arasında alalım yerimizi."

Seneca, A hlak Mektupları, 9 8 . 1 3 b

Şimdi olduğu gibi Antik Yunan ve Roma zamanında da siyasetçiler seyircilerin istediğini vermekte oldukça iyiydi. Ü lkeleri ve geçmiş askeri zaferleri hakkında coşkulu konuşmalar yaparlard ı . Bir siyasetçinin, " Bu tarihin gördüğü en muhteşem ülkedir! " sözünü kaç kez duymuşuzdur? Tarihin iyi konuşmacılarından Dimosthenis'in de dediği gibi ünlü ya da kutsal bir yapının önüne geçmiş bir konuşmacının "atalarımızı övmesini, onların kahramanlıklarını anlatmasını ve yaşanan zaferleri bir bir saymasını" saatlerce ve memnuniyetle dinleyebiliriz.

Peki bu pohpohlamayla ne başarabilirler? H içbir şey. Daha da kötüsü bu parlak övgü sözcüklerinin takdir edilmesi yaşananları bir ilham kaynağı olarak kullanmam ıza engel olur. Bu ayrıca Dimosthenis'in de açıkladığı gibi asıl ilham kaynağımız olan atalarımıza ihanet etmektir. Atinalılara yaptığı konuşmasının daha sonra Seneca'nın da tekrar ettiği şu kısm ı n ı günümüzde de duymak önemlidir: "O zaman gösterin," demiştir. "Atalarınız o zaferleri siz h ayranlıkla bakıp iç geçiresiniz diye değil, bunları yapan adamların meziyetlerini görüp örnek alasınız diye kazandı."

Aynı şey bu kitapta karşına çıkan a lıntılar ve bundan sonra duyacağın ilham verici tüm sözler için geçerlidir. Onlara sadece hayran hayra n bakma. Onları kullan.

1 5 2

H A K L I E Y L E M

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 1 M ayıs

S u ç l u l u k D uygusu E sarette n Beterd i r

- -- ------ - -------- - - -- - --- -

"Zihnin huzuru büyük ölçüde yanlış bir şey yapmamaktan gelir. Kendine hakim olmayı bilmeyenler karışık ve sorunlu hayatlar yaşar."

105. 7

Seneca, A hlak Mektupları,

Yıllarca kaçak

düşün. B

yaşad

unu

ıktan

neden

sonra

yapıyor teslim

olabilir olan

ler? kanun

Kan

kaça

unun

klarını

bir adım

önünde ve özgür bir şekilde yaşarken tüm bunlardan vazgeçiyorlar!

Çünkü günün sonunda kaçak geçen bir ömrün suçluluk duygusu ve stresi, özgürlüğünü kaybetme halinden daha kötüdür. İşin aslı kaçak hayat kendi içinde bir hapishanedir.

Bu tıpkı çocukluğumuzda anne babamızın asla şüphelenmediği yalanları itiraf etmem ize benzer. Aynı şey karşısındakinin hiçbir fikri olmasa da eşine onu a ldattığını gönüllü olarak itiraf eden adam ya da kadın için de geçerlidir. Evden çıka rken aldatılan şöyle bağırır: " Bana bunu neden anlatıyorsun ? ! " Anlatmasının sebebi şudur: " Çünkü her şey fazlasıyla yolunda gidiyordu ve buna daha fazla dayanamadım."

Suç işlemek uçsuz bucaksız sonuçlar doğurur. Sadece toplum için değil fail için de. Etiği ve disiplini reddeden insanların hayatlarına bak. Kaos ve sefa let bir türlü peşlerini bırakmaz.

Bu ceza, toplumun ve yasaların uygun göreceği cezayla en iyi ihtimalle eşdeğer olur.

İ şte bu yüzden hafif suç işleyen bi rçok kişi ya suçunu itiraf eder ya da teslim olur. Her zaman bu fikirde olmayabilirler ama en kötü hissettikleri, dayanılamayacak bir an gelir ve sonunda Hayat bu değil.

şunu fark ederler:

Sonunda doğru şeyi yapmanın

getird iği kafa rahatlığını isterler. Sen de öyle yap.

HAKLI EYLEM

1 5 3

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 2 Mayıs

Nezaket H e r Zaman Doğru Cevaptı r

"İkiyüzlülükten ya da sahtekarlıktan uzak, içten olan nezaket daima yenilmezdir. Sürekli kibarca karşı lık verdiğin, sana zarar vermek isterken bile fırsatın olduğunda kibarca nerede yanlış yaptığını ona göstermeye çalıştığın kişi dünyanın en kötü insanlarından biri olsa bile ne yapabi lir? "

Marcus Aurel ius, Kendime Dü!jünceler, 1 l . 1 8 . 5.9a Farz edel

onlara im bundan

sadece kö

sonra

tülükle ka biri

rşı leri

lık sana kötü

vermemek ye davra

rine ndığında

tüm kibarlığınla karşılık vermeyi seçtin. Farz edelim, "düşmanlarını sevdin ve senden nefret edenlere iyilikle karşıl ı k verdin". Bunların sence nasıl bir etkisi olur?

İncil'e göre senden nefret eden düşmanına iyi ve onu dü

şündüğünü gösteren bi r şey yapabilmek "onun başından aşağı kaynar sular dökmeye" benzer. Nefret edilen kişilere daha fazla nefretle karşılık verilmesi beklenir. Bugün biri sana iğneleyici ya da kötü bir söz söylediğinde aynı şekilde bir karşılık bekler, k ibarlık değil. Ayn ı şekilde karşıl ı k vermed iğinde ise utanırlar.

Bu onların sisteminde bir şok etkisi yaratır. Onları da seni de daha iyi biri yapar.

Kabalık, kötülük ve zalimlik çoğu zaman derinlere gömülmüş

bir zayıflığın maskesidir. Bu tür durumlarda kibarlığını koruyabilen insanlar oldukça güçlü kişilerdir. Sen de bu güce sahipsin.

Bunu kullan.

1 54

H A K L I E Y L E M

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 3 M ayıs

Al ı ş kan l ığın Ateşi n i Kö rü k l e m e k

" Her türlü alışkanlık ve kabiliyet sistem tarafından onaylanmıştır ve kend isini besleyecek eylemlerle büyür. Adım adım, gün be gün ... Bu yüzden eğer bir şey yapmak istiyorsanız bunu alışkanlık haline getirin. Eğer bir şey yapmak istemiyorsanız bunu yapmayın ve yanı sıra da karşıt bir alışkanlık edinin. Aynı şey ruh sağlığımız için de geçerlidi r. Öfkelendiğinizde sadece o kötü lüğü tecrübe etmekle kalmaz, aynı zamanda kötü bir alışkanlığı da güçlendirmiş, yangına körükle gitmiş olursunuz."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 8 . 1 -5

Aristoteles şöyle

olduğumuzu de

beli miştir

rler. :

Bu "T

yüekrar

zden tekra

mü

r yaptı

kemmel klarımız

olmak

, kim

için eyleme değil alışkanl ığa ihtiyaç vardır." Stoacılar bunun üzerine ekleme yapar ve düşüncelerimizin bir ürünü olduğumuzu söylerler.

(Marcus Aurelius şöyle der: "Alışık olduğun düşünceler ne ise zihninin karakteri de odur".)

Bugünkü planları nı ve önümüzdeki hafta neler yapacağını düşünürken geçtiğimiz hafta neler yaptığını da düşün. Olmak istediğin ya da olduğunu sandığın insanla bunları karşılaştır.

Yaptıkların bu kişinin özellikleriyle ne kadar örtüşüyor? Ha ngi ateşi körüklüyorsun? Hangisine dönüşüyorsun ?

H A K L I E Y L E M

1 5 5

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 4 M ayıs

Refah, Eyl e m le r i m izde Yatar

"Kafasını başarıya takmış olanlar, refahı başkalarının gözlerinde arar. Zevk düşkünleri ise hislerde. Ama hayatın anlamını çözmüş kişiler refahı sadece eylemlerinde arar.

insanların memnun etmek istediği kişilerin, elde etmek istediği şeylerin ve zafer yolunda uyguladığı taktiklerin özelliklerini düşün. Zaman böyle şeyleri nasıl da çabuk siliveriyor. Ve bunlar gibi daha k i m bilir kaçını silip götürecek ? "

Marcus Aurelius, Kendime Dü.şünceler, 6 : 5 1 ;59

Eğer

kad k i

er mutluluğun,

devreye

bazı

girdiği

hedefleri

nde ne olaca gerçe

k ? kleşti

Ağzı

rmene

nın pa

bağlıysa

yını alırsan

ne yapacaksın? Dış etkenler araya girerse ne olacak ? Farz edelim ki hedeflerini başardın, ya dünya senin bu etkileyici eserinle hiç ilgilenmezse?

Bu senaryoların tamamında mutluluğunun kaderini, kontrolün d ışındaki şeylere bırakıyorsun. Bu delilik.

Bunun yerine, sonuçlarından çok eylemlerimizin kendisinden aldığımız zevke odaklanırsak (ve doğru şeyleri yaparsak) mutluluğun sadece bir adım ötemizde olduğunu fark edeceğiz.

Bir aktör, yer aldığı projeyle ilgili sadece izleyicilerden gelecek tepkilerine odaklanırsa (eleştirmenlerin sevip sevmeyeceği ya da filmin sükse yapıp yapmayacağı gibi) sürekl i hayal kırıklığına performansını

uğrayıp acı çekecektir. Ama

severse (ve elinden

gelenin en iyisini ortaya koyarsa) yaptığı iş her zaman onu tatmin edecektir.

Azmi miz "kazanmak" için değil, elimizden gelenin en iyisini yapabilmek için olma l ı . Niyeti miz takdir görmek ya da fark edilmek değil, yardım etmek ve doğru olduğunu düşündüğümüz şeyi yapmak olmalı. Odağımız başımıza gelenler değil, bizim bunlara verdiğimiz karşılıklar olmalı. Gönül rahatlığını ve duygusal sağlamlığı ancak bu şekilde elde edebiliriz.

1 56

H A K L I E Y L E M

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

ı s M ayıs

E l i ndeki N i metleri n Farkmda O l

"Zihnini sahip olmadığın şeylerin senin olduğu hayalleriyle doldurma. Bunun yerine elinde olan nimetleri gör ve senin olmasaydı bunları ne kadar çok isteyeceğini düşün. Ama dikkatli ol. Onlarsız yaşayamayacak bir hale de gelmemelisin."

7.27

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler,

Hep başkalarında

şularımız gibi ol olan şeylere

abilmek için imreniriz.

çabalar

Oysa

ken ya n biz yan

kom

kom

şularımız

da dişini tırnağına takıp bize yetişmeye çalışır.

Bu komik olmaktan çok trajik bir durumdur. Öyleyse bugün başka insanların sahip olduğu şeyleri elde etmek için çabalamayı bıra k . İçindeki avcı toplayıcı güdüsüyle savaş. Bunu yapmak da böyle yaşamak da doğru değil . Elinde olanların kıymetini bil, onlardan faydalan ve bunu eylemlerinin rehberi haline getir.

H A K L I E Y L E M

1 5 7

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 6 M ayıs

Z i n c i r M etod u

"Çabuk öfkelenen biri olmak istemiyorsanız bu alışkanlığınızı beslemeyin. İlk adım olarak sakin kalmayı ve içinizden, karar aldığınızdan beri sinirlenmediğiniz günleri saymayı deneyin. Eskiden her gün sinirlenirdim. Artık gün aşırı sinirleniyorum. Sonra her üç ya da dört günde bir sinirleneceğim. Eğer bunu otuz güne çıkarabilirseniz ne mutlu size! Alışkanlıklar önce zayıflatılır, sonra öldürülür.

'Bugün öfkeme yeni k düşmedim. Yarın da önümüzdeki üç veya dört gün de düşmeyeceğim. Tüm kışkırtmalara rağmen kendime hakim oluyorum' diyebildiğiniz zaman daha sağlıklı bir birey olduğunuzun farkına varacaksınız."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 8 . l l b-14

Komedyen

yen olan Jerry

genç Seinf

Brad eld bir

Isaac'a keresinde

nasıl iyi yin

içe e

riklkendisi

er hazı gibi

rlaya komedbileceği

konusunda şu tavsiyeyi vermiştir: "Kendine bir takvim al ve bir espri yazdığın her günü işaretle. Çok geçmeden bir zincir oluşturduğunu fark edeceksin. O noktadan sonra yapman gereken tek şey zinciri kırmamak ." Başarılı bir devinim halidir bu. Biraz da olsa elde ettiğin anda devamını getirmek daha kolaydır.

Seinfeld, zincir metodunu pozitif bir alışkanlı k geliştirmek için kullanırken Epiktetos'a göre aynı metot negatif bir alışkanlığı yok etmekte de kullanılabilir. Bu, alkolü gün gün azaltarak bırakmaktan farksızdır. İster sinirine hakim ol mak olsun ister dalgın olmak olsun isterse de bir şeyleri erteleme hali olsun, her güne bunları yapmayarak başla. Daha sonra ertesi gün de aynısını yap. Ve sonrak i gün de. Bir zincir oluştur ve bunu kırmamaya çalış. Galibiyet serini mahvetme.

1 5 8

H A K L I E Y L E M

S TOACININ GÜNLÜGÜ

.1 7 M ay ı s

Stoac ı l ı k B i r Yarı M a m u l d ü r

"Bana hasta ama mutlu olan birini gösterin. Ya da tehlikede ama mutlu birini. Ve bir de ölmek üzere ya da sürgünde ama mutlu birini . . . Gösterin haydi! Tanrım, ne kadar da isterdim bir Stoacı görmeyi. Madem bana bu kadar mükemmel birini gösteremiyorsunuz, en azından kendini bu yolda şekillendiren birini gösterin. Gösterin haydi! "

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 9.24-25'a, 28

Fyaptıkları

elsefeyi, kişinin can

olarak

attığı

gör.

yolun

Ara sıra sonu

değil, olarak

hayatı değil

boyu bu

nca yolda

ve sürekli gelişen bir halde yaptık ları hem de. Felsefe sürdürülebilir bir uygulamadır, biçimsiz teza hürler değil.

Epiktetos öğrencilerini gelişimlerinden duydukları tatmin halinden sarsarak uyandırmayı severdi. Onlara (ve şimdi de sana) mükemmel formun yakınına bile gelmen in her gün düzenli bir emek sarf etmek ve ciddi bir eğitim almaktan geçtiğini hatırlatmak istiyordu.

Kendi kişisel gelişim yolculuğumuzda bunu unutmamak oldukça önemlidir. Bu yolculuğun bir sonu yok. Bilgelik ( her durumda mükemmel bir şekilde davranan ideal Stoacı olmak) bir idealdir, son değil.

H A K L I E Y L E M

ı s 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 8 M ay ı s

Bir Şeyi N as ı l Yapıyorsan,

H e r Şeyi Öyle Yapars ı n

"Tüm dikkatini önündeki şeye ver: ilke, görev ya d a elindeki şey her neyse."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 22

Geleceği

dan

düşünm

zevk

ek

almak eğlencel

ise

idir

kolaydı r . Geçmişi

Bu

düşünm

enerjiyi şu ek

an ya da on

önümüzde

olan şeye odaklamak ise daha zordur. Özellikle de bu yapmak istemediğimiz bir şeyse. Şöyle düşünürüz: B u sadece bir iş, kim olduğumu anlatmaz . Önemli değil. Oysa kim bilir, bu belki de son yapacağın şey olabilir. Bakın bu Dave. Canlı canlı yarım kalan işlerinin altına gömülmüş.

Bir şeyi nasıl yapıyorsan, her şeyi öyle

Bir atasözü der ki :

yaparsın. Bu doğrudur. Bugünle nasıl başa çıkıyorsan, her günle öyle başa çıkarsın. Bu dakikayla nasıl başa çıkıyorsan, tüm zamanlarla öyle başa çıkarsın .

1 6 0

H A K L I E Y L E M

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 9 M ayıs

Öğre n , Tekrarla, Çalış

"işte bu yüzden filozoflar sadece öğrenmekle yetinmememiz, işin içine tekrarı ve çalışmayı da katmamız konusunda bizi uyarmaktadır. Çünkü zaman geçtikçe öğrendiklerimizi unutur ve aksi ne varsa yapmaya, aksi ne kadar fik ir varsa edinmeye başlarız."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 9. 1 3 -14

Çok az insan sadece bir eğitim videosu izledikten ya da kendisine bir şey bir kez anlatıldıktan sonra baştan sona kadar neyi nasıl yapması gerektiğini anlamış olur. Gerçekten öğrenebilmek yapması

için insanla rın bir işi

gerekir. Savaş sanatlarının, askeri

eğitimin ya da hemen her türlü spor eğiti minin en önemli özellikleri nden biri saatler süren ve sürekli tekrar edilen idmanlardır.

Profesyonel bir atlet sadece birkaç saniye sürecek hareketler için yıllarca çalışı r. İster iki dakikalık bir tatbikat ister tutsak kalınan bir yerden kurtulmak isterse de engelli koşuyu ilk bitirmek olsun. Bir şeyleri sadece bilmemiz yeterli değildir. Bildiklerimiz kaslarımız ve bedenimiz tarafından özümsenmelidir. Bizim bir parçamız olmalıdır. Aksi halde stres ya da zorluk hissettiğimiz ilk anda her şeyi kaybetme riskine gireriz.

Aynı şey felsefi ilkeler için de geçerlidir. Bir kere duyduğumuz bir şeyi hayatımız buna bağlıyken ya da etrafımızdaki her şey kötü giderken de hatırlama ihtimal imiz sence nedir? Unutma, Marcus Aurelius "notlarını" başkaları için yazmıyordu. D üzenli kendisi için

olarak

düşünüyordu. Başarılı, bilge ve deneyimli bir

adam olmasına rağmen son günlerine kadar doğru şeyi yapabilmek üzere çalışmaya ve kendini eğitmeye devam etti. Tıpkı siyah kuşaklı bir karateci ya da profesyonel bir sporcunun yapacağı gibi, başkaları bunu gereksiz olarak görse de o her gün egzersi z yapmaya devam etti.

H A K L I E Y L E M

1 6 1

STOACININ GÜNLÜGÜ

20 M ay ı s

N ic e l i kten Ziyade N ite l i k

" Başlıklarını bile okumaya bir ömür yetmeyecekse, sayısız kitap ve kocaman bir kütüphaneye sahip olmanın ne anlamı var? Böylesi öğrenciye bir şey öğretmek değil, onu yalnızca büyük bir yükün altına gömmektir. Tohumları birçok kişiye dağıtmaktansa birkaç yazara vermek yeğdir."

Seneca, Ruh Dinginliği Üzerine, 9.4

• •

Olmeden

Düny

önce

anın

en

bu

çok

işe

ki

kend tap

ini okuya

en fa

nlar

zla

a ödül

adamış

veril

okuy meyec

ucusu ek.

dahi

olsan (her gün bir kitap dahi okusan) k itap koleksiyonun, Ülke Halk Kütüphanesi'nden daha geniş olamayacak. Google Kitaplar'ın sunucu larındaki kitaplara ya da Amazon'un her yıl yayınladığı yüz binlerce yeni k itap sayısına yetişmen imkansız.

Peki konu okumak ve öğrenmek olduğunda niteliği niceliğe tercih etmeye ne dersin? Her yeni çıkan kitaba şöyle bir göz gezdirmek yerine birkaç önemli eseri sindire sindire okumak daha iyi olmaz mı? Belki rafların daha boş duracak, tamam ama beynin ve hayatın muhtemelen daha dolu olacaktır.

1 62

HAKLI EYLEM

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 1 M ayıs

Ne Tü r B i r Bo ksörs ü n?

"Ama felsefe nedir? En basit tarifiyle olacaklara karşı kendimizi hazırlamamız değil midir? Eğer kendimi dayan ıklı hale getirebilirsem sonrası nda bunun, olacak ne varsa olur demekle aynı şey olduğunu anlayamıyor musu nuz? Aksi halde bu, birkaç yumruk yediği için ringi terk eden bir boksöre benzer. işin aslı herhangi bir sonuç olmadan ringi terk edebilirsiniz ama bilgelik yolundan ayrılmanın nasıl bir avantaj ı olabilir ki? Öyleyse karşı karşıya kaldığımız her zorlukta kendimize söylememiz gereken şey şu olmalıdır: Benim eğitimini aldığım şey, i lkem bu ! "

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 0 . 6-7

Günü

Sto müzde

acılar b

da eyzbol

boks ve

ve futbol

güreş

benzetmeleri

metaforlarını ne kadar

kullanmay yay

a

gınsa,

bayılırdı.

Bunun sebebi büyük ihtima lle Antik Yunan ve Roma'da pankration adlı sporun (kelime anlamı "tüm gücünle" olan, dövüş sanatlarının UFC6'de görebileceğin türden bir karması) çocukluktan yetişkinl iğe kadar tüm erkeklerin hayatının bir parçası olmasıdır. (Son elde edilen bulgular Yunan heykellerinin kulaklarında oldukça yaygın biçimde görülen, genellikle rakibin kulağınızı kanca gibi kavraması sonucunda oluşan "kulak hematomlarını" ortaya çıkarmıştır.) Stoacılar dövüş sanatlarına atıfta bulunur çünkü tek bildikleri budur.

Seneca hiç darbe görmemiş beden lerin zayıf ve kolayca a lt edilebilir olduğunu ama "kaderiyle sürekli savaş halinde olan bir adamın acılarıyla derisinin kalınlaşacağını" yazmıştır. Ona göre bu adam son nefesine kadar dövüşür ve asla vazgeçmez.

Epiktetos'un a nlatmak istediği de budur. Bir darbe aldın d iye ringi terk etmek seni nasıl bir boksör yapar? Eğitimini aldığın şey tam olarak bu! Bu seni devam etmekten alıkoyacak mı?

6

Ultimate Fighting Championship (UFC) : Dünyaca ünlü bir karma dövüş

sanatları organizasyonudur. (ç . n .)

H A K L I E Y L E M

1 6 3

S TOACININ GÜNL0(;0

22 M ay ı s

G ü n B u g ü n d ü r

"Hak ettiğini bulacaksın. Bugün iyi bir insan olmak yerine, yarın iyi birine dönüşmeyi seçiyorsun."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8.22

"Zamanın yetersizliğinden yakınmıyorum. Ne kadar ömrüm kald ıysa ona razıyım. Bugün (şimdi) olacaklar yarın mutlaka konuşulacak Tanrıları ikna edeceğim ve yer ye

.

rinden oynayacak."

Seneca, N1edea, 423 -425

Hemen

Sinir hemen her

lenmememiz zaman

ger

do

ektiğ ğru

ini, şeyin ne

konuyu k i olduğ

şisel unu biliriz.

almamamız

gerektiğini, paket servisler yerine sağl ı k l ı yemekler yememiz gerektiğini ve oturup bir saat odaklanmamız gerektiğini biliyoruz.

İ şin zor k ısmı belirli bir zamanda doğru şeyi yapmaya karar verebilmektir.

Peki bizi durduran ne? Yazar Steven Pressfield bu güce "dire

Yaratma Savaşı

niş" adını verir.

adlı eserinde bu konudan şöyle

bahseder: "Kendimize hiçbir zaman, 'Hiçbir zaman kendi senfonimi yazamayacağım,' demeyiz. Bunun yerine, 'Kendi senfonimi yazacağım. Ama yarın başlasam da olur,' diyoruz."

Yarın değil, bugün başlayabiliriz.

1 6 4

H A K L I E Y L E M

S TOACININ GÜNLÜCÜ

23 M ayıs

Bana N as ı l Yaşanacağı n ı G öster

" Bana i y i b i r hayatın, uzunluğuyla değil de n a s ı l yaşandı

ğıyla ölçüldüğünü göster. Bana uzun yaşamış birinin aslında neredeyse hiç yaşamamış olabileceğinin mümkün olduğunu ( hatta bunun oldukça sık görüldüğünü) kanıtla."

Seneca, A hlak Mek tupları, 49. l O b

Bunaçları

ıklı Seneca'ya

ğın ve cid göstermene

diyetinle,

gerek

ömrün yo

kaç k.

yıl Kendin

olursa e göster.

olsun

Tüm

uzun ve

dolu dolu bir hayat yaşadığını söyleyebil. Hepimiz zamanından önce kaybettiğimiz ama şu an bile düşündüğümüzde "Onların yaptığının yarısını bile yapsam iyi bir hayat yaşad ım derim,"

diyebildiğimiz birilerini tanımışızdır. A ncak bu şekilde "zaman rüzgarını biraz olsun yavaşlatabiliriz".

Buna ulaşmanın en iyi yolu içinde olduğumuz ana ve kü

çük ya da büyük fark etmeksizi n, elimizdeki işe odaklanmaktır.

Seneca'nın da dediği gibi tüm varlığımızı ve farkındalığımızı şu ana vermeliyiz.

H A K L I E Y L E M

1 6 5

STOACININ GÜNLÜGÜ

24 M ayıs

Kaderi n i Sen Ç i z

"Demek eskiden her köşe başında seni bekleyen bir talih kuşu olurdu. Ama asıl talihli kişi, kendi talihini yaratandır.

Ve asıl talih dediğimiz şey de dengeli bir ruh, iyi dürtüler ve iyi davranışlardan oluşur."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 5 . 3 6

' ' Şanslı olmanın" daha verimli bir tanımı olmalı ama nedir?

Kontrolünün dışında tamamen rastgele etkenler tarafı ndan tanımlanan bir şey midir? Yoksa doğru kararlar ve doğru hazırlıkla (kesin olmasa da) olasılığı yükseltilebilir bir şey midir?

Elbette ki cevap ikincisi olmalıdır. Bu da başarılı ama bir yandan da gizemli bir şekilde "şanslı" olan insanların sürekli şanslarının yaver gitmesinin altında yatan sebeptir.

Harika sitelerden Quote I nvestigator'a göre bu fikrin çeşitleri 1 6 . yüzyıla ait olan, "Çalışkanlık şansın annesidir," deyişine kadar uzanmaktadır. 1 920'lerde Coleman Cox bu deyişi biraz çağa uydurarak " Ben şansa inanırım. Ne kadar çok çalışırsam, şansımın o kadar yaver gittiğini fark ettim," demiştir. (Bu söz yanlış bir şekilde Thomas Jefferson'a atfedilmiş olsa da kendisinin buna benzer bir cümlesi yoktur.) Bu sözlerin günümüzdeki kar

şılığı ise "Şans, sıkı çalışmanın fırsatla buluşmasıdır," deyişidir.

Bugün talihin ve şansın büyülü bi r şekilde seni bulmasını umut edebilirsin. Ya da doğru zamanda doğru şeyi yapmaya odaklanarak kendi şansın ı kendin yaratabilirsin. İroniktir ki bunu başarabilirsen şansa ihtiyacın kalmayacak.

1 6 6

H A K L I E Y L E M

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

25 M ay ı s

N e şeyi B u l acağı n Yer

"İnsanların arad ığı neşe, düzgün yapılan işlerde bulunur.

Ve düzgün yapılan işler de insanlara kibar davranmak, duyuların heyecanına kendini kaptırmamak, güven verici izlenimleri fark edebilmek ve doğal düzeni iyice düşünüp tüm bu olanları onunla uyumlu hale getirmek olarak sıralanabilir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 26

Bir köpek

çalı

eğitm

şması iste eni, d isfon

ndiğinde, ksiy

işe

onel

genel

ya

likle da

şu mutsu

sor

z

uyla bir köpek

başlar:

le

Onu

yürüyüşe çıkarıyor musunuz? Bunu sormalarının nedeni köpeklerin belli görevleri (işleri) yapmak üzere yaratılması ve doğalarının önemli bir parçası olan bu özellikten mahrum bırakıldıkları için acı çektikleri gerçeğidir. Onu şımartıp ona gü zel bir hayat verseniz de gerçek budur.

Aynı şey insanlar için de geçerlidi r. Stoacıların belli duyguları ve maddi imkanları bir kenara itmelerinin sebebi, onlardan keyif almamaları değildir. Stoacı hayat mutluluk ya da eğlenceden yoksunluk demek değildir. Stoacıların tek amacı özümüzü bulmamıza (düzgün yapılan işlerden keyif almayı deneyimlememize) yardımcı olabilmektir.

HAKLI E Y L E M

167

S TOACININ GÜNLÜGÜ

26 M ayıs

Başkalar ı n ı n Ne D ü ş ü n d üğü n ü U m u rsamayı B ı rak

" Herkesten çok kendimizi sevmemize rağmen başkalarının hakkımızdaki fikirlerini, kendi fikirlerimizin üzerinde tutmamız beni hep şaşırtır. Akranlarımızın bizim hakkımızdaki fikirlerine güvenip kendi düşüncelerimizi dinlemiyoruz bile!"

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 2 .4

Bir şey hakkın

başkası nın daki

duy

duygularımızı

gularını kendimiz ne

e kadar

adapte da

ed çabuk

iyoruz. bırakı

Vitri p

nde

bir gömlek görüp beğendiğimizi düşün. Ama eşimiz ya da iş

arkadaşlarımız gömlek hakkında olumsuz bir yorum yapaca k olursa beğen i duygumuz hemen utanç ve aşağılamaya dönüşüyor.

Hayatımızdan son derece memnun olabiliriz. Ama bu mem nuniyet başka birinin daha fazla imkana sahip olduğunu öğrendiğimiz anda yok oluyor. Üsteli k bu kişiyi sevmek zorunda bile değiliz .. .

Daha da kötüsü ve tehl i kelisi ise başarılarımız v e yeteneklerimiz için başka birinin onayına ihtiyaç duyma m ı zd ır.

Hemen hemen tüm Stoacı öğretiler gibi bu da kendi düşüncelerimizi kontrol etsek bile başkalarının düşüncelerini kontrol edemediğimizi anlatır. En azından bizim hakk ımızda olanları.

Bu yüzden de kendimizi o düşüncelerin insafına bırakmak ve insanların onay ını almaya çalışmak tehl i keli bir çabadır.

Başkalarının ne düşündüğü üzerine çok fazla kafa yorma .

kendi

Bunun yerine

fi kirlerin üzerine düşün. Sonuçlar, etkiler ve yaptığın �eyin doğru olup olmadığı konusuna kafa yor.

ı 6 8

H A K L I E Y L E M

S TOACININ GÜNLOCO

27 M ay ı s

Küçük Şeyleri Ö nemse

"Refahı belirleyen, küçük adımlardır. Ama sonuç gerçekten de küçümsenemez."

Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Yafiamları ve Öğretileri eserinde Zeno'nu n sözü 7. 1 . 26

Yazdığı filozof

Zeno'ya ait biyografileriyle

olduğunu ifade ünlü

eder. Laertius

Ama

Di

aynı ogenes, bu

zamanda

sözün

Sokrates

tarafından da söylenmiş olabileceğini belirtir. Bu da sonuç olarak yukarıdaki alıntının da bir yerden alıntı olabi leceği anlamına gelir. Peki gerçekten bunun bir önem i var mı? Doğru, doğrudur.

Bu konuda doğru olanı hepimiz oldukça iyi biliyoruz: Küçük şeyler birikir. Kişinin iyi olup olmadığını, söyledikleri şeyler değil, iyi davranışlarda bulunup bulunmad ığı belirler. Kişi birdenbire

" kendine çekidüzen" veremez. Bu bi rbirinden bağımsız birçok seçimin sonucudur. Doğru zamanda kalkma, yatağını toplama, kestirme yollara direnme, kendine yatırım yapma ve çalışmaya odaklanma işidir. Ve şüphesiz ki birbirinden bağımsız eylemler küçük görünse de birikimli etkileri tam tersidir.

Bugün karşına çıkacak tüm küçük seçimleri gözünde canlandır. Hangisinin doğru, hangisinin kolay seçim olduğunu biliyor musun? Doğru olanı seç ve bu küçük şeylerin birikerek seni içine ald ığı dönüşümü seyret.

H A K LI E Y L E M

ı 6 9

S TOACININ GÜNLÜCÜ

28 M ayıs

H a rekete Geçmeden Ö nce Yapman G e re ke n i ki Şey

" Yapman gereken ilk şey: öfkelenmemek . Çünkü her şey doğasına uygun olarak gerçekleşi r. Kısa bir süre sonra sen de büyük imparatorlar Hadrianus ve Augustus gibi yok olacaksın. Yapman gereken ikinci şey ise şu: Amacın ı n iyi b i r insan olmak olduğunu unutmadan elindeki i ş i t ü m dikkatinle değerlendirmek. Sadece doğanın senden beklediğini yap ve en adil, en uygun şek i lde konuş. Kibarlıkla, alçakgönüllülükle ve samimiyetle."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8 . 5

Bir san

tını iyel iği

hayal ne

et. d u r ve

Senat bir

oya impar

başka ator

nlık olarak

ediyor Mar

du.

cus'un

Savaşta hayaorduya

l iderlik ediyor ve en üst düzey komutan olara k ülkenin önemli askeri stratejilerini belirliyordu. Aynı zamanda vatandaşlardan, avukatlardan ve diğer ülkelerden gelen talepleri de dinliyordu.

Başka bir deyişle tüm i ktidar sahipleri gibi onun görevi de karar mekanizması olmaktı. Her gün, gün boyunca karar ardına karar alıyordu.

Karar a l mada kullandığı formül ise savaş sırasında test ettiği doğru şeyi yapma ve adil olma metoduydu. Hem de kelimesi kelimesine. Bizim de denememiz gereken yol budur.

İlk olarak, sinirlenme. Çünkü öfke kararı nı olumsuz yönde etki ler ve karar vermeni zorlaştırır.

İkinci olarak, en çok değer verdiğin amacı ve ilkeleri hatı rla .

Kafandan geçen eylemleri bu filtreden geçirmek kötü seçimleri eler ve doğruları öne çıkarır.

Sinirlenme.

Doğru olanı yap.

İşte bu kadar.

170

H A K L I EYLEM

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

29 Mayıs

İ ş Te rap i d i r

"İş, asil zihinleri besler."

Seneca, A hlak Mektupları, 3 1 . 5

Birkaç

tiğini gün spor

düşün. salonuna

Biraz güç gitm

süz. ediğin

Asabi. de ke

Klos ndini

trofob nasıl

ik.

hi

Kar sset

arsı z.

Uzun süre tatil yapan ya da emekliliğinin i l k gününü yaşayan insanlar da bunlara benzer şeyler hissederler. Aklın ve bedenin sürekl i kullanı lmayı bekler. Verimli kullanı lmadıklarında birbirine düşmeye başlarlar.

Birçok insa nın böylesi bir gergi nliği her gün yaşad ığını dü

şünmek gerçekten üzücüdür. Çünkü ya potansiyellerinin çoğunu kullanm ıyor ya pek de iş yapmadıkları bir işte çalışıyor ya da yapabileceklerinden çok daha fazlasından sorumlu tutuluyorlar.

Bu duyguları alışveriş yaparak, dışarı çıkarak, kavga ederek ya da sorun çıkara rak bastırmaya çalışıp daha da kötü hale getiriyoruz.

Başka bir deyişle, kendimize gerçek ve değerli besinler bulmak yerine hayatın boş kalorili yemekleriyle boğuluyoruz.

Bunun çözümü oldukça basittir ve şükürler olsun ki her zaman erişimimizdedir. Dışarı çık ve çalış.

H A K L I E Y L E M

1 7 1

S TOACININ GÜNLÜCÜ

30 M ayıs

Çok Mu Çahşıyors un? H iç Mi Çalışm ıyorsu n?

"Bir insana köle gibi çalışıyor diyebi lmem için kişinin okur yazar olması da sabahlara kadar çalışması da yeterli değildir. Kişinin ne üzerine çalıştığını bilmiyorsam o kişi için üretkendir diyemem. Ama kişi başlıca ilkelerine bağlıysa ve bu il keleri sürekli doğayla uyum içerisinde tutabi l iyorsa ancak o zaman çal ışkan biri sayılabilir."

Epiktetos, Makaleler, 4.4.41 ; 43

Tanıdığın

san

en

olma

meşgu

ihtimali l insanın

sence ned aynı

ir?

zaman

Çalış

da

mak

en

ile

üretken

iyilik a r

inasında

bağlantı kurma eğilimindeyiz ve ış ıçın harcanan zamanların ödüllendirilmesi gerektiğine inanıyoruz.

ne

Neden

Bunun yerine

yapıyorsan onu değerlendir.

bunu

nereye

yapıyorsun? Bunu başarmak seni

götürecek ? Bu sorulara

iyi bir cevap verem iyorsan, dur ve düşün.

172

H A K L I EYLEM

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 1 Mayıs

Tek B i r Yük ü m l ü l üğ ü m ü z Var

"Misyonun nedir? İyi bir insan olmak."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 1 . 5

Stoacılar

insan dünya

olmak üzerindeki

olduğuna

görev

inanır. imizin

Bu çok her şeyden

temel bir

önce

görevdiriyi

. bir

Ama

yine de her birimiz bundan kaçınmak için baha neler üretmekte birer uzman olmuşuz.

Antrenör Bili Belich ick'i burada tekrar hatırlayalım: " İşini yap."

HAKLI E Y L E M

1 7 3

HAZ İRAN

P R O B L E M Ç Ö Z M E

STOAC/NIN GÜNLür;ü

1 Hazi ran

H e r Zaman Yed e k B i r Plan m O l s u n

"Gerçekten d e kimse zihnindeki planlara engel olamaz.

Çünkü onlara ne ateş ne metal ne zorbalık ne de iftiralar dokunabilir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8 .41

Engeller hay

önümüze atın

eng

bir

eller parçasıd

çıkabilir ır.

ya İstem

da iş ediğimiz

ler yo

şeyler

lunda git olabil

meyebi ir,

lir.

Ama Stoacı bir aklın düzgün çal ışmasına hiçbir şey mani olamaz. Çünkü her ne olursa olsun onun sahip olduğu bir "yedek plan" vardır.

Nedir peki bu? Bu bizim yardımımıza koşacak bir sistemdir.

Bir dostumuz bize ihanet mi etti? Yardım planımız bunun nedenini ve bu hatasından ötürü karşımızdaki kişiyi nasıl affedebileceğimizi bulmaktır. Haksızlığa mı uğradık? Planımız, başımıza gelen olayın bizi yaralamasına izin vermemek ve bize haksızlık eden kişiye de yardımcı olmaya çalışmaktır. Tüm çalışmamız teknik bir aksaklık yüzünden silindi mi? Yardım planımız her şeye yeniden başlamak ve bu sefer daha iyi bir iş çıkarmaktır. Gelişimimiz engellenebilir ya da bölünebi lir. Ama düşüncelerimiz her zaman değiştirilebilir. Çünkü zihin, yolu değiştirebilme gücüne sahiptir.

Bir yandan da dü nyanın olağan a k ışını unutmamalıyız.

Murphy K anunu'na göre "yanlış gidebilecek bir şey, yanlış gider." Bu yüzden de bu yedek planını elinin a ltında tut. Çünkü hepimiz onu kullanmak zorunda kalacağımızı biliyoruz. Kimse bunu yapmamıza engel ol amaz.

PROBLEM Ç ÖZ M E

1 75

S TOACININ GÜNLÜCÜ

2 H aziran

Plato n 'u n Göz ü n d e n

"Platon ne kadar d a güzel söylemiş: Ne zaman birileri hakkında konuşacak olsanız her zaman olaylara kuş bakışı bakın ve tüm resmi tek seferde görün. Kalabalıklar, ordular, düğünler ve boşanmalar, doğumlar ve ölümler, gürültülü mahkemeler ya da sessiz odalar, yabancılar, tatiller, anma tören leri ve pazarlar. Tüm bunlar birbiri içine geçmiştir ve her biri karşıtıyla eştir."

Kendime Düşünceler, 7.48

Marcus Aurelius,

Ş

lcaromenippus: An Aerial

air Lucian tarafından yazılmış

Expedition (Gökyüzünde Bir Keşif Gezisi) adlı diyalogda anlatıcıya uçma yeteneği bahşed ilir ve o da dünyayı yukarıdan izleme şansına erişir. Gözlerini dünyaya çevirdiğinde en zengin kişilerin, en büyük toprak sahiplerinin ve bütün ülkelerin yukarıdan ba kıldığında oldukça komik bir şek ilde küçük göründüğünü fa rk eder. Artık tüm bu savaşlar ve kaygılar gözüne oldukça önemsiz görünmektedir.

Eski zamanlarda bu eğitim sadece teorik olarak verilebiliyordu. Kişilerin çıkabilecekleri en yüksek nokta bir dağın zirvesi ya da birkaç katlı bir binanın tepesiydi . Ama teknoloji ilerledi kçe insanlar gerçekten de bahsi geçen kuş bakışı görüntüyü ve hatta daha da fazlasını deneyimleyebildi.

Astronot Edgar Mitchell dünyaya uzaydan bakan ilk insanlardan biriyd i . Yaşad ıklarını daha sonra şöyle anlattı:

" Uzaydayken k ısa zamanda küresel bir farkındalığa, insan odaklı bir bakış açısına ve dünyanın mevcut duru muyla ilgili büyük bir memnuniyetsizliğe kapı lıyor ve kendinizi bununla ilgili bir şeyler yapmak isterken bu luyorsunuz. Ay'dan Dünya'ya baktığınızda uluslararası politikalar oldukça önemsi z görünüyor. Bir politikacıyı pis ensesinden tutup çeyrek milyon kilometre uzaklığa sürüklerken, 'Bak şuna, seni pislik ! ' demek istiyorsunuz."

Birçok sorun Platon'un bakış açısıyla çözülebilir. Bu ba kış

açısını kullan.

1 76

P R O B L E M ÇÖZ M E

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 H aziran

Esnek Olmak İ y i d i r

"Orduda görev alamıyor mu? O zaman devlet kurumlarına başvursun. Bir tüccarın yanında çalışmaya devam etmek mi zorunda? O zaman işin ustası olmaya çalışsın. Sessizlik yemini mi etmiş? O zaman yurttaşlarına sessizliğiyle yardım etsin. Forum'a girmesi tehlikeli mi? O zaman ne kadar iyi bir iş arkadaşı, ne kadar sadık bir dost ve ne kadar ölçülü bir misafir olduğunu insanların evlerine giderek, toplantılara ve kutlamalara katılarak göstersin. Bir vatandaş olarak görevlerini başarıyla gerçekleştiremedi mi? O zaman insan olarak görevlerini başarıyla gerçek leştirmeye çalışsın."

Seneca, Ruh Dinginliği Üzerine, 4 . 3

Sonunda

bir süre İç Sav

önce aş'tan

generagalip

ll

olarak

erin ve

çıkan

komut

Lincoln

anların

ölmeden

olduğu bir kısa

kalaba lığa, kendisine üst düzey bir devlet görevi için başvuran bir adamın hikayesini anlattı. Adam önce dışişleri bakanı olmayı ister.

Reddedilince farklı ve daha mütevazı bir pozisyon için başvurur.

Tekrar reddedilince alt kademe bir gümrük memuru olmak ister.

Bu isteği de reddedilince sonunda Lincoln'dan bir pantolon ister.

Lincol n hikayesini kahkahalar atarak bitirir: "Ah, alçakgönüllü olmak ne güzel şey ! "

Bu hikaye Stoacılığın esnekliğinin v e kararlılığının vücut bunu

şunu

bulmuş halidir: Eğer

yapamıyorsak, o zaman belki

şunu

başka

yapabi liriz. Eğer

da yapamıyorsak, o zaman belki

bir şey yapabiliriz. Eğer o da mümkün değilse her zaman bir alternatif vardır. Son durak sadece iyi bir insan olmak olsa bile, bu bizim için fel sefemizi deneyimlemek ve ona katkıda bulunmak için sunulmuş bir fırsattır.

PROBLEM Ç ÖZ M E

1 7 7

STOACININ GÜNLÜCÜ

4 Haziran

B u n u n İ ç i n B u radayız

"Neye alınıyoruz? Neden şikayet ediyoruz? Bunun için buradayız."

Seneca, Tanrısal Öngörü, 5.7b- 8

Kims

İns e hayatın

anlık

kolay

tarihi

olduğunu

hayal dahi söylemedi.

edemeyeceğiAdil

miz olduğunu

güçlükle da.

rden ,

zorluklardan ve mücadelelerden sağ çıkmayı başarabilmiş uzun ve bölünmez bir bağdır, bunu unutma . Damarlarındaki kan ve seni sen yapan genler. İşte atalarından sana kalan m iras budur.

Onlar olmasaydı bugün burada olamazdın.

Etkileyici bir geleneğin mirasçısısın ve onların yaşayan bir evladı olarak onların yapabildiği her şeye muktedirsin. Varoluş

amacın bu. Bugünlere bu yüzden geldin.

Olur da günün birinde işler zorlaşırsa bunları hatırla.

178

PRO B L E M Ç ÖZ M E

S TOACININ GÜNLÜGÜ

5 H aziran

Ke n d i İ ş i n i Ke n d i n G ö r

" Bu ıstıraptan nasıl ku rtulacağım diye Tanrı'ya yalvarıyoruz. Aptallar. Sizin elleriniz yok mu? Yoksa Tanrı size el bahşetmemiş mi? Oturup daha fazla üzülmemek için dua edin bakalım! Ya da bunun yerine gözyaşlarınızı silip kendinize bir günah keçisi aramayı bırakabilirsiniz."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 6 . 1 3

Dünya

kişi adil

sana bir yer

düşma

değil.

n. B u

Bu hi

teoriler leli bir

doğru oyun.

olabilir Şau

m ya a fida

i l b u

iyata

baktığımızda (şu an ve burada) bunların sana ne faydası var?

Şu resmi rapor ya da haber yazısı ne faturalarını ödeyebilir ne kırık bacağını tedavi ettirebilir ne de istediğin krediyi almanı sağlayabilir. Sürekli kendine acımak ve yak ınmak sana hiçbir Sorunumuz hakkında bir şeyler yapmak

şey kazandırmaz.

için

ihtiyacımız olan enerjiyi ve motivasyonu kırmak dışında hiçbir şey.

Bir seçim yapmalıyız: Bize haksızlık yapılan noktalara mı odaklanacağız yoksa elimizde olanları kullanıp işe mi koyulaca

ğız? Biri gel ip bizi kurtarsın diye oturup bekleyecek miyiz yoksa Marcus Aurelius'un şu sözlerini mi hatırlayacağız: "Eğer kendinizi biraz olsun umursuyorsanız hala zamanınız varken kendi kahramanınız olun." Bu, oturup gözyaşlarını silmekten çok daha iyidir (ama bunu kendin yapa biliyor olman da bir aşamadır).

P RO B L E M ÇÖZ M E

1 79

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

6 H aziran

Ne Zaman D i re n m e l i ve Ne Zaman Pes Etmeli

"Tutarsızlığı yüzünden değil, yeterince uğraşmadığı için dilediği gibi yaşayamayacak kadar dengesiz olan ve hayata başladığı gibi devam eden insanları düşünün."

Seneca, Ruh Dinginliği Üzerine, 2 . 6 b

Slaşabilece Di

ğiniz p

eth Godin'in

a

üç d l ı kitabında

insan tipi

süperma

hakkında

rket

ilginç sırasında

bir bölüm karşıvardır.

Bir grup sı raya girer ve sıra ne kadar yavaş giderse gitsin ya da etra fındakiler ne kadar hızlı ilerlerse ilerlesi n olduğu sıradan çıkmaz. Başka bir grup kend ince birkaç saniye kazanabilmek için sürekl i sıra değiştirir. Ve üçüncü grup ise beklediği sıranın gecikeceği kesinleştikten ve başka bir sıranın açık ve net bir şekilde daha hızlı ilerlediği nden emin oldu ktan sonra sırasını değiştirir.

Daha sonra hepsi marketten ayrıl ı r ve işlerine bakar. Sen hangi gruptası n ?

Seneca'ya göre doğru olan üçüncü gruptur. Sırf bir yola girdin sonsuza kadar

diye

bu yoldan çıkmamak mantıklı değil. Özel likle

de o yol bozuk ve engel lerle doluysa. Öte yandan bu kararsız ve sü rekli tarafsız duruşun bahanesi de yoktur. Bir şeyleri fa rkl ı yapmak y a da değiştirmek cesaret v e aynı zamanda d a disiplin çok daha

ister. Üstelik, "Ah, bu

iyi gibi görünüyor," düşüncesinin

sürekli arkasından koşulacak bir şey olmadığının da fark ında olman gerek.

1 8 0

PRO B L E M ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜGÜ

7 H aziran

Doğru A k ı l H ocaları m B u l mak

"Ebeveynlerimizi seçemeyeceğimizi, onların şans eseri hayatımızda olduğunu söyleriz. Aslında ki min çocuğu olaca

ğımıza karar vermek bizim elimizde."

Seneca, Ya�amın Kısalığı Üzerine, 1 5 . 3a

Okadar

ve

şanslıyız

erkekler bilg ki

el tarihin

ik lerini görd

(ve üğü

apta en

llı

önem

klarını) li bazı

kitapl kadınlar

ar ve dergi ler halinde bize bıraktı . Plutarkhos, Boswell ve Robert Caro ve d iğerleri nin hayatları ise titiz birer biyogra fi yazarı tarafından gün be gün kaydedildi. Ortalama bir kütüphanede bulabileceğin kaynaklar binlerce yıllık tecrübe, bilgi ve deneyi min meydana getirdiği milyonlarca sayfadan oluşuyor.

Belki a nne ve baban senin için kötü birer rol modeldi. Belki de iyi birer akıl hocası olmayı başaramadılar. Ama istersek bizden önce yaşamış olanların ya da benzemek istediğimiz kişilerin bilgeliğine kol ayca erişebi liriz.

Zor kazanılmış bu bilgilere ulaşmaya, onların sundukları örnekleri devam ettirmeye çalışmak sadece kendimize değil aynı zamanda deneyimlerini yazan insanlara karşı da bir borç sayılır.

Bize düşen bu asil anne babaların gelecek vaat eden çocukları olmaktır.

P RO B L E M ÇÖZ M E

1 8 1

S TOACININ GÜNLÜCO

8 H aziran

S ıkıcı Da Olsa Adı m Ad ı m

"Eylemlerin, hayatını inşa eden tuğlalar gibidir. Her birinin mümkün olduğu kadar amacına ulaştığından emin olmalısın.

Kimse seni bundan alıkoyamaz. Mutlaka dışarıdan gelen engellerle karşılaşacaksın! Ama hiçbir şey adaletli, kendine hakim ve bilge bir şekilde davranmana engel olamaz. Pek i ya eylemlerimin başka yönleri engellenirse? O zaman engeli olduğu gibi ve memnuniyetle kabullen ve odağını elindeki şeylere yön lendir. Duran eylemin yerini hemen başka ve inşa ettiğin hayata daha uygun bir eylem alacaktır."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 32

Kolejarlerde

asında ve prof

her

esyonel

geçen gün l iglerde

daha da oynay

yayılaan

n seçk

bir fe i n spor

lsefe

cular

söz konusudur. Felsefenin adı şudur: " Süreç". Bu Alabama Üniversitesi Amerikan futbolu takımının antrenörü Nick Saban'ın yarattığı bir felsefedir. Koç Nick oyuncularına büyük resmi (önemli maçlar, şa mpiyonluğu kazanmak ya da karşı takımın dev gibi kaptanı) boş vermelerini ve bu nun yerine en küçük şeyleri bile (tüm gayretiyle çalışmak, belli bir maçı bitirmek ya da tek bir şeye sahip olmak) doğru yapmaya odaklanmalarını söylemiştir. Bir lig aylar, bir oyun saatler sürebilir, beraberliğin sadece dört sayı gerisinde olabilirsin. Ama her sayı sadece saniyeler içerisinde kazanıl ır.

oluşur.

Oyunlar ve ligler de bu saniyelerin topla mından Süreç teorisini uygulayan takımların kazanma eğil iminde olduğu gözlemlen miştir. Doğrudan zirveyi hedeflemeksizin, önlerine çıkan engelleri aşıp sonunda zirveye ulaşırlar. Süreç teorisini hayatına uyarlayabilirsen (doğru eylemleri doğru sırayla bir araya getirip gün be gün bunu yapmaya devam edebilirsen) sen de ba

şarılı olabilirsin. Bunun yanı sıra yolda karşına çıkan engelleri aşma konusunda eskisine nazaran daha tecrübel i bir hal alırsın.

Adımlarını birbi ri ardına atarken her adıma odaklanırsan, yolda aştığın engellerin farkına dahi varmazsın.

182

PRO B L E M ÇÖZ M E

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

9 H aziran

Soru n l arı E rken d e n Çöz

"Hiçbir kötülük savunmasız değildir. Hepsi dışarıdan ılımlı ve kolayca müdahale edilebilir gibi görünür. Ama bir başladı mı sorunlar hızla yayılma eğilimindedir. Başlamasına izin verdiğin kötülüğün ne zaman duracağını kontrol edemezsin. Her duygu başlangıçta zayıftır. Sonrasında canlanır ve yol aldıkça güç toplar. Onu yok etmek yerine yavaşlatmak daha kolaydır."

Seneca, Ahlak Mektupları, 106. 2b-3a

Publilius

manın Syrus

en

bu

kolay konuyu

yolu

nükt

başlangıcıeli

na bir sözle,

gitmektir " B

," ir

di nehri

ye açı durdurklamıştır.

Seneca'nın da anlatmaya çalıştığı budur. Kötü alışkanlıkların, disiplinsizliğin, kaosun ve fonksiyon bozukluklarının oluşturduğu şiddetli nehirler ve ölümcül akıntıların tamamı bir yerlerde ufak damlalar ola rak başlam ıştır. Bir yerlerde göl ya da havuz kadar sakin hatta fokurdayan bir yeraltı kaynağı halinde dururlar.

Hangisini tercih edersin: Bundan birkaç hafta sonra tehlikeli bir kesişme noktasında boğulmayı göze almayı mı yoksa şimdi, sular hala durgunken müdahale etmeyi mi? Sana kalmış.

PRO B L E M ÇÖZM E

ı 8 3

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 0 H azi ran

B u n u Yapabi l i rs i n

" Bir şeyi başarmak senin için çok zor diye bunun imkansız olduğunu düşünme. Çünkü başka biri için mümkün ve uygun olan her şeyi sen de kolaylıkla başarabi lirsin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 1 9

Bu dü

mış nyada i

insanlark i

a çeşit

bakar insan

ve şö va

yle rdır. İl k grup

düşünür: "N bir

eden şeyler

onlar? başar

Neden

ben deği l ? " İkinci grup ise aynı kişilere bakar ve şöyle düşünür:

" Onlar başarabildiyse ben neden yapamayayım?"

İlk grup bir sıfır yenilmiştir ve kıskançlık içerisindedir (sen kazanırsan ben kaybederim diye düşünür). Diğer grup için bu bir yenilgi değildir (herkes için başka fırsatlar olabilir) ve başarıyı ilham alınacak bir şey olarak görür. Seni ileriye ve daha iyi olmaya götürecek yaklaşım sence hangisidir? Peki ya seni karamsarlığa ve umutsuzluğa sürükleyecek olan hangisidir?

Sen hangisi olacaksın?

1 84

P RO B L E M ÇÖZ M E

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 1 H azi ran

İ şleri Daha Kötü H al e G eti rme Yeter

"Öfke ve üzüntünün sonucunda oluşan şeyler, onları ilk başta hissetmemize neden olanlarla kıyaslandığında ne kadar da zararlıdır! "

Kendime Dü.şünceler,

Marcus Aurelius,

1 1 . 1 8 . 8

Çukurlar hakkındaki ilk kuralı şu atasözüyle açıklayalım:

" Eğer kendini bir çukurda bulursan kazmayı bırak." Bilgeliğin sağduyu anlamında en çok ihlal edilen konusu bu olabi lir.

Çünkü birçoğumuzun bir şey olduğunda, işler yolunda gitmediğinde ya da kötü bir şeye maruz kaldığımızda ilk işi k ızmak ya da üzülmek, sonraki ise daha yolun başındayken her şeyden vazgeçmek oluyor.

İşleri

Bugün kendine olabilecek en basit ve kolay görevi ver: daha kötü hale getirme. Ne olursa olsun işin içine öfkeli ve negatif duygu ları dahil etme. Sırf tepki vermiş olmak için tepki verme.

bırak.

Olduğu gibi

Kazma. Sonra da oradan nasıl çıkacağını planla.

P RO B L E M ÇÖZ M E

1 85

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 2 H azi ran

Eğit i m l i B i r Z i h i n Tü m Senaryo l ardan Daha iyid i r

"Bu minvalde şunu söylemenin ne kadar gülünç olduğunun farkında olmalısınız: 'Bana ne yapmam gerektiğini söyle! '

Size nasıl bir tavsiye verebilirim ki? Aslında şunu ta lep etmelisiniz: 'Aklımı her duruma uyum sağlayacak şekilde eğitin.' Bu sayede karşılaştığınız olaylar sizi senaryonun dışına çıkardığında, bu yeni senaryonun suflesine ihtiyaç duymazsınız."

Epiktetos, Makaleler, 2 .2 .20b-l ; 24b-25a Eğer biri

göstere her

bil durumda

seydi

tam

güzel

olarak

olurdu. İ ne

şin yap

aslı mamız

hayatı gerektiğini

mızın bü

bize

yük bir

bölümünü şunları yaparak geçiriyoruz: bir şeyler için hazırlanarak, bir şeyler için çalışarak ya da ilerideki keyifli zamanlarımız için para biriktirerek ya da bu zamanları bekleyerek. Ama boksör M ike Tyson'ın da dediği gibi: " Planlar ancak suratınızın ortasına bir yumruk yiyene kadar işler."

Bir Stoacı her soruya bir cevap bulmaya ya da her ihtimale karşı bir plan tasarlamaya çalışmaz. Ama bu durum onu telaşlandırmaz da. Neden mi? Çünkü karşılaştığı durumlara uyum sağlayıp onlara göre değişebileceği özgüvenine sahiptir. Talimat beklemek yerine kendilerinde yaratıcılık, bağımsızlık, özgüven, pratik zeka ve problem çözme yeteneği gibi özellikler geliştirirler. Bu sayede sert değil elastik bir hal alırlar. Aynı şeyi biz de yapabiliriz.

Bugün tedbirli değil stratejik olmaya odaklanacağız. Bize sunulmasındansa

bir şeylerin

öğretilmesinin, bir senaryoya bağlı

kalmaktansa esnek olmanın daha iyi olduğunu hatırlatacağız.

1 8 6

PRO B L E M ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 3 H aziran

H ayat B i r Savaş Alan ı d ı r

" Hayatın bir askeri harek ata benzediğini bilmiyor musunuz? K i m i leri gözlemci, kimileri keşif ekibi nde, k i mileri ise ön saflarda .. . Ayn ı şey bizim için de geçerli . Herkesin hayatı uzun ve farklı bir savaştır. Gözünüz bir asker gibi açık olmalı ve size emredilen her şeyi harfiyen yapmal ısınız. Alt kadrola rda değil, kilit bir rolde görevlendirildiniz.

Üstel ik bu k ısa sürecek bir savaş değil . Ömrünüz boyunca buradasınız."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 24. 3 1 -3 6

Yazar

diye Robert

başla Greene

yan cüml s ı k s

eler ı k " Savaşta

kullanır.

olduğu

Kend

gibi

imize ya hayatta

kın tut d a ... "

mamız

gereken bir özdeyiştir bu. Çünkü hayatımız hem gerçek anlamıyla hem de mecazi ola rak bir savaştır. İnsan türü olarak akıbetimizle hiçbir şekilde ilgilenmeyen bir gezegende hayatta kalabil mek için savaşıyoruz. Birey olarak milyarlarca nüfusa sahip bir türün içinde yaşama tutunmaya gayret ediyoruz. Bedenimizde bile her dakika vivere est militare.

türlü türlü bakteri savaş halinde. Bu yüzden Yaşamak, savaşmaktır.

Bugün amacın için, dürtülerine karşı, olmak isted iğin insan olabilmek için savaşacaksın. Peki bu savaşları kazanabilmek için gerek li olan nitelikler nedir?

Disiplin.

Metanet.

Cesaret.

Uyanık olmak .

Bencil olmamak.

Fedakarlık.

Peki ya hangi özellikler bu savaşı kaybettirir?

Korkaklık.

PRO B L E M ÇÖZ M E

1 8 7

S TOACININ GÜNLÜCÜ

Acelecilik.

Düzensizlik.

Aşırı özgüven.

Zayıflık.

Bencillik.

İlk listedeki özellikler savaşta olduğu kadar günlük hayatımızda da gerekli olan özelliklerdir.

1 8 8

P RO B L E M ÇÖZ M E

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 4 H aziran

D iğer Kapıyı Dene

" Her olayın i k i kapısı vardır: Biriyle onu yönetebilirsiniz, diğeriyle yönetemezsiniz. Erkek kardeşiniz size karşı bir kusur mu işledi, onun hatasının üzerine giden kapıyı açmayın.

Çünkü bu kapı olayları çözme kudretine sahip değil. Onun yerine diğerini kullanın. Orada onun kardeşiniz olduğu ve beraber büyüdüğünüz gerçeğini bulacak ve böylece sorunları çözebileceksiniz."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 43

• •

Unlü gazeteci

pençesine düWilliam

şmüştü Sea

k i 1 brook

93 3

o

yılın kadar

da, o ağır

za

bir alk

manlar

olizmin

bağımlılık

tedavisi için gidilen nadir birkaç yer arasında olan bir akıl hasta

Asylum

nesine kendi isteğiyle yattı .

isimli, kendi anılarını yazdığı

kitabında o tesiste hayatını yoluna koyma k için çektiği zorlukların öyküsünü a nlatır. Başlarda bağımlılığından vazgeçmemiş ve bunun sonucunda da topluluktan dışlanmış, sürekli başını belaya sokan ve olaylara isyan eden biri haline dönüşm üştür. Hastaneye yattıktan sonra da hiç ilerleme kaydetmemiş ve sonunda da oradan kovulma noktasına kadar gelmiştir.

Bir gün Epiktetos'un (her şeyin iki kapısı olmasıyla ilgili) sözleri aklına gelmiş. Sonra bu konuyla ilgili, " Diğer kapıya yöneldim ve içeri girdim," demiştir. Böylece orada iyi zaman geçirmeye başlamış. Gerçek bir istekle tedavisine odaklanmış. " Birdenbire ayık olmanın ne kadar harika, garip ve güzel olduğunu fark ettim. Adeta önceden duyduğum ve gördüğüm her şey bir perdenin, pisliğin ya da film ekranının arkasındaymış gibiydi." Bu birçok bağımlının, sonunda bağımlı oldukları şeylerden kurtulup kendilerinden önce bu yollardan geçmiş kişilerin bakış açılarına, bilgeliklerine ve bıraktıkları derslere kendilerini açmasıyla birlikte tecrübe ettikleri bir şeydir.

Olaylara böyle yaklaştığında (diğer kapıyı seçtiğinde) senin de böylesine önemli sonuçlar a lacağının bir garantisi yok. Ama neden bu zamana kadar işe yaramayan kapılara yönelmeye devam edesin?

PRO B L E M Ç ÖZ M E

1 8 9

S TOACININ GÜNL0(;0

I S H azi ran

D i n l e m e k Ko n uımaktan Daha Çok Şey Baıarır

"Anlamsızca konuşan gençlere Zeno şöyle demiştir: 'İki kulağımız ve tek bir ağzım ızın olması, daha çok dinleyip daha az konuşabilmemiz içindir."'

Diogenes Laertius, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7. 1 .23

Şair Hesiodos şöyle söyler: "En güzel hazine diline hakim olmaktır." Robert Greene'e göre bu, güç sahibi olmanın ilk kuralıdır: "Her zaman gerekenden daha az konuş."

İşleri kolaylaştırd ığı için konuşuruz ama aslında konuşmak işleri bizim için daha da zorlaştırır. Eşimiz burnundan solurken gidip ona ne yapması gerektiğini söylemek isteriz. Asl ında bizden beklediği tek şey onu dinlememizdir. Diğer durumlarda da dünya bize geri bildirim ya da bilgi vermeye çalışırken, tek istediğimiz konuşarak kendimizi sorunlardan kurtarmaya çalışmaktır. Bu da işleri daha da kötüye götürmekten başka bir işe ya ramaz.

Öyleyse bugün sorunun mu yoksa çözümün mü bir parçası olacaksın? Dünyanın bilgeliğine kulak mı vereceksin yoksa daha çok gürültüyle bu sesi bastıracak mısın?

1 90

PRO B L E M CÖZM E

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 6 H azi ran

Yard ı m İstemek Utanı l acak B i r Şey Deği l d i r

" Yardım istemekten utanma. Tıpkı savaşın ortasındaki bir asker gibi seni n de tamamlaman gereken bir görevin var.

Yaralandığın ı ve başka bir askerin yardımı olmadan savaşa devam edemeyeceğini düşün."

Marcus Aurelius, Kendime D ü�ünceler, 7.7

Kimse sana

gereken

hayatta

tüm dona karşılaş

nımla bir acağ

likte ın her

doğduğ sorunu

unu

çözmek

söylemedi. için

Hatta

ilk doğduğun zamanlarda tamamen yard ıma muhtaç bir haldeydin. O zamanlar birileri sana yardım etti ve insanlardan yardım isteyebileceğini fark ettin. İnsanların seni sevdiğini bu şekilde anladın.

Hala birileri ta rafından seviliyorsun. Herkesten yardım isteyebilirsin. Her şeyle kendin başa çıkmak zorunda değilsin.

Yardıma ihtiyacın varsa yakınındakilerden istemen yeter.

PRO B L E M Ç ÖZ M E

1 9 1

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 7 H azi ran

Sal d ı rı m ı Sav u n m a m ı ?

"Şans sandığımız kadar uzağımızda değil. Ama sadece ona sıkı sıkı sarılanlara bırakabilir tohumların ı. Öyleyse ondan olabildiğince uzaklaşalım."

Seneca, Ahlak Mektupları, 8 2 . S b - 6

Sadlı kitabında, "Şans bir kadındır. Onu susturmak Pre için ns

eneca'ya duyduğu sözde hayranlıkla bilinen Machiavelli onu dövmek ve onunla savaşmak gerekir," diye yazmıştır. 1 532 yılı nda bile bu korkunç ve dehşet verici bir beti mlemedir. Ama merhametsiz ve bitmek tükenmek bilmeyen bir hırsa sahip olan bir hükümdarda n da bu beklenir. Sahip olmak isted iğin berbat hayat bu mu?

Şimdi bu bakış açısını Seneca'nınkiyle karşılaştıralım. Seneca şansla ne kadar savaşırsan bu konuda o kadar hassas olacağını söyler. Ve ayrıca güven duygusuna giden daha sağlam yolun, felsefenin "yık ı lmaz duvarlarından" oluştuğunu an latır. Onun deyişiyle "felsefe, hırsımızın vahşi coşkusunu dizgi nlememize ve korkularımızın öfkesi ni bastırmamıza yard ım eder."

İster sporda isterse savaşta kullanılsın, burada sözü geçen metafor, bitmek bilmeyen ve insanı tüketen bir saldırı stratejisi ile dirençli ve esnek bir savunma stratejisi arasında yapılan seçimdir.

Senin tercihin hangi yönde olacak ? Sen nasıl birisin ?

Bu soruya sadece sen cevap verebil irsin. A m a Machiavelli'nin kitabında ki tüm prenslerin kaçınılmaz sonunu görmemek için a ncak gafi l olmak gerekir. Çok azı etrafı nda sevdikleriyle, huzurla yatağında ölmüştür.

1 92

PRO B L E M Ç ÖZ M E

STOACININ GÜNLüc;ü

1 8 Hazira n

H az ı rl ı k l ı ve Z i n d e

" Gel in talih bizi hazırl ı k l ı ve zinde bulsun . B u kend ini talihin ellerine tesli m eden büyük bir ruhtu r Bunun aksi

.

de zayıf ve yozlaşmış bir ruht ur. O, dünya n ı n düzenini anlamaz, sürek li bununla savaşır ve kendi hatalarındansa tanrıların hata larını düzeltmeye ça lışır."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 07. 1 2

Bugün

olal başımıza

ım. Soru

ne

nlar gel

a, ir

zor se gel

lukl sin

ara ona

ve

karşı hazır

insanların

lıklı

bizi

ve

hayal canlı

kırıklığına uğratmasına ya da kafamızı karıştırmasına karşı hazır olalım. Olanları kabullenmek ve hayatımıza uydurmak için tetikte kalalım. Zamanı geri alabilmeyi ya da kendi tercih lerimize göre evreni baştan yaratmayı dilemeyelim . Bugün, kendimizi yen iden yaratmanın daha iyi ve daha kolay olacağı bir zamanda buna gerek yok.

PRO B L E M Ç ÖZ M E

1 93

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 9 H aziran

Ş i m d i ki Zamana Odaklan

" Hayatın akışı hakkındaki düşüncelerinin sen i üzmesine izin verme. Seni bekleyen kötü şeylerin olduğu fikriyle aklını doldurma. Şu an karşındaki soruna odaklan ve bunun neden dayanılmaz olduğunu ve neden buna katlanamadığını sorgula."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8 . 3 6

Geçmi

kor şte ya

kunç ptı

şe ğın

ylere y a da

şimdi katlandığın

dönüp

e n etki

baktığında

leyici

bunları hatta

nasıl en

yapabildiğini düşünüyorsun ? Onca tehlikeden, neredeyse hiç şansın kalmamışken nasıl kurtuldun? Marcus'un tarif ettiği gibi detaylarla o kada r meşguldün ki içinde olduğun durumun yarattığı rüzgar seni alabora edemedi . O zaman uğraştığın şeylerin bu kadar büyük olduğunun farkında bile deği ldin bel ki de.

Ninni

Chuck Palahniuk'in

adlı romanındaki bir karakterin

dediği gibi, " büyük resmi unutmanın tek yolu her şeye yakından bakmaktır." Bazen büyük resmi anlayabilmek önemlidir ve Stoacılar bu konuda daha önceki bölümlerde bize yardımcı olmuştu.

Ama çoğu zaman ileriyi düşünmek ters etki yapar ve yorucu olabilir. Sadece içinde olduğumuz zamana odaklanarak büyük resimde gördüklerimiz nedeniyle oluşan korkutucu ve negatif dü

şüncelerden kaçınabiliriz.

İpin üzerinde yürüyen bir cambaz ne kadar yükseklikte olduğunu düşünmemeye çalışır. Henüz hiç yenilgi görmemiş bir takım, elde etmek üzere oldukları mükemmel ga libiyet serisini düşünmemeye çalışır. Bizim gibi onlar da adımlarına birer birer oda klanır ve geri kalan her şeyi ikinci plana atar.

1 94

PRO BLEM ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜCÜ

20 Haziran

Saki n l i k B u l aşıc ı d ı r

"Eğer elde etmeye çalıştığın ya d a uzak durduğun şeyler sana doğru gelmiyorsa, bir bakıma onları a raya n sensen, en azından onlar hakkındaki fikirleri n i sabit tut. Böylece onlar da sakinleşecek ve senin de ne onlardan kaçmana ne de onları kovalarnana gerek kalacak ."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 1 . 1 1

Amesurikan

baya, Deniz

erden Koma

ere akt ndoları

arılan a rasında

bir

bi

özdeyiş linen ve

vardır. subaydan

Kaosun ortasında, savaşın en kızgın yerinde dahi onlarca savaş görmüş şu söz söylenir: " Sakinlik bulaşıcıd ır."

Özellikle de bu sakinlik, lider konumunda ola n kişiden geliyorsa. Eğer askerler akıllarını yitirmeye ya da topluluk bundan sonra ne yapacağını bilememeye başlarsa l iderin görevi tek bir şey yapmaktır: zorla değil örnek olma yoluyla gruba sakinlik aşılamak.

Hangi işi yaparsan yap, benzemek istediğin k işi işte bu olmalı.

Rahat, sakin. Durum ne olursa olsun herkese derin bir nefes almalarını ve endişelenmemelerini söyleyen kişi. Çünkü senin içinde de bu var. Sorunları kışkırtan, paranoyak, endişeli ve mantıksız biri olma. Olduğun yere sakinlik getir, sorum luluk değil.

Bu herkese bu laşaca k. Emin ol.

PRO B L E M ÇÖZ M E

1 95

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 1 H aziran

Yürüyüşe Ç ı k

"Dışarıda yürüyüşler yapmalıyız. Böylece zihnimiz temiz hava ve derin nefeslerle beslenip tazelenebilir."

Seneca, Ruh Dinginliği Üzerine, 17. 8

Bitmek bilm

insanın

eyen

biraz gürü

yalnı ltüsüyle

zlık ve tanınan

sessizliğe Roma gibi bir

kavuşması

şehirde

neredeyse

imkansızdı. Sokaklar insan ın içine işleyen şiddette at arabası sesleri, işportacıların bağrışmaları ve demircilerin çekiç sesleriyle çınlıyordu. ( Lağım suyu ve pislikten şehri saran leş gibi kokuyu saym ıyoruz.) Bu yüzden filozoflar uzun yürüyüşlere çıkard ı .

Gitmek istedikleri yere ulaşabilmek, kafalarını boşaltabilmek ve temiz hava a labilmek için.

Yıllar boyunca filozoflar, yazarlar, şairler ve düşünürler y ürüyüşün bir faydasın ı daha keşfetti: Yürüyüş yapmak daha iyi çalışmak için zaman ve yer imkanı sunuyordu. Daha sonra Nietzsche'nin de dediği gibi: "Herhangi bir değeri olan fikirlerimin tamamını yürüyüş yaparken keşfettim."

Bugün mutlaka yürüyüşe çık. İleride strese kapıldığında ya da bunaldığında da yürüyüşe çık. Çözmen gereken zor bir soru ya da a lman gereken bir karar olduğunda yürüyüşe çık. Yaratıcı olmak istediğinde yürüyüşe çık. Hava almak istediğinde yürüyüşe çık. Telefonla konuşman gerektiğinde yürüyüşe çık. Biraz egzersiz yapma n gerektiğinde yürüyüşe çık. Toplantın olduğunda ya da arkadaşınla buluşacağın zaman birlikte yürüyüşe çıkın.

Kendini ve zihnini besle. Yürürken bir ya nda n da sorunlarını çöz.

1 96

PRO B L E M ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜCÜ

22 H aziran

D e l i l iğin Tan ı m ı

"Bir kez yenilgiye uğrayıp kendine bunu atlatacağını söylediysen ama öncekinden farksız hareket ediyorsan şunu bil ki sonunda hastalanacak ve zayıf düşeceksin. Ve bunların ardından hatalarının fark ına dahi varmayıp yaptıkların için bahaneler üretmeye başlayacaksın."

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 8 . 3 1

Deliliğin tanımı

beklemek

aynı

olarak

şeyi

geçer. tekrar

Ama

tekrar

hemen

yapıp

hemen farklı

herkes bir sonuç

böyle davranır. Kendilerine şöyle derler: Bugün sinirlenmeyeceğim. Bugün yediklerime dikkat edeceğim. Ama gerçekte hiçbir şeyi farklı yap mazla r. Aynı rutini tekrarlayıp b u sefer i ş e yarayacağını umarlar.

Umut bi r strateji değildir!

Başarısızlık, hayatın seçme şansımızın olmadığı bölümüdür.

Öte yandan hatalardan ders alabilmek ise isteğe bağlıdır. Öğrenmeyi seçmemiz gerek. İstediğimiz sonuca ulaşana kadar bilinçli bir şekilde davranışlarımızı farklılaştırmalı, eğmeli ve değiştirmeliyiz.

Aynı başarısız yoldan gitmek kolaydır. Bunun için düşünmeye ya da ekstra çaba sarf etmeye gerek yoktur. Birçok kişinin bunu yapmasının sebebi de büyük ihtimalle budur.

PRO B L E M ÇÖZ M E

1 97

S TOACININ GÜNLÜGÜ

23 H aziran

Uzun Yo l

" Uzun yolu seçerek elde etmek istediğin her şeyin tadını şimdi çıkarmaya başlayabi lirsin . Eğer kendini bunlardan mahrum bırakmaktan vazgeçebi li rsen."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 2 . 1

•

1 nsanlara ne için çalıştıklarını sor, şuna benzer bir cevap alacaksın: . . . olmaya çalışıyorum (boşlukları bir meslekle doldur). Ya da önemli bir kurula ya da pozisyona seçilebilmek için, keşfedilip milyoner olmak için, ünlü olmak için uğraştıklarını söylerler.

A rdından şu soruları sor: "Neden bunu yapıyorsun ? " ve " Bunu elde ettiğinde ne olmasını bekliyorsun ? " İnsanların cevaplarından, herkesin aslında özgürlük, mutluluk ve saygınlık istediğini anlayacaksın.

Bir Stoacı tüm bunlara bakar ve basit ve elde etmesi kolay şeyler için harca nan bunca çabaya ve zahmete kafasını sallar.

Uzanıp istediğimiz şeyi almak yerine sanki yıllarımızı karışık bir Rube Goldberg makinası inşa etmeye harcamayı tercih ediyormuşuz gibidir. Sanki güneş gözlüklerin için her yere bakmışsın da sonunda kafanda olduğunu fark etmişsin gibi.

Özgürlük mü istiyorsun? Kolay. Seçimlerine bak.

Mutluluk mu istiyorsun ? Kolay. Seçimlerine bak .

Saygınlık mı istiyorsun? O n l a r da yaptığın seçimlerde.

Bunların tamamı gözünün önünde duruyor. Bunlar için uzun yolu seçmene gerek yok.

1 9 8

PROBLEM ÇÖZ M E

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

24 H aziran

G e rçekten Eğiti l m i ş Kişiler Kavga Etmez

"Güzel ve iyi olan bir kişi ne kavga eder ne de (eğer ki elinden gel iyorsa) başkalarının kavga etmesine izin verir.

Eğitim almanın anlamı budur. Eğitim neyin seni ilgilendirdiğini, neyin ilgilendirmediğini öğretir. Eğer ki kişi böyle davranıyorsa kavga etmeye gerek kalır mı?"

Epiktetos, Makaleler, 4.5.1; 7b-8a

Sokrates'in

düştüğü Atin

kişi

a'

lere da yaptığı

yanaştığı

gez

ve

ilerde

onlarla en çok

uzun

fikir ayrı

tartışmalara lığına

girdiği

herkes tarafından bilinir. Bu tartışmaların birçoğu (ya da onlara dair günümüze ulaşan kayıtlar) Sokrates'in bitmek tükenmek bilmeyen sorularıyla karşısındaki kişinin kızması, sinirlenmesi ya da k ışkırtılmasıyla biterdi. H atta Atina halkı sonunda o kadar kin besledi ki Sokrates'i idama mahkum etti.

Ama Sokrates hiç sinirlenmiyor gibiydi. Hayat ve ölüm gibi konularda bile konuşurken hep sakinliğini koruyordu. Sözünün dinlenmesindense (ya da birçoğumuz gibi inatla tartışmayı kazanmaya çalışmaktansa) karşısındaki kişinin anlatacaklarını din lemekle ilgileniyordu.

Bundan sonra siyasi bir tartışmayla ya da kişisel bir fikir ayrı lığıyla karşılaştığında kendine şunu sor: Bu konuda kavga etmemin bir sebebi var m ı ? Kavga, sorunu çözmemde işe yarayacak mı? Eğitimli ve bilge kişi gerçekten de başta niyetlendiğin kişi kadar kavgacı biri olabilir mi? Yoksa bu kişiler bir nefes alıp kendilerini rahatlatan ve anlaşmazlığın cazibesine kapılmaya n kişiler midir? B i r g ü n içindeki kavga v e önüne gelen her şeyi ele geçirme ihtiyacını dizgin leyebilirsen neler başarabileceğini (ve kendini ne kadar iyi hissedeceğini) düşün.

PRO B L E M ÇÖZ M E

1 99

STOACININ GÜNLOCO

25 H aziran

Bi lge Kişileri n "Sorun ları" Yo ktu r

" Bilge kişilerin, beklentilerin i n a ksi yönünde bir şey yaşaması imkansızdır dememizin nedeni işte budur."

Seneca, Ruh Dinginliği Üzerine, 1 3 . 3 b

Bilge kişi

daki

le

sır rin

üç bizden çok

maddede

daha

gizlidir. a z sorun yaşamasının arkasın

Birincisi, bilge kişiler beklentilerini olabildiğince iyi yönetir.

Zaten imkansız olan şeyi beklemezler.

İk incisi, bilge kişiler her zaman olabi lecek en iyi ve en kötü umdukları

senaryoların ikisini de düşü nür. Sadece olmasını şeyleri

değil, aynı zamanda gerçekçi bir şeki lde ba kı ldığında ve her şey kötüye giderse olabilecek leri de hesap ederler.

Üçüncüsü ise bilge k işi lerin her zaman bir " yedek planı"

vardır. Yani sadece yanlış gidebilecek şeyleri hesap etmekle kalmaz, bunlara karşı o kadar hazırlıklı olurlar ki neredeyse işlerin ister

sapa sarmasını

hale gelirler. Çünkü bunu mükemmellik ve

erdem yolunda bir fırsat olarak görürler.

Bugün sen de bu adımları takip ettiğinde hiçbir şeyin seni şaşırtmadığını ya da beklenti lerinin aksine hiçbir şeyin yaşanmadığını göreceksin.

2 0 0

PRO B L E M ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜCÜ

26 H aziran

Tam Te rsi n i Dene

"Alışka nlığa karşı verdiğimiz savaştan nasıl bir yardım alabiliriz? Tam tersini deneyin! '

Epiktetos, Makaleler, 1 . 27.4

Nazi

Vi katl

ktor iamından

Frank! fo kurtulanlar

bilerden ya dan

da biri

nevro olan

tik

dahi psi

alışkanlık kolog

lardan

mustarip hastalarını "paradoksal n iyet" adını verdiği yöntemle iyileştirirdi. Bir hastanın uykusuzluk şikayeti olduğunu düşünelim.

Standart terapi, rahatlama teknikleri gibi belli başlı yöntemler olacaktır. Bunun yerine Frank! hastaya uyumamaya çalışmasını önerir. Odağını sorundan uzaklaştırmanın, hastanın obsesyonlarını da sorundan uzaklaştırıp sonunda normal bir şekilde uyumasına imkan sağladığını keşfetmiştir.

Seinfeld adlı televizyon dizisinin hayranları "Zıt" adlı bölümü hatı rlayacaktır. Bölümde George Costa nza norma lde yaptıklarızıddını nın tam

yaparak büyülü bir şeki lde hayatı nı daha iyi bir hale getiriyordu. Jerry ona, " Eğer içgüdülerinin tamamı yanlışsa, doğrusu bunların tam zıddını yapma k olmalı," demişti. Bunun sebebi büyük oranda içgüdülerimizin ya da alışkanlıklarımızın bizi doğal ve sağl ıklı özlerimizden uzaklaştıran, kötü bi r örüntünün içine sıkışmış olmasıdır.

Sana hayatındaki her şeyi bi rdenbire çöpe atmanı söylemiyoruz. İçlerinde işe yarayan birkaç şey var. (Örneğin bu k itabı okuyorsun ! ) Ama bugün zıtları keşfetmeye çalışsan nasıl olur?

Bu zinciri kırsan ne olur?

PRO B L E M ÇÖZ M E

2 0 1

STOACININ GÜNLÜCÜ

27 H azi ran

Zorl u klar G e rçekleri O rtaya Ç ı karır

"Kocamın şikayet ederek talihsizliğini daha d a ağırlaştırmasının kime, ne faydası va r? Bir krala yakışan sorunlarla doğrudan başa çıkmaktır. Koşullar ne kadar riskli, iktidardan düşmesi olasılığı ne kadar ya kınsa, o kadar sağlam durup kararl ı bir şeki lde savaşmaya devam etmel idir. Talihinden kaçmak bir erkeğe yakışmaz."

Seneca, Oedipus, 80

Walt yüBettinger,

zlerce

Char

insanı işe les Schw

alır ve ab'ın

yüzle

CEO'

rce fa

su

zlası olar

yla ak

da her

iş gör yıl

üşmesi yapar. Konu insanları işe almak olduğunda hayatı boyunca yeterince doğru, yanlış ve sürpriz kararlar aldığı söylenebilir.

Ama yaşla ndıkça yen i bir alışkanlık edinir: Adayları kahva ltıya götürür ve restoranın yöneticisinden, adayın kahvaltı siparişini bilerek yanlış getirmelerini ister.

Buna nasıl tepki vereceklerini denemektedir. Sinirleniyorlar m ı ? Kaba mı davranıyorla r? Bu küçük olayın tüm toplantıyı mahvetmesine izin mi veriyorlar? Yoksa karşılaştıkları bu sorunu nazikçe mi yönetiyorla r?

En ufak bir zorluğu dahi nasıl yönettiğin önemsiz bir şey gibi görünebilir. Ama aslında bu seninle ilgil i çok şey anlatır.

2 0 2

PRO B L E M ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜCÜ

28 H aziran

Ken d i n i Cezalan d ı rmana G e re k Yok

" Felsefe sade bir hayat yaşamayı tavsiye eder ama bu bir kefaret değildir. İlkellik ve sadelik birbirinden farklı şeylerdir."

Seneca, Ahlak Mektupları, 5.5

Diğer

leşti Stoacıların

riyle

ya

doludur. zıları

Çünkgibi

ü

Mar

işin

cus'un

bundan düşün

ibaret celeri de özeolduğunu hatırlamak önemlidir. Ama kendini cezalandırmak, kefaret ödemek ve suçluluk ya da kendinden nefret etme halinden kaynaklanan özsaygı sorunları gibi davranışlar söz konusu değildir. Hiçbir zaman kendi leri nden işe yaramaz bir çöp parçası olarak ba hsettiklerini ya da kendilerini cezalandırmak için aç kaldıklarını ya da kendilerini kestiklerini duyamazsın. Onların özeleştirisi yapıcıdır.

Kendini azarlamak, gereksiz yere kendini bir şeylerden mahrum etmek ya da kendini suçlamak k işisel gelişim değildir.

Bu yüzden kendine çok yüklenme. Kendin için yüksek standartlar belirle ama bunlar imkansız olmasın. Ve olur da bir gün hata yapacak olursan kendini affet.

PRO B L E M ÇÖZ M E

203

S TOACININ GÜNLÜ�Ü

29 H azi ran

Bahane Yaratma

"Kibrini zapt edebilir, zevk ve acıyla başa çıkabilir, hırslarının üzerinde yükselebilir ve aptal ve nankör insanlara kızmayı bırakabilir hatta onlar için üzülmeyi bile başarabilirsin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 8

' ' ft en böyleyim, ne yapayım?'', "Daha farklı nasıl yapılır bilD miyorum.", "Anne babam beni kötü yetiştirdi.", "Herkes böyle yapıyor." Sizce bunlar ne? İnsanların daha iyi biri olmak için uğraşacaklarına, oldukları gibi kalabilmek için uydurdukları bahaneler.

Elbette kibrini zapt edebilir, öfkeni kontrol edebilir ve yardımsever bir insan olabilirsin. Diğerleri bunu nasıl yaptı sanıyorsun?

Anne babanın mü kemmel olmadığı ve ana rahminden egodan bağımsız ya da cazibelere kapılmayacak bir dirençle doğmad ıkları kesin . Onlar da daha iyi olmak için çalıştılar. Bunu öncelikleri haline getird iler ve herhangi bir sorunu çözer gibi çözdüler: Bir çözüm bulmaya kendilerini adayıp bunu elde edene kadar sürekli gelişme göstererek .

dönüştüler.

Ve sonunda bugün oldukları kişiye

Aynısını sen

de yapabil irsin.

204

PRO B L E M ÇÖZ M E

STOACININ GÜNLÜGÜ

30 H aziran

E nge ller Yol u n Ken d i s i d i r

" İnsanlar eylemlerimize mani olabilir, b u doğru. Ama amaçlarımıza ve davranışlarımıza mani olamazlar. Çünkü onlar koşullu ve değişken olabilme özelliklerine sa hiptir.

Çünkü zihin, önüne çıkan engel leri, başarmak üzere yola çıktığı eyleme göre uyarlar ve değiştirir. Böylece eylemin önündeki engel onun yararına dönüşmüş olur. Yola çıkan engel, yolun kend isi olur."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 5.20

Bugün

yarın planlarını

kesin ola eng

cak. elley

Bu ecek

engel şeyler

ler

ola

yüzü cak .

nden Bugün

plan

olmazsa

ladığın şeyi

yapamayacaksın. Ama bu göründüğü kadar kötü bir şey değil.

Çü nkü zihnin sonsuz bir esnekliğe ve uyarlanabilirliğe sahiptir.

Stoacıların "engelleri tersine çevi rmek " adlı yöntemine başvurabilir ve olumsuz bir durumu alıp bunu amaçlanmamış bir erdemi ya da bir tür mükemmellik formunu deneyimleme fırsatı olarak kullanabilirsin.

Eğer bir şey gitmek istediğin yere zamanında ulaşmana engel oluyorsa bu, sabretmeyi öğrenmek için bir fırsattır.

Eğer çalışanın seni maddi anlamda büyük bir zarara soktuysa bu, ona önemli bir ders vermek için bir fırsattır.

Eğer tüm işin bilgisayar hatasıyla silindiyse bu, her şeye en başından başlamak içi n bir fırsattır.

Eğer biri canını yakarsa bu, affedebilmeyi deneyimlemek için bir fırsattır.

Bu şeki lde düşünmeyi dene. Bakalım herhangi bir erdemi olmadığı

deneyimleme fırsatın ı n

bir durum olacak m ı ? Olmayacak. Çünkü her engel, kendi eylemini geliştirir. Öyle ya da böyle.

P RO B L E M ÇÖZ M E

205

T E M M U Z

G Ö R E V

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 Temmuz

İ ş i n i Yap

"İnsanlar ne derse desin, ne yaparsa yapsın, ben iyiliğe mahkumum. Tıpkı zümrüt yeşilinin, altın renginin ya da morun hep söylediği gibi: "Kim ne derse desin, ne yaparsa yapsın, kend im olup gerçek renklerimi göstermek zorundayı m."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 7.1 5

Stoacılara

doğada göre

bir

tüm

yeri

insanların,

ya da a macı hayv

var anların

dır. An

ve

tik hatta

Yunan her

ve şeyin

Roma

zamanından beri dünyanın milyonlarca küçük atomdan meydana geldiğini tam olara k olmasa da anlamışlardı. Herkesin ve her eylemin daha büyük bir sistemin bir parçası olduğu düşüncesini destekleyen de işte bu birbiriyle bağlantıl ı kainat fikridir. Herkesin bir görevi, ona atanmış özel bir sorumluluğu vard ı . Kötülük yapan kişiler bile kötü birileri olarak Üzerlerine düşen görevi yerine getiriyordu. Çünkü kötülük de hayatın bir parçasıdır.

Bu düzenin en öneml i noktası ise en önemli görevin kendilerine (yani sana, Stoacılığı öğrenmeye çalışan öğrenciye) verildiğini düşünmeleriydi. O görev de iyi biri olmaktır! Bilge olmaktır.

"Felsefenin bizi dönüştü rmek istediği insan olarak kalmaktır."

Bugün üzerine düşeni yap. Başına ne gelirse gelsin, diğer insanların görevi ne olursa olsun, sen kendi görevinle ilgilen.

İyi biri ol.

G Ö R EV

207

STOACININ GÜNLÜCÜ

2 Temmuz

Gö rev ve Şartlar Üze rine

"Görevini layık ıyla tamamlamaktan asla kaçınma. So

ğu ktan titresen de ter içinde kalsan da uykusuz olsan da iftiraya uğrasan da insanlar tarafından takdir ed ilsen de hatta ölsen ya da başka taleplerin baskısı altında ezilsen bile. Ölmek bile hayattaki en önemli görevlerden bi rid ir.

Diğer her şeyde olduğu gibi bunda da elindek i kaynakların tamamını kullan ve görevini başarıyla tamamla."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6.2

Bu beni

kadar zengin

uğra

yapacak

şmam

mı?

gerekir? İ nsa

Bu nları

iş ne etkileyecek

kadar sür miyim

ecek ?

? Ne

Benim

çıkarım ne olacak? Bunun yerine şu diğer işi mi yapsaydım? Tüm gün karşılaştığımız fırsatların ve zorunlulukların ortasında durup kendimize böyle soru lar sorarız.

Tüm iktidar sahipleri gibi Marcus Aurelius'un da birçok sorumluluğu vardı. Davalarda hakimlik yapıyordu, başvuruları dinliyordu, savaşa asker gönderiyordu, devlet görevlilerinin atamasını yapıyor ve bütçeleri onaylıyordu. Seçimlerine ve eylemlerine bağlı olan birçok şey vardı. Hangisini seçmel i? Bu sorunla mı ilgilenmeli yoksa ötekiyle mi? Kendine ne zaman vakit ay ıracak ?

Yukarıdaki basit hatırlatma teşviklerden, şikayetlerden, korkulardan ve ilgilerden oluşan kördüğümün çözülme noktasıydı.

Hayatta karşılaştığımız her durumda ne yapacağımıza karar verirken kullanmamız gereken şey budur. Ölümlü olmak karma

şıktır. Ama doğru şey genellikle açık ve herkesin hissedebileceği kadar sezgiseld ir. Görevimiz kolay olmasa da oldukça önemlidir.

Genellikle zoru geçmek anlamına gelir. Ama bunu başarma lıyız.

208

G Ö R EV

STOACININ GÜNLÜCÜ

3 Te mmuz

M e c b u riyetleri n i F ırsat lara Ç evi r

" Bir filozofu n görevi şudur: istek lerini her şeyle uyumlu hale getirmek. Anca k bu şekilde isteklerimiz dışında bir şey yaşamaz ve dilediğimiz her şeyin gerçek leşmesi ni sağlamış oluruz."

Epiktetos Makaleler, 2 . 14.7

,

Bşeylerden oluşan upuzun bir yapılacak zorund

lar li

a

ir gün ya da bir hafta içinde yapma k

stesi olduğumuz

caydırıcı ve

ağır görünebilir. Ama deneyimleme fırsatını yakaladığımız için fırsatlar

bizi heyecanlandıran şeylerden oluşan bir

listesine sahip

olmak ise ayrıcalık gibi durur. Bu sadece anlamsal bir değişiklik deği ldir; filozofun dünya görüşünün merkezidir.

Bugün isteklerini dünyaya dayatmaya çalışma. Onun yerine dünyadaki istekleri alıp bunlara karşılık verebildiğin için ne kadar şanslı olduğunun fa rkına var.

Trafikte mi kaldın? Bunu rahatlayıp oturabi leceğin fazladan birkaç dakika olarak gör. Bu kadar uzun süre rölantide çalıştığı için araban mı bozu ldu ? Bu yolun geri kalanında uzun bir yürüyüş yapmak için ne kadar da güzel bir fırsat! Cep telefonuyla ilgilend iği için yola bakmayan bir aptalın kullandığı araba yoldan çıktı, neredeyse sana çarpıyordu ve üzerine çamur mu sıçrattı?

Dünyadak i varlığımızın ne kadar da hassas dengelere bağlı oldu

ğunu ve geç kaldığın için ya da araban bozulduğu için üzülmenin ne kadar aptalca olduğunu hatırlamak için bunu da bir fırsat olarak görebilirsin.

Şaka bir yana, hayatı mecbur olduğun şeylerden değil, fırsatını bulduğun şeylerden meydana gelen bir şey olarak görmek büyük bir fark yaratmıyor gibi görünebilir. Ama yaratır. Hatta oldukça büyük ve fevkalade bir fark yaratır.

GÖREV

2 0 9

STOACININ GÜNLÜCÜ

4 Te m m u z

Ate şi Ko ru

" Yaptığınız her şeyde kendi iyiliğinizi muhafaza edin. Geri kalan şeylerde ise işinize yarayacak kadarını almaya özen gösterin. Eğer bunları yapmazsanız şanssız, başarısızlık eğiliminde, engellerle dolu ve yenilmeye mahkum bir hayat yaşarsınız."

Epiktetos, Makaleler, 4 . 3 . 1 1

•

1 çindeki iyilik ufak bir aleve benzer ve onun tek koruyucusu sensin. Bu alevi her gün körüklemek, korumak ve sönmesine izin vermemek senin görevin.

Herkeste tıpkı sende olduğu gibi bi r a lev vardır ve bundan sorumludur. Eğer kimse alevini koruyamazsa dünya çok daha karanlık bir yer olacaktır. Bu senin kontrol edebileceğin bir şey değil. Ama sen in alevin yandıkça dünyada hala biraz da olsa ışık var demektir.

2 1 0

G Ö R E V

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

5 Tem m u z

Kimse B u n u n Ko lay O l d uğu n u Söylemedi

" Bunu yapmak n e kadar zor olursa olsun iyi insanlar hep onurlu olanı tercih eder. Sonunda yaralanmayı da göze alırlar, tehlikeye düşmeyi de. Zenginlik, mutluluk ve güç vadetse bile adi gördük leri şeyleri yapmazlar. Onları onurlu olanı yapmaktan vazgeçirecek ya da adi buldukları şeylerin tuzağına düşürebilecek tek bir şey bile yoktur."

Seneca , A hlak Mek tupları, 76 . 1 8

•

1 yitik yapmak kolay olsaydı bunu herkes yapardı (ve kötü olanı yapmak cazip ya da çekici olmasaydı bunu kimse yapma zdı).

herhangi

Aynı şey senin görevlerin için de geçerlidir. Eğer bunu biri yapabilecek olsaydı bu görev onlara verilirdi. Ama onun yerine sana veri ldi.

Tanrı'ya şükür ki sen herkes gibi değilsin; zor olan ı başarmaktan korkmuyorsu n . Yüzeysel çekiciliği olan ödüllere direnç göste rebili rsin. Değil mi?

GÖREV

2 1 1

STOAC/NIN GÜNLüc;Q

6 Te m m u z

Uyanma Zamam

" Yataktan kalkma n ı n çok zor geldiği günlerde kendine şunu hatırlat: Bir insanın yapması gereken i şleri yapmak üzere uyanıyorum. Peki o zaman yapmak için yaratıldığım, varoluşumun yegane sebebi olan bu işleri yapmak neden beni sinirlendiriyor? Yoksa yorganların altı nda k ıvrılıp sıcak yatağımda kalmak içi n m i yaratı ld ı m ? Tabii k i bu çok key i fl i . O zaman keyif almak için mi yaratıld ı n ? Uzun lafın kısası yorganlara mı sarı lacaksın yoksa bir şeyler için çabalayacak mısı n ? "

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5.1

Bundan

kadar 2000

ıyla yıl önce

biraz uyk bile bir Roma

usuzluk

İmpa

çeken)

ratoru'nu

üzerindeki n (bildiğimiz

örtüleri atıp

yataktan çıkabilmek için kendi kend ine motivasyon konuşma ları yaptığını düşünmek insanı rahatlatıyor. Okula başladığımız ilk günden emek li olana kadar ayn ı şeyle mücadele ed iyoruz. Gözlerimizi kapatıp alarmı ertelemek o kadar kolay olurdu ki! Ama bunu yapamıyoruz.

Çünkü gitmem iz gereken bir işimiz var. Kend imizi adadı

ğımız mesleğimizin yanında Stoacı ların bahsettiği daha önemli bir görevimiz daha var: herkesin iyiliği için çalışma k . Bir kişi yatağından kalkıp çal ışmıyorsa ne kendine ne başka larına ne de dünyaya bir faydası yoktur. Üstelik erken kalkan yol alır. Öyleyse haydi. Duşa gir, kahveni iç ve yola koyul.

2 1 2

G Ö R E V

STOACININ GÜNLÜCÜ

7 Te mmuz

Öğre n m e G örev i m i z

"Bana nasıl Odisseus gibi olacağımı öğret. Ülkemi, karımı ve babamı nasıl seveceğim? Gemim darmadağın olduktan sonra bile o onurlu yere varmak için yoluma nasıl devam edeceğim?"

Seneca, Ahlak Mektupları, 8 8 .7b

Brihler anlatı Od

lır, ysseia

irçok okulda Homer destanı

os'un ger tamam

çekten en

bir yanlış

zar öğreti

olup lir. Taolmadığı

tartışıl ır, sözlü anlatım geleneğinden bahsedilir ve öğrencilere Tepegöz'ün ne olduğu ve Truva Atı'nın nasıl yapıldığı anlatılır.

Seneca klasik edebiyat eserleri üzerine öğrenim görenlere tüm bunları unutmalarını tavsiye eder. Tarihler, isimler, yerler önemsizdir. Önemli olan burada verilen mesajdır. Odysseia'dan sadece sabrın önemini, kibrin ne kadar teh likeli bir şey olduğunu ve bizi cezbeden ve dikkatimizi dağıtan şeylerin aslında ne kadar zararlı olabileceğini anlayıp destanın geri kalanını anlamadıysan gerçekten bir şeyler öğrenmişsin demektir.

Bizim a macımız sınavlarda başarılı olup öğretmen leri etkilemek değil. Yaşamak ve iyi birer insan olabilmek için okuyor ve çalışıyoruz. Her zaman ve sonsuza kadar.

G Ö R EV

2 1 3

STOACININ GÜNLOCO

8 Te m m uz

Oyalan mayı B ı rak

"A rtık mutsuz ve sürekli sızlanan biri olmayı bırak. Oyalanma artık ! Neden tedirginsin? Burada yeni olan ne var?

Seni bu kadar şaşırtan ne? Bunların sorumlusu kim mi?

Etrafına iyi bak. Yoksa sorunun ne olduğunu bulmak mı önemli? Başka yere bakmana gerek yok. Tanrılarla karşılaştırıldığında sen daha açık sözlü ve kibar olmayı deneyebilirsin. Bunları yüzlerce yıl incelesen de üç yıl incelesen de varacağın sonuç aynı."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!jünceler, 9. 37

J rakter, kişinin kendi hayatının sorumluluğunu almak istemesidir oan Didion en iyi makalelerinden birinde şöyle yazmıştır: " Kave özsaygının kaynağı burada yatar."

Marcus elimizde olmayan şeyler ya da işlerin gidişatı hakkında daha fazla şikayet edip zamanımızı harcamamamızı tavsiye eder.

Oyalanmayı bırakıp hayatlarımıza sahip çıkmalıyız. Kara kter geliştirilebilir. Ve geliştiğinde özsaygı var olacaktır. Ama bu da hemen işe koyulma k la ve işi ciddiye almak la mümkün olabi lir.

Daha sonra ya da bazı sorulara cevapla r alındıktan ya da bazı dikkat dağıtıcı etmenlerle ilgilendikten sonra değil. Şimdi. Şu an.

İl k adım sorumluluk alma ktır.

Çünkü başına gelebilecek en kötü şey bu kara kterden yoksun olmaktır. Didion'un On Self- R espect (Öz Saygı Üzerine) adlı yazısında da belirttiği gibi: " Öz saygı olmadan yaşamak; bazı geceler uykusuz kalmak, ılık bir sütün ya da sakinleştiricinin eksikliğiyle, yorganın üzerinde kıpırdamadan duran eller, yapılanların ve yapılmayanların günahlarını saymak, güvenine ihanet ettiğimiz kişiler, sinsice bozulan sözler, üşengeçlik, korkaklık ya da umursamazlı k yüzünden geri alınamaz şekilde yitirilen hediyeler demektir."

Sen bundan daha iyisini hak ediyorsun.

2 1 4

GÖREV

STOACININ GÜNLÜCÜ

9 Te m m u z

Filozof Kral

"Çünkü bana sorarsanız, bir kral dışarıdan bakıldığında bir filozofa benzer. Bu aynı zamanda onun için bir zorunluluktur. Bir filozof da dışarıdan bakıldığında kral gibi azametli bir insandır."

8.33.32-34

Musonius Rufus, Lectures,

•

1 srailli General Herzl Halevi bir lider ve bir savaşçı olarak üst-lendiği görevde felsefenin oldukça önemli bir yeri olduğuna inanır. " İnsanlar iş idaresinin günlük hayat, felsefenin ise ruh için olduğunu söylerdi," diye anlatır. " Yıllar sonra doğru olanın tam tersi olduğunu fark ettim. Felsefeyi günlük hayatımda çok daha fazla kullanıyorum." Savaş ve liderlik öncelikleri belirleme, denge ve netlik gerektiren sayısız etik karar almayı zorunlu kılar.

Felsefenin yard ımcı olduğu alan işte budur.

Platon, filozof bir kralın yönettiği bir ütopya tasarlarken bunun farkındaydı. Devlet adlı eserinde "Ya filozoflar kral olmalı ya da kral denen kişiler gerçekten ve yeterli bir şekilde felsefe öğrenmeli," diye yazmıştır. Marcus Aurelius bu anlamda tam bir filozof kraldı.

Bu konunun seninle ne ilgisi var? Bugün artık çok az kral kald ı ama öyle ya da böyle hepimiz birer lideriz. Ailelerimiz, şi rketlerimiz, tak ımımız, seyircilerimiz, bir grup arkadaşımız ya da kendimiz için zaman zaman liderlik ediyoruz. İşimizi daha iyi yapalım diye mantık ve etik duygumuzu geliştiren şey felsefedir. Her şeyi oluruna bırakamayız. Çok fazla kişi doğru şeyi yapmamız için bize güveniyor.

G Ö R EV

2 1 5

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 0 Tem m u z

Mütevazı Sanat ı n ı Sev

" Öğrendiğin mütevazı sanatını sev ve sırtını ona daya.

Geriye kalan günlerini, tüm kalbiyle tanrıların sahip olduğu şeylere inanan biri olara k geçir. Ne bir canavar ol ne de birinin kölesi."

Marcus Aurelius Kendime Düşünceler, 4 . 3 1

,

Herhan

les'

gi

taki bir haf

herhan ta

gi sonu

bir

ge

komcesi,

edi New

ku

York

lübüne

y a da

uğrad

Los

ığında Angebüyük

ihtimalle dünyaca ünlü ve başarılı komedyenlerden birinin bir avuç dolusu insana yetenek lerini sergilediğini göreceksin. Filmlerden ya da turnelerden bir servet kazanmalarına rağmen sanatlarının en temel formunu taze tutmak için bu tür yerleri kullanmaya devam ederler.

Onlara neden bunu yaptıklarını, neden hala sahneye çıktıklarını sorarsan genellikle şu cevabı alırsın: Çünkü bu işte çok iyiyim. Çünkü bu işi seviyorum. Çünkü daha iyi olabilirim. Çünkü seyirciyle iletişim halinde olmak daha iyi olmamı sağlıyor. Çünkü yapmasam

bunu

olmaz.

Onlar için Carolines'ta veya Comedy Cellar'da gece saat ikide sahneye çıkmak, çalışmak anlamına gelmiyor. Bu sadece heyecan zorunda

verici bir şey. Bunu yapmak

değiller. Özgürler ama o

seçiyorlar.

sahneye çıkmayı

Uğraştığın mütevazı sanat ne olursa olsun, ona zaman ayırdı

ğından emin misin? Yaptığın şeyi buna zaman ayıracak kadar çok seviyor musun? Gerekli çabayı gösterirsen kalanın kendiliğinden hallolacağına güvenebilir misin? Hallolur. Sanatı nı sev. Sanatçı ol.

2 1 6

G Ö R E V

STOACININ GÜNLÜ(;ü

1 1 Te mmuz

G i rişim S e n s i n

"Sokrates ne der? 'İnsanlar çiftliğini genişlettiğinde ya da yeni bir at aldığında ne kadar mutlu oluyorsa beni mutlu eden de gün be gün gösterdiğim gelişimdir."'

Epiktetos, Makaleler, 3.5.14

Golması. Şüphesiz ki bir işletmeyi sıfırdan kurmak gir son işimci

ünümüz modası herkesin kendi şirketini kurup birer derece tatmin edici bir iştir. İ nsanlar bu yüzden saatlerce çalışıp onlarca adım atarak tüm hayatlarını bu i şe ad ıyor.

Ama herha ngi bir şirketi n inşasına önem verd iğimiz kadar kendimizi inşa etmeye de önem vermemiz gerekmiyor mu?

Tıpkı yeni kurulan bir şirket gibi biz de bir fikir olarak başlıyoruz hayata. Ebeveynlerimiz bizi dünyaya getiriyor. Biz de yavaş yavaş gelişiyor ve zamanla partnerler, çalışanlar, müşteriler, yatırımcılar ve bir servet yaratıyoruz. İnsa nın kendi hayatına bir iş kurma fikri kadar ciddiyetle bakması gerçekten de bu kadar Gerçekten

garip mi ?

ölüm kalım meselesi olan hangisi?

GÖREV

2 1 7

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 2 Tem muz

Bazı Basit Ku ral lar

"Eylemlerini geciktirme. Sohbetlerin kafa karıştırıcı olmasın.

Düşüncelerin ortalıkta amaçsızca dolaşmasın. Ruhun pasif ya da agresif olmasın. Hayatın sadece işten ibaret olmasın."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8 . 5 1

Basit olan

tapla

neredeyse

öğrendiğin

hiçbir zaman

kuralları ha

kolay

yata geçir olmaz.

meyi

Ama b

kendine u kigörev

bilmelisin. Yapılacaklar listesinin ilk maddesinde, yapacağın ilk konuşmada, ruhunda ve tabii ki de kendin için tasarladığın hayatında. Sadece bugün değil, her gün.

Bunları tahtaya yaz ve asla unutma.

2 1 8

GÖREV

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 3 Temmuz

Bir Lider Ö n c ü l ü k Eder

"Bir kişi başkalarına bir iyi lik yapar yapmaz karşılığını görmek ister. Bir diğeri bu kadar aceleci olmasa da karşısındaki ki şiyi borçlu olarak görür ve karşılığında ne isteyeceğini bilir. Bir diğeri ise yaptığı iyilikten habersizmiş

gibi davranır. Adeta şarap üreten bir salkım üzüm, hızla koşan bir at, yürüyüş yapan bir köpek ya da ba lını yapmış

bir arıya benzer. Böylesi bir kişi iyiliği yapar ama çatılara çıkıp yaptıkları nı herkese anlatmaz. Yalnızca mevsimi geldiğinde tekrar şarap ü retecek olan bir salkım üzüm gibi bir sonraki iyiliğine doğru yürür."

Kendime Düşünceler,

Marcus Aurelius,

5 . 6

Hiç başkaları

Küçük

senin

kardeşin y fi

a krini

da b i r kend

akr isininki

aban

ymiş

senin kı gibi

yafe a n

tler lattı

ini y m

a ı

d ?a

dinlediğin müziği taklit etti m i ? Kim bi lir, belki d e yeni b i r yere taşındın ve diğerleri de seni tak ip etti ? Genç ve tecrübesizken bu Beni taklit etmeyi bırak!

durumlara olumsuz tepkiler verebili riz.

Sen yokken ben vardım!

Olgunlaştıkça bunları daha farklı bir açıdan görmeye başlarız.

Öne çıkıp insanlara yardımcı olmak liderlerin dünyaya karşı olan sorumluluklarından biridir. Küçük ya da büyük fark etmeksizin her durumda bunu yapmak bizim görevimizdir. Eğer bir l ider olmak istiyorsak insanların teşekkürünü beklemeden bir şeyler yapmayı kabul etmiş olmalıyız. Liderler ne yapıyorsa (çünkü onlar liderdir) biz de onları yapıp herhangi bir övgü, teşek kür ya da şan, şöhret beklememeliyiz. Bu bizim görevimiz.

G Ö R E V

2 1 9

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 4 Tem m u z

Bir Şeyi B i raz B i l m e k Teh l i ke l i d i r

" Yeni başlayan lar için büyük güçler tehlikelidir. Onları elinizden geldiğince ustalıkla kullanmalı, doğayla aranızdaki uyumu kaybetmemelisiniz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 3 .20

Büyük

likle öğretmenlerin

en fazla umut en çok

vaat

üzerine

eden öğren gittiği

cilerdir ö

. �renci leri gen

Oğretmenler elbir

öğrencide potansiyel gördüğünde bunun tam anlam ıyla farkına varılmasını isterler. Ama iyi öğretmenler, doğal yeteneğin ve hızlı kavrama gücünün öğrenci tek başına bırakılırsa ne kadar tehlikeli olabileceğinin de farkındadır. Erken gelen yersiz umut kendine fazla güvenmeye ve kötü alışkanlıklara neden olabilir. Bir şeyleri çabuk öğrenen kişilerin temel dersleri atladığı ve temel prensipleri göz ardı ettiği gözlemlenmiştir.

Kendini kaptırma. Yavaş yavaş ilerle. Eğitimini tevazuyla al.

2 2 0

G Ö R E V

S TOACININ GÜNLÜCÜ

I S Tem m uz

Doğru Şeyi Yapmak Yete rli d i r

"İyi bir şey yaptığında ve bir başkası bundan yararlandığında neden bir aptal gibi üçüncü şeyi arayıp yaptığın iyilik için övgü bekliyor ya da bu iyiliğin karşılığını istiyorsun ki?"

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7.73

C C Neden doğru olan şeyi yaptın?" sorusunun cevabı her zaman

"Çünkü doğru olan buydu," olmalıdır. Ne de olsa başka birinin bunu yaptığını gördüğünde ya da duyduğunda (özellikle de doğru şeyi yapmak için bir takım zorluklar ve engelleri aşmaları gerektiyse) sen de, "İşte. Elinden gelen in en iyisini yapan bir insan," diye düşünmüyor musun?

Peki neden doğru şeyi yaptığın için teşekküre ya da ta kdire ihtiyaç duyuyorsun ? Bu senin işin.

G Ö R E V

2 2 1

STOACININ GÜNLOCO

1 6 Te m muz

Ru h u n Ge l i ş i m i

" Ruhumun görevi nedir? Kendine sürekl i b u soruyu sor ve kara r verme mekanizmanı kullanarak bu görevle aranda kurduğun bağı baştan aşağı sorgula. Şu an ruhum k ime ait? Bi r çocuğa mı, bir gence mi, bir canavara mı, evcil ya da vahşi bir hayvana m ı ? "

Marcus Aurelius, Kendime D ü�ünceler, 5 . 1 1

Kendini

hangi neye

ama ba

ca ? ğlı hi

Ne ssediyors

yapıyor

un?

sun ve Hangi

daha sebebe,

da önem hangi

lisi

göre

bunu

ve,

neden

yapıyorsun? Her gün yaptığın şeyler nasıl oluyor da bir şekilde önemsediğini iddia ettiğin değerleri etkileyebiliyor? Değer verdiğin şeylerle uyumlu hareket ediyor musun? Yoksa boş boş dolanıp hırsının dışında kalan her şeye kafanı mı çeviriyorsun?

Bu soruları kendine sorduğunda alacağın cevaplar seni rahatsız edebilir. Bu iyi bir şey. Bu, davranışlarını düzeltme yolundaki ilk adımı attığın ve Marcus'un bahsettiği o yaratıklardan daha iyi olma yolunda ilerlediğin anlamına gelir. Bu ayrıca hayatında yapmanı istediği şeyleri keşfetmeye bir adım daha yaklaştığını gösterir. Onu keşfettiğin zaman görevi tamamlamaya biraz daha yakın olacaksın.

2 2 2

GÖREV

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 7 Tem m u z

İ n sanları Yüzüstü B ı rakma. Ke n d i n i de .. .

"Mantığın yolunda ilerledikçe önünü kesenler olacak. Seni mantıklı olanı yapmaktan alıkoyamayacaklarına göre içinde onlara karşı besled iğin iyi niyeti de yerle bir etmelerine izin verme. Gözün, sadece sağlam temelli yargılarının ve eylemlerinin üzerinde değil, aynı zamanda yolunda sana mani olan ya da başka tür zorlu klar çıkaran kişilere karşı gösterdiğin kibarlığın üzerinde de olsun. Çünkü öfkelenmek en az görevi bırakmak ya da panikle tesli m olmak kadar bir zayıflı k göstergesidir. Bunlardan herhangi birini yapmak eşit seviyede görevini yarıda bırakmak anlamına gelir.

İster kabuğuna çekilmiş ol, ister ailen ve arkadaşlarından uzaklaşmış ol."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 1 . 9

Hayatımızı

karşı ka gelişti

rşıya

rdik

gelec çe etra

eğiz.

f

Bu ım ızdaki

biraz besl insanların

enme alış sınırlarıyla

kanlıklarına

benzer. Bir gruptaki herkes sağlıksız besleniyorsa burada doğa l bir uyum sağlanır. Ama gruptan biri sağlıklı beslenmeye başlarsa birdenbire düzen bozulur.

Sırf başkalarının bununla ilgili sorunları var diye yeni keşfettiğin yoldan sapmamalısın. Ama o başka kişileri de yüzüstü bırakamazsın . İsimlerinin ü zerin i çizip onları arkanda bırakma.

Onlara kızıp onlarla kavga da etme. Ne de olsa yakın zamana kadar sen de onların yerindeydin.

GÖREV

2 2 3

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 8 Te m m u z

H e rkes Ke ndi Toprağı n ı n Efe n d i s i d i r

"Komşumla nefeslerimiz ve bedenlerimiz nasıl bir değilse, mantıklı tercihlerimiz de aynı değildir. Ama ne kadar işbirliği içinde olursak olalım, ilişkimizi yöneten şey karar mekanizmamızdır. Durum böyle olmasaydı başkasının içindeki kötülük bana zarar verebilirdi. Tanrı talihsizliğimizin başkaları tarafından kontrol edilmesini istemez."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8.56

• •

Ozgür bir

özgür

ülkenin

lüğünün temelinde,

başladığı

senin

yerde özgürlü

bittiği

ğünün,

gerçeği

başkas

yatar.

ının

Bu da

senin bedenine ve bulunduğun yere dokunmadığı sürece, herkesin dilediğini yapmakta özgür olduğu anlamına gelir. Bu söz ayn ı zamanda kişisel felsefe olarak da oldukça işe yarayabilir.

Ama bu şekilde yaşamak için iki önemli varsayımda bulunman gerekir: Birincisi, hayatını öyle yaşıyor olmalısın ki başkaları üzerinde olumsuz bir etkisi olmasın. İ kincisi ise başkalarından beklemeden önce kendin açık fikirli ve kabullenici olmalısın.

Bunları yapabil ir misin? Başkalarının aldığı kararlara ger

çekten katılmıyor olsan bile hem de. Hayatlarının sadece onları ilgilendirdiğini ve seninkinin de sadece seni ilgilendirdiğini anlayabilir misi n ? Başkalarına dokunmadan kendi içinde çözmen gereken yeterince konu olduğunu anlayabilir misin?

224

G Ö R EV

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 9 Te m m u z

O n l arı Affet Ç ü n k ü B i l m iyorlar

"Platon'un d a dediği gibi, "her r u h istemediği gerçeklerden uzaktır." Aynı şey adalet duygusu, kendine hakim olma, başkalarının iyiliğini düşünme ve benzeri tüm erdemler için geçerlidir. Bunu sürekli aklının bir köşesinde tutma k oldukça önemlidir. Çünkü bu sayede herkese karşı daha kibar olabilirsin ."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7. 63

1

Christus)

sa (Seneca ve diğer Romalı çağdaşlarının bildiği adıyla Dolorosa Yolu'ndan Calvary Tepesi'ne çıkarken tarifsiz acılar içerisindeydi . Dövülmüş, kırbaçlanmış, bıçaklanmış, sırtına bir haç yüklenmiş ve i k i adi suçluyla birlikte çarmıha gerilmek üzereydi. Orada durdu, eşyalarını paylaşmak için zar atan askerleri i zledi ve onunla alay eden, onu küçümseyen insanları dinledi.

Dini inancın ne olursa olsun İ sa'nın şu sözleri (hayal dahi edilemez acılar içerisinde olduğu gerçeğini de aklında tutarsan) mutlaka kalbine dokunacaktır. İsa kafasını kaldırd ı ve sadece,

" Yüce Rabbim. Onları bağışla. Ne yaptıklarını bilmiyorlar," dedi.

İsa'dan yüzyıllar önce Platon'un, yüzyıllar sonra ise Marcus'un ve Marcus'un emrindeki Romalılar tarafından zalim bir şekilde öldürülen tüm Hristiyanların da söyled iği budur: Onları bağışla.

Onlar gerçeği bilmiyor. Bilselerdi bunu yapmazlardı.

Bu bilgiyi kibar ve bağışlayıcı olmak için kullan.

G Ö R E V

2 2 5

S TOACININ GÜNLÜGÜ

20 Te m m uz

Adalet İ ç i n

"Adil olmayan kişiler tanrıların emirlerine karşı gelir. Çünkü evrenin doğası ortak faydayı ve birbirine zarar vermemenin gerekliliğini de göz önünde bulundurarak elinden geldiğince ve birbirlerinin iyiliği için mantık sahibi canlılar yaratmıştır.

Doğanın isteklerinin dışına çıkan herkes açık bir şekilde tanrıların en yaşlısına karşı çıkmış olur."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 9. 1 . 1

Var olan

söyl

en

eriz. kötü

Birta suçun

kım

"doğaya

şeylerin

karşı

insanlığa işlenen

hakar suç

et

" old

olduğ uğunu

unu dü

şünür ve şöyle deriz: " Bu bizim için kutsal olan her şeyi kirletiyor." Dinimiz, yetişme şeklimiz, siyasi görüşümüz, sınıfımız ya da cinsiyeti miz ne olursa olsun bu konuda hemfikir olabiliyoruz.

Neden ? Çünkü adalet duygusu iliklerimize kadar işlemiş.

İnsanlar kuyrukta önümüze geçtiğinde ya da otlakçılık yaptı

ğında bundan hoşlanmıyoruz. Savunmasız kişileri koruyan yasa lar çıkarıyor, sahip olduklarımızı bizden daha kötü durumda olanlara dağıtabilmek için vergi veriyoruz. Öte yandan eğer ki ceza almadan kurtulabileceğimizi bilsek hile yapmayı deneyebiliriz.

Bill Walsh'u n da dediği gibi, "iş bize kalsaydı hepimiz ahlaki anlamda çok aşağı seviyelerde dolaşıyor olurduk."

O halde bu işin anahtarı doğal eğil imlerimizi güçlü sınırlar ve yükümlülüklerle adalet duygusuna kenetlemektir. Lincoln'ın bölünmüş ve öfkeli bir halka yapmasını söylediği gibi, "doğamızdaki iyi meleklere" sarılmalıyız.

2 2 6

G Ö R E V

S TOAC/NIN GÜNL0(;0

2 1 Te m m u z

B i r l i kte Çal ışmak İçin Yarat ı l m ı ş

"Sabahları yataktan kalkmakta zorlanırsan kendine şunu hatırlat: Senin doğanda başkalarıyla birlikte çalışmak var.

Böylesi doğamızdaki amaca daha uygundur ve bu amaca daha iyi hizmet eder. Birlikte uy umak, düşünme yetisi olmayan hayvanlara ait bir özelliktir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 1 2

Eğer

ya bir

tağın köpek

da) geç bütün

irirse gün

bu

ü

nor yatakta

maldir. ( büyük

Gitmeleri ihtimalle

gereken senin

bir yer

yoktur. Kendileri olmak dışında yapmakla yükümlü oldukları herhangi bir şey de. Stoacılara göre biz insanların tanrılara değil, birbirimize karşı daha yüce bir yükümlülüğü vardır. O da her gün yataktan çıkmamıza yardımcı olan şey (Marcus gibi savaşarak to praxeis koinonikas apodidonai,

da olsa)

yan i herkesin yaptığı

şeyleri yapmaktır. Medeniyet ve ülke hep birlikte yarattığımız muhteşem projelerdir. Bunları gelecek nesiller için atalarımızla birlikte inşa ettik. İşbirliği yapmak (sinerji) varoluşumuzdan geliyor.

O halde bu sabah yataktan kalkmak için daha fazla desteğe i htiyacın varsa ya da kafeinin verebileceğinden daha fazlasını istiyorsan bunu kullan. İnsanlar sana güveniyor. Amacın bu büyük eseri hep birlikte tamamlayabilmek. Ve gel ip aramıza katılmanı sabırsızlıkla bekliyoruz.

STOACININ GÜNLÜCÜ

22 Te m m uz

K i m se Kafana S i lah D ayam ıyo r

" İstemeden ya da baskı altında yapı lan hiçbir şey asil de

ğildir Asil olan her şey gönüllülük esasına dayalıdır."

.

Seneca, A hlak Mektupları, 6 6 . 1 6 b

Dkaba, kötü, basir zorund

etsiz,

a

oğru olanı yapmak

de

ukala, ğilsin.

kötü

Dil

ya

ediği

da apta n

l zaman

biri

bencil,

olabilirsin.

Aslına bakarsan kötü yola sapmayı teşvik eden şeyler dahi var.

Elbette bütün suçlular yakalanmıyor.

Ama bu tür bir düşünce yapısı genellikle nasıl sonuçlanıyor?

Bu insanların hayatları nası l ?

Doğru olanı yapmak zorunda değilsin. Ayn ı şekilde görevlerini yerine getirmek zorunda da değilsin. Bunu yapmak senin fırsattır.

istersin.

için bir

Bunu yapmayı

228

G Ö R E V

STOACININ GÜNLÜGÜ

23 Te m m u z

Övgüyü de H akareti de Ayn ı Ş e k i l d e Karş ıla

"Gururla kabullen, cezalandırmadan serbest bırak."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8 . 33

Roma İ

peius mpa

ve rator

Sezar luğu'nun

arasında yıkılma

yaşa

döne

nan iç minin

savaş

ortalarında

sırasında

Pom

Pompeius,

askeri donanmasını Cato'nun emrine verdi. Bu büyük bir gurur ve oldukça önemli bir pozisyondu. Ama birkaç gün sonra kıskanç yakın çevresinin şikayetlerine daha fazla dayanamadı ve kararını değiştirip komutayı tekrar kendi eline aldı.

Bu Cato için oldukça büyük bir aşağılanma olarak görülebilirdi. Bir terfi almak ve daha sonra bunun elinizden alınması.

Kayıtlara göre Cato buna hiç tepki vermedi . Onurlandırılmak da bu onura leke sürülmesi de onda aynı tepkiye yol açıyordu: kayıtsızlı k ve kabullenme. Bu olanların davaya olan desteğini etkilemesineyse kesinlikle izin vermedi. Hatta maruz kaldığı kötülükten sonra, hemen savaş öncesinde askerleri toplayıp onlara ilham verici konuşmalar yaptı. Oysa bu askerlerin tamamı emrinde savaşıyor ola bil irdi.

Marcus'un bize anlatmak istediği de budur. Gün içinde yaşadığımız terslikleri ya d a heyecan verici ödülleri ve takdiri k işisel olarak almamamız gerekir. Özellikle de görevin dolayısıyla önemli bir davada çalışıyorsan. Bu dava sırasında rütbenin yükselmesi ya da düşmesi senin nasıl bir insan olduğunla ilgili değildir. Bunu ancak davranışların belirleyebilir. Tıpkı Cato gibi.

G Ö R E V

229

S TOACININ GÜNLÜCÜ

24 Temmuz

Bir Yerlerde B i ri l e ri Ö lüyo r

"Ne zaman rahatsız ed ici bir haber duysanız, olanların sizin mantıklı seçimlerinizle ilgisinin olmadığını aklınızda bulundurun. Herhangi biri size gel ip varsayımlarınızın ve isteklerinizin yanlış çıktığını haber verebi lir mi? Bu imkansız! Ama size birinin öldüğünü söyleyebilirler. Bu doğru olsa bile bundan size ne? "

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 8 . 1 -2

Bugün

nüyor iyi

sun niy

? " etli

( b

bir

oşlu arka

kları daşın

düny

çıkı

anın p "

ötek . .i . hakkın

ucun

da

da

ne

yaş

düşüanan bir

trajediyle doldur) diye sorabilir. Sen de aynı iyi niyetinle, "Bence bu çok kötü," diye cevap verebilirsin.

Bu senaryoda her ikiniz de gerçek trajedi yüzünden acı çeken kurbanlar için tek bir şey dahi yapmadan mantıklı tercihlerinizi bir kenara bıraktınız. Dünyanın dört bir yanından gelen korkunç haberlerin dikkatini dağıtması ve hatta seni etkilemesi son derece kolaydır. Stoacıların bu tür durumlara vereceği tepki umursamamak değildir. Fakat düşünmeden gösterilen anlamsız sempatinin de (çoğu durumda kişinin huzurunu kaçırma pahasına dahi olsa) kimseye bir faydası yoktur. Eğer gerçekten de bu acı içindeki insanlara yardım etmek için elinden gelen bir şeyler varsa bu ra hatsız edici haberlerin (ve senin bunlara verdiğin tepkinin) senin mantıklı seçimlerinle ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Eğer katılımın sadece duygularını ifade ederek olacaksa, artık bireysel görevlerine (kendine, ailene ve ülkene karşı olan) kaldığın yerden devam edebilirsin.

2 3 0

G Ö R E V

S TOACININ GÜNLÜGÜ

25 Te mmuz

M ezar Taş ı n d a Ne Yazacak?

"Sürekli rütbesini ya da kıdemini insanların yüzüne vuran ya da ismi herkesin dilinde olan birini gördüğünde onları kıskanma. Çünkü insan bu tür şeyleri ancak hayatı pahasına kazanabilir. Kimi başarı merdivenlerinin henüz ilk basamaklarında, kimi de zirveyi göremeden ölür. Çok azı ise binlerce reza letin içinden geçip hırsının zirvesine ulaştığında tüm bunların sadece mezar taşına yazılacak birkaç kelime için olduğunu fark eder."

a a

Seneca, H y tın Kısalığı Üzerine, 20

Bazen mesleki

seçim

taahh

kampan

ütleri

yası

miz

uğruna sonumuzu

ailesini

get

ihmal irebilir.

etmeyi Bir si

göze yasetçi

alabilir

ya da bir yazar "dehasının" onu anti sosyal ve bencil biri haline getirdiğine inanabilir. Biraz öngörü sahibi olan herkes aslında siyasetçinin şöhret aşığı biri olduğunu ve yazarın da insanları küçümsemeyi ve kendini üstün hissetmeyi seven biri olduğunu görebilir. İşkolikler her zaman kendi bencillikleri için bahaneler yaratır.

Bu tür davranışlar büyük başarılarla sonuçlanabilir. Ama bunların hiçbiri ödenen bedel in karşıl ığı değildir. Uzun saatler verimli çalışabilme yeteneği hayranlık uyandırıcıdır. A ma sen bir insansın,

makine

insan yapı mı bir

değil. Seneca hayvan olmadığımızın altını çizer. "Görev başındayken ölmek gerçekten de bu kadar güzel bir şey midir?" diye sorar. Aleksandr Soljenitsin konuyu çok iyi özetlemiştir: " Çalışırken ölenler atlardır. Herkes bunu bilmeli."

G Ö R E V

2 3 1

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

26 Te m m uz

İyi İ nsanlar H iç b i r Şey Yap m azsa

"Adaletsizlik genellikle sadece yaptıklarında değil, yapmadıklarında da gizlidir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 9. 5

Tarih insanların

pasif olarak

sa

da dece

kö

aktif

tülük

olarak

yapabildiğ değil

ini

ama

kan

aynı

ıtlayan zamanda

örneklerle

doludur. Köleliğin en utanç verici anlarından Nazi soykırımına, ırkçılıktan Kitty Genovese'in öldürülmesine kadar genişletebilece

ğimiz örneklerde sadece fai llerin değil, kendilerince birçok farkl ı sebepten ötürü vatandaşların da olaya d a h i l olmayı reddederek bu suçlara katkıda bulunduğuna şahit olduk. Şeytanın gizlenmek zorunda olduğunu söyleyen o eski söz iyi insanlar h içbir şey yapmasın d iye söylenmiştir.

yapmamak

Sadece kötülük

yeterli değildir. Kişi aynı zamanda

elinden geldiğince iyiliği dünyaya dayatan bir güç olmalıd ır.

232

GÖREV

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

27 Te m m u z

Daha İyisi N e rede?

"Gerçekten d e insan hayatında adalet duygusundan, dürüstlükten, kendine hakim olmaktan ve cesaretten (kısacası doğru mantık çerçevesinde hareket etmeni ve senin iraden dışında kaderin senin karşına çıkardıklarını kabul etmeni sağlayan aklın yeterlil iğinden) daha iyi olan bir şey bulabilirsen tüm kalbin ve ruhunla ona sarı l ve keşfettiğin bu yüce iyiliğin tüm nimetlerinden faydalan."

Marcus Aurelius, Kendime Dü:jünceler, 3 . 6 . l Hepimiz

koştu önem

k. Bir li olduğu

noktada nu

he

düşün

pimiz düğümüz

paranın

şeylerin

her şeyin

peşi

ceva nde

bı olduğunu, başarının en büyük ödül olduğunu ve sonunda içi m izi ısıtacak şeyin, güzel biriyle yaşayacağımız ölümsüz aşk olduğunu düşündük. Peki ya bu kutsal amaçlara u laştığımızda ne buldu k ?

Bunların b o ş v e anlamsız şeyler olduğunu söylemiyoruz (tabii elde etmeden önce böyle düşünmüyorsanız) ama elde ettiğimiz şeyleri n bize yetmediğini fark ettik.

Para sorun yaratır. Bir dağa tırmanmak, başka bir zirveyi görmene sebep olur. Ölümsüz aşk diye bir şey yoktur.

Bunlardan daha iyi olan bir şey var: gerçek erdem. O kendi kendinin ödülüdür. Erdem beklenilenden daha fazlası olduğu ortaya çıkan tek iyi şeydir ve ona sahip olmanın dereceleri yoktur. Ya erdemlisindir ya da değilsindir. İşte bu yüzden (adalet duygusu, dürüstlük, disiplin ve cesaretten oluşan) erdem, uğruna çabalanmaya değer tek şeydir.

GÖREV

233

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

28 Tem mu z

Ayrıcal ı kları n ı Ko ntro l Et

"Kimi i nsan zekidir, kimi insan ise aptal. Kimi insan iyi bir çevrede büyümüştür, kimi ise kötü. İkinci gruptakiler daha kalitesiz a lışkanl ıkları olduğundan ve daha kötü yetiştirildiğinden bu öğretileri öğrenebilmek ve onlar tarafından şekillenebilmek için daha çok kanıta ve özenli yönlend irmelere ihtiyaç duyar. Bu da kötü durumdaki bir vücudu iyi hale getirmek için daha özenli bir bakım sunmaya benzer."

Musonius Rufus, Lectures, 1 . 1 . 3 3 - 1 . 3 . 1 -3

Oldukça

ne

yorucu

kadar da ap bir konu

tal," di şmadan

ye

sonra

düşünürken kendini,

bulabilir "Of

sin. ,

Ya bu adam

da, "Neden doğru şeyi yapamıyorlar bir türlü? " diye sorabilirsin kendine.

Ama herkes senin sahip olduğun avantajlara sahip değildi. Bu senin hayatın kolaydı demek değil elbette. Ama nerede onlardan bir adım önde başlad ığını düşün. Diğer insanları anlamak ve onlara karşı sabırlı olma k bizim görevimizdir.

Felsefe ruhsal bir oluşumdur, ruhun bak ımıd ır. Bazılarına diğerlerinden daha fazla ilgi göstermek gerekir. Bu bazılarının daha güçlü bir metabolizmaya sahip olmasına ya da kimilerinin genetik olarak daha avantajlı doğmasına benzer. Başkalarına ne kadar bağışlayıcı ve sabırlı olursan, sahip olduğun çeşitli ayrıcalıkların ve avantajların farkına varabi lir ve böylece daha yardımsever ve sabırlı bir insan olabilirsin.

2 3 4

G Ö R E V

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

29 Te m m u z

Ke n d i n İ ç i n Şifa

"Felsefeyi, kendisi için şifa olarak uygulayan bir kişi güven dolu, yenilmez ve yıllar geçtikçe daha da büyüyen büyük bir ruha dönüşür."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 1 1 . 2

' ' Kendin için şifa" ne demektir? Belki de Seneca'nın anlatmak istediği doğuştan ve yetiştirilme tarzımızla birlikte, bazıları iyi bazıları kötü olmak üzere, kendimize has bir özellikler bütünü oluşturmamızdır. Bu kötü özelliklerin h ayatımızdaki etkileri görülmeye başladığında bazılarımız terapiye, psikanalize ya da bir destek grubunun yardımına başvuruyor. Peki bunun amacı ne? İçimizdeki bazı bencil, yıkıcı tarafları iyileştirebilmek.

Kötü özelliklerimizi tedavi etmek için geçtiğimiz tüm yolla r arasında felsefe en eski tari he sahip v e e n çok insana yardım etmiş

olan yoldur. Sadece olası bir akıl hasta lığının ya da nevrozun etkilerini hafifletmekle kalmaz. Aynı zamanda insanın gelişimini de destekleyecek şekilde tasarlanmıştır. O hayal ettiğin iyi hayatı yaşayabil mende sana yardı mcı olabilir.

Sen de büyüyüp güzelleşmeyi hak etmiyor musun? Güven dolu ve dış etkenlerin yıkamadığı bütün bir ruh olmak istemez misin?

Katman katman mükemmellikle donatılmış olmak istemez misin?

O zaman felsefeni uygula.

G Ö R E V

2 3 5

S TOACININ GÜNLÜGÜ

30 Te m m uz

Stoac ı N eşe

" Bana güven, gerçek neşe ciddi b i r şeydir. Konuyu h o ş bir şeki lde anlatmaya çalışayım. Sence sırf iyi huylu olduğu için biri ölümü sevinçle karşılayabilir mi? Ya da sefa letin kapıları n ı ardına kadar açabilir mi? Zevk ald ığı şeyleri kontrol altında tutup acıya dayan ıklılık üzerine uzun uzun düşünebilir mi? Bu düşünceleri zihninde rahatça evi rip çeviren kişiler gerçekten de neşe doludur. Ama asla sevinçli olamazlar. Bu hepinizin bir gün sahip olmasın ı dilediğim türden bir neşedir. Kaynağın ı ele geçirdiğiniz için hiçbir zaman bitip tükenmeyecektir."

Seneca, A hlak Mektupları, 23.4

' ' N eşe" kelimesini gelişigüzel ortalığa saçıyoruz. "Duy-duklarım beni çok neşelendirdi '', " O tam bir neşe kaynağıdır", " Ne kadar neşeli bir kutlama ! " Ama bu örneklerin hiçbirinin neşeyle uzaktan yakından ilgisi yoktur. En ya kın olabilecekleri tan ı m "sevinç" olabilir. Sevinçli olmak yüzeyde olan bir duygudur.

Seneca'ya göre ise neşe derin bir duygudur. İçimizde hissettiğimiz ve gülümseme ya da kahkahayla pek de i lgisi olmayan bir histir. Bu yüzden insanlar Stoacıların asık suratlı ve depresif olduğu nu söylediğinde asıl noktayı gözden kaçırıyor. Her şey zaten güllük gülistanlıkken birilerinin mutluluk saçması kimin umurunda? Bu nasıl bir başarı olabilir?

Ama hayatından her yönüyle, daima memnun olabilir misin?

Bir günden diğerine hayatında değişebilecek şeylere tüm cesaretinle göğüs gerebilir misin ? Her tür sıkıntıdan tek bir adım bile geri atmadan kurtulup kendini toparlayabilir misi n ? Etrafındakiler neiçin bir güç ve ilham kaynağı olabilir misin ? İ şte bu Stoacı şedir. Amacından, mükemmelliğinden ve görevinden duyduğun neşedir. Son derece ciddidir. Gülümsemeden ya da cıvıldayan bir sesle konuşmaktan çok daha fazlasıdır.

236

G Ö R E V

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

3 1 Tem m u z

Kariye rin M üe bbet Hapis Cezası Deği l

"İleri yaşlarında, kim olduğu belli olmayan davacılardan merhamet dilenerek ve hala cahil seyircilerin onayını bekleyerek son nefesini veren bir avukat kadar utanılacak şey yoktur."

Seneca, Ya�amın Kısalığı Üzerine, 20.2

Birkaç

duğu yılda

deva bir

sa haber

şirke

lerde

tin hala hüzünlü

başında bir piyes

duran ya gösteri

şlı bir lir

mi . Kurlyoner

mahkemeye çıkarılır. İş ortakları ve aile bireyleri mahkemenin karşısına geçip bu kişinin akıl sağlığının artık karar almak için yeterli seviyede olmadığını, aile reisi olan adamın ya da kadının şirketlerini ve hukuki işlerini yürütmeye yetkin olmadığını iddia eder. Bu iktidar sahibi k imseler yönetimi başkasına bırakmak ya da bir halef yetiştirmek gibi çözümleri reddettiği için insanın ömründe karşılaşabileceği en kötü şeylerden birini yaşamak durumunda kalır: En özel hassasiyetleri tüm halkın gözleri önüne seril ir.

Hayatın, yaşlanmanın gerçekliğinden bağımsız olduğumuzu düşünecek kadar kendimizi i şimize kaptırmamalıyız. Hangimiz koltuğunu ne zaman bırakacağını bilmeyen biri olmak ister ki?

Hayatın gerçekten de İnsanlar seni bir tabutta taşıyana kadar sadece iş düşünecek kadar anlamsız mı?

İşinle iftihar et. Ama hayatın bundan ibaret olmamalı.

G Ö R EV

2 3 7

A� U S TO S

P R AG M AT i Z M

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 Ağustos

M üke m m e l i Bekleme

"Aldığın salatalık acı m ı çıktı ? At o zaman! Yolunun üzerinde engeller mi var? O halde dikkatli ol ! Yeterince anlaşı l ı r, değil mi? Sorunlar ü zerine neden bu kadar düşünüyorsun?

Bir marangoza ya da aya kkabı tamircisine atölyesinin zeminini kaplayan talaşı ve mıcırı gösterirsen sana kahka halarla gülecektir. Aynı şeki lde bu tür düşünceler de doğanın gerçek öğrencileri önünde seni maskara eder. Öte yandan marangozun ve ayakkabı tamircisinin çöplerini atabileceği çöp kutuları varken doğa n ı n buna i htiyacı yoktur."

Kendime Dü!jünceler,

Marcus Aurelius,

8 . 5 0

Her şeyin

şartlar mükemmel

olgu

olmasını

nlaştığında ya is

da tediğimiz

yö

için

nümüzü bel kendi

irle

kend

diğimiz imiz

de e

işe

koyulacağımızı söyleriz. Oysa ki asıl odaklanmamız gereken elimizdekilerle neler yapabildiğimizdir.

"Platon'un Devlet'indeki mü

Marcus şunu hiç unutmadı :

kemmelli�i bekleme." Dünyanın tam istediği gibi bir yer olmasını beklemiyordu. Ama daha sonraları Katolik filozof Josef Pieper'ın yazdıklarına bakılırsa Marcus içten içe "etrafında olanlara ve maruz kald ığı koşullara rağmen kendi başına iyilik yapabilece

ğini" biliyordu.

Bugün dünya hakkındaki dürüst fikirlerimizin elimizden gelenin en iyisini yapma mıza engel olmasına izin vermemeliyiz. Aynı şekilde sevimli rahatsızlıkların ve ufak engel lerin önümüzdeki önem li işten bizi alıkoymasına da müsaade etmemeliyiz.

PRAG M ATİZM

2 3 9

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

2 Ağu stos

H e r Şart Alt ı n d a Çalışabi l i ri z

" işin aslı sürgünde olmak kişinin bireysel gelişimine ya da erdem kazanmasına engel bir durum değildir. Çünkü hiç kimse sürgünde ihtiyaç duyacağı şeyleri öğrenmekten ve bunları yapabi lmekten mahrum bırakılamaz."

Musonius Rufus, Lectures, 9. 37. 30-3 1 , 9. 39. 1

•

1 )erleyen yaşlarda geçirdiği bir ameliyat sonrası Theodore Roosevelt'e hayatının geri kalanını tekerlekli sandalyede geçirmek zorunda kalabileceği söylendi. Onun ise buna cevabı her zamanki kendisine has coşkusuyla, " Pekala ! O şekilde de yaşayabilirim ! "

oldu.

Elimizde kalanlarla yola devam etmek hayatın önümüze çıkardığı tüm zorluklara vereceğimiz cevap olabilir. Hiçbir şey öğrenmemize engel olamaz. Her ne kadar bizim tercih edeceğimiz yol bu ol masa da işin aslı zor koşullar kendine has öğrenme imkanları sunar.

Musonius Rufus tam üç kez sürgüne gönderildi (iki kez Neron ve bir kez de Vespasianus tarafından). Ama hayatının zorla elinden alınması bile onun felsefi çalışmalarına engel olamadı .

O da kendisince, "Pekala! O şekilde d e yaşayabilirim ! " dedi ve sürgünleri arasında geçen zamanlarda bir fırsatını bulup Epiktetos adlı öğrencisiyle çalıştı ve dünyaya Stoacılığı armağan etti.

2 4 0

PRAG M AT İ Z M

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 Ağustos

İyi H ayat H e r Ye rde d i r

"Şu a n içinde olduğun bir yolculuk değil. Sen bir yerden diğerine savrulup duruyorsun. Oysa aradığın şey (iyi bir hayat) her yerde bulunabilir. Dünya üzerinde bu toplanma alanlarından daha karışık bir yer daha var mı ? Ama eğer ihtiyacın varsa orada bile huzur bulabilirsin."

Seneca, Ahlak Mektupları, 2 8 . 5b-6a

• •

Unlü

ar bir yazar

kadaşlar

bir

ının keresinde,

sürekli onu başarılı

güzel

old

ve

uktan

egzotik sonra zengin

evlerine davet

ettiğinden yakınmıştı. "Güney Fransa'daki evimize gelin," diyorlardı.

"İsviçre'deki dağ evimiz yazmak için harika bir yer," diyorlardı.

Yazar böylece dünyayı dolaştı. Lüks içinde yaşıyor, ilham verici köşk ve malikanelerde yaratıcılığını beslemeye çalışıyordu. Ama bunu başaramadı . Hep bir başka şeyin ya da daha iyi bir evin cazibesine kapılıyordu. Her zaman dikkatini dağıtacak bir şeyler, yapması gereken bir sürü iş oluyordu. Ve yaratıcı kişilerin başına bela olan tıkanma ve güvensizlik duyguları nereye gitse peşindeydi.

Kendimize sonunda işe koyulabilmek ve ciddi şekilde çalışabilmek için uygun şartların oluşmasını beklediğimizi söyleriz. Ya da biraz tatilin ve yalnız kalmanın ilişkimiz ya da yaşadığımız k ırgınlık için iyi geleceğini düşünürüz. Ancak bu kendi kendini kandırmaktan başka bir şey değildir.

Bunun yerine pragmatik ve uyumlu olmalı, yapmamız gereken şeyi her yerde ve her zaman yapabilmeliyiz. İyi bir hayat yaşamak burasıdır.

için çalışman gereken yer

PRAG M AT İ Z M

241

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

4 Ağustos

Suçlama, Sadece Odaklan

"Tanrı'yı ve insanları suçlamayı bırakmalısınız. Arzularınızı tamamen kontrol altına almalı ve kaçındığınız şeyleri mantıklı seçimlerinize göre değiştirmelisiniz. Bundan böyle öfke, kırgınlık, kıskançlık ya da pişmanlık hissi duymamalısınız."

Epiktetos, Makaleler, 3.22 . 1 3

N elson

geld Ma

iği nde

için la, Gün

yirmi ye ey

di Af

yıl rika'daki

hapis yat zalim

tı.

ı rkçı

Bunun on rejime

sekiz karşı

yılında

tuvalet ihtiyacı için verilen bir kova ile kümese benzeyen küçük bir hücrede yaşamak zorundaydı. Her yıl sadece bir ziyaretçi hakkı vardı ve bu da otuz dakikayla sınırlıydı . Bu korkunç uygulama mahkumları tecrit ederek dirençlerini kırmak adına yapılıyordu.

Tüm bunlara rağmen Mandela hapishanede itibarın bir simgesi haline geldi.

Birçok şeyden mahrum bırakılmasına rağmen yine de isteklerini dile getirmenin yaratıcı yöntemlerini bulabildi. Mahkum Frontline'a

arkadaşlarından Neville Alexander,

verdiği bir röportajda onu şöyle anlattı: "Bir konuda her zaman çok netti.

'Sana koşmalarını söylerlerse yürümeye devam et. Hızlı yürümeni söylerlerse yavaş yürümeye devam et,' derdi. İşin sırrı buydu.

Şartları biz belirleyecektik." Formda kalabilmek için ip atlar gibi zıplayıp boks hareketleri yapardı. Başını hep diğer mahkumlardan daha dik tutar ve işler zorlaştığında onlara cesaret verirdi. Ve özgüvenini hiçbir zaman kaybetmedi.

Ayn ı özgüvene sen de sahip olabilirsin. Bugün ne olursa olsun, kendini nerede bulursan bul, mantıklı seçimlerine yönelmeyi unutma. Elinden geldiğince birdenbire ortaya çıkan duygularını göz ardı etmeye çalış. Çünkü dikkatini en çok onlar dağıtacaktır.

D uygusal davranma. Odaklan.

242

PRAG M AT İ Z M

STOACININ GÜNLÜCÜ

5 Ağu stos

Sessiz l i k G ü çtür

" Sessizlik hayatta çekilen acılardan alınan bir derstir."

Seneca, Thyestes, 309

En son

bir

ne

şey zaman

söyled i n i? l eride olumsuz

Neden bu nu sonu

söyledçl

i a

n ?r doğura

Büyük cak, aptalca

ihtimalle hiç

ihtiyacın olmamasına rağmen bunların seni zeki biri gibi göstereceğini ya da bir grubun hava l ı bir parçası olacağını sandın.

Robert Greene, " Ne kadar çok konuşursan aptalca şeyler söyleme ihtimalin o kadar artar," diye yazmıştır. Biz de buna bir ekleme yapıyor ve şöyle diyoruz: Ne kadar çok konuşursa n geçmiş fırsatları elinden kaçırma, geribildirimleri göz ardı etme ve kendine acı çektirme ihtimalin o kadar artar.

Tecrübesiz ve korkak kişiler kendi kendilerine moral konuşmaları yapar. Dinleme becerisi, bir konuşmadan bilerek uzak durmak ve onay görmeden de yaşayabilmek nadir bulunan özelliklerdir.

Sessizlik bir güç ve öz yeterlilik inşa etme şeklidir.

PRAG M AT İ Z M

243

STOACININ GÜNLÜCÜ

6 Ağu stos

Sandığından Daha Fazla H areket Alanı Var

"Zorlukların ötesinde düşünebilmeyi öğrenin. Zor zamanlar yumuşatılabilir, sıkıntılardan feraha çıkılabilir ve eğer doğru hareketi yaparsanız ağır yük ler hafifletilebilir."

Seneca, R uh Dinginliği Üzerine, 1 0 .4b

Hiçbir yere

açan bir varma

oyun yacağını

oynadın düşündüğün

mı hiç?

ama

Sına

birdenbire

vdan kesin ka ufkunu

lacağını

düşündüğün ama sabahlara kadar çalışıp biraz da şansın yaver gidince geçer not alabildiğin sınavı hatırladı n m ı ? Başkalarının kulak tıkayacağı ama senin içinden gelen sesi dinlediğin ve sonunda harika bir şey elde ettiğin o zamanı hatı rladın m ı ?

Ş u an ihtiyacı n olan d a buna benzer b i r enerji, yaratıcılık ve inançtır.

her şeyden öte kendine olan

Yenilgiyi kabullenmek seni

hiçbir yere götürmez (yenilgiden başka). Ama tüm enerjini elinde olana, u facık bir fırsat kırıntısına harcamak yapabileceğin en iyi şeydir. Lyndon Johnson'ın yardımcılarından biri onu n etrafında

"her şeyi

olmayı

yaparsan sonunda mutlaka kazanırmışsın gibi

Her şeyi.

bir his" olarak tanımlamıştı.

Ya da Marcus Aurelius'un dediği gibi, "eğer bunu diğer insanlar yapabiliyorsa sen de yapabil irsin."

2 4 4

PRAG M AT İ Z M

STOACININ GÜNLÜGÜ

7 Ağu stos

Pragm ati k ve Pre n s i p l i

"İnsan her nerede yaşıyorsa orada iyi yaşayabilir. Hayat, saray eşrafının da taleplerinden biridir. Orada da insanlar iyi yaşayabilir."

Marcus Aurelius, Kendime D üşünceler, 5.16

Abraham

Lee Mil Lincol

ler, ünl n'ın

ü

eşsiz

başkan "etik

hak

biyogra

kında

fis

önem ini"

li bir yazan William

noktaya dikkat

çeker. Onu aziz gibi anlatan hayat hikayeleri, bir "siyasetçi" olduğu gerçeğini yok saymaya çalışır gibidir. Bu onun oldukça etkileyici bir yanını göz ardı etmek anlamına gelir. Lincoln bir siyasetçi ra�men

olmasına

tüm o özelliklere (merhametli, düşünceli , adil, açık fikirli ve bir amaca sahip ol ma) sahipti. Hayran olunacak karakterde biriydi ve tüm bu özell iklerin tam tersini barındıran insanlar tarafından yapılan bir mesleği seçmişti.

Prensipler ve pragmatizm birbirine karşıt şeyler değildir. İster Washington'daki bir akıl hastanesinde yaşa ister Wall Street materyalizminin ortasında çalış isterse eski kafalı, küçük bir kasabada büyümüş ol, yine de iyi bir hayatın olabilir. Birçoklarının olduğu gibi.

PRAG M AT İ Z M

245

STOACININ GÜNLÜCÜ

B Ağustos

Dü nyan ı n O l d uğu Ye rde n Başla

" Doğanı n senden istedi klerini şimdi yap. Eğer elinden geliyorsa hemen işe koyul. Etrafına bakıp insanların bunu fark etmesini bekleme. Platon'un Devlet'indeki mükemmelliği bekleme. Bunun yerine ileri attığın en u fa k adımdan bile memnun ol ve elde edeceklerini gözünde büyütme."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 9.29(4)

' ' M ükemmel olanın yeterince iyi olana düşman olmasına izin verme" sözünü daha önce duymuş muydun? Burada anlatılmak istenen elindekiyle yetinmek ya da standartlarından ödün vermek değil, daha çok idealizmin tuzağına düşmemektir.

Radikaller için Kurallar

Organizatör Saul Alinsky'nin

adlı

kitabı bu düşüncenin pragmatik ama bir yandan da ilham verici bir versiyonuyla açılır:

" Bir organizatör olarak dünyanın olduğu yerden başlarım.

Olduğu şekliyle, olmasını istediği� şekliyle değil. Dünyayı olduğu gibi kabul etmek onu inandığımız şeye dönüştürmeye yönelik tutkumuzu zayıflatmaz. Onu olması gerektiğini düşündüğümüz hale getirmek istiyorsak, dünyanı n gerçekte olduğu yerden başlamalıyız."

Bugün dünyayı daha iyi bir yer haline getirebilecek birçok şey yapabilirsin. Eğer istersen her şeyi i leri götürecek birçok küçük adım seni bekliyor. Sırf koşullar uygun değil ya da "çok yakında daha iyi bir fırsat çıkabilir" diye bunları yapmamak için bahane şimdi

bulma. Elinden geleni

yap. Ve bunu yaptığında olayı bütün

olarak ele al; sonuçları a bartma. Egonu da bahanelerini de uzak tut. Hem önce hem de sonra.

246

PRAG M AT İ Z M

STOACININ GÜNLÜCÜ

9 Ağu stos

Sadece G e rçeklere Odaklan

" Kendine i l k i ntiba raporundan daha fazla sını söyleme.

Birinin hakkında kötü konuştuğunu mu duydun? Duyduğun sadece bu. Kimse bunun sana zarar verdiğini söylemedi.

Oğlumun hasta olduğunu görüyorum ama hayati bir tehlikesi yok . Öyleyse her zaman ilk izlenimlerinde dur ve üzerine bir şeyler ekleme. Bu şekilde sana hiçbir zarar gelmez."

D n r

Marcus Aurelius, Kendime ü�ü cele 8 .49

,

Bu ilk ba

nebilir. kışta şu

Zihnim ana

izi kadar

ve eleşti öğrend

rel

iğin

düşün her

ce

şeye

yetenek ters

le

gibi

rimizi görüetrafımızdaki şeyleri göründüğü gibi kabul etmemek için geliştirmiyor muyduk ? Evet, bu çoğu zaman doğru. Ama bazen bu yaklaşımın ters etkileri olabil ir.

Bir filozofun sahip olduğu yeteneklerden biri de Nietzsche'nin dediği gibi, " yüzeyde kalma cesaretini göstermek" ve her şeyi yalın ve objektif bir şekilde görebilmektir. Ne daha fazlası ne de

"derindaha azı. Ona göre Stoacılar yüzeyseldi, evet. Ama bu, likten gelen bir yüzeysellikti!" Bugün diğer herkes kendini bir şeylere kaptırmışken senin üzerinde çalışacağın şey bu. Buna bir tür doğrudan pragmatizm diyebiliriz. Her şeyi ilk izlenimlerinle görmeye çalış.

P R AG M AT İ Z M

2 4 7

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 0 Ağustos

M ü ke m m e l l i k Eylem i n D ü ş m a n ı d ı r

"Amaçlarımızdan, sırf on ları mü kemmel hale getirmekten ümidimizi kestik diye vazgeçemeyiz."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 2 . 37b

Psikologlar

bahseder. günüm

Bu

üzde

durumda bilişsel

hasta çarpıtma

abartılmış diye

düşü bir

nce kavramdan

modelleriyle

hayatı üzerinde yıkıcı etkileri olan düşüncelere sahiptir. Bunlardan en çok bilineni "Ya hep ya hiç" sözüdür (aynı zamanda "bölünme"

olarak da tanımlanabilir). Bunun örnekleri şu tip düşüncelerdir:

•

Benim yanımda değilsen bana karşısın demektir.

•

Falanca kişi ya çok iyi ya da çok kötüdür.

•

Tam bir başarı olmayan şey tam bi r başarısızlıktır.

Bu tür uç düşünme şekli depresyon ve mahrum kalma hissiyle ilişkilendirilir. Nasıl ilişkilend irilmesin ! Mükemmeliyetçilik nadiren mükemmellik, çoğu zamansa hayal kırıklığı doğurur.

Pragmatizmin bu tür sorunları yoktur. Kend isine ne sunulursa onu alır. Epiktetos'un bize hatırlattığı şey de budur. Hiçbir zaman mükemmel olamayacağız. Tabii eğer mükemmel diye bir şey varsa. Ne de olsa hepimiz insanız. Tüm çabamız ne kadar küçük olursa olsun her zaman gelişimi hedeflemelidir.

2 4 8

PRAG MAT İ Z M

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 1 Ağustos

Teoriler İç i n Zaman Kalmadı, Art ı k Sadece Sonuç G e re k l i

" Herhangi bir sorunla karşılaştığımızda erdeme ulaşmakta hangisi daha çok işimize yarar? Alışkanlıklar mı teoriler mi? Eğer teoriden kastı mız bize doğru yolu öğreten şeyler ve alışkanlıklardan kastımız da bu teoriye göre yapmaya a l ışık olduğumuz şeyler ise Musonius'a göre alışkanl ı kla r daha etk i l idir."

M uson ius Rufus, Lectures, 5 . 17. 3 1 -32, 5 . 1 9. 1 -2

Shakespeare, Hamlet'e şöyle söyletir:

Yerde ve gökte daha öyle şeyler var ki Horatio, Senin felsefenin düşlerine bile girmez.

Teorilerimizin doğru olup olmadığını savunacak zaman yok .

Artık gerçek dünyayla uğraşıyoruz. Asıl önemli olan önündeki bu durumla nasıl baş edeceğindir. Bakalım engelleri aşıp bir sonraki aşamaya geçebilecek misin ? Bu her şeyin gelip geçici olduğu anlamına gelmez. Ama teoriler açık ve basitken durumların pek de öyle olmad ığını unutma malıyız.

PRAG M AT İ Z M

2 4 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 2 Ağustos

Ke ndi Sözlerini Yaz

"Platon, Zeno, Hrisippos, Poseidonius ve aynı mükemmellikte birçok Stoacı birçok söz söylemiştir. Kişiler edilen sözlerin onlara ait olduğunu nasıl mı kanıtlar? Öğütledikleri şeyleri kendileri de yaparak."

Seneca, A hlak Mektupları, 1 0 8 . 35; 38

Modern

ri

çevi

lerinden rmenler

biri de ve öğr

tekrar etmen

edilen lerin

içerik Stoacı

ler

lığa

hakkın yönel

dadır ik

. eleşti

Marcus

Au relius gibi bazıları "orijinal olmadıkları" gerekçesiyle akademik çevreler tarafından müfredattan çıkarılmıştır. Çünkü yazdıkları onda n önceki Stoacıların yazdıklarına benzer. Ama buradaki eleştiriler bir noktayı gözden kaçırmaktadır.

Marcus'un zamanından çok önce yaşayan Seneca bile filozoflar arasında bazı fikir çakışmalarının ve ödünç almaların yaşandığının farkındaydı . Çünkü onların i lgilendiği şey yazarl ık söylenenlerden a

değil, yaptıkları işti. Daha da önemlisi

çok y pı lanların önemli olduğuna inanıyorlardı.

Bu o zaman olduğu kadar şimdi de doğru bir yaklaşımdır.

Gelmiş geçmiş tüm büyük filozofların sözlerini alıp dilediğin gibi kul lanmakta özgürsün (nasılsa öldüler, sana kızamazlar). Bu sözleri dilediğin gibi kes, biç ya da geliştir. Onları gerçek dünyanın gerçek koşullarına adapte et. Konuştuklarını ve yazdıklarını gerçekten geliştirmenin ve gerçekten orijinal olmanın tek yolu bu sözleri uygulamaya geçirebilmektir. Bu sözleri her şeyden çok eylemlerinle dile getirmelisin.

250

P R AG M AT İ Z M

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 3 Ağu stos

Yö neti m i E l i n e Al ve Soru n ları n ı Yo k Et

"Sırf karar mekanizmanın varoluş amacını yerine getirmesine izin vermediğin için sayısız sorunla savaştın. Artık yeter! "

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 9.26

H ayar

kez ın boy

kay

u nca

gıların korktuğun

yüzünden

şeyler

pişman kaç kez

olacağın başına

şeyler geld

yap i?

tın? Kaç

kez kıskançlığın, hayal kırıklığının ya da hırsın seni kötü yollara götü rmesine izin verdin?

H ayatımızı mantığımızın yönetmesine izin vermek zor gibi görünse de bu bizi birçok sorundan kurtarır. Benjamin Fran klin'in ünlü sözünde de dediği gibi: " Bir tutam önlem, bir kilo şifa değerindedir."

Beynin bu işi yapmak üzere tasarlandı. Beyin önemli şeyler ile önemsizleri ayırabilir, olanlara bir bütün olarak bakabi lir ve sadece endişe edilmesi gereken durumlarda endişelenir. Yapman gereken sadece onu k ullanmak.

PRAG M AT İ Z M

2 5 1

STOACININ GÜNLUGÜ

1 4 Ağustos

Bu Eğlence İ ç i n Deği l H ayatm İ ç i n

" Felsefe ucuz bir numara ya d a eğlence malzemesi değildir. Kelimelerle değil gerçeklerle ilgilenir. Gün içinde keyif yapmakla ya da boş vakitlerimizdeki huzursuzlukları ge

çirmekle görevli değildir. Felsefe ruhu şek il lendi rir, hayatı düzenler ve yapılması ve yapılmaması gerekenleri gösterir.

Biz belirsizlikler içinde bocalarken o çoktan dümene geçmiş

ve yönü doğru rotaya çevirmiştir. Felsefe olmasa kimse korkusuz ya da birilerine muhtaç kalmadan yaşayamaz.

Her saat tavsiye gerek tiren şeyler olur ve bu tavsiyelerin tamamı felsefede mevcuttur."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 6 . 3

Genç Cato'nun

isimlerinden büyük

olan büy

Yaşlı ük dedesi

Cato

ve Roma

hakkında

ha

bir ya

hi tının

kaye a önem

nla

li

tılır.

Bir gün Cato kuşkucu bir filozof olan ve adaletin önemini şiirsel bir şekilde anlatan Karneades'in güzel bir konuşmasına şahit olur.

Ertesi gün Cato, Karneades'i bir tartışmacı gibi tutkulu bir şekilde adalet hakkında tartışırken bulur. Adaletin, sadece toplumsal düzeni sağlayabilmek için yine toplum tarafından yaratılan bir a raçtan ibaret olduğunu savunmaktadır. Cato gördüğü bu yeni

" filozof" şekline epey şaşırır. Kim aynı konu hakkında her iki tara fı da savunabilir ki? Bu ne anlama geliyor olabilir?

Bunun üzerine senatoda lobi yapmaya başlar. Karneades Atina'ya gönderilmeli ve Romalı gençleri aptalca kelime oyunlarıyla daha fazla kandırmamalıdır. Bir Stoacıya göre bir konuyu boş

boş tartışmak, iki zıt fikre de inanmak ya da bunları savunmak hem zaman hem enerji hem de inanç kaybıdır. Seneca'nın dediği gibi: " Felsefe bir oyun değildir."

2 5 2

P R AG M AT İ Z M

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 5 Ağustos

Zi h n i n i n Yüce M a h kemesi

" Bu sadece birkaç kelimeyle, h ı zl ıca öğretilebilir: İyi olan tek şey erdemdir. Erdem olmadan iyi var olamaz. Erdem bizim asil ve mantıklı olan tarafımızdır. Peki bu erdem ne olabilir? Doğru ve değişmez bir görüştür. Çünkü zihnimizin tüm dürtü leri buradan ortaya çıkar. Ve dürtülerim izi kışkırtan her görüntü bunun sayesinde net bir resme dönüşür."

Seneca, Ahlak Mektupları, 7 1 . 32

Karakteri

düşün. nin

O mermer

kişi

kada

neden bu r sağlam

kadar

olduğunu

güvenilir, bildiğin

sağlam ve bir kiş

mü

iyi

kemmeldir? Neden a ltın gibi bir ünü vardır?

Bu tür kişilerin ortak bir özelliği olduğunu fark edeceksin: tutarlılık. Bu kişiler sadece işlerine geldiğinde dürüst ya da işlerine geldiğinde senin yanında olmaz. Onları bu kadar hayran olunası yapan özellikleri her hareketlerine yansımıştır. ( " Zihnimizin tüm dürtüleri buradan ortaya çıkar." )

Örneğin insanlar Theodore Roosevelt gibi insanlara neden saygı duyar? Bir seferinde cesur, bir seferinde korkusuz ya da bir seferinde güçlü olduğu için değil. Çü nkü onunla ilgili anlatılan hikayelerin tamamı bu özelliklerle doludur. Genç ve zayıfken bir boksör olmuştur. Daha genç ve daha zayıfken her gün saatlerce evindeki spor salonunda çalışmıştır. Karısını ve annesini aynı gün k aybettiğini öğrendiğinde paramparça olmuş ve kendini çorak arazilere vurup çobanlık yapmıştır.

Eylemlerinin toplamı sana kim olduğunu söyler. Ve kim oldu

ğun da bundan sonraki eylemlerini (dürtülerini) belirler. Seçimini doğru yap.

PRAG M AT İ Z M

2 5 3

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 6 Ağu stos

H e r Şeyi Avantaj ı n a O lacak Şekilde

Ku l l anab i l i rsin

"Mantı klı şeylerin doğası insanlara d a mantıklı olanların gücü nü bahşetmiştir. Bu aynı zamanda bize doğa nın sah ip olduğu herhangi bir engel ya da karşıtlık karşısında amacına dönebilme, olması gereken düzeni kurma ve tekrar işe koyulma gücünü verir. Dolayısıyla her mantıklı insan karşılaştığı engelleri, amacının hammaddesi olarak kullanabilir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 35

1 .60 boyundaki Muggsy Bogues basketbol tarihinin en kısa oyuncusuydu. Kariyeri boyunca insanlar arkasından kıs kıs güldü, onu küçümsedi ve grup dışı bıra ktı.

Ama Bogues boyunu, onu dünyaca ünlü yapacak bir özelliğe çevirmesini bildi. İnsanlar onun boyunu bir dezavantaj olarak görürken o bunu bir nimet olarak gördü ve bunun ava ntajlarından fayda lanmaya başladı. İşin aslı sahada kısa boyun birçok avantajı vardı: hız, çabukluk ve ondan bu yeteneği beklemeyen (ve ondan epey uzun) d iğer oyunculardan topu çalma yeteneği.

Bu son yetenek bile d iğer oyuncuların onu ne kadar küçümsed i

ğinin bir göstergesidir.

Bu yaklaşım hayatında işine yaramaz mı? Senin eksiklik olarak gördüğün ama aslında gizli bir güç kaynağı olacak neler olabilir?

254

PRAGMATİZM

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

17 Ağustos

Soru m l u l uğu Başkasma Yü klem e Döne m i B itti

"Mantıklı seçimleri mi, kendileri d ışında hiçbir şey engelleyip onlara zarar veremez. Mantıklı seçimlerim bunu kendi kendi ne yapabilir. Hata yaptığımızda buraya yönelsek ve sadece kendimizi suçlayıp sorunlu bir zihnin ve huzursuzluğun tek kaynağının düşü ncelerim i z olduğunun farkına varsak Tanrı şahidimdir ki gelişme sağlayacağız."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 9.2-3

Bugün

misi hiç

n,

kims

bir

eyi

dene.

ya

Biri v da

er hiçbir

diğin

şeyi

tali

suçla

matları madan

mı

dur

karıştırd ı abi

? lecek

Ondan

daha fazlasını bek lemek senin hatandı. Biri sana kaba sözler mi söyledi? Onu n söylediklerini bu şekilde yorumlamak senin hassasiyetinin suçu. Borsa portföyünde büyük bir kayıp mı yaşadın?

Böylesine büyük bir risk alarak zaten ne bekl iyordun?

Başına ne gelirse gelsin ve bu ne kadar kötü olursa olsun, bakalım tüm suçu mantıklı seçimlerine atarak bir gün geçirebilecek misin? Bir günü tamamlayamazsan bir sonrak inde bir saati dene. Bir saat de olmazsa on dakikayı dene.

Nereden istersen oradan başla. Bir dakikalığına bile birilerini suçla mamak yaşama sanatında gösterilen bir gelişmedir.

PRAG M AT İ Z M

255

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 8 Ağu stos

Yal n ızca A h m aklar Acele Eder

"İyi bir insan yenilmezdir. Çünkü en güçlü olduğundan emin olmadığı bir yarışa koşa koşa girmez. Onların servetlerini mi istiyorsun? Al o zaman. Yanında eşyalarını da mesleklerini de bedenlerini de al. Ama onları hiçbir zaman yollarından alıkoyamaz, kaçındıkları şeylere mahkum edemezsin.

İyi bir kişinin gireceği tek yarış kendi mantıklı seçimleri arasındad ır. Böyle birini yenmek nasıl mümkün olabilir?"

Epiktetos, Makaleler, 3 . 6 . 5 -7

Savaş

karş sanatla

ılık

rının

vermem en önem

ektir.

li pre

Bunun nsipleri

anlamı nden

şudur: biri de güce

Rakibini en güçle

güçlü

olduğu yerde yenmeye çalışma. Enine boyuna düşünme zahmetine girmeyerek, birinin bizi ortaya atmasıyla ya da önümüze çıkan her şeye evet diyerek kendimizi içine soktuğumuz her imkansız görevde yaptığımız şey tam olarak budur.

Bazıları "neyle savaşacağını seçmenin" zayıflık ya da kurnazca bir davranış olduğunu düşünür. Başarısız olduğumuz ya da gereksiz yaralanmalara maruz kaldığımız zamanları azaltmanın neresi zayıfl ı k ? Bu nasıl kötü bir şey olabi lir? Atasözünde dendiği gibi:

" Sağduyu kahramanlığın iyi yanıdır." Stoacılar buna "mantıklı seçimler" adını veriyor. Bunun tek bir anlamı var: Mantıklı ol!

Seçimlerinden önce iyi düşün ve böylece yenilmez ol.

256

PRAG M AT İ Z M

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 9 Ağustos

G e reksiz Şeylerd e n Kurtu lmak

"Eğer kalbin rahatsa kendini çok a z şeyle meşgul etmen söylenir. Ama bunun yerine yapman gerekenleri ve mantıklı bir varlığın sosyal hayatta yapmak zorunda olduğu şeyleri yap, demek daha doğru olmaz mıydı? Çünkü böylesi hem sadece birkaç şey yapmanın verdiği rahatlığı sağlar hem de bu işleri iyi halletmenin ferahlığını yaşarsın. Sözlerimizin ve eylemlerimizin büyük çoğunluğu gereksiz olduğundan, onları toparlamak bize boş zaman ve huzur sağlar. Sonuç olarak her an kendimize şunu sormalıyız: Bu o gereksiz şeylerden biri mi? Ama sadece gereksiz eylemleri değil gereksiz düşünceleri de toparlamalıyız. Böylece gereksiz eylemler, düşüncelerin peşinden gelemez."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 4 . 24

Stoacılar

inzivaya birer

çekil keşiş

medi deği

ler. ldi. Bir

Onlar bi manastır

rer

da

siyaset

ya

çi, iş da

ad tapınakta

amı, asker

ve sanatçıydı. Ayn ı şimdi senin niyetlendiğin gibi hayatı n koşturmacasının ortasında felsefeleri üzerine çalıştılar.

Bunu yapmanın yolu hayatlarımızdan gereksiz olanları acımasızca çıkarmaktan geçer. Kibrimiz bizi nelere mecbur ediyorsa, hırsımız bizi nelerin içine sokuyorsa, tabağımıza nasıl bir disiplinsizlik düşmüşse ve bizi hayır demekten alıkoyan nasıl bir cesaretsizlikse bunların hepsini kesip atmalıyız.

PRAG M ATİZM

257

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

20 Ağu stos

İ ç i n d e Rad i kal, D ı şarıdan Te hditkar O l m ayan

"İçimizde her açıdan fark lı olmalıyız. Ama dışarıdaki yüzümüz kalabalığa uyum sağlamalı."

Seneca, A hlak Mektupları, 5.2

inik Diyojen sokaklarda evsiz biri gibi dolaşan tartışma lı filozoftu. Aradan binlerce y ı l geçmesine rağmen sözleri hala bizi düşündürür. Ama birçoğumuz onu o zamanlar görseydi, büyük ihtimalle, " Bu deli de kim? " diye düşünürdü.

Felsefeyi uçlara taşı mak oldukça caziptir ama bunun k ime ne faydası var? İşin aslı, toplumun temellerini reddetmek kişiyi insanlardan uzaklaştırır, hatta onları tehdit eder. Daha da önemlisi, dış görünüşteki değişim ( kıyafetlerimiz, araba larımız ya da bakımlı oluşumuz) önemli gibi görünebilir ama içeride yaşanan değişiklikle kıyaslandığında oldukça yüzeyseldir. Bizim bildiğimiz tek değişim içeride olandır.

2 5 8

PRAG M AT İ Z M

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 1 Ağustos

Daha En Baştan Kaygı l ı O l m a

"Gelecek hakkında kaygılanmak, kederlenecek bir şey yokken kederlen mek ve istediği şeylerin son ana kadar gerçekleşip gerçekleşmeyeceği endişesiyle boğuşmak ruhu mahveder. Böylesi bir ruhun huzur bulması imkansızdır.

Çünkü başına gelecek şeyleri beklemekten anın keyfini çıkarma yeteneğini yitiri r."

Seneca, A hlak Mektupları, 9 8 . 5 b - 6a

Eğer düşünür

oldukça

sen olası

gariptir.

kötü

Kelime haberleri

anlamı

endişe

olara k " biçi

ek nde bek

lemek " lemek

henüz

gerçekleşmemi ş bir olaydan bahseder ve bu da önceden kendini kötü hissetmenin tamamen gönüllü yapılan bir şey olduğu anlamına gelir. Ama bunu yapıyoruz. Tırnaklarımızı yiyoruz, midemize ağrılar giriyor ya da etrafımızdaki insanlara kaba sözler olabilir.

söylüyoruz. Neden? Çünkü yakında kötü bir şey Eylem insanı olan pragmatist bu aptallıklarla vak it kaybedemeyecek kadar meşguldür. Her olası sonuç hakkında önceden endişelenemeyiz. Bir de şöyle düşün: En iyi ihtimalle her şey dü

şündüğümüzden daha iyi giderse tüm bunları gereksiz bir korku yüzünden mi yaşamış olacağız? En kötü ihtimalle de kendi isteğinle fazladan üzüleceksin.

Peki bu zamanda neler yapabilirdin? Bugün son günün olabilir ve sen bunu endişe içinde mi geçirmek istiyorsun ? Diğerleri diken üstünde, pasif bir şekilde kaderini beklerken sen hangi alanlarda kendini geliştirebilirdin?

Bırak her şey zamanında olsun. Olabilecekleri umursam a k için kendini fazla meşgul tut.

PRAG M AT İ Z M

2 5 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

22 Ağustos

Ö nemsiz Şeyleri Dert Etme

"Herhangi bir şeye verdiğin dikkatin, o şeyin değeriyle doğru orantılı olduğunu unutmaman çok önemli. Çünkü ancak kendini önemsiz şeylerle haddinden fazla meşgul etmediğin müddetçe yorulup pes etmezsin."

Kendime Düijünceler,

Marcus Aurelius,

4. 32b

1

Ufak

997 yılında Richard Carlson adında bir psikoterapist Şeyleri Dert Etmeyin isimli bir kitap yayınladı. Bu çalışma çok kısa süre içerisinde tüm zamanların en hızlı satan k itaplarından biri oldu ve yıllarca en çok satanlar listesinden inmedi. Birçok d ile çevrildi ve dünya çapında milyonlar sattı.

Kitabı okuyup okumamanız fark etmez. Carlson'ın bu zamansız fikri böylesine güzel ifade etmesi hatırlamaya değer bir şeydir.

Marcus Aurelius'un etkili konuşma sanatı öğretmeni Cornelius Fronto bile öğrencisinin yukarıda alıntılanan sözlerinin bu bilgeliği ifade etmenin üstün bir yolu olduğunu düşünürdü. Çünkü her ikisi de aynı şeyi söylüyor: Vaktini ( kaynaklarının en değerl i ve en geri a lınamaz olanını) önemsiz şeylere harcama. Önemsiz a ma yapmakla yükümlü olduğun şeyler neler? Bunlar için daha az vakit harca ve daha az endişelen.

Bir şeye hak ettiğinden fazla zaman ve enerji harcarsan o şey artık "önemsiz" olmaktan çıkar. Hayatının onun için harcagetirmi!j dığın k ısmıyla onu önemli hale

olursun. Ve üzücü olan

şey ise asıl önemli olan şeyleri (ailen, sağlığın ve gerçekten bağlı olduğun şeyler), onlardan çaldığın zamanla daha az önemli hale getirmiş olursun.

2 6 0

PRAG M AT İ Z M

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

23 Ağu stos

Bu S e n i n Ç ı karı na O l u r

" Bu nedenle bana bilge bir kişinin neden kendini sarhoş

etmemesi gerektiğini açıkla. Kelimelerle değil ama kelimelerin çirkinliği ve saldırganlığıyla. Sözde zevklerin makul ölçülerin dışına çıktığında cezadan başka bir şeye dönüşmediğini kanıtlamak oldukça kolaydır."

Seneca, A hlak Mektupları, 83.27

Birini ikna

daha etk etmek

ili bir

is

yol tiyorsan

var

onunla

mıdır? Birinin açık açı

kendi

k konuşmaktan

kabuğuna çekilmesine soyut düşüncelerden başka ne neden olabilir? İşte bu yüzden Stoacılar, " Bunu yapmayı bırak. Bu günah," demek yerine, " Bunu yapma. Çünkü pişman olacaksın," demeyi tercih ederler. " Keyif, keyifli bir şey değildir," demez, onun yerine, " Sonu gel mez keyif zamanlarının kendisine has cezalandırma yöntemleri vardır,"

Güç Sahibi Olmanın

derler. Onların ikna yöntem leri

48 Yasası

adlı k itapta net bir şekilde belirtilmiştir: "İ nsanların çıkarlarına hitap et. Merhametlerine ya da minnettarlıklarına değil."

Sevdiğin bir kişinin bir şeyi değiştirmesini ya da farklı bir şekilde yapmasını sağlamak istiyorsan etkili çıkar vasıtasının ne kötü

olduğunu hatırla. Bir şeyin ya da diğerinin

olduğunu söylemek yerine bir şeyleri farklı yapmanın onların çıkarına olduğunu anlat ve bunu onlara göster. Onlara ahlak dersi verme.

Peki bu tür bir düşünceyi kend i davranışlarına da adapte edersen ne olur?

PRAG M ATİZM

2 6 1

S TOACININ GÜNLÜCÜ

24 Ağustos

Tü m Kaynakl arı Ku l lan

"Kötü bir yazarın iyi bir sözünü alıntı lamaktan asla utanmayacağım."

Seneca, Ruhun Dinginliği Üzerine, 1 1 . 8

Seneca'n

den

ın

biri mektupl

de Ep

arı

ikür' ve

den makalelerinde

sıklıkla alıntı göze

yapm çarpan

asıdır. şeyler

Peki bu

neden dikkate değerdir? Çünkü Stoacılık ve Epikürcülük birbiriyle tamamen zıt felsefelerdir! ( Gerçekte farklılıklar çoğunlukla abartılmaktadır.)

Ama bu, Seneca'dan beklenebilecek bir harekettir. O bilgenokta.

liğin peşindeydi,

Nereden geldiğinin bir önemi yoktu. Bu

fanatiklerin (dinin, felsefenin ve her şeyin) kaçırdığı bir noktadır.

Bilgeliğin bi r kısmının Stoacı birinden geliyor olmasının ya da Stoacılıkla mükemmel bi r şekilde uyuşmasının ne önemi var?

Önemli olan hayatını ve seni daha iyi bir hale getirip getirmediğidir. Mensubu olduğun grubu ya da itibarını bir kena ra bıra ksan, bugün hangi bilgeliklere ve desteğe ulaşabilirsin? Sadece erdeme odaklanırsan daha neler görebilirsin ?

262

PRAG M ATİZM

S TOACININ GÜNLÜGÜ

25 Ağu stos

G e ç m işe Saygı Duy, Ama G e leceğe d e

Açı k O l

"Senden öncekilerin adımlarını takip etmeyecek misin? Ben olsam ben de bilinen yoldan giderdim. Ama daha kısasını ve düzgününü bulursam da bu sefer orada kendime bir yol bulmaya çalışırım. Bu yolların öncüleri bizim efendilerimiz değil, rehberlerimizdir. Gerçek herkese açıktır. Kimsenin tekelinde olamaz."

Seneca, Ahlak Mektupları, 33 . 1 1

Gelenekler

manın

genel

en iyi likle zamanın

yöntemleridir.

sınavından

Ama

geçmiş,

günümüzün

bir

"muhaf işi yapazakar"

fikirlerinin bir zamanlar tartışmalı, en çağdaş ve yenilikçi fi kirleri olduğunu unutma. Bu yüzden yeni fikirleri deneyimlemekten korkmamalıyız.

Seneca açısından baktığımızda, o Zeno ya da Kleanthes'in yazılarını geliştiren yeni bir felsefi yaklaşımı benimsiyor olabilir.

Bizim açımızdansa belki de Seneca'nın ya da Marcus Aurelius'un yazılarını geliştirecek psikolojik bir buluştan bahsediyor olabiliriz.

Ya da belki de kendi içimizde bir buluştur bu. Eğer bu fikirler doğru ve daha iyiyse, onları kucakla ve kullan. 2000 yıl önce öğrenmeyi bırakmış ölü adamların tutsağı olmak zorunda değilsin.

PRAG M AT İ Z M

263

STOACININ GÜNLÜGÜ

26 Ağu stos

G e m i E n kazları n ı Aramak

"Henüz gemiye çıkmadan alabora olmuştum. Yolculuk bana sahip olduğumuz şeylerin ne kadar gereksiz olduğunu ve gerektiğinde hiç zarara uğramadan kendimizi nasıl da kolayca bunlardan kurtarabildiğimizi gösterdi."

Seneca, Ahlak Mektupları, 8 7.1

Birliçokları

nen

tarafın

Zeno

dan

filozof Stoacı

olma

lık

dan okulunun

önce bir

ku

tacir rucusu

di. Fen olarak

ike ve bi

Pire

arasındaki bir yolculukta tüm mallarıyla birlikte gem isi de battı.

Kend ini Atina'da bulan Zeno bir k itapçıyı gezerken önce Sokrates'in felsefesiyle, daha sonra da Crates adında Atinalı bir filozofla tanıştı . Maruz kaldığı bu etkiler hayatını tamamen değiştirdi ve bugün Stoacılık olarak bildiğimiz felsefenin düşünce yapısını ve ilkelerini oluşturmasına vesile oldu. Eski biyografi yazarı Laertios Diogenes'e göre Zeno, "Artık gemim çoktan battığına göre işte şimdi iyi bir yolculuktayım," diye espri yapardı. Başka bir kayıtta da, " Ey kader! Beni felsefeye yönlend irerek ne güzel şey yaptın! " dediği yazı lır.

Stoacılar bir yardım planıyla hareket etmemiz gerektiğini ve en talihsiz olayların bile iyi bir sonucu olabileceğini söylerken farazi konuşmuyordu. Felsefenin ta mamı bu fikir üzerine kuruludur!

264

P R AG M ATİZM

STOACININ GÜNLÜGÜ

27 Ağustos

Ağlamak m ı G ü l m e k m i?

" Heraklitos ne zaman halkın arasına karışsa gözyaşlarına boğulurdu. Demokritos ise kahkahalara. Biri karşısındaki manzarayı bir perişanlık olarak görürken diğeri hatalar yığını olarak görüyordu. O halde etrafımızdaki şeyleri daha net bir şekilde görmeli ve onları hoşgörüyle karşılamalıyız. Çünkü hayata gülmek, onun için yas tutmaktan daha insani bi r tepkidir."

Seneca, R uhun Dinginliği Üzerine, 1 5 . 2

Bu gözlem

kaynağı ca

ola n sıkıcı

bilir

haber

mi? "A ler hakkında

ğlasam mı gül söylenen

sem mi bi ünlü sözün

lemiyorum."

Stoacılar duygularımızla ilgisi olmayan şeyler için kızmaya ya da üzülmeye gerek olmadığını düşünüyordu. Özellikle de söz bizim

konusu duygular günün sonunda

daha kötü hissetmem ize

neden oluyorsa.

B u fikrin başka bir ka nıtı da Stoacıların bir grup kasvetli ve negatif bakan yaşlı adamdan meydana gelmiyor olmasıdır.

Her şey gerçekten kötüyken, dünya onlarda n ümitsizliğe kapılıp ağlamalarını ya da öfkeden kudurmalarını beklerken onlar buna tercih etti.

gülmeyi

Demokritos gibi biz de aynı tercihi yapabiliriz. Çünkü hemen hemen her durumda nefret edilecek şeyden çok dalgaya alınacak şey bulabilirsin. Ve en azından dalgaya almak verimli bir davranıştır. Her şeyi hafifletir ya da en azından ağırlaştırmaz.

PRAG M ATİZM

2 6 5

STOACININ GÜNLÜGÜ

28 Ağustos

Zengi n Stoacı

"Bize hayatın kurallarını bahşeden evrenin yaratıcısı iyi yaşamamızı emretmiştir. Ama lüks içinde yaşamamızı değil.

Refahımız için gerekli olan her şey önümüze serilmiş bir haldeyken lüks hayat birçok dert ve endişeyle örülüdür.

Doğanın bizlere armağanını kullanalım ve bunun dünyadaki en mükemmel şeylerden biri olduğunun farkına va ralım."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 1 9. 1 S b

S eneca ya

Stoacı şadığı

felsefe dönemde

hakkında bile

vaaz Roma'

verd

nın

iği

e

için n zen

eleşti gin

rili lerinden

yordu. olup

Seneca

o kadar zengindi ve bazı tarihçilere göre şimdi İngiltere'nin olduğu bölgede yaşayanlara o kadar büyük ve ağır şartlarda krediler verdi ki sonrasında o bölgede çıkan ve korkunç derecede zalim bir hal alan isyana sebep oldu. Onu eleştirenlerin bulduğu komik lakap ise "Zengin Stoacı" idi.

Bu eleştirilere Seneca'n ın yanıtı oldukça basitti: Zengin ihtiyacı

olabilirdi ama buna

yoktu. Elindekilere muhtaç ya da

onlara bağımlı değildi. Büyük maddi gücüne rağmen Roma'nın en savurgan ya da en keyif düşkünü kişilerinden biri gibi de ya

şam ıyordu. Açıklaması mantıklı olsun ya da olmasın (ya da biraz ikiyüzlü olsun ya da olmasın), onunki günümüzün materyalist ve pa rayla yönetilen toplumunda var olabilmek için işe yarayacak bir reçetedir.

Bu, zenginliğe karşı ahlakçı değil pragmatik bir yaklaşımdır.

Lüks hayatın kölesi olmadan da iyi bir hayat sürebiliriz. Ayrıca ihtiyacımız olmayan şeyleri alabilelim diye daha fazla para kazanmak için bizi çalışmaya, çalışmaya ve daha çok çalışmaya zorlayan ve öğren mekten, düşünmekten uzaklaştıran kararlar almak zorunda da değiliz. Maddi başarı, kazandığından çok para zorunda değil.

harcamak anlamına gelmek

Unutma: İnsanlar çok

küçük şeylerle de mutlu olabilir.

2 6 6

PRAG M ATİZM

S TOACININ GÜNLÜCÜ

29 Ağustos

H iç b i r Şey İ ste m e m e k = H e r Şeye Sah i p O l m ak

"Ki mse istediği her şeye sahip olamaz. Ama sahip olmadığı şeyleri istememek ve sahip olduklarını da neşeyle iyi şeyler için kullanmak kişinin kendi elindedir."

Seneca, A hlak Mektupları, 1 2 3 . 3

Dhiçbir şey

ü nya üzerinde,

yok, ger

de çekten

diğimiz o

biri kadar

leri var zengin

mı ?

ki

Elbett ala

e mayacağı

yok. Çünkü

hepsi seçimler, saygı, kalite, sevgi ve benzeri gibi satı lık olmayan şeyleri almaya çalışır ve başarısız olurlar.

Ucu bucağı olmayan bir servete sahip olmak her şeyi almanı sağlayamıyorsa, bu onun aslında bir sonu olduğu anlamına mı gelir? Yoksa bu denk lemi çözmen in başka bir yolu var m ı ? Stoistedı}in şeyi değiştirmek. Düşünce acılara göre var ve bu da

şeklini değiştirirsen her şeyi elde edebilirsin. Karun kadar zengin sayılabilecek John D. Rockefeller, " Bir kişinin serveti istekleri nin kendi aralarındaki ilişkisiyle ve gelirini nasıl harcadığıyla belirlenir. Eğer kişi 10 dolarla kend ini zengin hissediyorsa ve istediği her şeye sahipse gerçekten zengindir," demiştir.

Bugün servetine servet katmak isteyebi lir ya da kestirmeden azını

gidip daha

isteyebi lirsin.

P R AG M AT İ Z M

267

S TOACININ GÜNLÜCÜ

30 Ağustos

Ke nd i n i Te mbel H i ssettiği nde

"Erdem, yapı lması gereken her şeyi cesaret ve süratle yapabil ir. Çünkü kime sorsanız bir işe tembel bir ruhla ve istemeye istemeye başlamanın ya da bedeni bir şeye, zihni ise başka bir şeye zorla yöneltmenin ve birbirinden tamamen farklı dürtülerin arasında parçalanmanın aptallık göstergesi olduğunu söyleyecektir."

Seneca, Ahlak Mektupları, 3 1 .b-32

Bir hiişe

ssed başlad

iyo

ıktan

rsan kend hemen

ine ön sonra

ce şunu kend

sor: ini tembel

Bunu neden ve rahatsız

yapıyorum?

Eğer bunu yapman gerçekten de gerekl iyse o zaman kendi ne şu soruyu sor: Bu isteksizliğimin sebebi ne? Korku mu ? Nefret mi?

Yoksa yorgunluk mu?

Birinin gelip seni bu istemediğin görevden kurtarması umuduyla hızla i lerlemeye çal ışma. Ya d a birinin a niden çıkıp bu yaptığının önemini sana anlatmasını bekleme. Ağzıyla evet diyen ama hareketleriyle bunun tam aksi ni gösterenlerden olma. Steve Jobs'ın 2005 yılında, Apple dünyanın en değerl i şirketlerinden Business Week

biri olma yolunun henüz başındayken

dergisine

verdiği röportajda da dediği gibi: " Niteli k, n icelikten çok daha önemlidir. Bir sayı turu, iki sayı kazanmaktan çok daha iyidir."

2 6 8

PRAG MATİZM

STOACININ GÜNLÜGÜ

3 1 Ağustos

Başarısızhklarmı da D ü ş ü n

"Ne zaman birinin hatası seni incitirse, vakit kaybetmeden kendi benzer hatalarını düşün. Parayı, keyfi ya da şöhreti iyi bir şey sandığın zamanları ya da her nerede hata yaptıysan onları ... Böyle düşünerek karşındakini buna zorlayan şeyleri tartmaya başlayacak ve kısa sürede öfkeni unutacaksın.

'Elinden başka ne geli rdi ki?' diye düşüneceksin. Hatta elinden gelirse onu bu baskıdan kurtarmaya çalışacaksın."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 0. 3 0

• •

Onceki bölüm

dediği ho

lerde

şgörü Sokr

inan ates'in

cından "kimse

bahset

bilerek

miştik. h ata

Peki ya

bu pmaz"

hipotezin en net kanıtı nedir? Kötü niyetli olmadan ya da bilmeyerek yaptıkımız onca hatayı düşünelim. Hatırladın m ı ? İki gündür uyumadığın için insanlara kaba davrandığın günü ? Yanlış bir bilgiyi başka larına aktardığın zamanı? Kendini kaptırdığın, bir şeyi unuttuğun ya da farkına varmadığın zamanları? Liste böylece uzayıp gider.

İşte bu yüzden birilerinin isminin üzerini çizmemek ya da onları "düşman" olarak yaftalamamak bu kada r önemlidir. Kendine olduğun kadar onlara ka rşı da affedici olmalısın. Kendine nasıl sık sık iltimas geçiyorsan onlara da geç. Böylece onlarla birlikte çalışmaya ve onlardan fayda görmeye devam edebilirsin.

PRAG M AT İ Z M

269

EYLÜL

M E TA N E T V E D İ R E N Ç

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 Eyl ü l

G ü ç l ü Bir Ruh, Şansh O l m a ktan İ y i d i r

"Mantıklı bir ruh talihin her türlüsü nden daha güçlüdür.

İlişkilerden kendi payına düşen kadarını yönlendirir ve bir hayatın mutlu ya da perişan geçmesinin asıl sebebidir."

Seneca, Ahlak Mek tupları, 98 .2b

Genç

va r Cato'nun

dı. Buna kendine

rağmen güzel

sık

kı

sık yafetler

Roma alabi

soka lecek

kların kadar

da ya parası

lın ayak

gezer, yanından geçtiği insanların onun hakk ındaki fikirlerini umursamazdı. Kendini kaliteli yemeklerle şımartabilirdi. Bunun yerine basit yemekleri tercih etti. Yağmur da yağsa, güneş insanları yakıp kavursa da her zaman, kendi isteğiyle şapkasız dolaşırdı .

Neden kolayca rahatlayabilecekken buna izin vermedi? Çünkü Cato ruhunu güçlü ve dirençli bir hale getirmek üzere eğitiyordu.

Özellikle kayıtsız kalabilmeyi öğreniyordu. " Ne olacaksa olsun"

diyebilen bir yaklaşım orduyla birlikte cephedeyken, senatoyla birl ikte toplantı alanındayken ve bir baba ve devlet adamı olarak kendi özel hayatında da işine yarayabilirdi.

Eğitimi onu her tür duruma ve talihin her türlüsüne karşı hazırlamıştı. Kendi eğitimimizi ve hazırlıklarımızı aynı şekilde tamamlayabilirsek biz de aynı şekilde kend imizi daha güçlü bulabiliriz.

M E TA N E T V E D İ R E N Ç

273

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 Eyl ü l

F i lozofu n O k u l u Bir H astane d i r

"Dostlarım, filozofun amfisi bir hastanedir. Buradan keyif alarak değil acı içinde çıkarsınız. Çün kü buraya girdiğinizde iyi değildiniz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 2 3 . 30

Hiç vifizyoterapi

zyonda

ya

nasıl da reh

göster abil

ildikl itasy

eri on

ya

tecr

da

üben

yan

oldu

gelip

mu?

yatmış " Telemasaj

yaptıran" insan portrelerine rağmen bu merkezlerde bulunmak pek can yaktığı

de eğlencel i bir tecrübe değildir. Buralarda iyileşmenin ortaya çıkar. Eğitimli uzmanlar nereye baskı uygulayacaklarını ya da nereyi gereceğini iyi bilir. Böylece hastanın zayıf olduğu yerleri güçlendirebilir ve körelmiş bölgeleri canland ı rmalarına yardımcı olabilirler.

Stoacı felsefe de birçok yönüyle buna benzer. Yapılan bazı gözlemler ya da tavsiye edilen uygulamalar senin hassas noktalanormal.

rına temas edebil ir. Bunu kişisel alma. Canının yanması Hayatın önüne getireceği zorluklara karşı dayanma ve yoluna devam etme azmini ancak bu şekilde kazanabi lirsin.

274

M ETAN ET VE D İ R E N Ç

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 Eyl ü l

İ l k Ad ı m : Zorlu Bir Kış Eğiti m i

"Önce zorlu bir kış eğitiminden geçmeli ve hazırl ıksız olduğumuz şeyler için acele etmemeliyiz."

Epiktetos, Makaleler, l . 2 . 32

Modern

l ikle savaşların

dağıtılırdı. icadından

Savaş

önce

bugün

ordular kış

anladığımız ay

gibi ların

sür da

ekli geneldevam

eden bi r durum değildi. Daha çok nadir görü len nihai bir savaşa kadar geçen bir dizi saldırıdan meydana geliyordu.

Epiktetos "zorlu bir kış eğitiminden" geçil mesi gerektiğini cheimaskesai'dır)

söylerken (bu terimin Yunanca karşılığı

yarı

zamanlı askerl ik (ya da o açıdan baktığımızda yarı zamanlı herhangi bir meslek) gibi bir fikre karşı çıkıyordu. Bir kişi zafer kazanmak istiyorsa her saniyesini ve her kaynağını hazırl ığa ve eğiti me adamalıdır. LeBron James yaz tatiline çıkmaz. Bu zamanı, yeteneklerini farkl ı açılardan geliştirmek için kullanır. Amerika n Ordusu savaş olmadığında askerlerini savaşa gidebilecekleri zaman için ve gittiklerinde de savaş bitene kadar savaşmaları için sabah akşam çalıştırarak eğitir.

Ayn ı şey bizim için de geçerlidir. Hayat denilen bu şeyi isteksizce yaşayamayız. İzinli olduğumuz bir gün yok . Hatta hafta sonu bile yok. Daima hayatı n üzerimize atabileceği şeylere karşı hazırlıklı olmalıyız. Böylece hayat bunu yaptığında hazır oluruz ve sorunu halledene kadar durmayız.

M ETAN ET V E D İ RE N Ç

275

S TOACININ GÜNLÜCÜ

4 Ey l ü l

H iç Te ste G i rmed iysen N e reden Bi leceksin?

" Bence siz çok şanssızsınız. Çünkü hayatınızda hiç talihsizlik yaşamamışsınız. Bir rakibiniz dahi olmadan yaşayıp gidiyorsunuz. Neler yapabileceğinizin kimse farkında değil.

İşin kötüsü siz de değilsiniz."

Seneca, Tanrısal Ô ngörü, 4 . 3

Hayatl

bu arında

dene

zorlu

yimlerini bir dönemden

onur mada geçmiş

lyası

çoğu

gibi

insan

göğsünde daha

taşır. sonra

Artık

çok daha iyi şa rtlar altında yaşasalar bile, "Ah o günler. .. " diye hayıflanabilirler. Bir başkası, "Ah şimdi yine genç ve aç olmak vardı," diye sızlanabilir. "Başıma gelen en güzel şeydi," ya da "O

günlerle ilgili tek bir şeyi bile değiştirmek istemem." O zamanlar ne kadar zor olursa olsun , sonuçta hepsi geliştirici deneyimlerdi.

Onları bugün oldukları kişi yapan şeylerdi .

Sözde "şanssızlığın" b i r başka faydası daha var. Bunu yaşayıp atlatabilirsek, limitlerimizi ve içimizdek i gücü daha iyi anladığımız bir döneme geçmiş oluruz. "Zorlu sınavı" geçmek insana güç verir.

Çünkü gelecekte benzeri bir sıkıntıyla başa çıkabileceğini bilirsin.

Nietzsche'nin dediği gibi: " Beni öldürmeyen şey, güçlendirir."

Öyleyse bugün eğer işler yolunda gitmeyecek ya da şansın tersine dönecek gibi olursa endişelenmen için bir neden yok, değil mi? Bu sonrasında minnettar olacağın, seni geliştirecek deneyimlerden biri olabilir.

276

M ETAN E T VE D İ R E N Ç

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

5 Eylü l

S e n i Zinci rleyemezler Ama .. .

" Bacaklarımı bağlayabilirsiniz. Ama Zeus bile seçim yapma özgürlüğümü elimden alamaz."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 1 .23

Anlatılanlara

cirlendiği içi göre

n

Ep

kalı i

cı ktetos

bir

köle olduğu

aksaklığı va

zama

rmış.

nlar

2000 da

yıl zinsonra

Epiktetos'u n öğrencilerinden James Stockdale bir Kuzey Vietnam mahkum kampı na atılmış. Orada işkence görmüş ve bacakları zincirlerle bağlanmış. Kolları a rkasından bağl ı bir halde yerlerde sürüklenmiş ve eklem yerleri sayısız kez darbe görmüş. Ama daha sonra yazar Jim Collins'e a nlattığı gibi "öykünün sonuna kadar inancını yitirmemiş" ve neyin önemli olduğunu belirleme gücüne (bunu düzgün bir şekilde yaptıysa hayatında hiçbir şeyle değişmeyeceği bir deneyim kazanmış olmalı) sıkı sıkıya sarılması gerektiğini anlamış. Ancak bu şekilde o korkunç işkencelere dayanabilmiş.

İleride senatör olacak olan John McCain de ayn ı hapishanede yatıp hemen hemen aynı işkencelere maruz kalmış. Bunun yan ı nda ünlü babası yüzünden işkencecilerin , adamlarını bırakıp kendisinin evine erkenden dönebilme teklifleri ne maruz kalmış.

Ama seçim yapma özgürlüğünü asla elinden bırakmamış ( bunun cazibesine kapılmayı reddederek) . Bu senaryoda , söz konusu olan şey can attığı fiziksel özgürlüğü kaybetmek demek olsa dahi.

En kötü işkencelere ve zorbalıklara maruz kalmasına rağmen i nsanlar hala birbirlerinin üzerine iş yıkabilir. Zihnimiz yerine gücümüzü kullanırsak kendi kararlarımızı alma gücümüz sarsılamaz. Ancak el değiştirir.

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

277

S TOACININ GÜNLÜCÜ

6 Eyl ül

Kozu n u E l i nde Tut

"Tanrıların tüm yetenekleri kontrol altına alabilme gücüne sa hip tek yeteneği (dış görünüşleri doğru algı lama yeteneği) bize bahşedip kalan her şeyi kendi ellerinde tutmuş

olmaları ne kadar da yerinde bir karar. Bunun sebebi bize daha fazlasını vermek istemiyor olmaları mıydı acaba? Bana sorarsanız, eğer mümkün olsaydı bize daha fazlasını da bahşederlerdi. Ama bu mümkün değildi."

Makaleler,

Epiktetos,

1 . 1 .7-8

Bazen bir

şeylere sonr

olan aki

üm güne bakabilir

idimizi yitirebi ve kontr

liriz. Ö olümüz

rneğin

dışın

diğer da olan

insanlar,

sağlığımız, hava sıcaklığı ya da bizim elimizden çıkmış bir projenin olu msuz sonucu.

Ya da aynı güne bakabilir ve kontrolümüz altında olan tek şeyin tadını çıkarabiliriz: olayların ne anlama geldiğine kara r vermek .

İki nci seçenek bize mutlak bir güç (gerçek ve adil bir kontrol şekli) sağlar. Başka insanları kontrol edebilseydin, onlar da seni kontrol edebiliyor olmaz mıydı? Bunun yerine sana olabilecek en adil ve en kullanışlı güç verildi . Dış etken lerin yol açtığı olayları karşılığa

kontrol edemiyorsun ama bu olaylara vereceğin

sen karar

kişisel olarak senin

veriyorsun. Dış etkenlerin yol açtığı olayların için ne anlama geldiğini sen kontrol ediyorsun.

Şu an önünde olan konu da buna dahil. Doğru şekilde yaklaşı rsan bu gücün aslında çok şey ifade ettiğini anlayacaksın.

278

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

7 Eylül

G izli G üc ü m ü z

"Kim olduğunuzu düşünün. Her şeyden önce bir insansınız.

Diğer her şeyi yönetebilen mantıklı seçimleriniz dışında özel bir gücünüz yok ve kendinizin efendisi sizsiniz."

Makaleler,

Epiktetos,

2 . 10.1

Psikolog

top

Vikt

lama

or Frank! üç

kamplarında yılını içl

mahkum erinde Au

olarak

schwitz

geçirdi. 'in

Ail de

esi old

ve uğu

karısı

öldürüldü, hayatını adadığı iş yok edildi ve özgürlüğü elinden al ındı. Kelimenin tam anlamıyla elinde hiçbir şeyi kalmamıştı.

Ama uzun süre düşündükten sonra hala bir şeye sahip olduğunu acı çekmenin ne anlama geldiğine

fark etti:

karar verme yeteneği.

Naziler bile bunu elinden alamazdı.

Daha sonra Frank! içinde olduğu duru mun olumlu yanlarını bulabileceğini fark etti. Psikolojik teorilerini test edip yeni keşifler yapmaya (hatta belki de onları baştan yazmaya) devam edebilirdi. Hala başkalarına yardım edebilirdi. Hatta sevdiklerinin ka mpta her gün yaşadığı acı ve perişanlıktan kurtulmasından teselli buluyordu.

Gizli gücün, ne kadar kısıtlı ya da küçük olursa olsun mantı

ğını kullanma ve seçimler yapma yeteneğindir. Hayatında kendini baskı altında hissettiğin ya da yükümlülüklerinin belini büktüğü alanları düşün. Gün be gün önünde olan seçenekler neler? Ne kadar fazla seçeneğin olduğunu fark ettiğinde şaşkına döneceksin. Bunlardan faydalanıyor musun? Aralarından olumlu olanları bulabiliyor musun ?

M ETA N E T VE D İ R E N Ç

279

S TOACININ GÜNLÜCÜ

8 Eylü l

Tal i h i n S e n i Kan d ı rmasma İzin Ve rme

"Herkes talihe önce kanar, sonra onun darbesini yer. İyi zamanlarını şatafat içinde geçirmemiş olanlar, her şey değiştiğinde bir rüyadan uyanmışa dönmez. Koşullar ne olursa olsun istikrarlı bir kişi mantıklı ruhunu yenilmez tutar. Çünkü özellikle iyi zamanlarda zorluklara karşı güçlerini kanıtlayabilirler."

Seneca, A nnem Helvia 'ya Teselli, 5.4b, 5b-6

M .S. 41 yılı

Bunun

nda

sebebi Seneca

ni

,

kesin Roma'dan

olarak kimKorsi

se bil ka'ya

mese sürgün

de sö

edildi.

ylentilere

göre i mparatoru n kız kardeşiyle bir ilişki yaşıyordu. Sürgünün hemen arkasından annesine bir mektup gönderdi. Onu teselli etmek ve acısını biraz olsun dindirmek istiyordu . Ama birçok açıdan baktığımızda kendi kendine de konu ş up oldukça zoruna giden bu beklenmedik olay karşısında kendisini azarlıyor olmalıydı.

Bu olayın öncesinde siyasi ve sosyal alanda birtakım başarılara imza atm ıştı. Ama bir noktada şehvetin pençesine düştü. Ve şimdi hem kendisi hem de ailesi bunun sonuçlarına katlanmak zorundaydı. Aynı şey bizim davranışlarımız ve göze aldığımız riskler için de geçerlidir.

Buna nasıl karşılık verecekti? Bununla nasıl başa çıkacaktı ?

En azından içgüdüleri ona çektiği acılardan yakınmak yerine annesini teselli etmesini söyledi. Her ne kadar başka mektuplarında Seneca'nın Roma'ya geri dönebilmek ve gücüne tekra r kavuşabilmek için yalvarıp lobi yaptığını görsek d e (sonunda b u isteği kabul edildi) sürgünün yarattığı acılara v e "itibar kaybına"

oldukça iyi dayanmış gibi görünüyordu. Uzun zamandır meşgu l olduğu felsefe onu b u tür bir zorluğa karşı hazırlamış ve beklerken ihtiyaç duyacağı kararlılığı ve sabrı ona sunmuştu. Talih tekrar yüzüne gülüp eski gücüne kavuştuğunda, felsefe bunun k ıymetini bilmesini ama bir yandan da buna bağımlı olmamasını sağladı. Bu iyi bir şeydi çünkü talihin onun için hazırladığı başka sürprizler de olacaktı . İmparator, gazabını Seneca'nın üzerine saldığında, felsefe sayesinde bir kez daha olacaklara hazırlıklıydı.

2 8 0

M ETA N E T V E D İ RE N Ç

STOACININ GÜNLÜCÜ

9 Eyl ü l

Kork u n u n Ke n d i s i n d e n Başka Korkacak Bir Şey Yok

"Korkularımıza yenilirsek perişanlığımızın bir sınırı, ya

şaman ın da bi r anlamı kalmaz."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 3 . 1 2b

Bugün

Fr

Büyük

anklin

Buhran

Delano

ad ıyla bildiği

Roosevelt ad

miz dönem

ındaki yeni in ilk gün

başkan

lerinde

yeminini

etti ve açılış töreni konuşmasını yaptı. Yirminci Ek Madde'den öncek i son Amerikan Başkanı olduğundan Roosevelt, mart ayına kadar göreve başlayamadı. Bu da ülkenin başında güçlü bir l ider olmadan aylar geçirmesi demek oluyordu. Her yeri bir panik havası kaplamıştı. Bankalar iflas ediyordu ve insanlar korku içerisindeydi.

Roosevelt'in ünlü konuşmasında geçen , " Korkunun kendisinden başka korkacak bir şey yoktur," sözünü büyük i htimalle daha önce duymuş olmalısın. Ama o sözün ait olduğu cümlenin tamamı okunmaya değer. Çünkü hayatta karşılaştığımız bi rçok zorluğa cevap olacak niteliktedir:

" Size bir konudaki değişmez fikrimi söylememe izin verin: Korkmamız gereken tek şey korkunun kendisidir. İsimsiz ve yersiz korku, gerilemeyi gelişmeye çevirecek çabayı göstermemize engel olur."

Stoacılar korkunun, yarattığı gizemler neden iyle korkulacak bir şey olduğunu biliyordu. Korktuğumuz şey, ondan kaçmak için düşünmeden mücadele ederken kendimize ve başkalarına verdiğimiz zararın yanında hafif kalır. Ekonomik kriz kötüdür ama panik daha kötüdür. Korku zor bir durumda sana yard ımcı olmaz. Sadece işleri daha zor hale geti rir. İşte bu yüzden ona direnmeli ve durumu değiştirmek istiyorsan buna karşı çıkmalısın.

M ETA N E T V E D İ R E N Ç

2 8 1

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 0 Eyl ü l

Güneşli B i r G ü n e H azırlan m ak

"Zihninin azmini test edebilmen için işte sana bir yöntem: Bir hafta boyunca kıt kanaat geçin: En yavan ve ucuz yemeklerle beslen, yırtık pırtık kıyafetler giyin ve kendine şunu sor; en çok korktuğun şey bu muydu? İyi zamanlarda kendini ileride oluşabilecek zorluklara karşı hazırlamalısın.

Çünkü talih ona iyi davrandığında, ruh onun öfkesi için hazırlanabilir. Bu yüzden askerler barış zamanı tatbikat yapar, görünürde bir düşman yokken sığınaklar inşa eder ve hiçbir saldırı olmasa da kendilerini perişan ederler. Ancak bu şekilde gerçek bir saldırı olduğunda yorulmayacaklardır."

Seneca, A hlak Mektupları, 1 8 . 5 - 6

Her kaayın b

lmayı i r

ya günü

da

fa

kor kirliği,

ktuğun açlığı, herkesten

herhangi bir şeyi tamam

deney en

im

ayrı

lemeye

ne dersin? İlk başta yaşayacağın kültür şokundan sonra her şey normale dönmeye başlayacak ve denediğin her neyse sana artık eskisi kadar korkunç gelmeyecek.

Kişinin deneyimleyebileceği birçok "perişanlık'', önden çözebileceği birçok "sorun" var. Sıcak suyun kesilmiş varsay. Cüzdanın çalınmış olsun. Rahat yatağın satılmış ve yerde yatmak zorundasın ya da arabana el koyulmuş ve her yere yürümek zorundasın. Farz et ki kovuldun ve yeni bir iş bulmak zorundasın.

etme,

Tekra rlıyoruz, bunları hayal

bunları yaşa. Ve bunları her

şey iyiyken, şimdi yap. Seneca'nın da dediği gibi: " Bakıma hiç ihtiyaç duymadığı zamanlar, ruhun stresli durumlar için önceden kendini eğitebilmesi için en iyi zamanlardır. Kriz anında korkan bir adamın olsun istemiyorsan, onu kriz gelmeden eğit."

282

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

S TOACININ GÜNLÜ(;Ü

1 1 Eyl ü l

Daha Az N as ı l G ö rü n ü rdü?

"Gelin kalabalıklar olmadan yemek yemeye, daha a z kişinin kölesi olmaya, sadece ihtiyacımız için kıyafet almaya ve daha mütevazı kaynaklarla geçinmeye kendimizi alıştıral ım."

Seneca, Ruhun Dinginliği Üzerine, 9. 3b

Stoacılar

en çok a özgü

satan bilgeliğiyle

yazarla

tanınan

rından biri yaza

yken r Stefan

hayatı Zweig

Hitler dünyanın

tarafından

mahvedildi. Tarihin zamansız ritmi böyledir. Siyasetçiler daha sonra bir cesaret örneği ola ra k göreceğimiz hareketleri nedeniyle işlerinden kovulur. Sayısız çalışkan ve zengin çift parasını dolandırıcılara kaptı rır.

Her an tünediğimiz yerden düşebilir ve daha azıyla geçinmek zorunda kalabiliriz. Daha az para, daha az ün, daha az erişim hakkı ya da daha az kaynak. Bu "daha azlar" yaşla da oluşabilir.

Daha az hareket ederiz, daha az enerjimiz ve daha az özgürlüğümüz olur. Ama bir şekilde kendimizi bu duygulara alışkın hale getirerek o zamanlara hazırlanabiliriz.

Kaderin sallantılarından (ve bunun doğuracağı duygusal vertigodan) kendini korumanın bir yolu da şimdi eli ndekilerle yaşa mayı becerebi lmektir. Öyleyse bugün daha azına sahip olmayı ve bununla ayakta kalabilmeyi deneyebiliriz. Böylece eğer bir gün daha azıyla yetinmek zorunda kalırsak bu o kadar da kötü bir şey olmayacaktır.

M ETAN E T VE D İ R E N Ç

2 8 3

STOACIN/N GÜNLÜGÜ

1 2 Ey l ü l

G e rçekçi O l Yoksa H ayat Seni G e rçekçi Yapar

"Zeno her zaman büyüklük taslamak kadar uygunsuz bir davranış olmadığını söyler. Özellikle de gençler için."

Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7.1 . 22

1 sokrates'in Demonicus'a yazdığı ünlü mektubu (daha sonra Shakespeare'in " Kendine Karşı Dürüst Olma k " konuşmasının ilham kaynağı olmuştur) Zeno'nunkine benzer bir uyarıdır. Genç adama yazdığı mektubunda İsokrates şöyle der: " Sana yaklaşan insanlara karşı her zaman cana yakın ol ve asla kibirli olma.

Çünkü burnu havada kişilerin gururuna bir köle bile dayanamaz."

Klasik edebiyattan popüler filmlere kadar sanatın her türlüsünde sıklıkla karşılaşılan kinayelerden biri de küstah ve kendine fazla güvenen genç bir adamın, kendinden büyük ve daha bilge bir adam tarafından ağzı n ı n payının verilmesidir. Bu bir klişedir çünkü aynı zamanda hayatın bir gerçeğidir. İnsanlar kendi lerini kaptırıp her şeyi çözdüklerini ve bu yüzden de diğerlerinden daha üstün olduklarını düşünme eğilimindedir. Bu katlanması o kadar zor bir durumdur ki birilerinin çıkıp onlara haddini bildirmesi gerekir.

Ama bu son derece önlenebilir bir karşılaşmadır. Balon fazla şişmemişse patlatılamaz. Kendine fazla güvenmek büyük bir zayıfl ı k ve sorumluluktur. Ama halihazırda a lçakgönüllü biriysen kimse seni kendine getirmeye ihtiyaç duymaz ve hayatında daha az tatsız sürprizlerle karşılaşırsın. Ayakların yere basarsa kimsenin seni aşağı ind irmesine (sık sık kalbini kırarak) gerek kalmaz.

284

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 3 Eyl ü l

İ ç i m izdeki Kaleyi Korkudan Koru m ak

" Hayır. Korkuyu meydana getiren şey olaylardır. Başka biri bu olayların üzerinde güç sahibi ise ya da onları önleyebiliyorsa o kişi korkuyu yaymaya muktedirdir. Peki bu kale nasıl yok ed ilir? Kılıçla ya da ateşle değil, fikirlerle.

Başlamamız gereken nokta burasıdır. Kaleyi buradan ele geçirmeli ve içindeki zorbaları kovmalıyız."

Epiktetos, Makaleler, 4.1 . 85-86; 8 7a

Stoacılar bize

Ruhumuzun harika

bu ka bir

lede ka

kor vram

undu hediye

ğuna

etmişti

inanırlar. r: İçindek

Fiziksel i

an Kale.

lamda

hassas olabilsek de birçok anlamda kaderin insafına kalmış olsak da içimizdeki topraklara girilmesi hala imkansızd ır. Marcus Aurelius'un da defalarca dediği gibi: " Eşyalar ruha zarar veremez."

Fakat tarih bize içeriden ihanete uğrayan bir kalenin, girilmesi imkansız bile olsa güvenliğinin kırılabileceğini öğretir.

D uvarların içindek i vatandaşlar (eğer korkunun, hırsın ya da servet tutkusunun etkisine kapılırsa) kapıları açıp düşmanları içeri alabilir. Sinirimizi kontrol edemeyip korkuya kapıldığımızda birçoğumuzun yaptığı işte budur.

Tanrı sana güçlü bir kale bahşetmiş. Buna ihanet etme.

META N E T VE D İ R E N Ç

2 8 5

S TOACININ GÜNLÜCÜ

1 4 Eylül

Dua Etme n i n Farkh Bir Yo l u

" Farklı bir şekilde dua etmeyi dene ve bak bakalım neler oluyor:

'Onunla birlikte olabilmek' için dua etmek yerine 'onunla birlikte olmayı istemeyi bırakabilmek' için dua etmeyi dene.

'Ondan kurtulmanın bir yolunu bulabilmek' için dua etmek yerine 'onun ölmesini istememek' için dua etmeyi dene.

'Çocuğumu kaybetmemenin bir yolunu bulmak' için dua etmek yerine 'bundan korkmamı engellemenin bir yolunu bulmak' için dua et."

Marcus Aurel ius, Kendime Dü!iünceler, 9. 39(6) Duanın

bir

dini

şeyleri bir

umuan lamı

yor ya va

da rd ır.

Tanr Ama

ı'dan gerçek

bir

hayatta

şeyler istiy hepi

oruz. miz

Zor

bir durumda sessizce yardım isteyebilir, yaşadığımız bir talihsizlikten sonra yukarıdan bize ikinci bir şans vermesini isteyebilir ya da maç sırasında koltuğumuzun kenarına oturur ve bir gelişme

"Lütfen!"

olmasını dileyebiliriz. "Haydi, haydi hayd i ! " deriz.

Karşım ızda belli bir kişi olmasa bile yine de dua ederiz. Ama kendi başımızayken ve tüm ka lbimizle bir şey dilediğimizde, isteklerimizin genellikle düpedüz bencil istekler olduğu gerçeği bu tür zamanlarda oldukça çok şey anlatır aslında.

Hayatlarımız büyülü bir şekilde kolaylaşsın diye ila h i bir varlığın müdahalesini bekliyoruz. Peki neden yapman gerekeni yapabilmek içi n cesaret ve güç istemiyorsun? Neden kontrolün a ltında olan ve zaten senin elinden gelebilecek şeylerde netlik aramıyorsun? Belki de bu dualarının çoktan kabul edildiğini fark edeceksin.

2 8 6

M E TA N E T V E D İ R E N Ç

S TOA CININ GÜNLÜCÜ

1 5 Eyl ü l

Bahçe l e r G öste riş İ ç i n Deği l d i r

" İlk dersiniz insanların kim olduğunuzu öğrenmesine izin vermemektir. Felsefenizi biraz kendinize saklayın. Bu tıpkı meyvelerin oluşumuna benzer. Tohumlar bir mevsim boyunca toprağın altında kalır ve gizli gizli, yavaşça büyüyüp olgunlaşır. Fakat henüz gövdesi tam olarak gelişmeden başaklar filizlenirse asla olgunlaşma fırsatı bulamayacaklardır. Siz de böyle bir bitkiye benziyorsunuz. Meyvelerinizi zamanından önce gösterirseniz kış geld iğinde hayata tutunamazsınız."

Epiktetos, Makaleler, 4 . 8 . 35b-37

Bu noktada

rendiğim şöyle

şeyler düşünmek

harika. He kula

psini ğa

an gü

lı zel

yo

geleb

rum.

ilir:

Ben

"

bir Bu öğ

Stoacıyım." Ama bu o kadar da kolay bir şey değil. Yalnızca felsefeyle hemfikir olmuş olman, köklerin zihnine tam anlamıyla oturduğu anlamına gelmez.

Zekice şeyler söyleyebilmek için kitap okumak ya da göz korkutucu bir kütüphaneye sahip olmak, sadece komşularını etkilemek için bir bahçeye sahip olmaya benzer. Oysa aileni doyurmak için bahçecilikle uğraşmaya ne dersin? İ şte bu zamanını harcayabileceğin saf ve faydalı bir yoldur. Stoacılığın tohumları epey derinlere gömülüdür. Onları beslemek ve onlara bakmak için gerekeni yap. Onlar (ve sen) ancak bu şekilde hayatın zorlu kışlarına karşı hazırlıklı ve güçlü olabi lirler.

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

2 8 7

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 6 Eyl ü l

H e rkes Şansl ı Olab i l i r, H e rkes D i re n ç l i O l amaz

" Başarı ikinci kademe ve yeteneksiz insanların elde edebileceği bir şeydir. Ama mükemmel bir insanın kendisine has özellikleri insan hayatının felaketlerine ve korkularına karşı kazanılmış zaferlerdir."

Seneca, Tanrısal Ö ngörü, 4 . 1

Belki

B u d e hayatı

insanla r boy

gene unca

tik

çok şanslı

açıdan çok olan

şanslı insanlar

ya da

tanı

okul yorsundur

yılların ı

.

çok

rahat geçirip hızlıca kariyer sahibi olmuş kişiler olabilir. Hayatları boyunca plan yapmamalarına rağmen ani kararlarla, bir işten diğerine atlaya atlaya , bir şekilde bu hayatı hiç yara almadan geçirirler. Ünlü bir söz vardır: Tanrı apta llara iltimas geçer.

Bu insanları kıskanmak da normaldir. Biz de kolay bir hayat isteriz. Ya da öyle düşünürüz. Ama kolay hayat gerçekten özenilecek bir şey midir?

Herkesin şansı dönebilir. Dikkatsiz olmak bir yetenek değildir ve kimse bunu " mükemmellik" olarak adlandırmaz.

Öte yandan zorluklara dayanan, başkalarının çoktan pes edeceği noktalarda yoluna devam eden ve hedefine çok çalışmayla ve dürüstlükle ulaşan kişi, işte o hayran olunası biridir. Çünkü hayatta kalmayı doğuştan kendisine tanınan haklarla ya da durumla değil, cesaret ve dayanıklılık yoluyla başarmıştır. Sadece dış etkenlerin yol açtığı engelleri aşmakla kalmamış, yol boyunca kendi ve duyguları konusunda da ustalaşmış biri, işte bu daha da etkileyicidir. En kötü kartlar gelmesine rağmen oyunu a nlayan ve yine de kazanan biri ise . . . işte bu mükemmelliktir.

2 8 8

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 7 Eyl ü l

N efret Dolu İ n san larla Başa Ç ı kmak

"Ne olmuş yani biri beni küçümsüyorsa ? Bırakın küçümsesin. Ama ben buna karşılık ne alçakça bir şey yapaca

ğım ne de alçakça bir söz söyleyeceğim. Ne olmuş yani biri benden nefret ediyorsa? Bırakın etsin. Ama ben buna karşılık herkese ne kadar kibar ve iyi huylu biri olduğumu göstereceğim ve hatta benden nefret eden kişiye nerede hata yaptığını göstereceğim zaman için de hazırlıklı olacağım.

Eleştirir gibi ya da gösterdiğim sabrı gözüne sokarak değil, içten ve ona faydası dokunacak bir şekilde."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!iünceler, 1 1 . 1 3

Birinin

old

bir

ukları konu hakkın

ya da da

ki güçlü

şiden

fi

çok kirleri

ken

varsa

dileri

bu,

hakk fikir

ında sahib

bir fi i

kir

verir. Bu özellikle de başkalarına karşı dargınlık ve nefret duyguları beslemek konusunda doğrudur. ( Önyargılı tarafın, herkese açık açı k nefretini belli ettiği tarafa karşı genellikle bir ilgi duyuyor olması da ü zücü ama ironik bir durumdur.)

Bu nedenle Stoacılar nefret ya da kötü düşüncelerle karşılaştıklarında iki şey yapar. Önce şöyle sorarlar: Bu fikir benim kontrolümde mi? Eğer fikri etkileme ya da değiştirme gibi bir şansları varsa bunu denerler. Ama yoksa, karşılarındakini olduğu gibi kabu l ederler (ve asla nefret edenden nefret etmezler). İşimiz zaten çok zor. Başkalarının ne düşündüğünü düşünmeye ayıracak zamanımız yok. Bu bizim hakkımızda olsa bile.

M ETAN ET VE D İ R E N Ç

289

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 8 Eyl ü l

Ac ıyla Başa Ç ı kmak

"Ne zaman acı çeksen, bunun utanılacak bir şey olmadığını ve sana rehberlik eden zekanı aşağı çeken ya da mantıklı ve toplum yararına kararlar almasına mani olan bir şey olmadığını unutma . Çoğu zaman Epikür'ün sözleri sana yardımcı olacaktır: 'Acı hiçbir zaman dayanılmaz ya da sonsuz deği ldir.' Böylece acının sınırlarını hatırlayabilir ve hayal gücünde eklemeler yapmazsın. Sıklıkla yaşanan sıkıntıların da gizlenmiş acılar olduğunu unutma. Örneğin sürekli uyuklama, ateşlenme ya da iştah kaybı. Bu rahatsızlıklar seni içine çekmeye başladığında acıya teslim olduğunu kendine hatırlat."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 7.64

1 931 yılında New York'ta karşıdan karşıya geçerken 50 km'den daha hızlı giden bir a ra ba Winston Churchill'e çarptı. Olaya şahit olan biri Churchill'in öldüğünden emindi. Churchill sekiz gün boyunca kırık kaburgalar ve ağır bir kafa travmasıyla hastanede yattı .

D a h a sonra b i r şekilde bilinci yerine geldi. Polisle konuştuğunda tek suçlunun kendisi olduğu ve sürücüye herhangi bir zarar gelmesini istemediği konusunda epey ısrarcıydı. Daha sonra sürücü Churchill'i ziyarete hastaneye geldi. Churchill sürücünün işsiz olduğunu öğrenince ona (onu neredeyse öldüren adama) para yardımı yapmayı teklif etti. Çektiği acılardan çok kazanın duyulmasının adamın iş bulma şansını kötü etkileyeceğine üzüldü ve elinden geldiğince ona yardımcı olmaya çalıştı .

Daha sonra bu deneyim hakkında bir gazeteye şöyle demeç verdi: " Doğa ana merhametl idir ve insan ya da canavar olsun çocuklarına dayanamayacakları acılar yaşatmaz. Hayatı cehennem azabına çeviren şey insanların zalimlikleridir. Bunun ötesinde risk alarak yaşa ve yaşadıklarını olduğu gibi kabul et. Hiçbir şeyden korkma . Her şey iyi olacak."

2 9 0

M ETAN ET VE D İ R E N Ç

STOACININ GÜNLÜGÜ

Sonraki yıllarda Churchill ve dünya, i nsanlığın icat edebileceği en kötü cehennem azaplarına tanıklık etti. Ama o (ve beraberindeki birçok atamız) bu acı lara da katlandı . Olaylar ne kadar korkunç olursa olsun, sonunda her şey tekrar iyi olur. Çünkü Epikür'ün dediği gibi hiçbir şey sonsuz değildir. Yapman gereken tek şey yeterince güçlü ve bağışlayıcı olmak.

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

2 9 1

S TOACIN/N GÜNLÜCÜ

1 9 Eyl ü l

İ rad e n i n Esnekl iği

"Unutma ki fikrini değiştirmek ve bir kişinin telkinlerini dinlemek özgür iradenle bağlantılıdır. Çünkü bunları dürtülerin, kararların ve evet, zekanla ilişkilendirme amacını tamamlama eylemi tamamen sana aittir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 8 . 1 6

endine bir hedef koyduğunda bunu her zaman gerçekleştimusun? Bu gerçekten de etkileyici. Ama kendi kararlılığının tutsağı olma. Çünkü bu özelliğin günün bi rinde bir yükümlülük haline gelebi lir.

Koşu llar değişir. Yeni gerçekler ortaya çıkar. Yeni şartlar oluşur. Bunlara uyum sağlayamazsan (sadece i leri gidip bu yeni gelen bilgi lere göre değişiklik yapamıyorsan) bir robottan fark ın yok demektir. Önemli olan demirden bir iradeye sahip olmak uyum sağlayan

değil,

bir iradeye sahip olmaktır. İrade mantığı tam kapasite kullanarak, algıyı, dürtüyü ve kararı netleştirip hepsinin doğru amaca yönelik etkili bir şekilde hareket etmelerini sağlaya n şeydir.

Değişmek ya da uyum sağlamak zayıflık değildir. Esnekliğin kendi içinde bir gücü vardır. İşin aslı bizi dirençli ve durdurulamaz yapacak olan tek şey güçle birleşen esnekliktir.

292

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

STOACININ GÜNLÜCÜ

20 Eyl ü l

H ayat Bir Dans Deği l d i r

"Yaşam sanatı danscan çok güreşe benzer. Çünkü usca lık içeren bir hayac ani ve beklenmedik saldırıları karşılamaya ve bunlara direnmeye hazırlıklı olmayı gerekcirir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7.61

Dans

kı hayata

vrak ve dair ya

çevik olpılan

malı popüler

ve

me

müziğe taforlardan

uyum

birid

sağlay

ir

abilm . Kiş

elidi i

r.

K işi partnerini hissetmeli, takip etmeli ve onunla birlikte ak ışkan olabilmelidir. Ama zor bir şeyi başa rmaya çalışan ve rekabetle ya da düşmanlıkla karşılaşan herkes bu mecaforun içinde bazı boşluklar olduğunu bilir. Kimse sahneye atlayıp dansçı lardan birine çelme takmaz. Bir dansçıyı hiçbir rakibi boğazlamaz.

Öte yandan bir gü reşçi için zorluklar ve beklenmedik şeyler işin ayrılmaz bir parçasıdır. Yaptıkları spor bir savaştı r, tıpkı hayat gibi. Sadece rakipleriyle değil, kendi limitleri, duygu ları ve eğitimleriyle de dövüşürler.

Hayat güreşte olduğu gibi zarif hareketlerden daha fazlasını gerektirir. Zorlu bir eğitimden geçmeli ve karşımızdakini yenebilmek için kimsenin a lt edemeyeceği bir irade geliştirmemiz gereklidir. Felsefe irademizi keskinleştirecek ve azmimizi güçlendirecek olan çeliktir.

M ETAN E T VE D İ R E N Ç

2 9 3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

2 1 Eyl ü l

Soğu kkanhhğım Koru, Kontrolü E l i nd e Tut

"Şartlar seni mutlak bir karmaşanın içine sürüklüyor gibi göründüğünde hemen kendini toparla. Gerekenden fazla ritmin dışında kalma. Sürekli kaldığın yerden devam edersen müziğin ritmini yakalayabilirsin."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6 . 1 1

Zaman zaman hazırlıksız

teorisindekine benzer

yakal

öngör

ana

ülm cağız.

esi güç Sadece Siya

olaylarla ( b h

ir Kuğu

terörist

saldırısı ya da maddi kriz) değil, aynı zamanda k üçük ve beklenmedik vakalarla da karşı karşıya geleceğiz. Araban ın aküsü bitebilir, arkadaşın buluşmayı son dakikada iptal edebilir ya da birdenbire kendini iyi hissetmeyebilirsin. Bu tür durumlar bizi kargaşaya ve düzensizl iğe sürük ler. Dünya hakk ında bir varsayımda bu lunduk ve bu varsayımın üzerine planlar inşa ettik.

Şimdi bu varsayım çöktüğünde, beraberinde bizim düzen imiz ve anlayışımız da çökebilir.

Bu tamamen norma l ! Böyle şeyler olur. Bölükteki bir grup piyade eri elbet öldürücü saldırılara maruz kalabilir. İşin sırrı kaosun hakimiyeti ele geçirmesine izin vermemektedir. Bir müzisyen zaman zaman teknik sorunlarla ya da popülerliğini kaybetme tehlikesiyle karşı k arşıya kalabilir. Her iki durumda da önemli olan mümkün olduğunca çabuk bir şekilde tekrar olman gereken noktaya geri dönmektir.

Bugün aynı şey senin için de geçerli. Yeni bir durum tüm düzenini ve huzurunu bozabilir. Tamam. Kendini toparla ve hemen orada n geri dönmen in bir yolunu bul .

294

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

S TOACININ GÜNLÜCÜ

2 2 Eyl ü l

E m eksiz Ye m e k O l m az

"Zorluklar bir kişinin karakterini ortaya çıkarır. Bu yüzden eğer önüne bir engel çıkarsa Tanrı'nın seni tıpkı bir antrenör gibi daha genç bir idman arkadaşıyla eşleştirdiğini unutma.

Neden mi? Çünkü bir Olimpiyat sporcusu ol mak ancak terlemekle olur! Bence sen zorlukların en kötüsüyle karşı karşıyasın. Keşke bir atletin genç bir idman arkadaşından faydalandığı gibi sen de bunları kul lanabilsen."

Epiktetos, Makaleler, 1 .24. 1 -2

Stoatafcılar

orlar Olimpiy

kulla

at oy

nmayı unlarına,

çok

öze

severler. llikle

Onlar de

da gür

bizl eşe

er dair

gibi mesporu

eğlenceli bir boş zaman aktivitesi olarak görmenin yanı sıra bunu hayatı öğrenebilecekleri bir yer ve yaşadığımız sürece kaçınılmaz olara k karşılaşacağımız zorlukları deneyimleme fırsatı bulabilecekleri bir antrenman sahası olarak da görürler. General Douglas MacArthur'un daha sonra Amerika Birleşik Devletleri Kara Harp Okulu'nun spor salonuna kazı nan sözleri şöyledir: Dostça mücadele ettiğiniz alanlarda

Atılıyor tohumları,

Başka zaman ve başka yerlerde

Bize zafer kazandıracak meyvelerin.

Herkes hayatında bir kez olsun karşısındaki rakibin kendisinden üstün olduğu bir durumla karşılaşmış ve sahip olmadığı bir yetenek ya da özellik karşısında (gel işmiş kaslar, hız, görme yetisi vb.) bozguna uğramıştır. Bu zorluklarla başa çıkma şeklimiz nasıl bir sporcu olduğumuzun ve nasıl bir insan olacağımızın göstergesidir. Bunu bir şeyler öğrenmek ve daha güçlü olmak için bir şans olarak mı görüyoruz? Yoksa yoruluyor ve şikayet mi ediyoruz? Ya da daha da kötüsü pes edip bunun yerine kendimize daha kolay ve bize meydan okumaktan çok iyi hissettirebilecek bir oyun mu buluyoruz?

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

2 9 5

STOACININ GÜNLÜGÜ

Mükemmel insanlar yeteneklerini bu tür sınavlara sokmak tan çekinmezler. Özellikle böyle durumlarla karşılaşmak isterler.

Çünkü bu tür zorluklar sadece mükemmelliği ölçmez, ayn ı zamanda mükemmelliğe giden bir yol görevi de görür.

2 9 6

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 3 Eylül

En İyi Korunan Kale

"Karar verme mekanizman toparlanıp kendisine güvendiği zaman yenilmez bir hale geleceksin. Böylece durduğu yer mantıksız olsa bile, kendi iradesine ters düşecek hiçbir şey yapmayacaktır. Fikirleri dikkatli ve mantıklı bir şekilde oluşturulduysa daha ne kadar yenilmez olabilir ki? İşte bu nedenledir ki tüm tutkularından kurtulmuş bir zihin fethedi lemez bir kale gibidir. Bir insanın her zaman sığınacağı bundan daha güvenilir bir yer yoktur."

Marcus Aurel ius, Kendime Dü�ünceler, 8.48

Bruce

"T Lee bir

ekmeleri keres

ni

inde

bir

oldukça

kerede 1 0

mantık

.000 kez dışı

tekra bir

r iddiada

etmiş bir bulundu:

adamdan

korkmam. Ben tek bir tekmeyi 1 0 . 0 0 0 kez tekrar etmiş kişiden korkarım." Bir eylemi bu kada r çok tekrar ettiğimizde bu bizim bilinçsiz davranışımız halini alır. Gelecekte bunu düşünmeden yapacağımızı varsayabiliriz.

Savaş sanatlarında ya da dövüşte verilen eğitim hareketleri, derinlemesine düşünülerek hazırla nmış bir çalışmad ır. Bazen askerleri robot gibi düşünürüz. Ama aslında onların bünyeleri bilinçsiz davranışların istikrarlı bir şekilde uygulandığı bir modeldir. Hepimiz bunu yapabiliriz.

Marcus Aurelius zihnin, "durduğu yer mantıksız olsa bile kendi iradesine ters düşecek hiçbir şey yapmayacağını" söylerken aslında düzgün bir eğitimle düşünmeden yaptığı n alışkanlıkları değişti rebi leceğini anlatmaya çalışır. Kendini öfkelenmemek için eğit. Karşılaştığın her saygısızlığa sinirlenmediği ni göreceksin.

Kendini dedikodu yapmamak için eğit. Bu konuşmaların içine çekilmediğini göreceksin. Kendini herhangi bir alışkanlığı edinmek üzere eğit. Deneme zamanlarında bile bilinçsizce bu alışkanl ığa yöneldiğini göreceksin.

Eğer elinde olsaydı hangi davranışları düşünmeden yapabilmek isterdin? Bunlardan kaçını sadece bir kere denedin? Haydi, bugün ikinci kez deneme zamanı .

M ETA N ET VE D İ R E N Ç

2 9 7

STOACININ GÜNLÜCÜ

24 Eyl ü l

S e n i n De Başına G e l e b i l i r

"Beklenmedik şeyler felaketleri n yükünü artırır. Sürprizlerinse kişinin acılarını artırmadığı görülmemiştir. Bu nedenle hiçbir şey bizim için beklenmedik olmamalıdır. Aklımız her şeyi önceden düşünmüş olmalı. Sadece olayların normal akışını değil, aynı zamanda gerçekten neler olabileceğini de hesaba katmalıyız. Çünkü talihin eğer memnun kalacaksa tepe taklak etmeyeceği herhangi bir şey var mı hayatta? "

Seneca, Ahlak Mektupları, 9 1 . 3a-4

M.S. 64

çıkan yılında,

bir ya

Ner

ngın on'un

her yeri hükümdar

yakıp kül lığı sırasında

etti. Fransız Roma'

şehi

da

rlerinden Lyon felaketzedelere yardım amacıyla yüklü bir miktar pa ra bağışı yaptı. Bir sonraki yıl birdenbire Lyon trajik bir yangınla yerle bir edildi ve Neron'a felaketzedelere ya rd ım a macıyla aynı miktarda bağış yapması gerektiği bildirildi. Seneca bu olayı yazdığı Mektuplardan birinde arkadaşına konuyu anlatırken durumun ironikliğinden epey etkilendiği bel li oluyor. Bir şehir diğerine yardımcı oluyor ve çok geçmeden aynı felaket kendi başına geliyor.

Böyle bir şey ne kadar sıklıkta başımıza gelir? Sevgilisinden ayrılan bir a rkadaşı mızı teselli ettikten sonra bir de bakmışız bizim ilişkimiz de bitmiş. Kaderin bitmek bilmez oyunlarına karşı zihnimizi hazırlamalıyız. Bundan sonra bir yere bağış yaparken sadece yaptığın iyiliği düşünme. Bir dakika dur ve bir gün senin de bu bağışlara ihtiyacın olabileceğini düşün.

ya�adı.

Bildiğimiz kadarıyla Seneca gerçekten bunları Bu

mektubun üzerinden bir yıl geçmiş ya da geçmemişti ki Neron'a komplo kurmakla suçlandı. Peki bunun bedeli ne oldu? Seneca'ya intihar etme cezası verildi. Tarihçi Tacitus'un anlattığına göre Seneca'nın yakın dostları bu karar üzerine gözyaşlarına boğuldu ve kara ra itiraz etti . Bunun üzerine Seneca defalarca, " Felsefenin ilkelerini ve kötülüklere karşı bunca yıldır yaptığımız hazırlıkları unuttunuz mu? Hanginiz Neron'un zalimliğinden bihaberd i ? "

diye sordu onlara . İşte bu , başına neler gelebileceğinin farkında olmak ve buna hazı rlıklı olmaktır.

2 9 8

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

25 Ey l ü l

Bağı m l ı l ığın H assasiyeti

"Bana köle olmayan birini gösterin! Kimileri şehvetin, kimileri hırsın, kimileri gücün kölesid ir ve hepimiz korkularımızın kölesiyiz. Eskiden konsolosluk yapmış ama şimdilerde yaşlı bir kadının kölesi olan bir adam ve bir temizlikçinin kölesi olmuş bir milyoner tanıyorum. Ama hiçbir kölelik gönüllü olunan kadar küçük düşü rücü değildir "

.

Seneca, Ahlak Mektupları, 47. 1 7

Hepimiz

ka

öyle

hveye, ya

ra

d a böyle

hatımıza bir

ya şeye

da

bağımlı

başka bir yız.

inin Alışka

bizi nlıklarımıza,

onaylamasına.

Bu bağımlılıkların tama m ı hayatımızın kontrolünün bizde değil bu bağımlılıklarda olduğunun göstergesidir.

Epiktetos, " Özgür ol mak isteyen kişi ler başkaların ın kontrolü nde ola n şeyleri istemez. Eğer köle olmak istemiyorlarsa,"

demiştir. İlgi odağımız göz açıp kapayıncaya kadar elimizden alınabilir. Alışkanlıklarımıza engel olunabilir, doktor kahve içmemizi yasaklayabilir ya da tatsız durumların içine çek ilebiliriz.

İşte bu yüzden bağımlılıklar henüz hayatımıza girmeden bunları test ederek kend imizi güçlendirmeliyiz. Şu ya da bu olmadan bir gün geçirebilir misin? Bir ay boyunca sıkı bi r diyet yapabilir misin? Telefonu alıp o aramayı yapmaya direnebilir misin? H iç soğuk duş aldın m ı ? İlk birkaç seferden sonra o kadar da kötü değil. Daha güzel olan araban tamirdeyken arkadaşının daha eski arabası nı kulland ı n mı? Gerçekten o kadar kötü müydü?

Rahatlığın ve adapte olabilir halinle bağımlılıklarına karşı güçlü durmalısın. Yoksa bir gün hassas olduğun şeylerin önünde diz çökmek zorunda kalırsın.

M ETAN E T V E D İ R E N Ç

299

S TOACININ GÜNLÜGÜ

26 Eylü l

Boş Zaman lar N e İ çin Var?

"Çalışmaksızın sürekli tatil yapmak ölümdür. Yaşayan insanın üzerine örtülmüş bir mezardır."

Seneca, A hlak Mektupları, 82.4

Bir tati

Kend li hak

ini

ed

zorlad iyors

ın. un. Çok

Şimdi bir çalış

a ra tı n

ver. Feda

me

kar

zama lıklar

n ı .

ya

Bir ptın

uçağ

atla , eşyalarını otele yerleştir ve doğru sahile. Kolunun altında bir k itap (öyle basit bir şey de olmayacak) sıkıştırmayı da ihmal etme. Tatilini bir şair gibi geçirdiğinden em in ol. Tembellik yaparak değil, a ktif bir şekilde, etrafında olanları izleyerek, her şeyi inceleyerek ve evrendeki yerini daha iyi anlayarak. Arada bir iş yerinden birkaç günlük izin al ama öğrenmeyi asla bırakma.

Amacın belki de yeterince para kazanıp erken emekli olmaktır. Ne güzel! Ama emekliliğin amacı hayatı tembellik yaparak geçirmek ya da her ne kadar bunu yapması çok kolay olsa da zaman geçirmek değildir. B u daha çok artık önünden büy ük bir engel kalktığına göre gerçek görevinin peşinde koşabileceğin anlamına gel ir. Bütün gün oturup hiçbir şey yapmamak, sürekl i televizyon izlemek y a da sırf listendeki ülke isimlerinin üzerini çizebilmek için oradan oraya seyahat etmek hayat değildir. Özgürlük de sayılmaz.

3 0 0

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

STOACININ GÜNLÜGÜ

27 Eylü l

Refah N eyi Ortaya Ç ı karacak?

" Barışın kendisi bile endişelenmek için birçok neden ortaya çıkarır. Zihnin sarsıldığında güvenli koşullar sağlansa bile kendini güvende hissedemezsin. Zihnin amansız bir panik haline girdiğinde kendi güvenliğini dahi sağlayamaz. Çünkü tehlikeyi önlemeye çalışmak yerine bundan kaçmaya çalışır.

Oysa ki asıl tehlike kaçarken arkamızda bıraktıklarımızdır."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 04.lOb

Eski bir söz

kimlikleri par

n i anın insanları

ortaya çıkar

değişti

dığını

rmed

söyler. iğini, onların

Robert Car

gerçek

o'nun da

ortaya çıkarır."

yazdığı gibi: " Pa ra çürütmez, çürüğü

Bazı noktalarda refah da (hem maddi hem de manevi) aynı şekilde çalışır.

Eğer zihnin belli bir eğilim geliştirdiyse (Seneca'nın örneğindeki panik gibi) işler senin için ne kadar yolunda gitse de fark etmez. Yine de her an panik yapmaya hazırsındı r. Zihnin yine de endişelenecek şeyler bulur ve sen yine perişan olursu n . Bu artık olsa olsa kaybedecek daha çok şeyin olduğu içindir.

Şansının dönmesin i ummak işte bu yüzden aptalcadır. Eğer illa bir şey umacaksan şansı önüne serecek güçte bir kara kter dileyebilirsin. Ya da daha iyisi, böylesi bir karakter ve güven için çalışabil irsin. Attığın her adımı ve kafa ndan geçen her düşünceyi yenilmez karakterinin birer tuğlası gibi düşü n . Daha sonra her birini en az bütünde oldukları kadar güçlü ve önemli bir hale getir.

M ETAN ET V E D İ R E N Ç

3 0 1

S TOACININ GÜNLÜGÜ

28 Eyl ü l

Sadece Sen i n Olana Odaklan

"Doğası gereği özgürlüğün kölesi olan şeyleri zapt etmeye ve sizin olmayanları elde etmeye çalıştıkça unutmayın ki bunların tutsağı olur ve ömrünüz boyunca tanrıları ve başkalarını suçlayarak perişanlıktan kurtulamazsınız. Ama sadece size ait olanları tutar ve gerçekten başkalarına ait olanların farkına varı rsanız o zaman kimse sizi hiçbir şeye zorlayamaz ve hiçbir şeyden alıkoyamaz. Sorumlu tutacağınız ya da suçlayacağınız kimse kalmaz. İradeniz dışında hiçbir şey yapmazsınız. Tek bir düşman ınız dahi olmaz. Kimse size zarar vermez çünkü hiçbir kötülük sizi etkileyemez."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 1 . 3

Amiral Ja

buçuk mes St

yılını ockd

fark ale,

lı

Vietna

esir ka

m'da vurul

mplarında

duktan

geçirdi . sonra

Türlü yedi

türlü

işkenceye maruz kalmasına rağmen her zaman dayanmaya çalıştı. Bir keresi nde onu esir tutan kişiler oradaki mahkumlara iyi davranıldığın ı dünyaya gösterebilmek için onu bir propaganda videosunda oynamaya zorladıklarında kendini bilerek ve ağır bir şekilde yaralamış ve bunu imkansız hale getirmişti.

Stockdale'in uçağı vurulduğunda, kendi kendine "Epiktetos'un dünyasına gird iğini" a nlatmıştı. Burada düşündüğü bir felsefe seminerine katılmak üzere olduğu değildi elbette. Uçağı zorunlu iniş yaptığında nelerle karşılaşacağını biliyordu. Hayatta kalmanın hiç kolay olmayacağının farkındaydı. Jim Collins'in iş dünyasının İyi'den Mükemmel Şirkete

klasikleri arasında sayılan

adlı kitabı

için verdiği röportajda Stockdale hapishanede en çok sıkıntıyı çeken insan tiplerini şöyle anlattı: " İyimserler 'Noel'den önce buradan kurtulmuş oluruz,' d iyordu. Noel geldi ve geçti. Bunun üzerine

'Paskalya'dan önce buradan kurtulmuş oluruz,' dediler. Paskalya da geldi ve geçti . Sonra Şükran Günü geldi, a rkası ndan tekrar Noel. Ve hepsi kırılan kalplerinin acısına dayanamayıp öldü."

Ama Stockdale direndi ve dışarı çıkmayı başardı. Çünkü o isteklerini bastırdı ve sadece kontrolü altında olan şeye odaklandı: kendisine.

302

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

29 Eyl ü l

G e rçek İ htiyaçl arm Küç ü k Şeyle rd i r

"Hırsı hiçbir şey tatmin edemezken doğa çok ufak şeylerle tatmin olur. Bu yüzden sürgünde çekilen fakirlik bir talihsizlik değildir. Çünkü hiçbir sürgün yeri kişinin kendi kendine yetemeyeceği kadar çorak değildir."

Seneca, A nnem Helvia 'ya Teselli, 10.l l b

• •

O nceden

düşü normal

nmek fay olarak

dalıdır kabul

.

ettiğin

Aldığın

şeyler

ilk

üz

maaşı erine derin

düşün. O lemesine

zamanlar

çok

ne kadar

görünmüştü gözüne değil mi? Ya da kendi odanın, kendi banyonun olduğu ve mutfağında makarnayla karnını tıka basa doyurduğun ilk evini düşün. Bugün daha başarılı bir yerde olduğun için o koşullar sana yeterli gelmeyecektir. İşin aslı büyük ihtimalle şu an sahip olduklarından bile daha fazlasını istiyorsun.

Oysa bundan sadece birkaç yıl önce o "cüzi" i mkanların sadece yeterli değildi; neredeyse mükemmel olduklarını düşünüyordun.

Başarılı oldukça geçmişte ne kadar güçlü olduğumuzu unutuyoruz. Sahip olduklarımıza o kadar alışkınız ki onlarsız neredeyse öleceğimize inanıyoruz. Elbette bu tamamen konforun sesi. Dünya savaşlarının olduğu zamanlarda anne babalarımız ve onların anne babaları karneyle dağıtılan benzin, yağ ve elektrikle hayatta kalmak zorundayd ı . Tıpkı senin gelecek vaat eden bir gençken makarna yediğin ve karyolasız bir yatakta uyuduğun gibi.

Bugün her şey birdenbire ters gitmeye başlasa da iyi olacağını unutma. Gerçek ihtiyaçların küçük şeylerdir. Hayatta kalmanı gerçekten tehdit edecek çok az şey olabilir. Bunları düşün, endi

şelerini ve korkularını buna göre ayarla.

M ETA N E T V E D İ R E N Ç

3 0 3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

30 Eyl ül

Bana Dokunam azs ı n

"Eğer bana zarar verirsen sadece bedenimi ele geçirebilirsin.

Zihnim her zaman Stilpon'la olacak."

Laertios Diogenes'in Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri kitabında Zeno'nun sözü, 7. 1 .24

Zeno burada

sadece

sihirli

bedeninin güçleri

kötü

old

mua uğunu

meleye iddia etm

maruz

iyor.

kalabi Söyled

leceği iği

ama

ancak teslim olursa ele geçirilebilecek bir iç kale olan (ve öğretmeni Stilpon'un etkileriyle şekillenen) zihninin, felsefenin dışarıdan asla yıkılmayacak kapılarıyla korunduğudur.

Rubin Carter'a, namıdiğer "Kasırga"ya bakalım. Carter haksız yere suçlu bulunduğu cinayet davası yüzünden yirmi yılını hapishanede geçirdi. Şöyle derdi: " Hapishanenin varlığını kabul etmiyorum. Burası benim için yok." Elbette hapishane gerçekten vardı ve o da fiziksel olarak parmaklıklar ardındaydı. Ama zihninin bunlarla kirlenmesine izin vermedi.

Bu senin de sahip olduğun bir güç. Umarım bu gücü bir şiddet durumunda ya da büyük bir adaletsizlikle karşılaştığında k u llanmak zorunda kalmazsın. Ama bu güç ne tür bir zorluğun içinde olursan ol hep seninle. Bedenine neler olduğu ya da d ışarıda olanların seni ne kadar etkilediği fark etmez. Zihnin felsefi kalabilir. O hala sana ait. Ona kimse dokunamaz. Dolayısıyla sana da.

3 0 4

M ETA N ET V E D İ R E N Ç

EKi M

E R D E M V E N E Z A K E T

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 E k i m

B ı rak E rdem Parlas ı n

"Lambanın ışığı, gazı bitene kadar yanmaya ve parlaklığını korumaya devam ediyor mu? Peki neden senin dürüstlüğün, adalet duygun ve kend ine hakimiyetin sen yok olana kadar devam etmesin?"

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 2 . 1 5

Heraklitos'un

ölümlüler sözler

önce ya ini tek

nar

rarl

sonra aya

da n Seneca

söneriz." şöyle yazmıştır:

Mantığın ışığı " Biz

evreni

kaplamaktadır. Lambanın fitili uzun süren bir karanlıktan sonra ya da herkesin bildiği sonsuz uykuya dalmadan hemen önce ilk kez yanmış, ne önemi var.

İşte bugün, olduğu n yerdesin. Ve burası var olduğun sürece erdemin parlamasına ve parlamaya devam etmesine izin vermek için hemen hemen her yer kadar iyi.

3 0 6

E R D E M V E N EZAKET

STOACININ GÜNLÜGÜ

2 E k i m

E n İyi Se rvet E rd e m d i r

"Bilge kişi hiçbir şey kaybedemez. Böylesi bir insan kendisi için gereken her şeyi depolamış, hiçbir şeyi talihin ellerine bırakmamıştır. Onların iyil iği erdeme sarılı bir halde sağlam durur. Şansa ihtiyacı yoktur ve bu yüzden de artırılıp azaltılamaz."

Seneca, Bilgeliğin Sarsılmazlığı Üzerine, 5.4

Bazı insanlar

gibi maddi paralarını

şeylere

hiss

yatı

e

rır. senetleri,

Başka

bonol

ları

ar

ilişkil ya

ere da

ve mal mülk

başarılara

yatırım yapar. Diğerleri bankadan nasıl para çekiyorsa, onlar da dilediklerinde kolayca bunları çekebileceklerini bilirler. Ama Seneca'ya göre bir üçüncü tip daha vardır ve onlar iyi, bilge kişi olmaya yatırım yapar.

Bunlardan hangisi piyasa dalgalanmalarına ya da felaketlere karşı en bağışıklık sahibi olandır? Karşılaşacağı yargılamalara ve sıkıntılara karşı en esnek olan hangisidir? Hangisi seni asla terk etmez? Seneca'nın kendi hayatı ilginç bir örnektir. Ö nce imparatorun arkadaşı olarak epey zengin leşmiş, Neron her geçen gün daha da dengesizleşince Seneca bu ortamdan kurtulması gerektiğini anlamıştı. Neron'a bir anlaşma önerdi: Sana tüm paramı ve bana verdiğin tüm hediyeleri vereceğim. Ama karşılığında tamamen özgür olmak istiyorum.

Sonunda Neron bu teklifi reddetti. Ama Seneca yine de gitti ve a krabalarıyla birlikte huzurla emekliliğini geçirmeye başladı .

Ancak b i r g ü n cellatlar ellerinde bir ölüm kararıyla kapısını çaldı.

O an Seneca neye güvendi? Paraya değil. Her ne kadar iyi n iyetli olsalar da acının ve yasın gözle görülür bir kaynağı haline gelen a rkadaşlarına da değil. Güvendiği şey erdem ve içindeki güçtü.

Bu Seneca'nın en zor anlarından biriydi. Son anlarıydı ama aynı zamanda en iyi ve a n lamlı anlarıydı.

E R D E M V E N E ZAKET

307

STOACININ GÜNLü(;ü

3 E k i m

O rtak B i r Bağl ı l ı k M antrası

"Evrendeki her şeyin birbiriyle olan bağlantısı ve ortak bağlılığı üzerine sık sık düşün. Çünkü bir anlamda her şey ortak bir şekilde işlenm iştir ve bu yüzden de aralarında bir yak ınl ık söz konusudur. Aralarındaki ha reket gerilimine, sempatik kıpırtılara ve evrenin tamamının birliğine göre hepsi birbirini takip eder."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6 . 3 8

Anne La

akan mott

küçü k bir sef

neh erind

irler" e t ü

gibi m yaza

aynı

rların

büyük

adeta

proje içi "

n t ek b

çalış i r göle

tıkları

gözlemini yaptı. Ayn ı şey birçok meslek için geçerlidir. Ama ne kadar üzücüdür k i aynı şirkette çalışan kişiler inanılmaz derecede bencilleşip birlikte çalıştıklarını u n uturlar. Bütün insanlar olarak atalarımızı da meydana geti ren atomlardan oluşuyoruz ve öldüğümüzde biz de onlarla aynı toprağa gömüleceğiz.

Stoacılar tekrar tek rar kendilerine hayatın birbiriyle bağlantılı halini hatırlatmıştır. Bu büyük ihtimalle Yunanistan ve Roma'daki hayatın zorluğundan kaynaklanıyor olmalı. Hayvanlar ve insanlar Kolezyum'daki kalabalığı eğlendirmek için anlamsızca katlediliyordu (Stoacıların yazılarında ağıt yaktığı olaylar bunlar). Ülkeler fethedi liyor ve vatandaşları i mparatorluğu genişletmek uğruna köle olarak satılıyordu (Stoacılar bu konunun anlamsızlığı için de ağıtlar yakmıştır). Bu tür bir zalimlik ancak d iğer insanlarla aramızdaki bağı ve hepimizin aynı çevrenin birer parçası oldu

ğumuzu u nuttuğumuz zaman ortaya çıkabilir.

Bugü n bir dakikanı, hepimizin bi rlikte dokunduğumuz ve bu dünyada hepimize bir rol (iyi, kötü ya da çi rkin) biçildiği gerçeğin i hatırlamaya ayır.

3 0 8

E R D E M VE N E ZAKET

S TOACININ GÜNLOCO

4 E k i m

H e p i m i z B i r i m i z , B i r i m i z H e p i m i z İ ç i n

"Kovan için iyi olmayan şey arı için de iyi değildir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!iünceler, 6 . 54

Syük bir sempati

toacılığa has

bütünün bi

konsepti

rer parçası evrend

olduğu eki her

birbi

şeyin

riyle

daha

bağlantıl ı bübir

kainat fikridir. Sadece Roma'nın değil, dünyanın bir vatandaşı olduğunu söyleyen Marcus Aurelius "kozmopolitlik" fikrini ifade eden ilk yazarlardan biridir.

Büyük bir kovanın içindeki arı olduğumuz düşüncesi bu bakış

açısını akla getiren şeylerden biridir. Marcus daha sonra Kendime Düfiünceler adlı kitabında tüm bunların tersini söylese de unutmadığı bir şey vardır: "Topluma zarar vermeyen şey, bireye de zarar veremez."

Bir şeyin seni n için kötü olması, herkes için kötü olacağı anlamına gelmez. Bir şeyin senin için iyi olması, kesinlikle bunun herkes için iyi olacağı anlamına gelmez. Ekonomiye karşı yatırım yapan serbest fon yöneticilerini düşü n . Başkalarının zarar etmesini destekleyerek kar ettiler. Olmak istediğin kişi bu mu? İyi bir Stoacı doğru dürtülerin ve bunların yol açtığı doğru eylemlerin doğal olarak herkesin iyiliği için olduğunun farkı ndadır. Bu bilge kişinin sahip olduğu tek iyiliktir. Diğer taraftan herkes içi n iyi ve bilgece olan bir eylem, bi rey için de iyidi r.

E R D E M VE N E Z A K E T

3 0 9

STOACININ GÜNLÜCÜ

5 E k i m

Söz l e r G e ri A l ı namaz

"Dilinle değil ayağınla çelme tak."

Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Ya!jamları ve Ôğretileri nd

'

e Zeno'nun sözü, 7. 1 . 26

Düştüğün

söyled de

ikl

her

erini zaman

geri ala geri kalkab

mazsın. Özel ilirsin.

likle d eAma

unutma

bunlar zalim k i

ve

k ırıcı sözlerse.

3 1 0

E R D E M V E N EZ A K E T

STOACININ GÜNLÜGÜ

6 E k i m

Birbirim ize Göz Ku lak O l m al ıyız

"Arkadaşlarımıza şefkat göstermek ve on ların başarıları için sanki kendimizinmiş gibi sevinmek doğayla uyumlu olmaktır. Çünkü bunu yapmazsak, yalnızca algılarımızı kullandığımızda güçlenebilen erdem içimizde yaşamaya devam edemez."

Seneca, Ahlak Mek tupları, 109. 1 5

Başkalar

ya

ının

pması en e n

zor zor işlerde

şeylerden dahi

biridir. başarı

Özel l ı olduğunu

likle de bizim izlemek,

başarısız

olduğumuz alanlarda. Avcı toplayıcı zihinlerimiz hayatın birinin kazanırken diğerinin kaybetmesi gereken bir yer olduğunu zanneder. Bu da biri çok şeye sahipse bize az şey kalacak sanmamıza neden olur.

Ama felsefenin tüm alanları gibi empati ve bencil olmamak bir deneyim meselesidir. Seneca'nın da belirttiği gibi, "onların her başarısına sevinmeyi ve her başarısızlıklarına üzülmeyi" öğren mek mümkündür. Erdemli bi r kişi böyle yapar.

Kendilerine aktif bir şekilde başka insanlar için sevinmeyi (bunun kendi zararlarına olabileceği durumlarda bile), kıskançlığı ve sahip olma isteklerin i bir kenara bırakmayı öğretirler. Bunu sen de yapabilirsin .

E R D E M VE N E Z A K E T

3 1 1

S TOACININ GÜNLÜGÜ

7 Ekim

İyi O l m ak İ ç i n Bencilce B i r N e d e n

" Kötülük yapan kişi, aslında kendisine kötülük yapıyordur. Adaletsiz kişi kend isine karşı adaletsizdir. Bu kişiler kendilerini kötü biri yapar."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 9.4

Biri kötü

hatırla bir şey

maya

ya

çalış. ptığında

Çünkü bunun

nadiren, sana

" H nasıl

arika hissetti

hissed

rdiğini

iyorum ! "

diyebilirsin.

Suç mahallerinde genellikle kusmuk olmasın ı n bir sebebi vardır. İnsanlar, bekledikleri duygusal boşalma yerine kendilerine kontrolden çıkma izni verdiklerinde ya da intikamlarını aldıklarında kendilerini rahatsız hissederler. Bunun farklı bir versiyonu yalan söylediğimizde, birini aldattığımızda ya da birine kazık attığımızda da hissedilir.

Öyleyse haksız kazançların etkisini göstermeden önceki o kısacık zaman diliminde kendine şunu sor: Kendimi nasıl hissediyoru m? Yakalanma ihti ma linden şüphelendiğin sırada boğazında yükselen korku anı tüm bunlar için gerçekten değer miydi?

Öz fark ındalık ve kötülük pek anlaşabilen özellikler değildir.

Hata yapmamak için bencil bir nedene ihtiyacın varsa bu duyguları hissetmeye çalış. Oldukça caydırıcı etkileri olacak.

3 1 2

E R D E M V E N EZAKET

S TOACININ GÜNLÜCÜ

8 E k i m

Daha Büyük B i r Zevk

"Evet, istediğini elde edebilseydin çok güzel olurdu. Ama zevkin bize çelme taktığı nokta da tam olarak bu değil mi? Bunun yerine mükemmel bir ruh, özgürlük, dürüstlük, kibarlık ve bilgelik gibi özellikler daha iyi olabilir. Çünkü anlayış ve bilgiden doğan şeylerin ne kadar kendinden emin ve çaba gerektirmeyen şeyler olduğunu düşünürsen, bilgeli

ğin kendisi kadar insanı mutlu eden bir şey daha yoktur."

Aurelius, Kendime Dü�ünceler,

Marcus

5.9

Kyapması

hissettirm

gereken şey

edi

budur. 'ftini

imse zevkin iyi

söyleyemez. Tanımı gereği

Ama bugün Marcus Aurelius sa na (aynı kendisine yaptığı gibi) o zevklerin erdemle yarışa mayacağını hatırlatıyor. Seksten gelen dopamin salgısı anlık bir şeydir. Bir başarının vereceği gurur ya da kalabalığın coşkulu alk ışları da öyle. Bu zevkler oldu kça güçlüdü r ama birdenbire ortadan kaybolurlar ve bu da bizim daha fazlası nı istememize yol açar. Peki daha uzun sürecek ya da daha kontrolümüz altında olan ne var? Bilgelik, iyi bir karakter, ağırbaşlılık ve nezaket.

ERDEM V E N E Z A K E T

3 1 3

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

9 Eki m

Stand artl arı B e l i rle ve O n l arı Kullan

"Ortada bel li standartlar olduğunda her şey teste tabi tutulabilir ve ölçülebilir. Felsefenin işi bu standartları incelemek ve onların devamlılığını sağlamaktır. Gerçekten iyi bir insanın işi ise bu standartları öğrenip onları kulla nmaktır "

.

Epiktetos, Makaleler, 2 . 1 1 .23-25

Günleri

Ama mizi bir

nadiren şeylere

durup cevap

ke

ya da

ndimize, te

" pki

Yap vererek

mak üz geç

ere iriyor

olduğ uz.

um

şey inandıklarımla uyumlu mu ? " ya da daha iyisi, " Bu olmak isted iğim insanın yapması gereken bir şey mi?" diye sormuyoruz.

Hayat standartlar koymak ve sonra bu standartla rdan ödün vermemektir. Dişlerini fırçalamaktan tut arkadaşlarını seçmeye; sinirlerine hakim olmaktan aşık olmaya ya da çocuğunu eğitmekten köpeğini gezdirmeye kadar aklına gelebilecek her şey bir fı rsattır.

Söylemen gereken, " Ben iyilik yapmak istiyorum," değil. Bu bir bahanedir. Bunun yerine, "Şu an, bu örnekte iyilik yapaca

ğım," demelisin. B i r standart belirle v e onu s ı k ı sıkıya tut. Tek yapman gereken bu.

3 1 4

E R D E M V E N EZAKET

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 0 E k i m

Saygı ve Adalet

"Geçmişi geride bırak. Gelecekle bırak yüce güç ilgilensin.

Sen sadece şimdiki zamanın saygısını ve adaletini doğru şekilde yönet. Saygı duy ki sana verileni sevebil. Çünkü sizi doğa bir araya getirdi. Adil ol ki özgürce ve bahaneler bulmadan doğruyu söyleyebil ve eylemlerin her şeyin kuralına göre ve değeri kadar olabilsin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 1 2 . 1

Aulus

iki Gellius,

kelimeyi Epikt

ciddiy et

e os'un

alır, bir keresinde,

bunları

"

yönetmeyE

e ğer herkes

özen

ş

göster u

ir

ve kendisini bunların ışığıyla korursa , mükemmel ve oldukça huzurlu bir hayat geçirirler. Bahsettiğim iki kelime sebat etmek ve direnmektir," dediğin i anlatır. Bu gerçekten de iyi bir tavsiyedir.

Ama neyde sebat edeceğimizi ve neye karşı direneceğimizi hangi i lkelere göre belirleyeceğiz?

Bunun yanıtını bize Marcus Aurelius veriyor: Saygı ve Adalet.

Başka bir deyişle, erdem.

ERDEM V E N EZ A K E T

3 1 5

STOACININ GÜNLÜGÜ

i l E k i m

Ke n d i l iğinden Dü rüst O l m ak

"İnsanların 'Sana karşı dürüst olacağım' demesi ne kadar da berbat ve sahtekarca bir hareket. Neler çeviriyorsun sevgili dostum? Dürüstlük senin söylemene ihtiyaç kalmadan herkes tarafından görülebilir, sesinin tonundan ve gözlerindeki ışıktan anlaşılır olmalı. Aşık olduğun kişinin bir bakışından nasıl anlarsın her şeyi? İşte aynen öyle olmalı.

Uzun lafın kısası, iyi ve dürüst bir kişi kokmuş bir keçi gibi olmalı; onlardan biriyle aynı odada olduğunu hemen anlamalısın."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 1 . 1 5

Hepimiz haya

"Şimdi

tımız

sana

da

karşı bir

dürüs kez

t

olsun

olacağı mş u

... "sözleri

, " D

sarf

ürüst etmişizdir:

olmam gerekirse .. . " ya da "Alınma ama . . . " Bunlar her ne kadar kalıplaşmış

sözler olsa da akla tek bir soru getirirler: Eğer şimdi söylediklerine dürüstlük ve doğruluk belirteçleriyle başlıyorsan, diğer söyledik

�imdi

lerin hakkında ne düşünmeliyim ? Eğer

dürüst olacağını

söylüyorsan, bu diğer zamanlarda olmadığın anlamına mı geliyor?

Peki ya bunun yerine hayatını ve kişiliğini ABD Hazine Bakanlığı'ndan alınma bir banknot kadar güvenilir, orta yolun bulunduğu bir anlaşma kadar empatik ve bir dövme kadar kalıcı hale getirmeye ne dersin ? Bu seni sadece iletişim kurduğun daha az dürüst diğer insanlar gibi güven cümleleri sarf etmekten kurtarmakla kalmaz, aynı zamanda seni daha iyi biri yapar.

3 1 6

E R D E M V E N EZ A K E T

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 2 Eki m

H e r Zaman Sev

"Hecato şöyle der: 'Sana herhangi bir uyuşturucu, bitki ya da özel bir büyü kullanmadan yapabileceğin bir aşk iksiri öğretebilirim. Sevilmek istiyorsan önce sev."'

Seneca, A hlak Mektupları, 9.6

1 992 yılında Barbara Jordan, Ulusal Demokrasi Kongresi'nde bir konuşma yaptı ve on yıl öncesinin hırsına, bencilliğine ve bölücülüğüne söylemediğini bırakmadı. İnsanlar değişime hazırdı.

"Neyi değiştireceğiz?" diye sordu. " 80'lerin düzenini halkın çıkarlarına, kamu hizmetine, a nlayışa ve sevgiye adanmış bir düzenle değiştireceğiz. Sevgi. Sevgi. Sevgi."

Sevgi. Sevgi. Sevgi. Sevgi. Neden? Çünkü The Beatles'ın da dediği gibi: " Sonuçta sevdiğin kadar sevilirsin." Sadece siyasette ya da gösterdiğin hoşgörüde değil, kişisel hayatında da bu geçerli.

Öfkenin yardımcı olduğu neredeyse tek bir durum dahi yoktur.

Öte yandan hemen hemen her durum sevgiyle (ya da empatiyle, anlayışla ve takdirle) daha iyi bir hale getirilebilir. Birinin kar

şısında olduğun zamanlarda bile.

Kim bilir? Belki de verdiğin sevginin birazı sana geri döner.

ERDEM V E N EZ A K ET

3 1 7

S TOACININ GÜNLÜCü

1 3 E k i m

Öfke H iç Ye n m eye n Bir Ye mektir

"Kendi intikamını en iyi onun gibi olmayarak alabilirsin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 6

"Yaralandığınızda hangisi daha iyi gelir? İ ncikam peşine düşmek mi yoksa yarayı iyileştirmek mi? İntikam bir zaman kaybıdır ve kıvılcımı ateşleyen yaradan daha çoklarına neden olabilir. Acı gider ama öfke kalır. En iyisi diğer yoldan gitmektir. Bir katırın çi ftesine çifteyle ya da bir köpeğin ısırığına ısırıkla karşılık vermenin normal olduğu düşünü lebilir mi ? "

Seneca, Ofke Üzerine, 27. 2

Farz edel

senden im ki

önce biri

terfi sana

aldı

kaba

çünkü

davr

senin andı.

yapt

Fa

ığın rz

bir edelim

işi ke

ki

ndine biri

mal

etti ya da bir dolap çevirdi. "Ah, demek dünya böyle dönüyor,"

ya da "Bir gün böyle olma sırası bana da gelecek," diye düşünmen doğal. Fa kat bu, içinde olduğun durumlardan çıkaracağın en yanlış ders.

Marcus ve Seneca'nın da yazdığı gibi en uygun yanıt (ve en iyi i ntikam) kesinlikle intikam peşinde koşmamaktır. Biri sana kaba davra ndığında sen de kabalıkla karşılık verirsen, yaptığın onların ne kadar haklı olduğunu kanıtlamakta n başka bir şey olmaz. İnsanların sahtekarlıklarına sen de sahtekarlıkla cevap verirsen, tahmi n et ne olur? Onları haklı çıkarırsın. Artık gerherkes çekten de

birer yalancıdır.

3 1 8

E R D E M V E N EZAKET

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 4 E k i m

S i n i rl e n m e , Yard ı m Et

" Birinin koltuk altı ya da nefesi kötü koktuğunda sinirleniyor musun? Peki neden? Ağzımız ve koltuk altlarımız olduğuna göre, bunlardan elbet bir koku gelecek. Diyorsun ki onların da duyuları var, diğer insanları rahatsız ettiklerinin nasıl fark ında olmazlar? Senin de duyuların var, tebrikler! Öyleyse doğanın sana bahşettiği mantığı kullan ve onların duyularını uyandır, onlara göster ve onlarla yüzleş. Eğer karşındaki kişi seni dinlerse onu faydasız bir öfke olmadan iyileşti rmiş olacaksın. Drama ya da yakışı ksız gösterilere gerek yok."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 5.28

Uçakta ya

alanını nında

ihlal oturan

mi ediy kişi

or? yüksek

Onun

sesle

yüzü

gevez

nden

elik

dişleri edip

ni gı senin

cırdatıp ruhunun derinlik lerinden gelen bir öfkeyle ondan nefret mi ediyorsun? Çünkü onlar kaba , cahil ve iğrenç insanlar değil mi?

Bu tür durumlarda kendine hakim olup onları öldürmemek epey zor gibi görünebilir.

Kibarca onları uyarmadan ya da ufak bir tepki verip farklı bunların

bir koltuğa geçmeyi talep etmeden önce aklımıza geliyor

olması oldukça komik. Karşımızdaki insana gerçekten yardımı dokunacak ve dünyayı daha iyi bi r hale getirecek garip bir konuşmayı göze a lmak yerine sinirlenmeyi, içten içe kemirilmeyi ve öfkeden kudurmayı tercih ediyoruz. Sadece onların daha iyi olmasını istemekle kalmıyor, bunun büyülü bir şekilde gerçekleşmesini u muyoruz. Sanki öfkeli bakışlarımızla kafala rında delikler açarak insanların değişmek istemesini sağlayabilirmişiz gibi.

Çılgınca değil mi? İnsan asıl kaba ola n ı n kim olduğunu dü

şünüyor.

E R D E M V E N EZ A K ET

3 1 9

S TOAC/NIN GÜNLOCO

ı s Ekim

İ n san ları n Sözlerine G üve n

"Her şey onlar hakkındaki varsayımlarına dönüşür ve bunun neden i sensin. İsted iğin zaman verdiğin aceleci kararlarını yok edebilirsin. O an bir geminin ucundan bakıp sakin bir deniz, güzel bir hava ve güvenli bir liman görmüş gibi olacaksın."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!jünceler, 1 2 .22

Yüce Diva

köpek n Ya

bile rgıcı Oliver

sendelemek We

ile ndell

tekme Holmes'un

yemek ar

dediği

asındaki gibi,

farkı " B

ayı ir

rt

edebilir." Öte yandan eğer yanl ışlıkla köpeğinin patisine basarsan ilk tepk isinin bir havlama, bir ciyaklama sesi olacağını bilirsin.

O an herhangi bir fark yoktur. Sadece acı hisseder. Sonra bunu kimin yaptığını görür, senin sakinleştirici sesini duyar ve tekrar kuyruğunu sallamaya başlar.

Erdemli bir kişi başkaları hakkında hızlı yargı lara varmamak için elinden geleni yapar. Varsayımlar konusunda oldukça cömerttir. Bunun bir kaza olduğunu, o kişinin farkında olmadı

ğını ya da bunun bir daha yaşanmayacağını düşünür. Bu hayatı daha katlanılabilir, bizi de daha anlayışlı hale getirir. Öte yandan kötülüğü beklemek (yargıların en acele varılanı) her şeyi daha katlanılmaz yapar.

Başkaları hakkındak i varsayımlarında ölçülü ve yumuşak başlı ol. Marcus'un da dediği gibi daha sakin denizler ve daha güzel havalarla karşılaşacaksın.

320

ERDEM V E N EZ A K ET

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 6 E k i m

Duymayan Kal masm

"Olağanüstü zekaya sahip kişiler erdemi hızlıca kavrar ya da kendi içlerinde üretir. Ama körü al ışkanlıkları sürekli ayağına dolanan kalın kafalıların ve tembellerin paslı ruhlarını sürekli ovmak gerekir. Daha zayıf olanları felsefe ilkelerinin eline tesli m edersek, onlara yardım etm iş ve kötü fikirlerinden arınmalarını sağlamış oluruz."

Seneca, A hlak Mektupları, 95.36-37

Stoacılık

yüküml İncil'

ü de de geçen

ğilsin. Bir bi r

ruh din değildir.

Epiktecos ya Ki

da mseyi

Mar kur

cus tarma

Au r

kla

elius'un

öğretilerinden bihaber yaşadı diye cehenneme gitmeyecek.

Ama artık daha iyi bir yolu öğrenip bunun üzerine çalıştığına göre başkalarına yardım edebilirsin. Bilgeliğini ve görüşlerini bir arkadaşınla ya da bir yabancıyla paylaşabilirsi n. Ama unutma , davran ışların her zaman öğüclerinden daha iyi örnek olur.

Seneca'nın dediği gibi herkes " felsefenin ilkelerinden" faydalanmalı. Eğer yardıma ihtiyacı olan birini görürsen ya da biri senden kendisine yol göstermeni isterse üzerine düşeni yap. Onlara bu kadarını borçlusun.

E R D E M V E N E Z A K E T

321

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 7 E k i m

N e zaketi n Faydal arı

" Fayda adeta bir hazine gibi toprağa gömü lmeli ve sadece i htiyaç anında çıkarılmalı. Doğa bizi herkese iyilik yapmaya çağırıyor. İ nsanın olduğu her yerde neza ket için de bir fırsat vardır."

Yaşam

Seneca, Mutlu

Üzerine, 24.2-3

Bugün

bir karşıla

şekilde şac

(po ağın

zitif ilk

ya kişi,

da karşılaşma

negatif bir şeklini

karşılaş zden

ma bağımsız

ya da ayaküstü ya da uzun uzadıya bir sohbet) nazik olabilmen için bir fırsattır. Ya da Seneca'nın sözlerini farkl ı şekilde çeviren farklı faydalanmak

çevirmenlerin yazdığı gibi bu

için iyi bir fırsattır.

Her ikiniz için de. Nereden geldiklerini anlamaya çalışabilirsin.

Kim olduklarını, neye ihtiyaç duyduklarını ve onları etk ileyen güçleri ya da dürtüleri anlamaya çalışabilirsin.

Aynı şey ka rşılaşacağın ikinci ve üçüncü kişiler için de geçerli.

Elbette bu iyiliğine karşılık vereceklerinin bir garantisi yok ama ilgilendiğimiz nokta da bu değil zaten. Her zamanki gibi kontrolümüz altında olan şeylere odakla nacağız. Yani bu durumda, nezaketle karşılık vermeyi seçme yeteneğimize.

3 2 2

E R D E M V E N E ZAKET

STOACININ GÜNlÜCÜ

1 8 Ekim

Dost G i b i Görü n e n Düşmanlar

"Bir koyuna dostuymuş gibi davranan kurttan daha kötüsü yoktur. Ne yapıp edip sahte arkadaşlıklardan uzak dur. İyi, dürüst ve iyi niyetli biriysen bu, gözlerinden belli olmalıdır.

Bu gözden kaçacak bir şey değil."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 1 .1 5

Kötü huylu

gerektiği ve

olduikiyüzlü

kça

kişi

açıktır. lerden

Bunlar ola

a bildi

kıs

ğin

kanç ce kaçı nmamız

arkadaşlar, narsist ya da güvenil mez pa rtnerler de dahildir. İlk bakışta Marcus Aurelius bize yanlış arkadaşlardan uzak durmamız gerektiğini hatırlatıyor.

kendi

Peki bunu tersine çevirirsek ne olur? Bunun yerine arkadaşlarımıza yanlış davrandığı mız zamanları kendimize sorakendi lım. Sonuçta Stoacılık diğer insanların davranışlarını değil davranışlarımızı yargıla maktır.

Hepimiz hayatımızın bir noktasında birilerinin dost gibi görünen düşmanı olmuşuzdur. Yüzlerine karşı iyi davranıp (çünkü genellikle burada bir çıkarımız vardır) daha sonra başkalarının yanında gerçek hislerimizi söylemişizdir. Ya da biriyle gönü l eğlendirmiş, sadece işler iyiyken birilerini umursamış ve gerçekten bize ihtiyaç duyduklarında yardımcı olmayı reddetmişizdir.

Bu davranış bize yak ışmaz. Bir daha bir başkasını kötü bir arkadaş olmakla suçladığımızda bunu kendimize hatırlatmalıyız.

E R D E M VE N EZ A K E T

3 2 3

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 9 Ekim

İyi Alışkan l ı klar, Kötü Alışkan l ı kları Kovar

"Alışkanlık güçlü bir etkidir ve kendi seçimlerimiz dışında olan şeylerden kaçınmak ya da onlara sahip olmak için dürtülerimizi takip etmek alışkın olduğumuz bir şeydir.

Bu yüzden bunu n tam tersi bir alışkanlık edinmeliyiz. Dış

görünüşlerin gerçekten değişken olabildiği zamanlarda eğitimimizin bize verdiği karşı gücü kullanmalıyız."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 1 2 . 6

Köpeğin kapıya

yapabileceğin gelen

en

biri

kötü

yüz

şey ün

ba den hav

ğırmaktır lama

.

ya başladığında

Çünkü köpeğe göre

işte sen de havlıyorsun ! Köpeğin kaçıyorsa onu kovalama. Bu sefer ikinizin de koştuğunu düşünecektir. Her iki senaryoda da yapılması gereken köpeğe ilgilenebileceği başka bir şey sunmaktır.

Ona oturmasını söyle. Ona yatağına ya da kulübesine gitmesini söyle. Kalıbı kır ve negatif dürtüyü engelle.

Aynı şey bizim için de geçerlidir. Kötü bir alışkanlığın kendini gösterdiğinde buna, tam tersi bir erdeme olan bağlılığını göstererek karşılık ver. Örneğin diyelim ki bugün işleri biraz savsakl ıyorsun.

Bununla savaşıp kendini daha fazla işe gömme. Yerinden kalk, kafanı dağıtmak için yürüyüşe çık ve baştan başla. Olumsuz ya da kötü bir şey söylediğini fark edersen kendini hırpalama.

Yorumunu daha kaliteli bir hale getirmek için olumlu ve iyi bir şeyler de ekle.

Değişmez alışkanlıklarınla karşılık ver ve gücünü eğitiminden alarak ilerle. Eğer bir antrenman ya da proje sırasında kestirmeden gittiğini fark edersen kendine şunu sor: " Bu şekilde ilerlemem ya da daha iyisin i yapmam mümkün mü ? "

İyi alışkanlıklar, kötü alışkanlıkları kovabilme gücüne sahiptir. Ve hepimizin bildiği gibi alışkanlıklar çok çabuk edinilebilir.

3 2 4

ERDEM V E N E ZAKET

STOACININ GÜNLÜGÜ

20 E k i m

İyi Bir H ayatm İşaretleri

" Her yere baktın ve yaşam sanatını hiçbir yerde bulamadığını kendince kanıtladın. Ne mantıkta ne zenginlikte ya da şöhrette ne de zevk aldığın herhangi bir şeyde. Hiçbir yerde yok. Peki nerede bu? İnsan doğasının senden talep ettiği şeyi yapmakta. Bir insan bunu nasıl yapar? İlkelerini isteklerinin ve eylemlerinin kaynağı haline getirerek. Hangi ilkeleri? İyilik ve kötülükle ilgili olanları ve özellikle de insanlık için adaletten, kendine hakim olmaktan, cesaretten ve özgürlükten başka iyi bir şey olamayacağı ve tek kötülüğün tüm bunları yok eden şey olduğu inancını."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 1 (5 )

' ' H ayatın anlamı nedir?", "Neden dünyaya geldim?" Birçoğumuz bu sorulara cevap bulmaya çalışırız. Bazılarımız gençken uğraşır bu sorularla, bazılarımızın yaşlanana kadar aklına dahi gelmez. Yol boyunca nadiren bir şeyler bulabiliriz.

Ama bunun sebebi asıl noktayı gözden kaçırma mızdır. Viktor İnsanın Anlam Arayışı

Frankl'ın

adlı k itabı nda bahsettiği gibi:

"Bu bizim sormamız gereken bir soru değil. İşin aslı, bize bu soru soruluyor. Cevap ise hayatlarımızdır."

Yaptığın seyahatler, okuduğun k itapla r ya da bilgeler sana bilmek istediğin şeyi söyleyemez. Aslında sorunun cevabını eylemlerinde ve hayatın ı yaşayış şeklinde bulması gereken sensin.

Bunu da adaletin , kendine hakim olmanın, cesaretin, özgürlüğün ve kötülükten uzak durmanın tartışmasız ilkelerini uygulayarak yapabilirsin.

E R D E M V E N EZAKET

3 2 5

STOACININ GÜNLÜCÜ

2 1 Ekim

Ş i m d i ve B u rad aki Kah ram an lar

"Saçmalık! İnsanlar aynı havayı soludukları çağdaşlarını övmek istemiyor ama hiç tanışmadıkları ve belki de tanışmayacakları gelecek nesillerden büyük beklentiler içerisine giriyorlar! Bu senden önceki nesiller seni övmediği için üzülmekle aynı şey."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 . 1 8

M ısır'

yıl da bir

önce şehir

o

olan

topraklar İskenderiy

a ilk kez e,

ayaadını

k

kuru

basan cusu '?

Büyük lan ve 2300

Iskender'den

a lır. Aradan yüzyıllar geçse bile hala adına bir şehrin olması ne kadar havalı değil mi? İnsanların hala binlerce yıl sonra sen in adını söylediğini bir düşün .

İşte sana bir fikir: Hayır, b u havalı değil. Çünkü İskender gibi sen de öleceksin. Adının, içinde olduğun yüzyıl ı geçirip geçirmeyeceğini bile bilmen imkansız. Kimse mirasının keyfini süremez (kelimenin tam a nlamıyla).

Daha da kötüsü, İskender'i n elde ettiği şeyler için yaptığı onca kötülüğü düşün. Anlamsız savaşlar çıkardı. Ö fkesi kontrol ed ilemezdi. Öyle ki bir sarhoş kavgasında en yakın arkadaşın ı öldürdü. Acı masızdı ve hırsının kölesiydi. Bu gerçekten d e hayran olunacak biri m i sence ?

Gelecek nesillerin (henüz doğmamış insanların) seçeneklerini düşünmek için tek bir saniye bile harcamak yerine, şimdiki zamanda olabileceğinin en iyisi olabilmek ve doğru şeyi yapmak için her zerrene odaklan. Uzak geleceğin konumuzla hiçbir i lgisi yok. Şimdi , hala bir anlamı varken iyi, asil ve etkileyici ol.

326

E R D E M V E N EZAKET

S TOACININ GÜNLÜGÜ

22 E k i m

Daha İyi Ol mak Ko lay. Ama N eyde Daha İyi O l acaksın?

"Demek biri rakibini yenmekte oldu kça başarılı? Ama bu onun, topluluğun yararını daha fazla düşündüğü, daha alçakgönüllü, her koşula karşı daha hazırlıklı ya da başkalarının hatalarına karşı daha anlayışlı olduğunu göstermez."

Marcus Aurel ius, Kendime Düşünceler, 7. 52

Kişisel

uğra gelişim

şmaz

yü

bile. ce bir

Ama yol

uğr culuk tur.

aşanlar

Bir

için çok

göst insan

eriş ve bunun

yü

içi

zeysel n

lik

yolculuğu bozabi lecek ihtimallerd ir. Karın kası istemenin sebebi kendine meydan okuma k ve kendini zorlu bir göreve adamak mıdır? Yoksa üzerindekileri çıkarıp insanları etkilemek mi istiyorsun? O ma ratonu koşmanın sebebi kapasiteni test etmek mi yoksa evdeki problemlerden kaçmak m ı ?

İstediğimiz şey mükemmel b i r vücuda sahip olmak y a da birçok farklı dil konuşabilmek ama başka insa nlara ayıracak tek bir saniye dahi bulamamak olmamalı. Eğer iyi bir eş, iyi bir anne baba ya da iyi bir evlat olamıyorsak spor müsabakalarında şeyleri

başarılı olmanın ne anlamı kalır? Bir

daha iyi yapmakla,

insan

daha iyi bir

olmayı birbi riyle karıştırmaya l ı m . İkincisi, ilkine kıyasla çok daha büyük bir öncel iktir.

E R D E M VE N EZ A K E T

3 2 7

STOACININ GÜNLÜGÜ

23 Ekim

Varl ığm ı n Sebebi O l an N itel i kleri Göster

"İnsanlar keskin zekana saygı duymuyor mu? Boş ver gitsin.

Sana doğuştan verilen ve yoksun bırakıla mayacağın birçok başka niteliğin var. O halde kontrolün altında olan bu nitel ikleri göster. Dürüstlük, haysiyet, dayanıklılık, namus, ferahlık, tutumluluk, kibarlık, özgürlük, sebat, dedikodudan sakınma ve eli açıklık gibi."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5 . 5

•

1 çinde olduğumuz koşulları suçlamak kolaydır. Biri neden daha farklı bir vücut yapısıyla doğmad ım diye, diğeri neden daha zek i değilim diye, öteki neden ten rengim bu ya da neden bu ülkede doğdum diye hayata lanet eder. Şu dünya üzerinde süper modeller de dahil, kendisini en az bir konuda eksik hissetmeyen tek bir kişi neredeyse yoktur. Ama gözüne kusur olarak görünen şeyleri n yanında genetik faktörlere bağlı olmayan, geliştirebileceğin olum lu niteliklerinin de olduğunu unutma.

Dürüst olmak seni n elinde. Saygın olmak senin elinde. Dayanmak senin elinde. Mutlu olmak senin elinde. Saf kalmak senin elinde. Tutumlu olmak senin elinde. İ nsanlara kibar davranmak sen i n eli nde. Özgür olmak senin eli nde. Zor koşullara dayanabil mek senin elinde. Dedikodudan kaçınmak senin elinde. Nazik davranmak senin elinde.

Ve dürüst olmak gerekirse çabalayarak ve yeteneklerini kullanarak elde ettiğin özellikler çok da ha etkileyici değil mi zaten?

3 2 8

E R D E M V E N EZAKET

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

24 E k i m

İy i l i k Pmar1

"İçinde iyice derinlere in. Yeterince derine inersen her daim akmaya hazır bir iyilik pınarı olduğunu göreceksin."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 7. 59

Bugün

habe karşımıza

rler, güzel hep

bir

iyi

hava şeyleri

ya da n çı

şanslı kaca

oldu ğını umabiliriz.

ğumuz bir an.

İ

Ya yi

da

kendi içimizde bulabiliriz.

aradığımız iyil iği,

İyilik posta yoluyla

kapına teslim edilecek bir şey değildir Onu kendi ruhunun de

.

rinliklerinde bulmalısın. O senin düşüncelerinde ve eylemlerinde gizlidir.

E R D E M VE N EZ A K E T

3 2 9

STOACININ GÜNLÜCÜ

25 E k i m

İki Görev

"O halde insanı engellerden ve başına buyruk hareket etme alışkanlığından kurtarabilecek şey nedir? Bu, zenginlik, mevki, mal mülk ya da krallık olamaz. Başka bir şey bulmak gerek Söz konusu hayat olduğunda bu, nasıl yaşayacağını

.

bilmektir."

Epiktetos, Makaleler, 4. 1 . 62-64

Hayatta

işi yapiki önemli

mak.

gör

Geri

evin

kalan var:

her iyi

şey bir insan

boşa gid olmak

en en

ve

erji sev

den diğin

ya da

pota nsiyelini ziyan etmekten başka bir şey değildir.

Peki bunu nasıl yapacaksın? Tamam, bu daha zor bir soru.

Ama Stoacılardan öğrendiğimiz felsefe işi epey kolaylaştırıyor.

İlgini dağıtan şeylere, yıkıcı duygulara ve dışarıdan gelen baskıya hayır de. Kendine şunu sor: Sadece benim yapabileceğim ne var?

Bu gezegendeki kısıtlı zamanımı en iyi nasıl kullanabilirim? Şartlar bunu gerektirdiğinde doğru şeyi yapmaya çalış. Kendine nasıl davranılmasını istiyorsan insanlara da öyle davran. Ve yaptığın en u fak seçimler ile küçücük sorunların bile bu büyük ilkeleri tecrübe etmek için birer fırsat olduğunun farkında ol.

İ şte bu kadar. Böylece sahip olabileceğin en önemli beceriyi kazanacak ve nasıl yaşayacağını öğrenmiş olacaksın.

3 3 0

E R D E M VE N EZ A K E T

STOACININ GÜNLOCO

26 Ekim

Üç B ö l ü m , Te k H e def

"En iyi ve en büyük yazarların birçoğu felsefenin üç bölüme ayrıldığını iddia etmektedir: ahlak, doğa ve mantık felsefesi. İlki ruhu hizaya sokar. İkincisi her şeyin doğal düzenini en ince ayrıntısına kadar inceler. Üçüncüsü ise kelimelerin uygun olan anlamlarını, oluşturdukları düzeni ve yalanların, gerçeğin yerini almaya çalışmasına engel olan kanıtları araştırır."

Seneca, Ahlak Mektupları, 89.9

Bu üç

hedefbölü

i va mün

rdır. (ahlak,

Ne

doğa

kadar

ve

birbir mantık

lerinden fe

falsefes

rklı inin) tek

olursa

bir

olsun,

hepsi tek bir amaç için uğraşır: sana mantıkla yönetilen, iyi bir hayat yaşamakta yardımcı olmak.

Gelecekte değil. Şimdi.

E R D E M V E N E Z A K E T

331

STOACININ GÜNLÜGÜ

27 E k i m

Ne E kersen Onu B içersin

" Her suç b i r gün akıl hocasının kapısını çalar."

Seneca, Thyestes, 3 1 1

Seneca'n

mesi ir ı n yarattığı

oniktir.

karakt

Çünkü hepierlerden

mizin

birin

bildiği e b u

gibi sözleri

Seneca, söyletyıllarca

İmparator Neron'un öğretmeni ve akıl hocası olmuştur. Her ne kadar Seneca'nın bu dengesiz genç adam üzerindeki pozitif ahlaki etkilerini gösteren birçok kanıt olsa da o zamanlarda bile Seneca'nın çağdaşları bir filozofun böylesine şeytani birinin sağ

kolu olarak hizmet etmesini garip buluyordu. Hatta onu anlatmak tyrannodidaskalos

için tiran öğretmeni anlamına gelen Yunanca

Macbeth'te

kelimesini kullanıyorlard ı . Shakespeare'in yazdığı,

"Kanlı dersler öğretiyoruz, sonra bunlar, dönüp öğretenin başına bela kesiliyor," sözleri gibi Seneca'nın Neron'la olan işbirliği de n ihayetinde öğrencinin öğretmenini öldürmesiyle sonlanmıştır.

Konu beraber çalıştığınız ve ortak iş yaptığınız insanlar oldu

ğunda bu, üzerine düşünülmesi gereken bir konudur. Eğer işin bir müşteriye etik ya da yasal olmayan şeyleri yapmayı öğretmekse, en beklemediğin anda sana bu iyiliğinin karşılığın ı verebilir. Eğer çalışanlarına, ortaklarına ya da çocuklarına kötü örnek oluyorsan sana ihanet edebilir ya da zarar verebilirler. Ünlü söz der ki:

" Etme bulma dünyası." Karma benzer sözlerle Doğu'dan itha l ettiğimiz bir kavramdır.

Seneca, Neron'a verdiği tavsiyelerin bedelini ödedi. Bu yüzyıllardır böyledir. Riyakarlığın (kaçını lmaz ya da değil) bedeli ağırdır. Aynı şey senin için de geçerli olabilir.

332

E R D E M V E N E ZAKET

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

28 E k i m

B i rb i r i m i z İ ç i n Yaratı l d ı k

" Dünyevi bir şeyi dünyadan koparabilirsin ama bir insanı diğer insanlardan koparamazsın."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 9. 9. 3

M arcus Au

olarak relius

henüz ve geri kalan Stoa

tanışmamıştı.

cılar

Ama , Newton

yukarı atı fiziğiyle

lan bir doğal

şeyin,

eninde sonunda aşağı ineceğini biliyorlardı. Marcus'un burada kullandığı karşılaştırma işte budur: İnsanlarla aramızda olan ortak bağlılık yerçekimi yasasından bile daha kuvvetlidir.

Felsefe içine kapanık kişilerin ilgisini çeker. İnsan doğası üzerine çalışmalar yapmak diğer insa nların hatalarının farkına varmana ve onlara yukarıdan bakmana neden olabilir. Aynı şekilde mücadele ve zorluk da bizi dünyadan uzaklaştırır.

Ama bunların hiçbiri Aristoteles'in dediği gibi birer sosyal hayvan olduğumuz gerçeğini değiştirmez. Birbirimize ihtiyaç duyarız. Birbirimizin yanında olmak isteriz. Birbirimizle ilgilenmek (ve başkalarının bizimle ilgilenmesini) isteriz. Bunun aksine davranmak doğamıza zarar vermek ve insan olmanın anlamını değiştirmeye çalışmaktır.

E R D E M V E N EZAKET

333

STOACININ GÜNLü(;ü

29 E k i m

Karakterin Kad e ri n d i r

"Herkes kendi karakterinin mimarıdır. Ama hayattaki görevleri rastgele atanmıştır. Masanıza davet ettiğiniz insanların kimi orada olmayı hak edenler, kimi ise orada olmayı hak edebilecek olanlar olsun."

Seneca, Ahlak Mektupları, 47. 1 5 b

•

1 şe alma sürecinde çoğu işveren kişilerin gittiği okullara ya da geçmişte yaptıkları işlere bakar. Bunun sebebi geçmiş başarıla rın, gelecekteki başarı ların bir göstergesi olabileceği fikridir.

Ama bu her zaman geçerli midir? Şans eseri başarılı olmuş birçok kişi var. Belki Oxford'a ya da Harvard'a ebeveynleri sayesinde girdiler? Peki ya henüz geçmiş bir başarısı olma m ı ş gençlere ne olacak ? Onlar değersizdir mi diyeceğiz?

Tabii ki hayır. Bu nedenle bir kadı n ya da erkeğin en iyi ölkarakteridir.

çütü

Sadece iş için değil, aynı zamanda a rkadaşlık, ilişki ve her şey için. Heraklitos'un k ısa ve öz bir şekilde belirttiği gibi: "Karakterin kaderindir."

Hayattak i konumunu i lerletmek istiyorsan basamaklarını kullanabi leceğin en iyi merdiven karakterdir. Belki kısa vadede değil ama ileride kesinlikle işe yarayacaktır. Aynı şey hayatına aldığın insanlar için de geçerlidir.

3 3 4

E R D E M V E N E ZAKET

STOACININ GÜNLÜGÜ

30 E k i m

Aslan Pay m ı Kim Ahr?

" Kendinize hayatınızın sadece kalıntıları nı ayırmaktan ve tüm adanmışlığınızı ve bilgeliğinizi sadece söz konusu iş

olduğunda göstermekten utanmıyor musunuz? "

Seneca, Yaşamın Kısalığı Üzerine, 3 . 5 b

Mektupl

hika arından

ye anlatır. birinde Sene

Anlatılana ca, Bü

göre İ yük İskender

skender

'le

dünyayı i lgi

fet li bir

hettiği

sırada, bazı ülkeler onları rahat bırakması umuduyla bir k ısım topraklarını gönüllü olarak kendisine sunmuş. Bu teklife İskender şöyle cevap vermiş: "Asya'ya önüme ne koyulu rsa onu almak için değil, ben size neyi bırakmak istersem geride onu bırakmak için geldim."

Seneca'ya göre biz de felsefeyi hayatımızda aynı şekilde konumlandırmalıyız. Başka meşguliyetlerden a rta kalan zamanımızı ve enerjimizi ona harcamak yerine, felsefe çalışmamız bittikten sonra elimizde kalanla rla diğer meşguliyetlerimizi doyurmalıyız.

Eğer peşinde olduğumuz şey gerçek kişisel gelişimse, neden yapmamız gereken okumaları ışıkları kapatıp yatağa gitmeden önceki son birkaç dakikaya bırakıyoruz? Günümüzün sekiz ila on saatin i ofiste olmak ya da toplantılara katılmak için harcayabilirken neden büyük sorular üzerine düşünmek içi n hiç zaman ayıramıyoruz? Ortalama bir kişi haftada yirmi sekiz saat televizyon izlemeyi başarıyor. Ama onlara felsefe çalışmaya vak it bulup bulamadıklarını sorarsa k büyük ihtimalle verecekleri cevap "çok meşguldüm" olacak.

E R D E M V E N E ZAKET

3 3 5

STOAC/NIN GÜNLOCO

3 1 Ekim

Sen Doğuştan İyi s i n

"Tüm insanlar doğuştan erdeme meyillidir."

Musonius Rufus, Lectures, 2.7. 1 -2

•

1 Ik günah kavramı yüzyıllardır insanlığın sırtında bir yük ol muştur. Oysa k i aslında birbirimize yardım etmek ve birbiri mize iyi davranmak üzere yaratıldık. Böyle olmasaydık türümü�

hayatta kalamazd ı .

Stoacı felsefede bir çocuğun bile hemen anlayamayacağı da sağduyumuzla uyuşmayan tek bir fikir bile yoktur. Çünkü içindeki fikirler kim liğimizin ve doğru olduğunu bildiğimiz şeylerin çekirdeğine kadar ulaşır. Çatıştıkları tek şey genellikle kamu yararından çok bazı kişilerin çıkarlarına hizmet eden, çeşitli icatlarıd ır.

Sen doğuştan iyisin. Rufus şöyle der: " Hepimiz yarad ılışımız gereği hatadan uzak ve asil bir şekilde yaşamak üzere var olduk. Biri leri öyle, birileri başka türlü değil . Hepimiz aynıyız."

Erdeme ve kendine hakim olabilmeye doğuşta n yatkınsın. Eğer bunlardan uzaklaştıysan bunun sebebi kalıtımsal bir bozukluk değil yanlış şeylerle ve yanlış fikirlerle beslediğin taraflarındır.

Seneca'nın da dediği gibi, felsefe tüm bunları üzerinden kazıyıp atabilecek ve gerçek kimliğimize dönmemizde bize yardımcı olabilecek bir araçtır.

336

ERDEM V E N EZAKET

K A S I M

K A B U L L E N M E / A M O R FAT I

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 Kas ı m

Olduğu G i bi Kab u l l e n m e k

"Her şeyin istediğiniz gibi olması için uğraşmayın. Onun yerine her şeyin olması gerektiği gibi gerçekleşmesini dileyin.

Huzura ancak böyle kavuşabilirsiniz."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 8

" Şu iki özelliğe sahipseniz olacak şeylere karşı hazırlıklı olmanız kolaydır: her olayda gerçekten olanları tam olarak anlayabilmek ve şükredebilmek. Şükretmiyorsanız görmenin ne anlamı kalır? Ve göremediğiniz şey için şükredemezsiniz."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 6 . 1 -2

I• stemed

kolayd iğimiz

ır?

bir

Düşün şey oldu

cemizi mi diyelim.

yoksa Han

artık gisini

geçmi değiştirmek

şte kalan olayı m ı ?

Cevap açıktır. O l a n ı kabullen v e keşke olmasaydı demeyi bırak. Stoacılar buna " teslimiyet sanatı" adını verir. En ufak şeylerle bile savaşmak yerine kabullenmek demektir.

En deneyimli Stoacılar işi bir adım daha ileri taşır. Sadece olanları kabullenmek yerine her ne olursa olsun olanlardan keyif almamızı söylerler. Yüzyıllar sonra Nietzsche bu fikri anlatmak için mükemmel bir terim bulmuştur: amor (ati (kader sevgisi).

Bu sadece kabullenmek değil, olan her şeyi sevmektir.

Geçmişte olmuş şeylerin yine olmasını istemek hayal kırıklığından kaçınmanın zekice bir şeklidir. Çü nkü hiçbir şey isteklerinin dışında gerçekleşmez. Ama olanlar için gerçekten minnettar olmak mı? Bunları sevmek mi? İşte bu neşe ve mutluluğun tarifidir.

3 3 8

K A B U LLEN M E / A M O R FAT I

S TOACININ GÜNLÜCÜ

2 Kasım

İ stekleri m izi Olacak Şeylere Bağlamak

"Ama ben hiçbir zaman arzularımın kölesi olmadım ya da onlardan kaçmaya çalışmadım. Peki bu nasıl mümkün oldu ? Kendimi Tanrı'n ın iradesiyle uyumlu bir şekilde hareket etmeye adad ım. Tanrı hasta olmamı istiyorsa ben de hasta olmak isterim. Bir seçim yapmamı istiyorsa seçim yaparım . Bir şeyler için uğraşmamı ya da bir şeylerin bana sunulmasını istiyorsa benim dileğim de aynısıd ır. Tanrı'nın istemediği şeyi ben de istemem."

Epiktetos, Makaleler, 4.1 . 8 9

E isenhower,

mektup

Nor

yazdı mand

ve

iya

şöyle Çıkarma

ded i: "A sı'nın

klım arif

ıza esinde

ne gel

karısına

iyorsa

bir

yaptık.

Bölük hazır, herkes elinden gelenin en iyisini yapıyor. Bundan sonrası artık tanrıların ellerinde." Elinden gelen her şeyi yapmıştı.

Artık ne olacaksa olacaktı. Epiktetos'un dediği gibi ne olursa olsun katlanmaya hazırdı. İşin aslı o gece başka bir mektup daha yazmış ve çıkarmanın başarısız olması halinde gönderil mek üzere hazırlam ıştı. Tanrı'nın (kader, şans ya da ne demek istiyorsan) kararı her neyse buna hazırdı.

Bu öykü harika bir ders gibid ir. Dünyanın bel ki de en güçlü ordusunu yöneten adam, dünyanın belki de en profesyonel şekilde organize edilmiş ve planlanmış çıkarmasının arifesinde yaşanacakların kararının kendisinden daha büyük biri ya da bir şey tarafı ndan verildiğini bilecek kadar alçakgönül lüydü.

Aynı şey elimizi attığımız her şey için geçerlidir. Ne kadar hazırlanırsa k hazırlanalım, ne kadar yetenekli ya da zeki olursak olalım, yaşanacakların tamam ı tanrıların ellerindedir. Bunu ne kadar erken öğrenirsek bizim için o kadar iyi.

K A B U L LE N M E / AMOR FAT I

3 3 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

3 Kas ı m

Doktorun Tavsiye l e ri n i D i n l e m e k

"Sık sık doktorların birilerine belli bisiklet egzersizleri ya da soğuk banyolar ya da ayakkabısız yürüyüş yapmayı önerdiğini duyarız. Böyle zamanlarda doğan ın bu insanlara hastalanmalarını, sakatlanmalarını ya da herhangi bir hastal ıktan mustarip olmalarını önerdiğini düşünmeliyiz.

Doktorun durumunda ise önermek kelimesi birinin iyileşme sürecine katkıda bulunacak bir şey sunmak anlamındadır.

Ama doğanın olduğu durumda ise başımıza gelenlerin kaderimizi gerçekleştirmemize yardımcı olacak şeyler olduğu anlamına gelir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5 . 8

Stoacılar

lendirm benzetm

ek için e usta

bir ar la

aç rıyd ı v

olarak e b u sana

kullanır tı düşün

lardı.

celerini güç

Burada Marcus "Doktor Tavsiyesi" adlı büyülü kelimelerle her tür tatsızlığa nasıl da gönüllü bir şekilde katlandığımızı gözlemliyor. Doktor sana bu iğrenç ilacı içmen gerektiğini söylüyor, sen de içiyorsun. Peki ya doktor sana bir yarasa gibi baş aşağı asılarak uyumaya başlamanı söylerse? Kendini aptal gibi hissedersin ama çok geçmeden asılıp sallanmaya alışırsın çünkü bunun sana iyi geldiğini düşünürsün.

Öte yandan dış etkenlerin yarattığı olaylara gelince, planlarımıza ters düşen en u fak şeyde bile canımızı dişimize takıp savaşıyoruz. Bu durumda Marcus şöyle soruyor: "Peki ya bir doktor tam olarak aynı şeyi tedavimizin bir parçası olarak önermiş

olsayd ı ? " Ya olanlar bize i laç gibi gelecekse, ne olur?

Gerçekten, ne olur?

3 4 0

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

S TOACININ GÜNLOCO

4 Kas ı m

N e İy i N e Kötü

" Değişim kötü değildir. Ama değişimi zorlamak da iyi değildir."

Marcus Aurelius, Kendime Düiiünceler, 4.42

•

1 nsanlar değişim iyidir derken genellikle birilerinin (ya da ken-dilerinin) güvenini tazelemeye çalışırlar. Çünkü içgüdüsel olarak değişime kötü bir şeymiş gibi bakarız. Ya da en azından bu konuda şüpheciyizdir.

Stoacılar tüm bu etiketlerden kurtulmam istiyor. Değişim iyi odur.

değildir. Mevcut durum kötü değildir. Hepsi neyse Olayların objektif olduğunu unutma. Bir şeyin iyi ya da kötü olduğunu (ve dolayısıyla onun için ya da ona karşı savaşmaya değip değmeyeceğini) söyleyen bizim fikirlerimizden başkası değildir.

Peki daha iyi bir yaklaşım ne olabilir? Her şeyin tadını çıkarmak.

Ama bunu yapabilmek için öncelikle savaşmayı bırakmalısın.

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

3 4 1

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

5 Kas ı m

Yüce Bir Güç

"Mutlu bir insanın ve iyi giden bir hayatın sah ip olduğu erdemleri meydana getiren ana öge şudur: Hayata dair olayların tamamı bireyin kutsal ruhu ve evrenin yöneticisinin iradesiyle uyum içerisinde olmalıd ır."

Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Ôğretileri'nde Chrysippus'un sözü . 7. 1 . 8 8

On iki

en

adımlık

çok ikinci progra

adım m

da ı tamamla

zorlanır. O maya

da

çalışan

yüce bir çoğu

gücün bağı

var mlı ı

lığını

kabul etmektir. Bağımlılar çoğunlukla bununla savaşır. Başla rda ateist oldukları için, din fikrinden hoşlanmadıkları için ya da bunun neden önemli olduğunu anlamadıkları için zorlandıklarını iddia ederler.

Ama daha sonra bunları kendilerine söyleten şeyin bağımlılıkları olduğunu fark ederler. Bağımlılık bencilliğin ve sadece kendi dertleriyle meşgul olmanın başka bir türüdür. Bu ad ımda kendilerinden istenen şeyi sindirmeleri oldukça kolaydır: " Bizden daha büyük bir gücün ruh ve akıl sağlığımızı onarabileceğine inan," denir ve sonraki adımlarda bağımlının tesl im olması ve kend isini bırakması istenir. İkinci adım "Tanrı" fikrinden çok kendini bırakabilmek gibi fikirlerle ilgilidir. Evrenle aynı tona gelmek ve onun merkezi olduğumuz fikrinden uzaklaşmaktır.

Stoacıların, on iki adım programının katılımcıları arasında popüler oluşuna şaşmamak gerekir. Bu tür bir bilgel iğin hepimiz için faydalı olduğu açıktır. Evreni yöneten bir Tanrı olduğuna inanmak zorunda değilsin. Ama evreni yönettiğin fikrinden vazgeçmek zorundası n. Ruhunu bu fikirle uyumlu hale getirebildiğin zaman daha kolay ve daha mutlu bir hayatın olaca k. Çünkü potansiyeli en yüksek bağımlılık olan kontrolcülüğü bırakmış olacaksın.

3 4 2

K A B U L LE N M E I A M O R FAT I

STOACININ GÜNLÜCÜ

6 Kasım

Makarayı Başkası D ö n d ü rüyo r

" Doğan güneşin gururlandırdığı insanlar, Batan güneşle dermansız kalacaklar.

Kimse fazla güvenmemeli zaferlerine,

Ne de kimse kesmeli umudu iyileşme yolundan.

Clotho birini diğeriyle karıştırır ve durur, Şans durmak nedir bilmez, herkesin kaderini döndürür.

Kime böylesi yüce bir iyilik yapılmıştır ki

Yarın da var olabileceklerini garantilesinler.

Tanrı hayatlarımızı oradan oraya savurur,

Bir kasırganın içinde gibi döndürür durur."

Seneca, Thyestes, 6 1 3

Roman yazarı

kapısı çalın Cormac

ır. Gelen McCarth

kişi

y bir pa

MacArthur nsiyonda

Bursu'nu yaşadığı

kazan

sırada

dığını ve

kendisine 250.000 dolar verileceğini bildirir. Beklenmedik olaylar iyi de kötü de olabilir.

Böylesi bir sürprizi kim beklerdi? Üç Yunan kader tanrıçasından biri olan ve insan hayatın ı n bağlı olduğu ipliğin makarasını

"çeviren" Clotho'dan başka kim? Eski inanışa göre hayatımızda karşılaştığımız iyi ya da kötü tüm olaylara o karar verirdi. Oyun yazarı Eshilos şöyle der: "Tanrılar kötülük istiyorsa, bundan ka

çamazsınız." Aynı şey m ükemmel bir alın yazısı ve şanslı bir hayat için de geçerlidir.

Eskilerin bu boyun eğmiş hali bugün bize garip gelebilir. Ama onlar kontrolün aslında kimde olduğunu (ONLARDA DEGİ L, Bİ ZDE DE DEÔİ L ! ) anlamıştı. Sahip olduğun hiçbir şey ya da karşılaştığın hiçbir zorluk değişmez ya da sonsuz değildir. Kazandığın bir zafer imtihana, bir imtihan ise za fere dönüşebilir.

Hayat bir a nda değişir. Bugün kendine her şeyin ne kad ar sık değiştiğini hatırlat.

K A B U L L E N M E / A M O R FAT I

3 4 3

STOACININ GÜNLÜGÜ

7 K a s ı m

Nasıl G ü ç l ü O l u n u r?

"Şöhreti nize, paranıza ya da konumunuza güvenmeyin.

Güvenmeniz gereken içinizdeki güçtür. Neyin kontrolünüzde olduğu ve neyin olmadığı hakkındaki hükümlerinizdir. Sadece bu bile bizi özgür yapar ve dizginlerim izden kurtarır.

Adeta biri bizi ensemizden tutup derinliklerden çıkarır. İşte orada zenginlikle ve güçle göz göze geliriz."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 26 . 34-35

Steven

ro

Pressf

manı Sav ield'in

aşın

Büy

Fazile ük

tl

İskender

eri'nde

hakkındaki

geçen bir sahn

�

ede lasikl

Is

eşı

kender

nehri geçer ve önünden çekilmeyi reddeden bir filozofla karşıla İskender'in adamları, "Bu adam dünyayı fethetti! Ya sen ne y tın ? " diye bağırır. Filozof kendinden son derece emin bir şekil

" İçimdeki dünyayı fethetme ihtiyacını yendim," diye cevap ve İskender'in yolunun bir noktada Kinik Diyojen'le kesiştiE

biliyoruz. Diyojen toplumun ödüllendirdiği şeyleri reddetmesı bilinen bir filozoftu ve İskender ise onun reddettiği her şeyin vü bulmuş hali gibiydi. Pressfield'ın yarattığı sahnede olduğu �

gerçek hayatta da İskender dünyanın en güçlü adamı olmas rağmen bir filozof ondan daha güçlüydü. Çünkü onun aks filozof arzularını d izginlemiş bir kişiydi. Onun gözlerin in iç bakıp kontrolün kimde olduğunu ve gerçek, sonsuz gücün kayn olan kendine hakim olabilmeyi kimin başardığını görebilirleı Sen de bunu yapabil irsin. Gücü d ışarıda değil, kendi içi ı aramaya odaklan. Hayatının ilk dönemini köle olarak geçi Pubilius Syrus'un dediği gibi: " Büyük bir imparatorluk mu i yorsun? Kendine hükmet! "

344

K A B U LL E N M E I A M O R 1

STOACININ GÜNLÜGÜ

8 Kasım

B i r Oyu ndaki Oyu n c u lar

"Hayat bir sahne ve bizler de yazarın senaryosunu oynayan oyuncularız. Bu oyun kısa da sürebilir, uzun da. Size bir dilenci rolü yazıldıysa bu rolü bile iyi oynamalısınız. Aynı şekilde sakat birini, bir l ideri ya da sıradan birini de öyle.

Çünkü göreviniz size biçilmiş karakteri iyi oynamaktır.

Kimin neyi oynayacağı başkasın ı n kararıdır."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 17

Marcus

görev Aurelius

almak istbir

eye i m

n pa

bir rator

siya olmak

setçiydi ist

ne emem

de

işti.

tahtın Ne devlette

gerçek varisi.

Mektuplarından ve tarihi dokümanlardan a nladığımız kadarıyla

.ısl ı nda bir filozof olmak istiyordu. Ama içlerinde İmparator Had

ı i a nus'un da olduğu Roma'n ı n güçlü elit taba kası onda bir ışık giirdü. Onu a lacağı yetkiler için hazırladılar ve bunu kabullenmesi ı ç i n harekete geçtiler. Çünkü bu işin a ltından kalkabileceğini lıi liyorlardı. Bu sırada hayatın ı n büyük bir bölümünü bir köle ı ılarak geçiren Epiktetos verdiği felsefi dersler nedeniyle sürekli nı lüm görüyordu. Her ikisi de kendilerine biçilen rollerle oldukça f a zla işe imza attılar.

Hayattaki konumumuz zar atmak kadar rastlantısaldır. Ba-1 1 larımızın doğuştan gelen i mtiya zları vard ır, bazıları ise zor lıi r h ayata açar gözlerini. Bazen tanı istediğimiz fırsatlar çıkar k a rşımıza; bazen başka ları için şans sayılabilecek bir şey bizim

'ı rtımıza yük olur.

Stoacılara göre bugün ya da hayatımız boyunca başımıza ne gc:l irse gelsin, entelektüel, sosyal ve fiziksel olarak konumumuz ne olursa olsun yapmamız gereken şey şikayet etmeden ya da sızlan

ıııadan rolümüzü kabullenmek ve onu başarıyla tanıamlanmaktır.

1 l a la biraz esnek lik ya da hırs için yerimiz var m ı ? Elbette ! Hayat denen sahne u fak rollerin başrole dönüşmesi ya da karakterlerin sc:vilerek sonraki oyunlara da taşınması h ikayeleriyle doludur.

ı\ ma bu bile önce kabullenmeyle, an layışla ve bize verilen rolü olağanüstü bir başarıyla yapma isteğiyle başlar.

K A B U L L E N M E / A M O R FAT I

345

STOACININ GÜNLÜCÜ

9 Ka s ı m

Her Şey Akıp G i d e r

"Evren değişimdir. Hayat bir fikirdir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 4 . 3 .4b Pkahraman olan ThesLife of

eus'un Th

ge eseus

luta rkhos'u n yazdığı

adlı

misinin

kitapta

Atina lılar Atinalı bir

yüzyıllarca nasıl savaşa hazır bir halde korunduğu anlatılır.

yen her bir tahtası tek tek onarılmış ve artı k sonunda değişmeyen tek bir parçası dahi kalmamıştır. Plutarkhos bu noktada şöyle sorar: "Bu hala Theseus'un gemisi midir yoksa yeni ve başka bir gemi midir?

Japonya'daki ünlü bir Şinto tapınağı her üç yılda bir tekrar inşa edilir. İlk yapımından beri en az altmış kez bu döngüden geçmiştir. Öyleyse bu 1400 yıllık bir tapınak mı yoksa arka arkaya inşa edilmiş altmış farklı tapınak mıdır? Peki oldukça çalkantılı seçim süreçlerinden geçen A BD Senatosu'nun onca değişiklikten sonra hala George Washington zamanındaki formunda olduğunu söyleyebilir miyiz?

ne

Bir şeyin

olduğuna dair fikrimiz anlık bir fotoğraftan, gelip geçici bir düşünceden ibarettir. Evren sürekli değişim halindedir.

Tırnaklarımız uzar, onları keseriz ve sonra tekrar uzamaya devam ederler. Ölü derilerimizin yerini yenileri alır. Eski hatıralar yenileriyle değiştirilir. Hala aynı kişi miyiz? Etrafımızdaki insanlar aynı mı? Hiçbir şey bu akışkanlı ktan muaf değildir. En kutsal olduğunu düşündüğümüz şeyler bile.

346

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 0 Kasım

Her Daim Ayn ı

" İmparator Vespasianus zaman ını düşün. İnsanların evlendiğini, çocuk büyüttüğünü, hastalandığını, öldüğünü, biri öldüğünde dua ettiğini, başkasın ın sahip olduğu şeyler için söylendiğini, aşık olduğunu, servet biriktirdiğini, konum ve güç arzusuyla yanıp tutuştuğunu, savaşların, bayramların, ticaretin, tarımın yan ı sı ra birbirini pohpoh la manın, gösterişçiliğin, şüphenin ve entrikan ın olduğunu göreceksin.

O insanların hepsi öldü ve o zamanlar çoktan geçti. Şimdi de İmparator Trajan zamanına bakalım. Yine aynı .

. . "

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 4 . 32

E yaptığı bir alın Güne

tıyla

ş

açar: de

" K Doğar

mest Hemingway

adlı

uşaklar ge kitabı

lir,

nı İnc

kuşaklar il'den

geçer,

ama dünya sonsuza dek kalır. Güneş doğar, güneş batar ve hep doğduğu yere koşa r." Editörüne göre bu bölüm "eski dünyanın sa hip olduğu tüm bilgeliği içeriyordu."

Peki bu bilgel ik ned ir? Ta rih hakkındaki en ilginç şeylerden biri insanların yaptıkları şeyleri ne kadar uzun süredir yaptıklarıdır. Her ne kadar belli davranışlar ve uygulamalar gelip geçmiş

olsa da geriye yaşayan, ölen, seven, savaşan, ağlayan ve gülen insanlar kalm ıştır.

Durmak nedir bilmeyen haber bültenleri ya da popüler kitaplar sürekli insanlığın zirvesine u laştığımızı ya da bu sefer her gerçekten de farklı olduğunu

şeyin

iddia ederler. İşin ironik tarafı,

insanların buna yüzyıllardır inanıyor olmasıd ır.

Güçlü insanlar bu düşünceye karşı çıkar. Birkaç istisna hariç her şeyin hep aynı olduğunu ve bundan sonra da böyle olacağını bilirler. Senden önce yaşamış insanlardan bir farkın yok. Aynı arkandan gelen nesil için sen in k ısa süreli bir mola yeri oluşun gibi. Dünya sonsuza kadar bakidir ama hepimiz gelip geçiciyiz.

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

347

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 1 Kasım

Ne O l d uğu Deği l , Ona Ne An lam Yü kled iği n Ö n e m l i d i r

"Dışarıdan gelen bir şey seni sıkıntıya soktuğunda, aslında seni rahatsız eden o şey değil, senin onun hakkındaki fikrindir. Bu fikri bir dakika bile düşünmeden yok edebilirsin."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 .47

Hayatın

sin,

bo

enerj yunca

iksin bir

ve kapolitikacı

riyerin bo olmak

yunca ist

sür ediğini

ekli iyi düşün.

çalıştın. Sonra otuz dokuz yaşında kendini kötü hissetmeye baş�

lıyorsun. Doktorlar sana felç geçirdiğini ve hayatının bir daha asla eskisi gibi olmayacağı nı söylüyor. Kariyerin bitti. Değil mji1

Bu hayat hikayesi bugün Amerikan tarihinin gördüğü e büyük siyasi liderlerden biri olarak sayılan Franklin D. Roos velt'e aittir. Hayatı boyunca Amerikan Başkanı olabil mek içi �

çalışıp bunu hayal ettikten sonra kendisine otuz dokuz yaşınd�

poliomyelit felç tanısı konmuştur.

Bu hastalığı anlamadan Roosevelt'i anlamak imkansızdır Karşılaştığı sorun kötürüm kalmış olmasıdır ( bu kelimesi keJ

limesine doğru olan kısımdır) . Ama bu konu hakkındaki fik�

kariyerini ya da bir birey olma halini yitirmediğidir. Her ne kadal o zamanlar tedavisi olmayan bir hastalığa yak alanmış olsa d:ı kurban psikolojisinden neredeyse hemen çıkmıştır.

Kabullenmek ile edilgenlik birbirinden farklı şeylerdir. Bunj

!arı karıştırmayalım.

3 4 8

K A B U L LE N M E / A M O R

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 2 Kas ı m

G ü ç l ü l e r Soru m l u l u k A l ı r

" Eğer sadece kendi seçimlerimizin kontrolündeki şeyleri iyi ya da kötü ola rak değerlendirirsek, o zaman tanrıları suçlamak ya da başka larına kötü davranmak içi n bir nedenimiz kalmaz."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 6 .41

Başkan

yazılı Har

bir ry

si Truman

mge var 'ın

dı. masasında

Başkan ol "Tü

arak m Sorumluluk

herkesten çok Bende

güce "

ve

kontrole sahipken bile iyi ya da kötü kendisinden başka sorum lu tutabileceği k imsenin olmadığının farkındaydı. Sorum luluklarını aktarabileceği kimse yoktu. Zincir orada, Oval Ofis'te sonlanıyordu.

Kendi hayatımızın başkanı olarak (ve gücümüzün mantıklı seçimlerimizle başladığını ve orada bittiğini bildiğimize göre) aynı yaklaşımı içsel leştirmek konusunda başarılı olabiliriz. Bu alan dışındaki şeyleri kontrol edemeyiz ama davranışlarımızı ve bu olaylara vereceğimiz karşılıkları kontrol edebiliriz ve bu da önemli bir şeydir. Her güne sorumluluğu üzerimizden atacağımız birinin olmadığını bilerek başlamak bile yeterlidir. Zincirin son halkası biziz.

K A B U L L E N M E I A M O R FATI

3 4 9

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 3 Kas ı m

Asla Şikayet Etme, Asla Aç ıklama Yap m a

" Bundan sonra sosyal hayatla ilgili şikayet etmeyeceksin.

Kendi kendine bile ! "

Marcus Aurelius, Kendıme Dü!jünceler, 8 . 9

Aramız

eder. da

İ

en

şin şanslı

aslı ne olanlar

kadar ımız

şansl bile

ıy

yeri

sak şi geldiği

kayet

nde

etmey şika

e o ye

ka 1 �

dar zamanımız var gibi görü nüyor. Marcus Aurelius isteksiz bir yöneticiydi. Aynı şekilde sen de isteksiz bir muhasebeci, futbol antrenörü ya da avukat olabilirsin. Ya da belki de işini genel hatlarıyla seviyorsun ama beraberinde gelen bazı sorumluluklar olmasa daha iyi hissedeceksin. Bu tür düşüncelerle nereye varabilirsin? Olumsuz bir ruh halinden başka hiçbir yere.

Bu durum akıllara İngiltere Başbakanı Benjamin Disraeli'nin mottosunu getirir: "Asla şikayet etme, asla açı klama yapma."

Böyle söylüyordu çünkü o da aynı Marcus gibi sorumluluğun yükünün ne kadar ağır olduğunun farkındaydı. Bir şeylerden şikayet etmek ya da yaptığın şeyler için bahaneler ve gerekçeler bulmak çok kolay. Ama bu hiçbir şeyi başarmanı sağlamaz ve üzerindeki yükü asla ha fifletmez.

3 5 0

K A B U L L E N M E I A M O R FATI

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

1 4 Kasım

Sonucu Sen Seç

"O hapse atılmıştı. Ama 'hayatı boyunca kötülük gördü'

dernek tamamen size ait ek bir gözlem olur."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 8 . 5 b- 6 'a

Şimdiye kadar anlamış olabileceğin gibi bu, Stoacı düşüncenin klasik bir örneğidir. Olaylar her zaman tarafsızd ır. Onları nasıl tarif ettiği miz ise ( bunu hak etmedim, bu bir felaket ya da bunu bilerek yaptılar) tamamen bize bağlıdır.

Malcolm X (o zamanlar Küçük Malcolm) hapishaneye bir suçlu olarak girdi. Ama eğitimli, dindar ve motive bir adam olarak çıktı ve insan hakları mücadelesine önemli yardımlarda bulundu .

Hayatı boyunca kötülük mü gördü ? Yoksa yaşadığı tecrübeyi pozitife çevirmeyi mi tercih etti?

Kabullenme edilgenlik değildir. Kişisel gelişim yolunda başlayan aktif bir sürecin ilk adımıdır.

K A B U LLEN M E I A M O R FATI

3 5 1

S TOACININ GÜNLüc;ü

1 5 Kasım

Her Şey Deği ş i m d i r

" Var olan ve var olacak her şeyi ne kadar kısa sürede içimize aldığımızı ve hayatın akışına nasıl kapıldığını sık sık düşün. Çünkü varlık bir nehrin sonu olmayan akışı gibidir.

Eylemleri sürekli değişir ve yol açtığı sonsuz değişikliklerle neredeyse hiçbir şeyin sabit kalmamasına neden olur."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5.23

Marcus bu gü

basamaz," zel

di

metaf

yen Heraoru,

kl

" K

itos'ta i m

n se aynı

ödünç

nehre

almıştır. iki kez

Çünkü aya

ne k

hir

değişir, aynı şekilde insanlar da.

Hayat sürekli bir değişim halindedir. Ve dolayısıyla biz de.

Bir şeylere üzülmek, hatal ı bir şekilde onların sonsuza kadar var olacağı nı sanmaktır. Kendimize eziyet etmek ya da başkalarını suçlamak rüzgarı avuçlarında tutmaya çalışmaya benzer. Değişikliğe kızmak konu hakkında bir seçim şansın olduğu yanılgısına düşmektir.

Her şey değişimdir. Bunu kabullen. Kendini akışa bırak.

352

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 6 K a s ı m

U m ut ve Korku Ayn ı Şeyd i r

" Hecato, 'Umut etmeyi bırak. Göreceksin k i artık kork muyorsun,' der. Bu iki sorunun da kaynağı kendimizi içinde bulunduğumuz koşullara adapte etmek yerine düşüncelerimizi çok ileri günlere odaklamamızd ı r."

Seneca, A hlak Mektupları, 5.?b-8

Umut gen

kötü

ellikle

olarak iyi bir

algılan şey

ır.

olarak

Hecato ( algılan

R

ır.

odoslu Korku

Hecato ise

olar gen

ak ellikl

bilin e

ir)

gibi bir Stoacı için i kisi de aynı şeydir. Her ikisi de kontrolümüz dışında olan şeyler hakkında yapılan gelecek ta hminleridir. Her amor (ati

ikisi de

kavramına aykırı bir hayat yaşadığını gösterir.

Konu korkularımızı " yenmek " değildir. Yapmamız gereken istek en

şey umudun ve korkunun içinde tehlikeli miktarda ve

di�e taşıdığını anlamaktır. Ve maalesef endişeyi ortaya çıkaran şey isteklerdir.

KABU LLE N M E I AMOR FATI

353

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 7 Kasım

Yargı lama, Belki .. .

" Felsefe kibirle ve inatla kullanıldığında, birçok kişinin hayatını mahvetme kapasitesine sahiptir. Bırak felsefe hatalarını üzerinden kazısın. O başkalarının hatalarından yakınmak için bulunmuş bir yöntem değildir."

Seneca, Ahlak Mektupları 103 .4b-5'a

Unutma

her

ki

şey) felsef

içeri enin olması

doğrudur.

gereken

Kendimizi yönü

daha ( bur

iyi ada

biri yaptığı

haline mız

getirmek ve diğer insanları kendi görevleri ve kendi yolculuklarında yalnız bırakmak gerekir. Hatalarımız bizim kontrolümüzdedir.

Bu yüzden kuru havuza çekilmiş bir geminin gövdesine yapışan kaya m idyelerin in temizlendiği gibi üzerimizden hatalarımızın kazınması için felsefeden yardım alırız. Peki ya başkalarının hataları? Hayır onlar için değil. Bu onların kendi görevi.

Diğer insanları hatalarıyla baş başa bırak. Stoacı felsefenin hiçbir yerinde onları yargılama gücünün sende olduğundan bahsedilmiyor. Tek yapabileceğin onları kabul etmek . Özellikle de kendi hatalarımız bu kadar çokken.

3 5 4

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 8 Kas ı m

Stoacı Zi h n i n Dört Ahşkanhğı

" Rasyonel doğamız şunlar olduğunda özgü rce ilerler: 1) Yanlış ya da belirsiz olan hiçbir şeyi kabul etmediğinde, 2) Dürtülerini sadece kamu yararına olan eylemlere yönelttiği nde, 3) Arzularını ve nefretini sadece kendi gücünün yettiği şeylerle sınırladığında,

4) Doğanın verdiği her şeyi kucakladığında."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 8 . 7

Sen d

Stoa e fark

cılığın etmişsindir

ne

,

olduğunu Mar

hatır cus

latır Au

.

relius

Felsefeyi sürek

bin li kend

lerce yıl isine

sonra

okuyan bizim gibiler için bu tür maddeli a nlatımlar oldukça faydalıdır. Ama aslında Marcus bunları kendisine faydalı olsunlar d iye yazdı. O gün belki de kötü bir izlenim edindi ya da bencilce davrandı. Belk i umudunu kontrolü dışındaki bir şeye bağladı ya da olmuş bir şeyden şikayet etti ya da bunun için kavga çıkardı.

Ya da belki bu maddelerin üzerinden geçmeyeli epey zaman olmuştu ve kendine bir hatırlatma yapmak istedi.

Onun o zamanki durumu ya da bizim bugünkü durumumuz her neyse, gel zihinlerimizi şu dört kritik alışkanlık üzerine netleştirelim:

1. Yalnızca doğru olanı kabul et.

2. Kamu yararı için çalış.

3 . İhtiyaçlarını ve isteklerini, kontrolünde olan şeylerle uyumlu hale getir.

4. Doğanın seni bekleyen sürprizlerin i kucakla.

K A B U L L E N M E / A M O R FAT I

355

S TOACININ GÜNLOCO

1 9 Kasım

Üç Bi lge Adamdan Sözl er

"Karşılaştığımız tüm zorluklar için ü ç şeyi aklımızın bir köşesinde tutmalıyız:

'Tanrı'ya ve Kader'e inan,

Ben bunu çok uzun zaman önce başardım.

İradem zayıf düşse de tökezlemeden yürümeye, Yolumda ilerlemeye devam edeceğim.'

K leantes

'Her kim ki gereklilikleri kucaklar, işte o kişi bilgedir, İlahi konularda usta bir bilge.'

Euripides

'Bu eğer tanrıları memnun edecekse varsın olsun. Beni öldürebilirler ama canımı yakamazlar."

Platon, Sokrates'in Savunması"

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 53

E piktetos

esnekl i tar

ğin a f

ve ından derlenen

sonunda tarih bu üç a

boyunca l ıntı bize

kabul

hoşg

görmüş örünün,

erdemleri

kabullenmenin önemini anlatır. Kleantes ve Euripides'e göre Kader ve Yazgı kavramları kabullenmeyi kolaylaştıran kavramlard ı r.

Kişi kendisinden daha büyü k ya da yüce bir gücün varlığına inandığında ( bu bir Tanrı ya da Tanrılar olabilir), planlarının aksine gerçekleşen bir olaydan da bahsedilemez.

İlahi bir gücün varlığına inanmıyorsan bile evrenin çeşitli kurallarında ya d a sadece hayatın döngüsünde bile kendini avutacak şeyler bulabilirsin. Birey olarak başımıza gelenler sıradan, üzücü, zalim ya da kabul edilemez olaylar gibi görünebilir. Ama bakış açımızı biraz bile olsun genişlettiğimizde tüm bu olayların aslında ne kadar anlamlı olduğunu görebiliriz.

Bugün bu bakış açısını deneyebilirsin. Olan her şeyin (istenen ya da beklenmedik fark etmez) öyle olması gerektiğini hatta senin için özellikle öyle planlandığını varsay. Bununla savaşmazsın, değil mi?

356

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜGÜ

20 Kasım

H e r Zaman ki G i b i , D i k kat Et

"Şimdiki zamanı gördüysen, kadim zamanlardan sonsuzluğa kadar her şeyi görebildin demektir. Çünkü olan her şey birbiriyle bağlantılı ve aynıdır."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6.37

Bugün

dır. olan

Çok olaylar

uzun yıl zamanın

lardır

başından

olduğu gibi

beri ola

insanlar nların

hala yaşaynısı

ıyor ve

ölüyor, hayvanlar hala yaşıyor ve ölüyor, bulutlar hala toplanıyor ve dağılıyor ve her gün hala nefes alıp veriyoruz. Emerson'un dediğine göre içinde olduğumuz an, geçmişte yaşadıklarımızın ve gelecekte olacakların bir alıntısıdır.

Glo

Bu düşüncenin en güzel ifadesi bir H ristiyan ilahisi olan ria Patri'de

"En ba�ta nasılsa, �imdi,

şu şekilde yer almaktadır:

daima ve yüzyıllar boyunca da öyle olacak." Bu düşüncenin moral bozmak ya da neşelendirmek gibi bir amacı yoktur. Bu sadece olanı söylemektir. Ama yine de sakinleştirici ve odaklayıcı bir etkisi olduğu söylenebilir. Heyecanlanmaya ya da diken üzerinde oturmaya gerek yok . Sen bunu daha önce hiç görmediysen, mutlaka birileri görmüştür. Bu da insanın içini rahatlatabilir.

K A B U L L E N M E I A M O R FAT I

3 5 7

STOAC/NIN GÜNLÜ(;ü

2 1 Kasım

B i r Kez Yeterl i d i r, B i r Kez Sonsuza Kadard ı r

" Bi r iyilik zamanla artmaz. Ama bir kişi sadece bir dakikalığına bile bi lge olduysa, en az sürekli erdem üzerine çalışan ve hayatını mutluluk içerisinde geçiren kişi kadar mutlu olabilir."

Plutarkhos, Moralia'da Hrisippos'tan alıntı yapıyor: Against the Stoics on Common Conceptions , 1062 ( Loeb Klasik Kütüphanesi, p.682)

Belki de

kazan bilgelik

maya ben ve mutluluğu

zetebiliriz.

Olimpiyat

Bundan yü z lar'

yıl da bir

önce mada

ya da lya

on

dakika önce kazanmış olm a n ya da sadece bir tane ya da bir sürü kazanmış olman bir şey değiştirmez. Birinin senin zaman ya da sayı rekorunu kırması ya da bir daha asla yarışamayacak ol m a n bir şeyi değiştirmez. Her zaman için madalyalı bir sporcu olacak ve bunun nasıl bir his olduğunu bi leceksin. Bu hissi kimse daha fazlasını

elinden alamaz ve bu histen

hissetmek neredeyse

i mkansız sayılır.

Hem akut miyeloid lösemi hem de depresyon tedavisi gören Juilliard eğitimli aktör Evan Handler kısa bir süreliğine de olsa antidepresa n kullanma kararını nasıl verdiğini şöyle anlatır: "O

i laçları gerçek, norma l mutluluğun nasıl olduğunu hatırlayabilmek için a lıyordum . Almaya başladıktan hemen sonra bırakmam gerektiğini fark ettim. Geri dönüp herkes gibi savaşmaya devam etmem gerekiyordu. Bir dakikalığına da olsa ideal olan ı yaşadı m ve b u bana yetmişti."

Bugün belki de bizim mutluluğu ya da bilgeliği tecrübe etti

ğimiz gün olabilir. O an bunu yakalamaya ve tüm gücünle buna tutunmaya çalışma. Bunun ne kadar süreceği senin kontrolünde değil . Tadını çıkar, farkına var ve bu anı unutma. Bir anlığına da olsa bu duyguyu tatma k, sonsuza kadar u nutulmayacak bir tecrübedir.

358

K A B U L L E N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜGÜ

22 Kas ı m

Cam Çoktan Kırı l d ı

"Şans onu beklemeyenlere ağır gelir. Ama sürekli onu arayanların buna dayanması daha kolaydır."

Seneca, Annem Helvia 'ya Teselli, 5.3

• •

Oyküy

bir e göre

Zen

bir

ustası zamanlar

varmış.

güzel

Usta ke ve

ndi pahalı

kend bir

ine, " fincanı

Cam

olan

çoktan

kırıldı," diye tekra r eder dururmuş. Fincan ı epey severmiş. Onu kullanır hatta misafi rlerine gösterirmiş. Ama zihninde onun hep k ı rık olduğunu düşünürmüş. Böylece bir gün fincan gerçekten k ı r ı ldığında sadece, "Tabii ki," demiş.

Stoacılar da tıpkı bu şekilde düşünür. Epiktetos ve bir lamba hakkında güya doğru olduğu söylenen bir hikaye vardır. Epiktetos hiçbir zaman kapısın ı kilitlemediğinden bir gün pahalı lambası çalı nmış. Yen i bir lamba alan Epiktetos bu sefer daha ucuzunu almış. Böylece bu da çalınırsa lambaya o kadar bağlanmamış

olacakmış.

Mahvolmak ( bir olay karşısında gerçekten sarsıldığımızda ve şaşkına döndüğümüzde duyduğumuz o his) bu olayın gerçekleşmesini ne kadar olası görmediğimizi etkileyen bir faktördür. Kimse altüst

kışın kar yağıyor diye

olmaz çünkü bu kabul ettiğimiz (ve

hatta beklediğimiz) bir olaydır. Peki ya bizi "şaşırtan" olaylar?

Eğer biraz zaman ayırıp ihtimalleri düşünmüş olsaydı k bizi bu kadar şaşırtamazlardı.

K A B U L L E N M E I A M O R FAT I

3 5 9

STOACININ GÜNLÜGÜ

23 Kasım

Bağl ı l ı k D ü ş m an ı n d ı r

" Kısacası şunu unutmamalısınız k i kendi mantıklı seçimlerinizin dışında bir şeylere değer verirseniz kapasitenizi bile isteye yok etmiş olursunuz."

Epiktetos, Makaleler, 4.4.23

Anthony

ve

De

bunun Mel

adı lo'ya

bağlı lgöre

ıktır "mut

."

suzluğun

Bu bağlılık bir

bir tek sebebi

inin kaf

var

anız dır

daki

i mgesine, zenginliğe ve konuma, belli bir yere ya da zamana, bir işe ya da hayat tarzına karşı duyulabilir. Bunların hepsinin tehlikeli olmasının tek bir sebebi vardır: tamamının senin mantıklı seçimlerinin dışında olması. Onlara ne kadar sahip olacağımız bizim kontrolümüzde değildir.

De Mello'dan yaklaşık 2000 yıl önce Epiktetos'un da fark ettiği gibi değişimi kabullenmekte zorlanmamızın nedeni bağlılıklarımızdır. Bir kez sahip olduktan sonra, onları bırakmak Alice

istemeyiz. Mevcut durumu devam ettirmenin kölesi oluruz.

Harikalar Diyarı'ndaki Kırmızı Kraliçe gibi hep daha hızlı koşar ama yerimizde saymaya devam ederiz.

Oysa her şey sürekli bir değişim halindedir. Bir süre belli şeylere sahip olur ve sonra on ları kaybederiz. Kalıcı olan tek şey prohairesis, yani mantıklı seçim yapabilme kapasitemizdir. Bağlı olduğumuz şeyler gelip geçicidir ama seçimlerimiz esnektir ve şartlara uyum sağlayabilir. Bunun ne kadar farkına varabilirsek o kadar iyi . Olan şeyleri kabullenmek ve bunlara uyum sağlamak daha da kolaylaşacaktır.

3 6 0

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜCÜ

24 K a s ı m

Se n i n O l m ayan Şeyi B ı rakmayı Öğre n

"Bir şeyi kaybetmenin azabını çektiğinizde, onu kendinizden bir parça gibi değil de kırılabilir bir cam gibi düşünün. Böylece düştüğünde bunu hatırlar ve sorun yaşamazsınız. Aynı şekilde çocuğunuzu, kardeşinizi ya da arkadaşınızı öptüğünüzde tüm dileklerinizi bu deneyimin üzerine serpiştirmeyin.

Kendinize ve düşüncelerinize hakim olun. Bu tıpkı muzaffer generallerin arkasından gelen ve onlara ölümlü olduklarını hatırlatan askerlere benzer. Aynı şekilde kendine, değer verdiğin kişinin senin malın olmadığını, şimdiki zamana ait olduğunu ve sonsuza kadar yaşamayacağını hatırlat."

Epiktetos, Makaleler, 3.24.84-86'a

Ozamanların

bir Roma en

zaf sab

er

ır

ala sızl

yı ıkla

sırasın beklenen

da

olay

halkın

larından

büyük ço

biri

ğunl

olan

uğunun

gözleri en öndeki generale k ilitlenmiş olurdu . Komutan ı n tam arkasında yürüyen ve kulağına, " Sen ölümlüsün," diye fısıldamakla görevli olan yard ı mcısını içlerinden çok azı fark ederd i . Şöhretin ve zaferin zirvesindeyken bu da nasıl bir h atırlatma!

Hayatlarımızda o fısıltı olmak için kendimizi eğitebiliriz.

Değer verdiğimiz bir şey olduğunda (ya da sevdiğimiz biri) kendi kend imize onun kırılgan, ölümlü olduğunu ve asl ı nda bizim olmadığını fısıldayabili riz. Bir şey ne kadar güçlü ya da yenilmez görünürse görünsün, asla öyle değildir. Kendimize onun kı rılabileceği ni, ölebileceğini ve bizi terk edebileceğini hatırlatmalıyız.

Kaybetme korkusu korkuların en derinleri nden biridir. Cehalet ya da öyle değilmiş gibi davranmak durumu daha iyi hale getirmez. Bu sadece kayıp gerçek leştiğinde bizim için daha da sarsıcı olacağı anlamına gelir.

K A B U L LE N M E I A M O R FAT I

3 6 1

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

25 Kasım

Her Şeyin Yo l u n a G i rmesi Ko m i k

" Bana sorarsanız hasta olmayı lüks içinde yaşamaya yeğlerim. Çünkü hasta olmak sadece bedene zarar verirken lüks, bedende zayıflığa ve yetersizliğe, ruhta ise kontrol eksikliğine ve korkaklığa neden olarak hem bedeni hem de ruhu yok eder. Dahası lüks aynı zamanda açgözlülüğü de beslediği için adaletsizliğin ortaya çıkmasına neden olur."

Musonius Rufus, Lectures, 20.95 . 14-17

Piyango

tek bir kazanan

nokta var kişilerin

dır: Bir hika

denbir yelerinde

e büyük gen

bir ellikle

miktar ortak

paraya olan

sahip

olmak nimet değil lanettir. Kazandıkları parayı aldıktan sadece birkaç yıl sonra piyango kazanan kişiler kendilerini eskisinden daha kötü bir maddi du rumda bulurlar. Arkadaşlarını ve eşlerini kaybetmişlerdir. Başlarına konan bu büyük talih kuşu hayatlarını bir kabusa çevirmiştir.

Bu Metallica'nın şarkısındaki ( "No Leaf Clover" 7 adlı şarkı) sözlere benzer: " Sonra anlaşıldı ki tünelin ucundaki o sakinleştirici ışık/Üzerine doğru gelen bir yük treninden başka bir şey değildi."

Buna rağmen hepimizin korktuğu ve endişe duyduğu hastalık olan kanseri yenmiş kişilerin en çok söylediği şey nedir biliyor musun? " Bu, hayatımda başıma gelen en iyi şeydi."

Her şeyin sonunda yolu na girmesi komik, değil mi?

7

(İng.) Yapraksız Yonca

362

K A B U LL E N M E / AMOR FATI

STOACININ GÜNLÜ(;ü

26 Kas ı m

Farksızhğm M i h rabı

"Hepimiz aynı mihraba düşen tanecikler gibiyiz. Kimileri erken, kimileri daha geç düşer. Ama bunların birbirinden farkı yoktur."

Marcus Aurelius Kendime Düfiünceler, 4 . 1 5

,

Dünyanın

ğerine e n

göre zengin

biraz insanı

daha yla

fa

arandaki

zla parası

fa rk

var.

n e

Dün ?y Birinizin

anın e n d

ya i

şlı

insanıyla a randaki fark ne? Biriniz diğerine göre dü nyada biraz daha çok zaman geçirdi. Aynı şey dünyanın en uzun, en zek i, en hızlı ve benzeri kişileri içi n de geçerlidir.

Kendimizi başkalarıyla karşılaştırmak, olanı kabullenmeyi onların

zorlaştırır. Çünkü

sahip olduğu şeyler bizim olsun isteriz. Ya da elimizde olanlarla yetinmek yerine her şey daha fark lı olabilirdi diye düşünürüz. Ama bu hiçbir şeyi değiştirmez.

Bazıları Marcus Aurelius'un bu sözünü kötümser bir yakla

şım olarak görürken diğerlerine göre bu iyimser gel ir. İşin aslı bu gerçektir.

sadece

Hepimiz buradayız ve hepimiz önünde sonunda

bu dünyada n ayrılacağız. O yüzden bu sırada kafamızı ufak farklılıklarla bulandırmayalım. Onun yerine yapmamız gereken çok şey var.

K A B U L LE N M E / A M O R FAT I

3 6 3

S TOACININ GÜNLÜCÜ

27 Ka s ı m

N egatif Şeyl eri Duymazdan G e l m e n i n Zevki

"Her tür üzücü ve yabancı etkiyi kovmak ve görmezden gelmek insanı ne kadar mutlu ediyor değil mi? İnsan derhal her şeyle barışıyor."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5 . 2

Şükür ki Stoacılar günümüz toplumuna özgü aşırı bilgi yüklemesinden muaf kaldılar. Sinirlerini bozacak sosyal medya hesapları, gazeteler ya da televizyondaki saçmalıklar yoktu. Ama o zaman bile disiplinsiz bir kişi dikkatini dağıtıp kendisini üzecek birçok şey bulabilird i .

Bunun için Stoacıların kafa yapısı bir bakıma seviyeli cehalet denebilecek bir özellikle şekillendirilmişti. Bunu en iyi Publius Syrus'un vecizesi anlatabilir: " Seni sinirlendiren şeylerden her zaman uzak dur." Bu sözün anlamı ise öfkemizi kışkırtan şeylerden zihnimizi uzaklaştırmanın gerekliliğidir. Yemek masasında yapılan siyasi tartışmaların kavgaya dönüştüğünü fark ediyorsan neden bu konuyu açmaya devam edesin? Eğer kardeşinin verdiği kararlar seni rahatsız ediyorsa neden ona kusur bulmak yerine bu konuyla gerçekten i lgilenmeyesin ? Aynı şey birçok öfke kaynağımız için de geçerlidir.

Tüm bunları susturmak zayıflık göstergesi değildir. Aksine bu güçlü bir iraden olduğuna işaret eder. " Bu tür durumlarda verdiğim tepkiyi biliyorum ve bu kez ayn ı şeyi yapmayacağım,"

diyebilmeli ve arkasından da, " İleride bu uyarıcıyı da hayatımdan çıkaracağım," demelisin.

Çünkü barış ve huzur bu sözlerin ardında saklı.

3 6 4

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜGÜ

28 Kas ı m

Soru m l u Olan O n lar Deği l, Sensin

" Eğer birinin hata yaptığını görürsen kibarca onu uyar ve kaçırdığı noktayı göster. Ama bunu yapamıyorsan kendini suçla, başkasını değil."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 10.4

•

1-yi bir öğretmen, bir öğrenci hata yaptığında suçlanacak kişinin öğrenci değil kend isi olduğunu bilir. Bu yaklaşımı hayatımızın diğer alanlarına da yayabilsek ne kadar cömert ve anlayışlı birine dönüşürdük . Bir arkadaşımızın güvenilmez olmasının nedeninin ya nerede hata yaptığını bilmemesi ya da onun bu kusurunu düzeltmesine yardım etmememiz olduğunu bilmek nasıl bir şey olurdu? Eğer bir çalışanımız yeterli iş performansını gösteremiyorsa yapmamız gereken tek şey onunla konuşmak ya da ihtiyacı olan desteği alıp a lmadığını öğrenmektir. Eğer biri sana karşı rahatsız edici davranışlar sergiliyorsa, ona bu davranışının neden sorun olduğunu açıklamaya çalış ya da kendine şu soruyu sor: Neden bu kadar hassas davranıyorum ?

Ve eğer t ü m bunla r bir işe yaramazsa olayları kendi haline bırakmayı dene. Bu belki de istisnai bir durum olabilir.

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

3 6 5

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

29 Kas ı m

İyi O l acaksın

" Bunun yasını tutma ve endişelenme."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!iünceler, 7.43

Bazen

şey bir

bitti. şey

Her olduğ

şe

unda

yimi kaybşöyle

ettim. bir

"

his doğar

Bunun

içimize:

ardından şikayetler,

kendine acıma ve perişanlık gelir. Bu çoktan olmuş bir şey içinı verdiğimiz faydasız bir savaştır.

�

Neden uğraşıyoruz? Geleceğin bize ne getireceği hakkında en ufak bir fikrimiz dahi yok . Köşeyi döndüğümüzde başı mıza ne geleceğini bilmiyoruz. Daha çok sorunla da karşılaşabiliriz.

Ya da bu şafaktan önceki karanlık olabilir.

Eğer Stoacıysa k emin olabileceğimiz tek bir şey var. O da her ne yaşanırsa yaşansın iyi olacağımızd ır.

3 6 6

K A B U L LE N M E / A M O R FATI

STOACININ GÜNLÜGÜ

30 Kasım

Logosu Tak i p Et

"Her şeyde mantığın sesini dinleyen kişi eyleme geçmek için gereken uygun zamana ve hazırlığa sahip olacaktır.

Onlar aynı anda hem neşeli hem de soğukkanlı olabilen kimselerdir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 1 0 . 1 2b Dünya

rir) nın karar

gizemli

me

bir

kan

şeki

izması

lde çalışır(St

. oacılar

Logos buna

bazen logos

bize ist adını veediğimizi

verir, bazen ise tam olarak istemediğimiz şeylerle karşılaştırır.

Her iki durumda da onlar logosun evreni yöneten her şeye kadir bir güç olduğuna inanırlar.

Logosu anlamak için şu benzetme faydalı olabilir: Hepimiz tasması, hareket eden bir arabaya bağlı birer köpek gibiyiz.

Arabanın yönü nereye gideceğimizi beli rleyecek. Tasmanın kayış

uzunluğuna bağlı olarak etrafımızı keşfetme ve h ızımızı ayarlama şansımız olabilir. Ama günün sonunda hepimizin bir karar vermesi gerekiyor: Kendi isteğimizle mi gideceğiz yoksa acılar içinde sürüklenecek m iyiz?

Neşeyle kabullenme m i yoksa cahilce reddetme mi? Gerçi sonunda her ikisi de aynı kapıya çıkıyor.

KABULLE N M E I A M O R FATI

367

ARA L I K

FA N İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

S TOACININ GÜNlÜGÜ

1 Aral ı k

Bugü n ü n Son G ü n ü n Olduğu n u Varsay

"Gel zihnimizi hayatın sonuna gelmişiz gibi hazırlayalım.

Gel hiçbir şeyi ertelemeyelim. Gel her gün hayatın defterine yazılı borçlarımızı kapatalım. Her gün hayatının son dokunuşlarını yapan kişinin her şeye vakti yeter."

Seneca, Ahlak Mektupları, 1 0 1 .7b-8a

' ' H er günü son gününmüş gibi yaşa," sözü bir klişedir. Çoğu kişi bunu söyler ama çok azı gerçekten uygular. Çok az kişi yine de o son günü mantıkl ı bir şekilde geçirir. Seneca, kanunları ve genel kuralları hiçe sayıp dünyanın sonu geldiği için kendi nize katılacak bir alem bulun demiyor.

Daha iyi bir benzetme belki de göreve çağrılan asker olabilir.

Evine geri dönüp dönmeyeceği bell i olmayan bu asker ne yapar?

Yapması gerekenleri yapar. İşlerini yoluna koyar. Çocuklarına ya da ailesine onları sevdiğini söyler. Tartışma ya da ufak sorunlar için ayıracak vakti yoktur. Ve sabah gitmeye hazırdır.

Tek parça halinde evine dönmeyi umut eder. Ama dönmeme ihtimaline karşı da hazırlıklıdır.

Gelin biz de aynı şekilde yaşayalım.

FA N İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 6 9

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

2 Aral ı k

Bana Ald ırış Etmeyi n , Yal n ızca Yavaş Yavaş

Ö l üyo rum

" Yaptığın, söylediğin ya d a olmaya çal ıştığın her şeyde ölmek üzere olan biriymiş gibi hareket et."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 2 . 1 1 . 1

Biri dihiye ç sana,

sordu " Yarın

mu?

kan

Bu

ser

soru olduğ

nun

un

ama u

cı öğrensen

sana bir ne

den ya

birpar

e sın?

sa

"

dece

birkaç ay ya da birkaç hafta ömrün kaldığını söylediklerinde hayatı ne kadar farklı göreceğini düşünmeni sağlamaktır. İnsanları uyandırmak için ölümcül bir hastalıktan daha iyisi yoktur.

Ama işin ilginç yanı şu k i senin zaten ölümcül bir hastalı

ğın va r. Hepimizin var! Yazar Edmund Wilson'ı n dediği gibi:

" Ölüm gerçekleşmesi kesin olan tek kehanettir." Herkes ölüm cezasına çarptırılmış bir şekilde doğar. Geçirdiğin hiçbir saniyeyi geri alamazsın.

Bunun farkındalığı yaptıkların, söylediklerin ve düşündüklerin üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Ağır ağır öldüğün gerçeğinin farkında olmadan tek bir gün daha geçirmemelisin. Hepimiz ölüyoruz. Bugün aksi gibi davranmayı bıraktığımız bir gün olabilir mi?

370

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü S Ü N C E L E R

S TOACININ GÜNLOCO

3 Aral ı k

F i l ozof, Bir H ayat ve Ö l ü m U stas ı d ı r

" Felsefe kimseye mal mülk vadetmez. Bunu yapmak alanının dışına çı kmak olur. Marangoz için ahşap, heykeltıraş için bronz neyse yaşam sanatının uygun materyali de hayatlarımızdır."

Epiktetos, Makaleler, 1 . 1 5.2

Felsefe sad

değildir. ece

Aks ak

ine ademisyenlerin

bir insanın

ulaşab

meşgul

ileceği

olabileceği boş

en bir

önem arayış

li aktivitelerden biridir. Epiktetos'tan birkaç bin yıl sonra Henry David Thoreau'nun da dediği gibi felsefenin amacı "hayat sorununu sadece teorik değil aynı zamanda uygulamalı bir şekilde de çözmeye" yardımcı olmaktır. Bu da Cicero'nun ünlü sözüyle güzel bir uyum içerisindedir: " Felsefe yapmak nasıl öleceğini öğrenmektir."

Bu alıntıları okumanın ve bu düşünce egzersizlerini yapmanın sebebi eğlence değil. Her ne kadar eğlenceli ve aydınlanma yolunda gibi görünseler de asıl a maçları hayatını şekillendi rmene ve gel iştirmene yardımcı olmaktır. Ve hepi mizin tek bir hayatı ve tek bir ölümü olduğuna göre her deneyime elinde tornavida olan ve Michelangelo'nun dediği gibi mermerin içindeki meleği serbest bırakana kadar eseri üzerinde çalışmaya devam eden bir heykeltıraş gibi bakmalıyız.

Bu zor görevi (yaşamak ve ölmek) elimizden geldiği şekilde yapmaya çalışıyoruz. Ve bunu yapabilmek için öğrendikleri mizi ve bize bahşedilen bilge sözleri hatırla malıyız.

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 7 1

S TOACININ GÜNLÜGÜ

4 Aral ı k

O n u n Sah i b i Deği l s i n

"Önlenebilen, alınabilen ya d a zorlanabilen hiçbir şey insanın değildir. Ama engellenemeyen şeyler onlara aittir."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 24 . 3

evreci Daniel O'Brien Güney Da kota'da bin lerce hektarlık bir bufalo çiftliğinin "sahibi" olmadığını, bankanın kredi melerini zamanında yapması şartıyla orada oturmasına izin verdiğini söylemeye bayılır. Bu, çiftçiliğin ekonomik gerçeklikleri ü zerine yapılmış bir şakadır. Ama aynı zamanda o toprakların tek bir kişiye ait olmadığını ve bizden ve hatta bizden sonraki nesillerden sonra da var olmaya devam edeceğini ima eder. Marcus Aurelius hiçbir şeye sahip olmadığımızı ve hatta hayatlarımızın bile başkasının himayesinde olduğunu söylerdi.

Bir şeylere sahip olmak için tırmalayabilir, savaşabilir ya da çalışabiliriz. Ama bunların tamamı bir anda elimizden alınabilir.

Aynı şey "bizim" olduğunu düşündüğü müz ama aynı riski taşıyan şeyler için de geçerlidir. Konumumuz, fiziksel sağlığımız ya da gücümüz ve ilişkilerimiz. Eğer bizden başka birileri (kader, kötü şans, ölüm vb.) bize haber vermeden bunları elimizden alabiliyorsa bunlar nasıl gerçekten bizim olabilir?

Peki bizim elimizde ne var? Sadece hayatlarımız ve onlar da pek uzun sayılmaz.

3 7 2

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

S TOACININ GÜNLÜGÜ

5 Aral ı k

Gözü m üzü Açan Düşüncelerin Faydalan

"Ölümü ve sürgünü kötü gibi görünen her şeyle birlikte, her gün gözlerinizin önünde tutun. Bunu yaparak hiçbir zaman kötü düşünceler beslemeyecek ve aşırı duyguların kölesi olmayacaksınız."

Epiktetos, Kılavuz Kitap, 21

Siyasi

mız rüz

en garlar

temel her

öz

an

gürlü değişeb

kleri

ilir

miz

ve

den garanti

mahrum gözüyle

kal

baktığıabiliriz. Kim

olduğunun ya da hayatın boyunca ne yaptığının bir önemi yok.

Oralarda bir yerlerde seni sadece birkaç dolar için soyup öldürebilecek birileri var.

Gılgamı!j Destanı'nda

Hiç eskimeyen

yazdığı gibi:

" Koparıldı adamın başı a nsızın tarladaki bir başak gibi !

Yakışıklı genç adam, güzel genç kadın

Her biri ölümün tutsağı olacak gençliğin baharında!

Ölüm karşılayabileceğimiz tek beklenmedik kesinti değil.

Planlarımız milyonlarca şey tarafından yerle bir edilebilir. Bugün bu ihtimalleri göz ardı etmeyi başarabilirsen senin için biraz daha keyifli geçebilir. Ama bunun bedeli ne olacak?

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E LE R

3 7 3

STOACININ GÜNLÜGÜ

6 Aral ı k

Kılıç Sana Doğru Savru l uyor

"Sonsuza kada r yaşayacakmışsın gibi davranma. Kaderin başında bekliyor. Yaşadığın sürece ve hala imkanın varken, şimdi iyi biri ol."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünce/er, 4. 17

Çok eski bir öyküye göre zamanın birinde bir kralın sorumluluklarını küçümseyen bir sa ray mensubu varmış. Gerçeğin bunun aksi olduğunu kanıtlamak isteyen kral, saray mensubuyla gizlice yer değiştirmiş. Böylece adam, kral olmanın nasıl bir şey olduğunu kendi gözleriyle görecekmiş. Fakat kral bir değişiklik daha yapmış ve tahta oturan kişinin kıl payı tepesinde duraca k şekilde b i r kı lıç asmış. B u , kral olmanın tehlikelerini v e y ükünü temsil etmenin yanı sıra daimi olarak devam eden suikasta kurban gitme korkusunu da temsil ediyormuş. Havada sürek li asılı durarak ölüm ve zorlu kları temsil eden o kılıca " Demok les'in Kılıcı" diyoruz.

Gerçek hayatta benzeri bir kılıcın sürekli tepemizde sa lland ığını söyleyebiliriz. Hayatımız her an elimizden alınabilir. Bu tehdide karşılık şu iki yolda n birini seçeriz: Bundan korku ve endişe duyabilir ya da bunu bizi motive etmesi için kullanabiliriz.

İyilik yapabilmek, iyi biri olabilmek için. Çünkü tepemizde bir k ılıç sallanıyor ve endişe etmemiz gereken daha başka bir şey yok. Bunun yerine kılıcın seni bir takım utanç verici ya da bencil aktiviteler sırasında mı yoksa gelecekte iyi olmayı beklerken mi yakalamasını isterdin ?

3 74

FA N İ Lİ K Ü Z E Rİ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

7 Ara l ı k

E l imizdeki Kartlar

"Şu ana kadar yaşadığın hayatın sona erdiğini düşün. Artık ölü bir adamsın. Elinde kalanların ne olduğuna bak ve bundan sonrasını doğaya göre yaşa. Kaderin sana dağıttığı eli sev ve kendininmiş gibi benimseyerek oyna. Bundan daha doğru bir yaklaşım olabilir m i ? "

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7. 56-57

• •

Olümlü

kork

olduğumuzu

uya kapılırız.

kabul

Bunu

lenmek

düşünm

hakkın

ekten ka da man

çınırız

tıksız

çünkü

bir

üzücü

bir şey olduğunu düşünürüz. İşin aslı ölümlülük üzerine düşünmenin kişi üzerinde olumlu bir etkisi vardır. Bizi üzdüğünden daha çok bizi canlandırır. Neden mi? Çünkü bize netlik kazand ırır.

Ansızın bir haftalık ömrünün kaldığı söylense, hayatınd a n e gibi değişiklikler yapardın? Ö lüp tekrar dirilmiş olsan bakış

açında ne gibi farklılıklar olurdu?

Shakespeare'in de dediği gibi kafandan geçen üç şeyden biri mezarın olursa ufak sorunlar ya da dikkat dağıtıcı unsurlara kapılma riskin de ortadan kalkar. Ölüm korkumuzu inkar etmek yerine, bunun bizi olabileceğimizin en iyisi yapmasına izin verelim.

Bugün.

FA N İ L İ K ÜZERİ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

375

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

8 Ara l ı k

D uygu larmdan Kaç m a

"Acıyı aldatmaya çalışmaktansa onu fethetmelisin."

Seneca, A nnem Helvia 'ya Teselli, 17. 1 b

Hepimiz bir

meslekta

yakını

şımız,

mızı

sev

kaybetti

gilimiz ya

k.

da

Bu

büy

bir

üka

arkadaşı

nnemiz

mız,

veya

bir

büyükbabamız olabilir. Biz yasımızı tutarken iyi niyetli bir kişi çıktı ve "kafamızı dağıtmak" ya da " bizi birkaç saatliğine de olsa başka şeylerle oyalamak" için elinden geleni yaptı. Bunlar yanlış

yönlendirilmiş iyi niyet göstergeleridir.

Stoacılar genellikle duygularını "bastıran" tipler olarak bilinse de aslında onların felsefesi duygulardan kaçma k yerine vakit kaybetmeden

onlarla

yüzleşmek, onları işlemek ve onlarla

başa çıkmaktır. Seneca'ya göre kendini kandırmak ya da acı gibi güçlü duygulardan kaçmak (kendine ve başkalarına iyi olduğunu söyleyerek) cazip gibi görünse de farkındalık ve a nlayış çok daha iyidir. Dikkat dağıtıcı şeyler (örneğin Roma zamanında insanların yaptığı gibi gladyatör oyunlarını izlemeye gitmek) kısa vadede keyifli gibi görünebilir. Ama uzun vadede duygulara odaklanmak daha iyidir.

Bu da şu an hissettiklerinle yüzleşmek demektir. Hissettiğin şeyleri işle ve çözümle. Onları mantıklı ve mantıksız olarak ayır.

Beklentilerini, hak ettiklerini ve mağdur olma hissini uzaklaştır.

Durumun içindeki olumlu şeyleri bul ama bir yandan da acınla birlikte otur ve bunun hayatın bir parçası olduğunu unutma. Çok geçmeden hayatının hakimiyetini tekrar kazanacaksın.

376

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E LE R

STOAC/NIN GÜNLÜCÜ

9 Aral ı k

Zaman Savu rga n l arı

" Bugüne kadar yaşamış tüm dahiler bir tek bu konuya odaklanmış olsaydı, insan zekasının karanlığına duydukları şaşkınlığı asla tanı olarak ifade edemezlerdi. Tek bir kişi bile malından, mülkünden bir zerre dahi vermeye razı değilken ve komşularla yaşanacak en ufak bir fikir ayrılığı dahi kıyametler koparabilirken başkalarının hayatımıza zorla sahip olmasına izin verebiliyoruz. Daha da fenası hayatımızı almaya gelenler için çoğu zaman yolları kendi ellerimizle açıyoruz. Kimse parasını gelen geçene vermez ama aramızdan pek çok kişi hayatını kolayca başkalarına emanet edebiliyor!

Malımız ve paramız söz konusu olduğunda elimiz sıkı ama zamanı harcamak konusunda neredeyse hiç düşünmüyoruz.

Oysa elimizin en sıkı olması gereken konu da bu."

Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine, 3 . 1 -2

Bugün sonu

lacak,

gelmez

e-postalar, kesintil

misaf

erle

irler

karşılaş

gelecek ve acaksın: Te

beklenmed lef

ik on çaolaylar

olacak. Organizatör T. Washington'ın gözlemine göre, " Herhangi bir amacı olmaksızın insanların zamanını tüketmeye meraklı ki

şiler saymakla bitmeyecek kadar fazladır."

Öte yandan bir filozof her zaman derin düşünce ve iç farkındalık halinde olması gerektiğini bilir. Bu yüzden kişisel alanını ve düşüncelerini dünyanın gereksiz işgallerine karşı özenle ve sabırla korur. Birkaç dakikalık derin düşünce halinin herhangi bir toplantı ya da rapordan çok daha değerli olduğunun farkındadır.

Tüm bunların yanı sıra hayatın ne kadar kısa olduğunun ve bu sürenin ne kadar çabuk geçebileceğini de iyi bilir.

Seneca bize fiziksel mal varlığımızı korumakta oldukça iyi olabileceğimizi ama zihinsel sınırlarımızı benimsetmek konusunda fazlasıyla rahat davrandığımızı hatırlatmaktadır. Servet geri kazanılabilir. Dünyada hala insanlar tara fından dokunulmamış birçok değerli kaynak mevcuttur. Peki ya zaman? Zaman geri gelmeyen ve fazlasını satın alamayacağımız tek şeydir. Tek yapabileceğimiz olabi ldiğince azı nı boşa harcamış olmayı ummaktır.

FAN İ L İ K ÜZE R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 7 7

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 0 Aral ı k

Ke n d i n i Uc uza Satma

" Bana sorarsanız kimsenin benden tek bir gün çalmasına bile izin vermem. Bunu ancak aldıklarını eksiksiz olarak geri verebilecekleri zaman yapabili rler."

Seneca, A k lın Dinginliği Üzerine, l . l l b

•

1 nsanlar nakit paradan kredi kartı kullanımına geçtiğinden beri çok daha fazla pa ra ha rcıyor. Eğer kredi kartı şirketlerinin ve bankaların neden kredi kartı satmak için bu kadar ısrar ettiğini düşünüyorsan, sebebi bu. Ne kadar çok k redi kartın olursa o kadar çok para harcarsın.

Günlerimize de paraya davrand ığımız gibi mi davranıyoruz?

Kaç gün daha yaşayacağımızı bilmediğimiz ve bir gün öleceğimizi dü�ünmemek için elimizden geleni yaptığımız için zamanımızı harcamak konusunda da oldukça eli açık davranıyoruz. İnsanların ve zorunlulukların bu zaman dilimini zorla ele geçirmelerine izin veriyoruz. Nedense şu soruyu çok nadiren soruyoruz: Bunun karşılığında ne alıyorum?

Seneca'nın sözleri kredi kartları nın tama mını kesip nakit kullanmaya başlamak gibidir. Her alışverişin hakkında iyice düşün diyor. Bu benim paramın karşılığı mı? Bu adil bir alışveriş mi?

3 7 8

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E LER

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 1 A r a l ı k

İti bar ve Cesaret

"Cicero'nun dediği gibi: 'Elinden gelen her şeyi yapıp hemen kurtulan gladyatörleri sevmiyoruz. Biz hayatını hiçe sayan gladyatörleri seviyoruz."'

Seneca, Aklın Dinginliği Üzerine, 1 1 .4b

Lyndon

bir hi Johnson'ın

kaye anlatır sınıf

dı.

arkadaşları

Johnson belli onun

ki

la ilgi li

boşboğaz utan

biriydç

i verici

ve sürekli diğerlerini domine edip korkutma ihtiyacı duyuyordu. Ama biyografi yazarı Robert Caro'ya göre olur da biri genç Lyndon'a fiziksel olarak meydan okursa, tam bir korkak gibi hareket ederdi.

Bir keresinde, poker oyunu sırasında çıkan bir tartışmada kavga etmek yerine Johnson kendini bir yatağa atmış ve "ayaklarını çılgın bir şeki lde pervane gibi çırpmaya başla mıştı. Adeta bir kız gibi ... " Hatta bununla da kalmayıp gerçekten de, " Eğer bana vurursanız sizi tekmelerim! Bana vurursanız sizi tekmeleri m ! "

diye bağırm ıştı.

İ leriki zamanlarda Johnson, İ kinci Dünya Savaşı'nda savaşmamak için de elinden geleni yapmış ve diğer askerler savaşta dövüşüp ölürken o bu zamanları California'da geçirmiş ve sonra da bir savaş kahramanı olduğunu iddia etmişti. Söylediği yalanlar arasında en utanç verici olan buydu.

Bir kişinin cesur sayıl ması için fiziksel güvenini hiçe saymasına ya da şiddete başvurmasına gerek yoktur. Ama kimse bir korkağa saygı duymaz. Kimse işten kaytaran bir kişiyi sevmez, kimse kendi rahatı ve ihtiyaçlarını her şeyden önce tutan birine hayranlık duymaz.

Korkaklıkla ilgili ironi budur. Kişinin kendini korumasını amaçlar ama utanç dolu sırlara sebep olur. Amaçladığı kend ini koruma hali, karşılığında ödenen bedele bakıldığında buna değmez.

Cesur ol. İtibarlı ol.

FAN İ L İ K Ü Z ER İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 7 9

S TOACININ GONLOCO

1 2 Aral ı k

M üzik Devam E d iyor

"Geçmişin koridorlarında yürü. İmparatorlukların ve krallıkların birbirine karşı kazandığı sayısız zaferle karşılaşacaksın. Geleceğe baktığında ise şimdiki zamanın ritminden sapmaksızın tamamen aynı olduğunu göreceksin. Kırk yıl da yaşasa k, sonsuzluk kadar da, hepsi bir. Görecek daha başka ne var? "

Marcus Aurelius, Kendime Düfiünceler, 7.49

Her şey

ve fi ölür

kirler . Sadece

de elbet insanlar

ölür.

değil

Roma şirketler,

Cumhu

kr

riyeti allıklar

450 yıl , dinler

hüküm

sürdü. Marcus Aurelius'un " Beş İyi İmpa rator"dan biri olduğu Roma İmparatorluğu 500 yıl yaşadı. Kayıtlara geçmiş en uzun insan ömrü 1 22 yıldır. ABD'deki ortalama insan ömrü 78 yılın biraz üzerindedir. Diğer ü lkelerde ya da başka çağlarda bu daha fazla ya da daha az olmuştur. Ama Marcus'un dediği gibi: " Sonunda olayların ritmine yenik düşeceğiz. O ritmin her zaman bir sonu, bir bitiş notası olur." Bu konunun üzerinde çok düşünmeye gerek yok. Ama bunu göz ardı etmek de anlamsız.

380

FA N İ L İ K ÜZER İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

STOACININ GÜNLÜCÜ

1 3 Aral ı k

B u Sadece Bir Sayı

"Bugünkü kilonda olduğun ve iki katı daha ağır olmadığın için kendini rahatsız hissetmiyorsun, değil mi? Öyleyse neden sana belli bir ömür biçildiği ve daha fazlasını alamadığın için bu kadar öfkeleniyorsun? Olduğun kilodan memnun olduğun gibi sana biçilen ömürden de memnun olmalısın."

Kendime Düşünceler,

Marcus Aurelius,

6.49

Ömür için sadece bir sayı derler ama bazıları için bu oldukça önemli bir sayıdır. Aksi halde kadınlar daha genç olduklarını ve hırslı genç adamlar da daha yaşlı olduklarını söylemezlerd i.

Ya da zenginler ve sağl ıkla kafayı bozanlar milyon larca dolar harcayıp vadelerini "ortalama 75 " yıldan sonsuza çıkarmaya çalışmazlard ı .

o yıllar

Önemli olan k a ç y ı l yaşamayı başardığımız değil, boyunca neler yaptı�ımızdır. Seneca bunu en iyi, "Eğer nasıl harcayacağını bilirsen hayat yeterince uzundur," sözleriyle açı klamıştır. Maalesef birçok kişi bunu bilmez ve onlara verilmiş

hayatı boşa harcar. Ancak iş işten geçtiği zaman boşa harcadıkları zamanı, ömürlerini biraz daha uzatma umuduyla tela fi etmeye çalışırlar. Ama nafile.

Bugünü kullan. Her günü kullan. Sana verilenden memnun olmayı öğren.

FAN İ L İ K ÜZE R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 8 1

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

1 4 Aral ık

Sona G e l d iğim izde B i l m e m i z G e re ke n l e r

"Çok yakında öleceksin. Ama hala samimi, sakin olabilmiş

ya da dış etkenlerin seni incitebileceği şüphesinden kurtulabilmiş değilsin. Ya da bilgeliğin ve adalet duygusunun bir ve aynı şey olduğunun farkına varıp herkese yardımsever davranmıyorsun."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 4.37

Anladığımız

büyük bir kadarıyla

bölümünü Mar

iler cus

leyen Aurelius

ya

düşü

şlarında,

nce

ciddi not

hast larının

alıklarla

savaştığı sırada yazmıştır. Dolayısıyla, "Çok yakında öleceksin,"

derken kendi kendine, kendi ölümlülüğü hakkında konuşuyordu.

Bu oldukça korkutucu olmalı. Ölme ihtimaliyle yüz yüzeyd i ve büyük ihtimalle son dakikalarında gördüklerinden pek de hoşlanmıyordu.

Elbette hayatta birçok şey başarmıştı. Ama duygu ları hala rahatsızlık, acı ve öfke duymasına neden oluyordu. Geri kalan k ısıtlı zamanında daha iyi seçimler yaparsa kendini daha rahat hissedeceğinin farkındayd ı .

Umarım senin ondan d a h a çok zamanın vardır. Ama bu, hala fırsatın varken i lerleme kaydetmenin daha da önemli olduğunu ortaya koyar. Marcus'un da çok iyi bildiği gibi son ana kadar hepimiz birer hammaddeyiz. Ama bunu ne kadar erken öğrenirsek karakterimiz için verdiğimiz emeklerin karşı lığını o kadar erken alabiliriz. Samimiyetsizliğimizden, endişelerimizden, nezaketsizliğimizden ve Stoacı olmayan halimizden ne kadar erken kurtulursak o kadar iyi.

3 8 2

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

STOACININ GÜNLÜCÜ

ı s Ara l ı k

G ü n leri m i z i Ö l ç m e n i n Basit B i r Yo l u

"Mükemmel bir karakterin tek bir işareti var. O da her günü son gününmüş gibi, taşkınlık, tembellik ya da ikiyüzlülük yapmadan geçirebilmektir."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 7. 69

Stoacı

ge

lar

lik" ( herkesin

bir

mükemmel

filozofun en

olabi

büyük ar leceğ

zusu) in

fi e inanmı

krinin

yordu.

gerçekçi " Bilolmadığını düşünüyorlardı. Bu onların Platonik idealiydi.

Ama yine de her yeni güne, o noktaya biraz daha yaklaşabilmeyi umarak başl ıyorlardı. Bunu denerken bile kazanılacak o kadar çok şey vardı ki. Gerçekten bugünü son gününmüş gibi yaşayabilir misin? Eksiksiz ya da mükemmel olmanın ruhumuzda (kara kteri mizde) vücut bulması yirmi dört saat boyunca hiç zorlanmadan doğru şeyi yapmakla mümkün müdür? Bunu bir dakikadan daha fazla yapabilmek mümkün müdür?

Belki de değil. Ama Stoacılar için bunu denemek yeterliyse bizim için de olma lıdır.

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 8 3

STOACININ GÜNLÜ(;Ü

1 6 Aral ı k

Sonsuz Bir Sağl ı k l ı Olma H al i

.. Anlatmak istediğim, sağlıklı bir insan nasıl yaşıyorsa siz de öyle yaşamayı öğrenmeli ve tam bir güvenle hayatınıza devam etmelisiniz. Neye mi güveneceksiniz? Elinizde tutmaya değer, güvenilebilir, engellenemez ve elinizden alınamaz olan tek şeye: kendi mantıklı seçimlerinize."

Epiktetos, Makaleler, 3.26. 23b-24

Stoaşecıların

ye

tekrar

inanmak te tekrar

hlikel söyle

idir. diği

Peki gibi

ya kontr

kendi olünde

mantı

olm

klı

ayan

seçim

bir

lerin ?

altında.

Onlar şimdilik senin kontrolün

Dolayısıyla b u güvenebileceğin birkaç şeyden biri. Sağlığınla ilgili birdenbire ölümcül bir teşhis koyulamayacak tek alan bu (doğduğumuz gün kaptığımız ölümlü olma hastalığı dışında). Yeni ve iyi durumda olan ve asla bozulmayan tek şey bu. Onu kullanan kişi terk etse bile, o asla sahibini terk etmez .

Epik tetos bu bölümde kölelerin, işçilerin ve filozofların bu şekilde yaşayabileceğini belirtir. Aileleri ya da zorluk çeken öğrencileri olmasına rağmen Sokrates, Diyojen, Kleantes ve birçoğu böyle yaşamıştır.

Sen de aynısını yapabilirsin.

3 8 4

FA N İ Lİ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

S TOACININ GÜNLÜGÜ

1 7 Aral ı k

Ke n d i n i Tan ı - Ç o k Geç O l madan

" Ölüm üzerime çökmekte.

Herkes beni çok iyi tanıyor,

Ama ben kendimi tanıyamadan ölüyorum."

Seneca, Thyestes, 400

Dünyanın

hemen en güçlü

hemen hiç ve önem

tanım

li

ıyor. insanlarının

Her ne kadar bir

on çoğu

lara kend

tama ini

men

yabancı olan kişiler onlar hakkında binlerce ıvır zıvır bilgiye sahip olsa da ünlüler kendileri hakkında çok az şey biliyor gibi görünüyor (çünkü bunun için fazla meşguller ya da bunu yapma k canlarını fazla yakıyor).

Biz de aynı günahı işliyor olabiliriz. Sokrates'in " kendini tanı" hükmünü göz ardı ediyoruz ve bunu yapmanın bizi tehlikeye attığını sık sık fark ediyoruz. Yıllar sonra bir gün uyandığımızda kendimize, " Ben kimim? '', " Benim için önem li olan ne? ", " Neyi severim ? " ya da " Neye ihtiyacım var? " gibi soruları ne kadar a z sorduğumuzu fark ediyoruz.

Bugün (şu an) kendini keşfetmek, zihnini ve bedenini anlamak için zamanın var. Bekleme. Kendini tanı, bunu yapma k artık imkansız ol madan önce.

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 8 5

STOACININ GÜNLÜCü

1 8 Aral ı k

H e p i m izin Başı n a Gelecek Olan Şey

"Büyük İskender d e onun hayvanlarına bakan kişi d e öldükten sonra aynı yere götürüldü. Ya her şeyin başladığı yere gittiler ya da atomlarına ayrıldılar."

Marcus Aurelius, Kendime Dü!iünceler, 6 .24

Her geçen

yada

gün

geriye

daha

çok da da

fa

adal

zla

etsiz

eşitlikçi bir yere

deneyim dönüşen

kalmadı. bir

Ben dünjamin

Franklin, " Bu dünyada ölüm ve vergiler dışında hiçbir şeyin kesin olduğu söylenemez," derken insanların vergi kaçırmakta ne kadar usta olabileceğini düşünmemişti. Peki ya ölüm? Ölüm hala herkesin tecrübe ettiği tek şey.

Hepimiz aynı sonla karşılaşacağız. Dünyayı fethetsen de onu fetheden insanın ayakkabılarını parlatsan da sonunda ölüm aranızdaki radikal eşitleyici ve ta m anlamıyla bir aşağılanma dersi olarak devreye girecek. Shakespeare Hamlet'te hem İskender hem de Jül Sezar için geçerli olan mantığın planını net çizgilerle çizmiştir:

Koca imparator Sezar ölüp toprak olunca,

Bir deliği tıkayabilir rüzgara karşı:

Ey bir zamanlar dünyayı titreten kasırga,

Şimdi duva rda harç, kışın soğuğuna karşı!

Bundan sonra kendini ulu ve güçlü (ya da tam tersi kötü ya da değersiz) hissettiğinde şunu hatırla: Hepimizi aynı son bekliyor.

Ölüm söz konusu olduğunda daha iyisi ya da daha kötüsü yok.

Tüm hikayelerimizin sonu aynı .

3 8 6

FAN İ L İ K ÜZER İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

STOACININ GÜNLÜGÜ

1 9 Aral ı k

İ nsan Ö l çeği

"Tüm madde evrenini ve senin payının küçüklüğünü düşün.

Zamanın enginliğini ve senin için ayrılmış kısmın ne kadar kısa (neredeyse bir anlık) olduğunu düşün. Kaderin işlerini ve senin bunlardaki rolünün ne kadar ufak olduğunu düşün."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 5.24

Madde evr

gelme eni

siyle uçsuz

olu

bu

şur). caksızdır

Pek i insan (trilyonlar

vücudu ca

bu atomun bir

maddelerin ar

ne aya

kadarını oluşturur?

Evren, bilimin bize söylediği kadarıyla 4,5 milyar yaşında ve yakın bir zamanda ömrü sona ermeyecek gibi görünüyor. Bu evrende bize ayrılan zaman peki ne kadar olacak sence ? 70 ya da 80 yıl m ı ?

Bazen her şeyin oluşturduğu büyük düzenin içindeki varlı

ğımızı tam olarak a nlayabilmek için rakamların ve gerçeklerin önümüze tek tek serilmesine ihtiyaç duyarız.

Bir daha kendini önemli hissettiğinde ya da bundan sonra yapacağın bir hareketle her şeyin yerle bir olacağını düşündüğünde bunu aklına getir. Bunların hiçbiri olmayacak. Sen de birçokları arasında sadece bir kişisin. Ve sen de birçokları gibi elinden gelenin en iyisi ni yapıyorsu n. Yapman gereken tek şey bu.

FAN İ L İ K ÜZ E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 8 7

STOACININ GÜNLOCO

20 Aral ı k

Öl ü m Korkusu ndan Ko rk

" O halde en kötü insanların bile kötüsünün, alçak ve korkakların en belirgin işaretinin ölüm değil de ölüm korkusu olması üzerine düşünüyor musunuz? Kendinizi böyle bir korkuya karşı eğitmeniz, tüm düşünce, eğitim ve okumalarınızı bu yönde yapmanız konusunda ısrar ediyorum. Böylelikle özgürlüğe açılan tek yolda ilk ad ımı atmış olacaksınız."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 2 6 . 3 8 -39

Platon

iç

ünlü

imizdeki Phai

ço don

cukturad

," l ı

di eserinde,

ye bir göz "Ölüm

lemde karşısında tit

bulunmuştur. �eyen

Olüm

korkutucudur çünkü bir bilinmezliktir. Ki mse öldükten sonra geri dönüp bize nasıl bir şey olduğunu anlatamaz. Öte yandan bu kitap büyük Stoacı fi lozof Cato'nun Roma İç Savaşı sonu nda intihar etmeye zorlanmadan önce kendisini buna hazırlamak için okumaya karar verdiği kitaptır.

Ölüm konusunda ne kadar çocukça ve sonuçta cahilce davransak da bize biraz olsun rehberlik edebi lecek birçok bilge adam ve kadın mevcuttur. Dünyanın en yaşlı kişilerinin ölümden hiç korkmuyor gibi görünmelerinin bir sebebi vardır. Bunun hakkında bizden daha çok düşünecek zamanları olmuştur (ve bundan endişe etmenin ne kadar an lamsız olduğunun farkına varmışlardır). Bu konuda yazılmış birçok kaynak vardır. Florida Scott Maxwell'ın ölümcü l hastalığıyla savaşırken yazdığı ve bir Stoacı günlüğü olan The Measure of My Days adlı kitap bu nlardan biridir. Aldığı ceza ile perişan olan ve cellatlara yalvaran ailesi ve arkadaşlarına Seneca'nı n söylediği ünlü sözler de başka bir örnektir. Seneca onları kibarca azarlamıştır: " Felsefenin ilkelerini ve kötülüklere karşı bunca yıldır yaptığımız hazırl ıkları unuttunuz mu ? " Felsefenin içinde cesur adamlar ve kadınlar tarafından söylen miş

ve bu korkuyla yüzleşmemizde bize yardımcı olabilecek birçok ilham verici ve cesur söz bulunabilir.

Stoacıların ölüm konusunda yardımı dokunabilecek başka bir değerlendi rmesi daha söz konusudur. Ölüm gerçekten de sonsa, 3 8 8

FAN İ L İ K ÜZERİ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

STOACININ GÜNLÜCÜ

bunda tam olarak korkacak ne var? Çünkü korkularından acı alıcılarına, endişelerinden gerçekleşmeyen dileklerine kadar her şey seninle birlikte yok olacak. Ölüm ne kadar korkutucu olursa olsun, unutma ki aynı zamanda korkunun da sonunu getirir.

FAN İ Lİ K Ü Z E Rİ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 8 9

S TOAC/NIN GÜNLÜGÜ

2 1 Aral ı k

G e ç i rdiğin Yı l lar İ ç i n N e Gösterece ksin?

" Çoğu zaman yaşlı bir adamın uzun bir süre yaşadığı na dair tek kanıtı yaşıdır."

Seneca, A k lın Dinginliği Üzerine, 3 . 8 b

Ne ilkadar

e

dır

çarp. hayatta

To

sın

plamda ? O

kaç yılları

saat ya a l , önce

şamışsın3? 6

5 ile sonra

Bunların da

tama 2 4

mı

için bize ne gösterebilirsin ?

Bi rçok kişi için bu sorunun cevabı şöyle olur: Gösterecek bir şeyim yok . Garanti gözüyle baktığımız o kadar çok saatimiz var ki. Bu gezegende geçirdiğimiz yıllara dair gösterebileceğimiz şeyler katıldığımız golf t urnuvaları, ofiste geçirdiğimiz yıllar, şık bir restoranda bir masa için beklerken harcadığımız zaman, okudu

ğumuzu dahi hatırlamakta zorlandığım ız bir yığın aptalca kitap ve belki de bir oda dolusu oyuncak olabilir. Raymond Chandler'ın Elveda Güzelim adlı kitabındaki karaktere benzeriz. Adam şöyle der: "Çoğunlukla zaman öldürüyorum. Ve inan bana zaman epey zor ölüyor."

Bir gün saatlerimiz tükenmeye başlayaca k. O zaman, "Zamanımı gerçekten de iyi değerlend irdim," diyebilmek iyi olurdu.

Bu başarı, para ya da konum olarak söylenmemeli. Tüm bunlar hakkında Stoacıların ne düşündüğünü biliyorsun. Bunu söylerken senin düşüneceğin şeyler bilgelik, anlayış ve insanların savaştığı konularda gösterilen gerçek bir ilerleme olmalı.

Sana verilen zaman çerçevesinde gerçekten bir şeyler yapabildiğini gösterebilseydin ne olu rdu? Peki ya gerçekten ( buraya yaşını yaz) yıl yaşadığını kanıtlayabilseydin? Ve bu yılları sadece yaşamadığını; tam anlamıyla yaşadığını kanıtlayabi lseydin?

390

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

S TOACININ GÜNLÜCÜ

22 Aral ı k

Ke n d i Sözle ri n i Sah i p l e n

"Yaşını almış ya d a öyle gibi muamele edilen bir kişinin bilgi birikiminin tuttuğu notlardan ibaret olması çok utanç vericidir. Zeno der ki ... Peki ya sen? Klea ntes der ki . . . Pek i ya sen? Daha ne kada r başkalarının idd ialarına tabi olacaksın? Sorumluluğu al ve kend i sözlerini sahiplen. Gelecek nesi llerin not defterlerinde taşınan sen in sözlerin olsu n."

Seneca, Ahlak Mektupları, 33.7

Ralph

ken Waldo

not defEmerson

terine a l ölümsüzlük

d ığı notlar konu

da,

su hakkın

yazarların da

zor düşü

konu nürların

etrafında a l ı ntılara güvenerek dans etmelerinden yakınıyordu.

"Alıntıdan nefret ediyorum. Bana kendi bildiklerini anlat," diye yazd ı.

Seneca da yaklaşık yirmi yüzyıl önce aynı konuya değin mişti.

Alıntı yapmak, başkalarının bilgece sözlerine güvenmek kolay.

Özellikle de boyun eğdiğin kişiler böylesine yüce insanlarsa!

Kendi başına yola çı kmak ve kendi düşüncelerini ifade etmek daha zor ve daha korkutucudur. Ama o yüce kişiler bu bilgece ve gerçek sözleri en başta nasıl yazdı zannediyorsun ?

Deneyimlerin değerlidir. Senin içinde d e birikmiş bir bilgelik var. Kendi sözlerini sahiplen. Yıl larca hatırlanacak bir şey söyle ve ayn ı zamanda da yap.

FA N İ Lİ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 9 ı

STOACIN/N GÜNLÜGÜ

23 Ara l ı k

N eyi Kaybet m e kte n Bu Kadar Ko rkuyorsun?

"Ölmekten korkuyorsunuz. Ama yaşadığınız hayatın ölümden farkı nedir? "

Seneca, A hlak Mektupları, 77. 1 8

Seneca

malı akı

yla llara

ilgili durgunluk

şahane bir verecek

hikaye ankadar

latır. zeng

Bu in olan

adam

bir

şehir

Rode kölelerinin taşıdığı bir tahtıreva nla dolaşırmış. Şişman olduğu için yol sık ıştığı zaman köleler tahtırevan ı yere koyar öyle beklermiş.

Bir keresinde Romalı, "Şu an oturuyor muyu m ? " diye sormuş.

Seneca'nı n yaptığı şaka ise ana hatlarıyla şöyleymiş: "Dünyadan böylesine kapmanı sağlayacak ne kadar üzücü ve zavallı bir hayatın var ki yerde olup olmadığını dahi bilmiyorsun." Adam gerçekten hayatta olup olmadığını bile biliyor muydu ki acaba?

Çoğumuz ölmekten korkarız. Ama bazen bu korku bir soruyu mecburi kılar: Tam olarak nedir korumak istediğin? Çünkü birçok insan bu soruya saatlerce televizyon izlemek, dedi kodu yapmak, karnını doyurmak, potansiyelini boşa harcamak, sevmedikleri bir iş için rapor hazırlamak gibi cevaplar verecektir. En temel hali hariç, hayat gerçekten de bu mu ? Öyle sıkı sıkı tutup kaybetmekten korktuğumuz şeyler bunlar mı?

Kulağa pek de öyle gelmiyor.

392

FA N İ L İ K Ü Z E R İ N E DÜŞÜ N C E L E R

S TOACININ GÜNLÜGÜ

24 Aral ı k

İyi Bir Şarap G i b i Anlamsız

"Şarap ve likörün tatlarını biliyorsun. Mesanenden yüzlerce ya da binlerce şişenin geçmiş olması bir şey değiştirmiyor.

Sen filtreden başka bir şey değilsin."

Seneca, A hlak Mektupları, 77.16

Yine küçüm

servetinin seyici

ü n

bir

üne ba ifadeyle

kılırsa ka rşı

büyük karşı

ih

yayız.

timalle Bu sözler

zaman

ise

zaman

iyi bir içkiyi keyifle yudumlamış olabi lecek Seneca'ya ait. Sözleri başarı ve yetişkinliğin kendilerini bir şarap züppesine (öte ya ndan aynı mantık gurmelere, teknoloji kurtlarına ve ses cihazları meraklıları gibi birçok gruba uygulanabilir) çevirdiği kimseleri büyük ihtimalle rahatsız edecek.

Bu "zevkler" her ne kadar eğlenceli, heyeca n ve keyif verici olsa da onları doğru konumlandırmak öneml idir. Hayatı n ı n sonuna geldiğinde daha fazla tükettiğin için , en çok sen çalıştığın için ya da çeşitli nostaljik şeylere herkesten çok para harcayıp herkesten çok ürün toplayıp herkesten çok bunlar üzerine çalıştığ ı n için kimse sana bir ödül vermeyecek. Sen bu süslü şeylere geçici olarak sahip olmuş ya da onlarla ilgilenmiş bir aracı ya da bir a raçtan başka bir şey değilsin.

Eğer bunları şiddetle arzuladığını hissedersen , bu yazı arzularını bir nebze olsun aza ltmaya yardımcı ola bilir.

FAN İ L İ K ÜZE R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

393

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

25 Aral ı k

D u rmak B i l meden Çal ı ş m a

" Zihne dinlenecek za man tanımak gerekir. İyi bir aradan sonra gelişmiş ve daha zeki bi r şekilde kaldığı yerden devam eder. Bu aynı bereketl i tarlaları zorlamamak gibidir.

Bu tarlalara hiçbir zaman dinlenme fırsatı verilmediğinde hemen verimliliklerini kaybedebilirler. Dolayısıyla beynin sürekli üretmesi üzerine yapı lan baskı beynin gücünü zedeleyecektir. Ama özgür bırakıldığında ve bir süre dinlenmesine fırsat verildiğinde beyin gücünü geri kazanır. Bitmek bi l meyen çalışma saatlerinin mantıklı ruhun üzerinde bir tür sersemletici ve güçten düşürücü etkisi vardır."

Seneca, Ruhun Dinginliği Üzerine, 17. 5

Marcus

kara Aur

kter elius

far

v e

klılık Seneca'yı

larından et okuyup

kilenm

a raların

emek

daki

imkansız rad

dır. ikal

Her

ikisinin de güçlü ve zayıf olduğu alanlar vardır. Bir imparatorluğun sonu gelmez sorumlulukları için sen olsan hangisi ne güvenirdin?

Büyük ihti mal le Marcus'a . Ama insan olarak hangisi olmak isterdin? Büyük ihti malle Seneca.

Bunun nedenlerinden biri Seneca'nın günümüzde "iş/özel hayat dengesi" dediğimiz şeyi başarmış gibi görünmesidir. Marcus'un halsiz ve yorgun olduğu zamanları görebilsek de Seneca her zaman enerjik, canlı ve dinç hisseder. Bunda dinlenme ve rahatlama üzerine geliştirdiği felsefenin (sert bir disiplin ve d iğer Stoacı ritüellerle birlikte) büyük etkisi olmuş olmalı.

Beynimiz de kaslardan meydana gelmektedir ve diğer kaslarımız gibi o da geri lebilir, yıpranabilir ve hatta incinebilir. Üzerim ize fazla iş a ldığımız için, yeterince dinlenmediğimiz için ya da kötü alışkanlıklarımız yüzünden vücut sağl ığımız da etkilenir. Makineye meydan okuyan John Henry hakkındaki masalı hatırlıyor Masalın sonunda yorgunluktan öldü.

musun?

Bunu unutma.

Bugün sabrı nı zorlayan, ciddi şekilde odaklanma ya da netlik isteyen ve büyük ve yaratıcı buluşlar yapman gereken işlerle karşılaşabilirsin. Hayat uzun bir yolculuk. Böyle birçok anla karşılaşacaksı n. Eğer durmak bilmeden çalışırsan ve beden ini tahrip edip fazla ça lıştırırsan hepsini değerlendirebilecek misin?

3 94

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E LE R

S TOAC/NIN GÜNLÜCÜ

26 Aral ı k

H ayat Uzu n d u r (Eğe r N as ı l Yaşayacağ ı n ı B i l i rsen)

"Aslında bize kısa bir ömür bahşedilmedi. Biz onun büyük bölümünü boşa harcad ık. Hayat yeterince uzun ve eğer iyi değerlendirebilirseniz birçok büyük işe imza atacak kadar zamanınız var. Ama lüksün ve ihmalkarlığın çu kurlarına döküldüğünde ya da iyi şeyler için harcanmadığında bir gün birdenbire tüm zamanımızı fark ında olmada n harcadığımızı fark edebiliriz . İşin aslı budur. Bize kısa bir ömür biçilmedi, biz bu ömrü kısalttık."

Seneca, Ya�amın Kısalığı Üzerine, 1 . 3 -4'a imse ne kadar yaşayacağını bilemez ama üzücü de olsa tek şeyden emin olunabilir: O da zamanın haddinden fazlasını boşa geçireceğimizdir. Dilerseniz oturarak, dilerseniz yanlış

şeylerin peşinden koşarak ya da kendinize gerçekten neyin önemli olduğunu sormak için vakti ayırmayı reddederek zamanı harcayın.

Çoğu zaman Petrarca'n ın cehalet üzerine yazdığı klasikleşmiş

makalesinde eleştirdiği, kendine fazla güvenen entelektüellere benzeriz. Bu kişiler, "tüm güçlerini durmak bilmeksizin kendileri dışındaki şeyler için harcarlar ve kendilerini oralarda a rarlar."

Ama yaptıklarının bu olduğunun farkında dahi değillerdir.

Öyleyse bugün kendini bir koşturmanın içinde bulur ya da

" yeterince zamanım yok " dersen dur ve bir dakika bekle. Bu ger

çekten doğru mu? Yoksa kendini bir yığın gereksiz yükün altına mı soktun? Gerçekten verimli mi çalışıyorsun yoksa hayatının büyük ve önemli bir kısmını boşa m ı harcad ın? Bir Amerikalı yılda ortalama kırk saati ni trafikte geçiriyor. Ömrümüzü dü

şündüğünde bu aylar eder. Ve insanlarla kavga etmek, bir şeyler izlemek ya da hayal kurmak dışında "trafiğe" entegre edebileceğin çok fazla aktivite yok .

Hayatın yeterince uzun. Bunu olabilecek en iyi şekilde kullan.

FA N İ L İ K ÜZ E R İ N E D Ü Ş Ü N C E LE R

395

S TOACININ GÜNLÜCÜ

27 Aral ı k

Ö nce Ru h u n u n G it m e s i n e İz i n Ve rme

"Bedenin pes etmeyi reddettiği sırada ruhun çoktan kendini bırakması bu hayatın en utanç verici anlarından biridir."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 6.29

Sahip

zor olduğu

bir

tüm

hayatı

ayrı

oldu.

calık

Ro

lara

malı ta rağmen

rihçi

Mar

Cassius cus

Dio Aur

bu elius'un

konu hakkında, "Marcus hak ettiği şansı hiç yakalayamadı. Çünkü fiziksel olarak güçlü değildi ve hüküm sürdüğü yıllar boyunca bir sürü hastalıkla savaştı," diye yazdı. Bir seferinde o kadar kötü hastalandı ki öldüğüne dair söylentiler baş göstermeye başlad ı. Ve en güvendiği generallerinden biri bu fırsattan yararlanıp kendini yeni imparator olarak ilan edince işler iyice sarpa sardı.

Ama tüm bu sorunlar (savaşla, hastalıklarla ve sorunlu oğluyla geçen yıllar) içinde Marcus hiçbir zaman pes etmedi. Bu davranış bugün kendimizi yorgun ya da bitkin h issettiğimizde ya da bir krizle uğraşmak zorunda kaldığımızda örnek alabileceğimiz niteliktedir. Sinirlenmeye ya da a ksi birine dönüşmeye her türlü hakkı olan, i lkelerinden vazgeçip lüks ve rahatlık içerisinde yaşayabilecek imkanlara sahip bu adam, sorumluluklarını bir kenara bırakıp sağlığına odaklanabilirdi.

Ama bunu h içbir zaman yapmadı. Bedeni zayıflamasına rağmen ruhu enerjisini hiçbir zaman kaybetmedi. M . S . 1 8 0 yılında Viyana'da bedeni artık yorulup son nefesini verene kadar h iç pes etmedi.

396

FAN İ L İ K ÜZERİ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

S TOACININ GÜNLÜGÜ

28 Aral ı k

H atı rlan mak Üzerine

"Hatırlayanın da hatırlananın d a ömrü yalnızca bir gündür."

Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler, 4.35

41. Cadde'de yürüdüğünde güzelim New York halk kütüphanesini ve onun devasa taş aslanlarını göreceksin. Kütüphane Yolu'ndan devam ettiğinde çimentoya yatırılmış altın bir plakayla ve üzerinde tarihin önemli yazarlarından bi r dizi al ıntı sözle karşılaşacaksın. O sözlerden biri Marcus Aurelius'a aittir:

" H atırlayanın da hatırlananın da ömrü yalnızca bir gündür."

Kütüphane 20. yüzyılın en başarılı mimarlarından biri sayılan John Merven Carrere'nin şirketi tarafından tasarlanmıştır.

Samuel Tilden, John Jacob Astor ve James Lenox gibi mesleğin önde gelenleri ve hayırseverlerin bağışladığı koleksiyonları içinde barındırır ve bu kişilerin isimleri duvarlara işlenmiştir. Günümüzde isim hakları, koruma fonu yöneticisi Stephen A. Schwa rzman'a a ittir. Kütüphanenin 1 9 1 1 yılında düzenlenen açılışına Başkan William Howard Taft, New York Valisi John Alden Dix ve New York Belediye Başkanı William Jay Gaynor katılmıştır. Yol boyunca göreceğin plakalar harika birer Gregg LeFevre eseridir.

Marcus'un sözleri insanı şunu düşünmeye zorlar: Bir zamanlar dünyanın en ünlüleri, mesleklerinin ustaları ve bazı durumlarda da akıl almayacak kadar zengin kimseler olan bu insanların ka

çının adını daha önceden duymuştun ? Kütüphane Yolu boyunca adını okuduğumuz birçok ünlü yazar bile günümüz okuyucusuna tanıdık gelmeyecektir. Onlar da onları tanıyan insanlar da bu dünyadan göçeli epey zaman oldu.

Hepimiz, hatta kendisini tanımayan birçok yayanın yanından geçip gittiği Marcus Aurelius bile sadece bir gün yaşayabilir. O

da en fazla .

FA N İ L İ K ÜZE R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

3 9 7

S TOACININ GÜNLÜCÜ

29 Aralı k

Teşe kkü r Et

" Mümkün olduğu kadar her şey için şükretmeye çalışmalıyız. Çünkü adalet duygusu genellikle başkalarına yönelik işlerken minnettarlık kendimiz için yapabileceğimiz iyi şeylerden biridir. Minnettarl ık kendisine verilenleri asla karşılıksız bırakmaz."

Seneca, A hlak Mektupları, 8 1 . 1 9

Bugün mi

şeyden nnetta

önce

r olabi

barış

leceğin

ortamında şeyleri

yaşıyo düşün.

rsun ve Ha

bu yattasın,

kitabı ok her

uyabilecek kadar sağlıkl ısın ve boş zamana sahipsin. Peki ya küçük şeyler? Sana gülümseyen kişi, sana kapıyı açan kadın, radyoda duyduğun bir şarkı ya da güzel bir hava.

Minnettarlık bulaşıcıdır. Yayd ığı olumlu hava etrafına mutluluk saçar.

Bugün dünyada geçi rdiğin son gün bile olsa (hayatının birkaç saat içerisinde sona ereceğini önden biliyor olsan) hala minnettar olunacak birçok şey olur muydu? Her günü böyle geçirsen hayatın daha güzel olmaz mıydı? Bu duygunun sabahtan akşama kadar sürüp hayatının her noktasına dokunmasına izin versen, ne olurdu ?

398

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

STOACININ GÜNLÜCÜ

30 Aral ı k

Etki s i n i Azalt

"Dertlere sakin kafayla katlanabilmek için, Çalar talihsizler güçlerinden ve dertleri nden."

Seneca, Hercu/es Oeteaus, 2 3 1 -232

Hayran

başa olduğ

çıkab un,

ilen sıkıntılar

ve onları la ve zorlu

yönet

klar

ebilen la

kişilbaşarılı

erin

bir

ortak şeki

öz lde

elliği

nedir? Denge duyguları ve bozulmayan disipl inleri. İster zor bir görevde, ister eleştirilerin ortasında, ister kalpleri parçalayan bir trajedide ya da stresli bir dönemde olsun, fark etmeksizin yollarına devam ederler.

Senden daha iyi olduklarından değil. Senden daha zeki oldukla rından da değil. Ama onlar küçük bi r sır biliyorlar: Sakin bir zihinle yaklaşırsan her durumun olumsuz etkisini azaltabilirsin.

Bunu da a ncak her şeyi önceden hesaba katıp her konu üzerine düşünmekle başarabilirsin.

Ve bu durum sadece bizim günlük olarak karşılaştığımız sorunlar için değil en büyük ve en kaçınılmaz derdimiz için de geçerlidir: kaçınılmaz ölümümüz. Bu yarın ya da kırk yıl sonra başımıza gelebil ir. Çabuk ve acısız da olabilir, dayanılmaz acılar içindeyken de. Böylesi bir işkencenin içinde, elim izde buluna n en güçlü silah ne din ne de filozofların bi lgece sözleri olabilir. Bu a ncak bizim sakin ve mantıklı zihnimizdir.

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C EL E R

399

STOACININ GÜNLÜGÜ

3 1 Aral ı k

Ke n d i n i Ku rtar

"Oyalanmayı bırak! Yaşlılığını keyifle geçirirken kendi notlarını, eski tarih yazılarını ya da topladığın antoloji leri okumayacaksın. Hayatın amacıyla meşgul ol. Boş umutları bir kenara bırak ve (eğer kendini biraz olsun düşünüyorsan) kendini kurtar ve bunu hala yapabiliyorken yap."

Marcus Aurelius, Kendime Dü�ünceler, 3.14

Yaphatığımız

yatı

okuma

(ve

ların

ölümü)

ve çalışmaların

aradığımız bu

tamamının

yolda bize

amacı

yardımcı iyi

olabilmeleridir. Bir noktada artık kitaplarımızı bir kenara koyup harekete geçmeliyiz. Ancak bu şekilde Seneca'nın dediği gibi,

"kelimeler

halini alabilir."

eylemler

Eski bir söz, " Her bilim

insanı kaybedilmiş bir askerdir," der. Biz hem bilim insanı hem de asker olmak istiyoruz. Ama iyilik savaşında dövüşen askerler.

Senin için bundan sonrası bu şekilde geçecek . İleri, hep i leri gideceksin. Cevabın başka bir kitapta değil. Doğru seçimlerinde ve kararlarında . Ne kadar zama nın kaldığını ya da yarın seni neyin beklediğini kim bilebilir?

4 0 0

FAN İ L İ K Ü Z E R İ N E D Ü Ş Ü N C E L E R

Ye n i D ö n e m S t o a c ı

U yg u l a m a M o d e l i v e A n a h t a r Ke l i m e l e r i l e D e y i m l e r

S ö z l ü ğ ü

E pikt

ikinetos'un

ci

ve

yüzyılın Mar

yeni cus Aur

dönem elius'un

Stoacı

eserl

düşün erinde

ce şekli ifade

kendi edi

içi len

nde

tutarlı olma ve erdem yolunda i lerleme konularınd a felsefeye düşen görevin resmini oldukça net bir şekilde çizer. Pierre Hadot ve A . A . Long'un çalışmasında öne sürüldüğü gibi, Epiktetos'un üç ilkesini ve bu dünyadaki eylemlerimizi nasıl yöneteceğimizi anlatan yeni Stoacılığın yenilikçi doğasını gösteren bir şema oluşturduk . Bu şema, üç topoi'yi ( konu başlığı ya da çalışma alanı) (askesis)

ve Epiktetos'un önerdiği eğitimin üç fa rklı seviyesini bir

a raya getirir ve Marcus Aurelius'un i fade ettiği erdem a rayışıyla nasıl ilişkilendirilebileceklerin i ( Hadot'un notlarında) gösterir.

Şemanın kendisi Epiktetos'un yazd ığı şu anahtar bölümlerin şekillendirilmesidir:

" Kişinin bilge ve iyi olabileceği, dolayısıyla da eğitilmesi gereken üç alan vardır. Bunlardan ilki sevilen ve nefret edilen şeylerle ilgilidir. Kişi hiçbir zaman tutkularından şaşmamalı ve nefret ettiği şeylerin içine düşmemelidir.

İkincisi ise eyleme geçireceğimiz ve de geçirmeyeceğimiz dürtülerle ve daha da geniş düşünüldüğünde görevlerimizle ilgilidir. Kişi farkı nda olarak iyi niyetle ve dikkatli davranabilir. Üçüncüsü ise dalaverelerden kurtulmakla, sakinlikle ve zihnimizin izlenimlerini onaylamasıyla oluşan yargılarımızın yer aldığı bölümle ilgilidir. Bu bölümlerin en başta ve en acil olanı tutkularımızla ilgili olan ilk Anahtar Kel i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü 4 0 1

S TOACININ GÜNLÜGÜ

bölümdür. Çünkü güçlü duygular ancak tutku larımıza ve nefretimize yenik düştüğümüzde ortaya çıkar."

Epiktetos, Makaleler, 3 . 2 . l -3 'a

"İşte bu nedenledir ki filozoflar sadece öğrenmekle yetinmeyip üzerine deneyimi ve eğitimi de katmamız konusunda bizi uyarır. Çünkü aradan zaman geçince öğrendiklerimizi unutur ve tam tersini yapmaya, sahip olmamız gereken fikirlerin tam tersini düşünmeye başlarız."

Epiktetos, Makaleler, 2 .9. 1 3 -14

Şemanın her bölümü için a nahtar kelimeler belirledik. Aldanma, yanlış fikirler ve hatadan, dürtülerin kontrolüyle birlikte daha net kararlara ve bilgiye ( kendi içinde tutarlı olma hali) doğru yu karı ivme gösteren bir gelişme (prokop!) söz konusudur. Ve eğitimin farklı seviyeleri arasındaki gelişim (çalışma/manthanô, deneyimlmeletaô, zorlu uygulama/askem alışkanlığın iyileştirilmesi, daha uygun davranışlar sergileme ve erdemler ışığında yargıları gel iştirme yoluyla sağla nmaktadır. A şağıda göreceğin şemanın ardından anahtar Stoacı teri mleri ve deyimleriyle ilgili açıklamalı bir sözlük de bulacaksın:

Yen i Dönem Stoacı Uygulama Modeli

Eylemin Üç İlkesi

Benliğin Üç

1 . Çalış/Öğren

2. Dene

3. Uygula

Bölümü

µav0civeıı

µEAETclCıl

ciaıcteıı

(manthan">

(meletaô)

(askeô)

3. İrade: Onay/

MANTIK: Bizim Karar & Gerçek Bi lgelik

Ret

olan, kamu

tınat�µrı

ıpp6VT}CJIÇ

auyıcatci0emç/

yararına olan ve

( epist�m!')

(phron�sis)

CtVQVEUCJiÇ

gerçek olan.

(synkatathesis/

KatCtATJ'lflÇ

ananeusis)

(katal�psis)

Aldatıcılardan

Kurtul, Sakin Ol

402

A n a h t a r Ke l i m e l e r ile Deyi m l e r Sözlüğü

STOACININ GÜNLÜ�Ü

2. Eylem :

ETİ K: Bizim

Görev &

Adalet & Cesaret

Dürtünü Uygula olan ve kamu

Uygun Eylem

öucmocrüvrı,

/Uygulama

yararına olan.

ıca0fııcov

0.vöpEia

opµfı/O.ıpopµfı

ıco1vrovııc6v

(kath�on)

(dikaiosun�.

( horme/aphorm�) (koinônikon)

andreia)

Bilerek ve

Dikkatli

Davranmak

l .Algı: Tutku/

FİZİK: Bizim

Alışkanlık &

Öz Denetim

Nefret

olan, olmayan

Eği lim

oroıppoouvrı

öpE1;1ı;ıt!ıcıcl..1mı;

ve ortada olan

f0oç/fl;1ı;

(söphrosunl!')

(orexis/ekklisis)

şeyler.

(ethos/hexis)

Yanlış Fikirleri

tıp' fıµiv/ouıc tıp'

( oirıo1ç/oiesis)ve

fıµiv/

Tutkuyu (ıt6.0oı;/ 6.0uiıpopa

pathos) Yok

(eph' h�min/

Etmek

ouk eph' h�min/

adiaphora)

Adiafora (0.öıaıpopa): Kesin bir ahlak anlayışına göre iyi ya da kötü olduğu tam olarak belirlenemeyen, ortada kalan şeyler. Stoacı düşünceye göre mantıklı seçimlerimizin (bkz. Prohairesis) dışında kalan her şey ilgisizdir. Bu bağlamda kontrolümüzün dışında olan şeylerin bazıları tercihli bazıları ise tercihsiz iyi lik lerdir (pro!gmena/apro!gmena). Marcus'a göre (5.20) mantıklı seçimleri mizin sürecini engellediklerinde, doğal olarak ilgi alanımıza girerken bir yandan da bizim için ilgisiz hale gelirler. Bu terim Epiktetos'un Makaleler'inde 17 kez ve Kılavuz Kitap'ta ise bir kez geçmektedir. Marcus'un eserlerinde ise 6 kez geçer.

Agathos (0.yu06ı;): İyi ya da uygun bir arzu nesnesi. Epiktetos'un şu sözleri klasik Stoacı yaklaşımı koruduğunun bir göstergesidir. "İyi (ve kötü) içimizde, tercihlerimizdedir (prohairesis), dışarıda değil." (Makaleler, 2 . 1 6. 1)

"Tanrı kurallarını ortaya koydu ve 'İyilik görmek istiyorsanız bunu kendiniz bulun, ' dedi. " (Makaleler, 1 .29.4) " Yaptığın her şeyde içindeki iyiliği koru. "

( Makaleler, 4.3. 1 1)

Anthrôpos (liv0pcımoı;): Bir insan. Genel olarak tüm insanlar. Epiktetos'a göre (Makaleler, 2 . 1 0. 1 ) her şeyden önce hepi miz her şeyi gözeten bir mantıklı seçim (prohairesis) gücüne sah ip ve tamamen özgür olan insanlarız. "Güzel bir insan" içinde erdemler barındırır. (Epiktetos, Makaleler, 3 . l .6b-9).

Bir "bütün bir insan" ol malıyız (Makaleler, 3 . 1 5. 1 3). Hadot'un bahsettiği Anahtar Ke l i meler ile D eyi m l e r Sözlüğü 403

STOACININ GÜNLÜCÜ

kendi içinde tutarlı olmak budur (The Inner Citadel, sf. 1 30- 1 3 1 ). Marcus ise bunu şu bölümlerde kullanır: 5 . 1 , 5.20, 8. 1 , 8.5, 8 .26. Hepsi bu terimi temel amacımızın ve çalışmalarımızın ne olması gerektiğine yapı lan bir vurgu ile ilişkili olarak kullanmıştır.

Apatheia (Cım'ıfü;ıa): Tutkusuz bir sakinlik. Huzur. Fi i l olan hal iyle (amı0Ecıı) tutkulardan arınmak anlamına gelir. Epiktetos Makaleler adlı eserinde bunu 7 kez isim, 1 1 kez fiil olarak kullanmıştır. Kılavuz Kitap'ta ise iki kez geçer.

Marcus fiil halini 4 kez kullanır. Tek bir kez isim olarak kullandığında, "Bir kişi huzura ne kadar yakınsa o kadar güçlüdür," der. ( Karşılaştır: pathos) Aphorme (Ô.qıopµl)): Uzak durmak, isteksizlik, isteksizlik sonucu oluşan eyleme geçmeme dürtüsü. Zıddı: horme. Horme!Aphorme Epiktetos'un belirlediği üç alandan ikincisidir (Makaleler, 3.2. l -3a) ve bu terim Makaleler adlı eserinde sık sık kullanılmaktadır. Marcus terim i bu anlamda değil, sadece horm�

olarak kullanır.

Apotynchanô (<'mornn:Cıvco): Kazanmayı, hedefi vurmayı, elde etmeyi başaramamak; kişinin amacını gerçekleştirememesi ya da hata yapması. Epiktetos'un eserlerinde, genellikle orexis/oregô terimleriyle birlikte 24 kez geçer (özellikle bkz. 3.2 . l -3'a). Laert ius Diogenes, Zeno'nun "istek" kelimesini özlediğimiz ya da elde etmek istediğimiz ama başaramadığımız şeyleri tanımlamak için kullandığını söyler (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7. 1 . 1 1 3). Bu terim Marcus'un Kendime Düşünceler adlı eserinde yer almamaktadır. Bu deneyim hayatta karşılaşılan sorunların önem li bir kaynağıdır (Ayrıca bkz.

Hamartia).

Aproegmena (uxporıyµEva): İstenmeyen şeyler. Mutlak ahlak duygusuna kayıtsız ama görecel i olarak olumsuz değeri olan şeyler. Hastalık gibi doğal olarak istenmeyen şeyler. Zıddı: proc!gmena. Bu terimler ne Epiktetos'un ne de Marcus'un eserlerinde bulunmaktadır. Ama Laertius Diogenes'ten öğrendiğimiz kadarıyla Poseidonius'un eserlerinde Zeno ve H risippos'un ortak Stoacı öğretileri olarak geçer (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7. l . 102ff).

Cicero, Zeno'nun bu terimleri kullanışını tekrarlar ve Latin eşanlamlıları olan reiecta/praeposıta terimlerini önerir (İyiliğin ve Kötülüğün Sonu ve Akademika l .X.36-39 ad lı eserlerinin her ikisinde de). Seneca bu konuda Cicero'yu takip etmez. Bunun yerine avantaj lar ve dezavantajlar anlamına gelen commoda/

incommoda terimlerini kullanır ve "her ikisi de kontrolümüzün dışındadır"

der (Ahlak Mektupları, 92. 16). Cicero bu terimi alt bir sınıfa ayırarak reiectal praeposita terimlerini kullanmıştır ( İyiliğin ve Kötülüğün Sonu, 3.21).

Arete (apEtl)): Erdem, iyil i k ve insanın mükemmel liği, mutlak değerin kaynağı. Hadot'nun notlarında Platon'un zamanına kadar giden dört temel er-4 0 4

A n a h t a r K e l i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü

STOACININ GÜNlÜGÜ

demin, Arrianus'un Epiktetos sunumunda tam olarak resmedilmediğinden bahsedilir (The lnner Citadel, sf.238). Ama Epiktetos'un sıkı bi r takipçisi olan Marcus'un Kendime Düşünceler'inde Hadot'un "ruhun üç eylemi" (bkz.

yukarıdaki şema) olarak adlandırdığı şeyle ortak bir dili ve bağlantısı olduğunu görüyoruz. Laertius Diogenes şu dört temel erdemin Stoacı lar için öncel ik teşkil ettiğini söyler (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, Zeno, 7.92b): crwqıpocruvıı/sôphrosune/kendine hakim olmak, öıKmocrı'.ıvıı/dikaiosune/adalet, avôpr,ialandreialcesareı ve qıp6V"!]crtç/phronesis/bilgelik. Hrisippos'un, "Bir dakikalığına bile bilgeliği (phronimos) tecrübe etmek, sonsuza kadar arete 'yi tecrübe etmekle eşdeğerdi r," dediğine inanı lırdı (Plutarkhos, Moralia, 1062).

Musonius Rufus ise "İnsanlar erdeme doğru bir yatkınlıkla dünyaya gelir, "

demiştir (Lectures, 1 .7. 1 -2). Marcus bu dört erdemi birlikte 3.6 . I ve 5.12'de, cesareti hariç tutarak, kalanları ise 7.63 , 8.32 ve 1 2 . 1 5 'te kullanmıştır. Bu kitapta bu erdemlerden dünyadaki tüm eylemlerim izin yönünün çevrildiği ahlaki gelişimin amaçları olarak bahsediyoruz. Marcus yok olana kadar erdemlerimizin parlamasına izin vermemizi salı k veri r ( 1 2 . 1 5). Epiktetos ise adalet duygusundan ve kendine hakim olmaktan, Makaleler adlı eserinde erdemi tartıştığı bölümde bahseder (3. l .6b-9). Orada crwqıpocruvıı terimini kullanış şekli "soğukkanlı" (kendisi bu durumun zıddının "disiplinsizl ik"

olduğunu iddia eder) birine göre daha ılımlıdır ve burada (Makaleler'in başka bir bölümünde bilgeli k/qıpoviµq> ile birlikte kullanılır: 2.21 .9) kendine hakim olmayı anlatmak için seçtiği kelimeler €yKpatEiç/egkrateis/ustalık ya da hakim iyet kurmadır (aKpatr.tç/ak rateis/kontrolsüz terim leriyle karşılaştırılarak). Seneca Latince virtus terimini kul lanır ve "erdem tek iyi şeydir" der ve ekler: "doğru ve kaya gibi sağlam kararlardan aşağı kalır yanı yoktur."

(A hlak Mektupları, 7.32)

Askesis (ÖcrKrıcrıç): Egzersiz, uygulama, erdem sahibi olmak için yapılan disiplinli çalışma. Epiktetos eğitimin üç alanda olabi leceğini söyler (Makaleler, 3.2. l -3a, 3 . 1 2 . 8). Bilim insanlarına göre ünlü "üç konu (topoi) doktri ni"

Epiktetos'un yeni dönem Stoacılığa yaptığı eşsiz bir katkıdır (bkz. Long'un yazdığı Epiktetos: A Stoic and Socratic Guide to Life, sf. l 1 2-1 1 8; Hadot'nun yazdığı The Inner Citadel : The Meditations of Marcus Aurelius, sf.89- 1 00).

Epiktetos'tan önce Seneca felsefeyi üç bölüme ay ıran ve uzun zamandır konuşulan Stoacı yaklaşımı doğrular ve bunları "ahlaki, doğal ve mantıksal"

olarak adlandırır (Ahlak Mektupları, 89.9). Bildiğimiz kadarıyla Epiktetos disiplini üç seviyede değerlendirir: İlk adım öğrenmek/çalışmak (µav0ô.vw/

manthanô, 79 kez geçer), ikincisi denemek (µd.r.taro/meletaô, 54 kez geçer; bkz. Makaleler, 2 . 1 9.29-34 burada, öğren ve özenle, sebat ederek dene diyor) ve son olarak da daha sıkı bir uygulama (acrKr.ro/ÖcrKI]crıç, 40 kez geçer) ge-Anahtar K e l i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü 405

STOACININ GÜNLÜCÜ

lir. Bunlar disiplinin üç basamağıdır (bkz. Makaleler, 2.9. 1 3 - 14). Epiktetos için deneyim ve uygulama benzetmeleri güreş ve atletik sporlardan (bkz.

"yenilmez sporcu" Makaleler, 1 . 1 8. 21-23 ve "sıkı bir eğitimden geçen gerçek sporcu" Makaleler, 2 . 1 8 . 27-2), Pankrationa (Makaleler. 3 . 10.6-7) ve sonunda askerlerin "zorlu kış eğitimine" (XEıµacrıcııcrm/cheimask�sai) kadar uzanır (Makaleler. 1 .2.32, 4.8.35-37). Eğitimin bu üç alanının ve disiplinin bu üç basamağının her biri birbiriyle bağlantılı ve iletişim halinde iken ruhun eylemleri arasında tutkudan başlayan ve eylem aracıl ığıyla rıza haline ulaşan; dünyadak i eylemlerimizin gösterdiği gelişmede ise öğrenme halinden başlayıp denemeyle devam ederek zorlu eğitimler sonrası erdeme ulaşan net bir hiyerarşi söz konusudur (bkz. şema). Sadece çalışmaya inanan, kitapları ve öğrenme metotlarını genel likle komik bulan (Marcus, 2.2, 3. 14, 5.5, 5.9) Marcus için bu kelimeler neredeyse yoktur. O hemen her şeyi karar mekanizmamızın (hegemon ikon) emirlerini uygulayarak günlük hayatta teste tabi tutmakla daha çok ilgi li gibi görünür. Bu yöntemiyle Epiktetos'un öğrendiklerini sindirmeden etrafına yaymaman hakkındaki hatırlanmaya değer uyarısıyla aynı tonda gibi durmaktadır (Makaleler, 3.2 1 . 1 -3). Marcus için önemli olan eylem lerimizde kendine hakim olma, cesaret, adalet duygusu ve bilgelik gibi erdemleri üretmek için mantığımızı kullanmaktır. Bu da Epiktetos'un topoisi'yle ilişkilidir (bkz. şema).

Ataraxia (cimpa�ia): Huzur, dış dünyaya ait şeylerin verdiği rahatsızlıktan uzak durmak. Epiktetos'a göre bu felsefe çalışmasının meyvesidir (Makaleler, 2 . 1 . 2 1 -22). Makaleler adl ı eserinde 14, Kılavuz Kitap'ta ise iki kez geçer.

Marcus'un eserlerinde ise bir kez geçmektedir.

Axia (ciÇ,ia): Şeylerin gerçek değeri ya da ederi, tercih edilen şeylerin göreceli değeri, insanlar için söylendiğinde ün ya da kişini n hak ettiği şey. Marcus'un eserlerinde 1 8 kez geçer. Marcus bu konuda Epiktetos'tan al ıntı yaparak söz konusu dürtüleri miz olduğunda rızanın gücünü nasıl kul lanacağımızı tartışmıştır. Epi ktetos'un eserlerinde bu terim Makaleler'de 29 kez, Kılavuz Kitap'ta ise 36 kez geçmektedir. Genel olarak değersiz şeylere büyük değerler yük lediğimiz fikri Laertius Diogenes'in eserinde yazılana göre Kinik okulunun kurucusu Sinoplu Diyoj en'in öğretilerine kadar gitmektedir. (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri. 6.2.35b) Dai môn (ôaiµcov): İnsanların içi ndeki yüce ruh, bireysel dehamız. Hrisippos mutlu ve iyi geçen bir hayatın, "hayattaki ilişkilerin her gün bireyin içindeki kutsal ruh ve evrenin yöneticisi olan irade ile uyum içerisinde olmasının.

sonucu olduğunu ifade etmiştir. (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri.

406

Anahtar Kel i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü

STOACININ GÜNLÜCÜ

7. 1 .88) Epiktetos asla endişe etmememizi çünkü asla yal nız olmadığımızı söyler. "Tanrı her zaman içimizdedir. Tanrı bizim daimôn'umuzdur."

Diairesis (füaipEoıç): Analiz, parçaların ayrılması. Neyin seçim gücümüzün kapsamında neyin ise dışında olduğunu ayırt etmek için kul lanılır.

Dianoia (Ôlavoia): Düşünce, zeka, amaç, aklın becerisi. Haines notları nda şöyle yazar: "pneuma'nın hareketlerinden etk ilenmemiş olan."

Dikaiosune (ÔlKaıoauvıı): Adalet, dürüstlük . Laertius Diogenes'in notlarına bakıl ırsa bu Stoacılar için "kanunlarla uyumlu bir şeki lde yaşamak ve insanları birleştirme eğiliminde olmak" demekti. Bu terim dört temel erdemden biridir (kendine hakim olma, adalet duygusu, cesaret ve bi lgelik). Kelime Marcus'un eserlerinde 17 kez ve Laertius Diogenes'in tüm eserlerinin genel hatlarını oluşturan çizgilerde diğer erdemlerle birlikte yer almıştır. Epiktetos'un, "adaletten" hepimizin onun gibi biri olmak için uğraşması gereken bir insan olarak bahsetmesi de kayda değer bir noktadır.

Dogma (ô6yµa): Bir fikir ya da inanca benzer şey, felsefi anlamda mantık ve deneyimin oluşturduğu dogmalar, ilkeler ya da yargılar. Haines notları nda şöyle yazar: "Duyular beden için, dürtüler ruh için ne an lama gel iyorsa dogmata da zeka için aynı anlamdadır." Epiktetos test edilmem iş dogmata'yı kendine hedef seçer ve bunların içimizdeki sığınağı yok etmeden mantıklı seçimlerimiz tarafından kökünün kurutulması gereken t<'ı nov11p<'ı ô6yµata ya da sıkıcı ve değersiz fikirler olduklarını savunur. Bu teri m Epi ktetos'un eserlerinde IOO'den fazla (Kılavuz Kitap'ın 5. Bölümü'nde geçen, "Bizi rahatsız eden onlar değil onlar hakkındaki yargılarımızldogmata'mız" sözü) ve Aurelius'un genellikle ilkelerini neden aydınlığa kavuşturman gerektiği konusuna değindiği eserlerinde ise 23 defa kullanılır. Marcus ve Epiktetos ayrıca kararlar ve yargılar hakkında konuşurken krima (Kpiµa) kelimesini de kul lanmıştır.

Dokimazô (ÖoKtµaÇw): Tahlil etmek, teste tabii tutmak, derinlemesine incelemek. Bu, Epiktetos'un, Marcus Aurelius tarafından kullanılmayan Stoacı yaklaşımını anlamak için bir anahtar fi ildir (Makaleler'de IO defa ve Kılavuz Kitap'ın giriş bölümünde bir defa kullanılmıştır). Kelime anlamını değerli metalleri ve paraları test ederek orijinalliklerini onaylayan tahlilciden almaktadır. Epiktetos en çok akıllara yer etmiş olan yazılarından birinde izlenimleri test etme ihtiyacım ızı madeni paraların test edilmesiyle karşılaştırır ve işinin ehli k işilerin, tıpkı bir müzisyenin yanlış bir notayı tespit edebildiği gibi, sahte bir paran ın masaya vurulduğunda çıkardığı sesten orijinal olmadığını anlayabileceklerini iddia eder (Makaleler, 1 .2.7- 1 1). Aynı zamanda izlenimleri yönetmekle ilgili verdiği egzersizleri de okumakta fayda var (Makaleler, An ahtar Kel i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü 407

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

2 . 1 8.24 ve Kılavuz Kitap, 1 . 5). Hassasiyetlerimizin teste tabii tutulması ne kadar gerekliyse, yargı larımızın (dogmataltheorema) da onları tam anlamıyla test edebilecek zor bir çapraz sorgudan geçmesi gerekmektedir (t'J...t.yxw; hem Epiktetos hem de Marcus tarafından kul lanılan bir terimdir).

Doxa (86/;a): İnanç, fikir.

Ekklisis (EKKl..ıaıç): Nefret, bir şeyden uzaklaşma meyli. Orexis teriminin zıddıdır ve genellikle birlikte kullanılır. Bu kendi içinde tutarlı olmanın ilk basamağıdır (bkz. şema). Söz konusu nefret ettiğimiz şeyler olduğunda Epiktetos bizi, bunları sadece kendi endişelerimizde uygulamamız ve başkaları tarafından kontrol edilen şeylere dokunmamamız konusunda tekrar tekrar uyarır. Terim, Makaleler'de 53 defa kullanılır. Bir idmanın oldukça canl ı bir metaforunda Marcus bize kötü niyetl i olabilecek kişi lerden, onlardan şüphe etmeden uzak durabileceğimizi anlatır. Epiktetos'a ayak uyduran Marcus bizi nefretimizi sadece kontrolümüz altında olan şeylerle sınırlamaya davet eder. Bkz. orexis.

Ekpyrôsis (iKıtlıpwaıç): Evrenin döngüsel yangını (doğmak ve yeniden doğmak). Stoacı fiziğin ve kozmolojinin merkezinde yer alan bu fikir, Heraklitos zamanına kadar gider. Stoacılar bu yangını evrenin sürek l i yayılan mantığıyla (logos spermatikos) aynı kefeye koyarlar.

Eleutheria (El..EU0Epia): Özgürlük, hürriyet. İnsanlar sadece özgür kişilerin eğ itilebileceğini söyler. Stoacılar ise sadece eğitimli olanları n özgür olabileceğini söyler. Terim sıfat olarak da dah il olmak üzere Makaleler'de IOO'den fazla kez kullanılmıştır. Marcus ise bu terimi 5 defa isim olarak kullanır.

Eph' hemin (tep' �µiv): Bize bağlı olan şeyler, kontrolümüzde olan şeyler, i zleni mlerimizin, dürtülerimizin ve yargılarımızın doğru kullanımı. Epiktetos'un yazdığı Kılavuz Kitap, Stoacı deyişlerin en ün lüsü olan bu sözlerle açılır. Epiktetos kontrolümüz dışında bir şey istediğimizde end işenin yakamızı bırakmayacağını söyler. Neyin bize bağl ı olduğu konusundaki fik irlerimiz, özgürlüğümüzü belirler.

Epist�m� (Eıtıcn�µrı): Kesin ve gerçek bilgi; katalepsis'e ek olarak.

Ethos (l!0oç): Gelenek ya da alışkanlık. Ayrıca bkz. hexis. Yeni dönem Stoacı yaklaşımda alışkanlık konusuna oldukça fazla odaklanılır. Musonius Rufus'un eğitim hakkındaki fikirleri insandan insana değişebilen yetişme tarzını, çevreyi ve al ışkanlıkları belirleme konusunu hedef alır. Epiktetos alışkanlık üzerindeki odağı bir adım ileri taşır ve şöyle der: "Alışkan lık böylesine güçlü bir etkiye sahipse ve kendi tercihlerimizin dışında olan şeyleri elde etmek ya da kaçınmak için dürtülerimize göre hareket etme alışkanlığımız varsa, bunun 4 0 8

Anahtar K e l i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü

STOACININ GÜNLÜ�Ü

için karşı bir alışkanlık geliştirmeli ve dış görünüşün aldatıcı olabileceği anlarda eğitimimizin karşı gücünü kullanmalıyız." (Makaleler, 3 . 1 2 .6). Ayrıca karşıt ve ters bir alışkanlık geliştirip bunu kullanmanın önemi hakkındaki düşüncelerini Makaleler kitabındaki 1 .27.4. bölümde bulmak müm kündür.

Terim, Epiktetos'un Makaleler kitabında 1 7 defa kullanılmıştır. Marcus Aurelius da bu terimi 4 defa kul lan ır.

Eudaimonia (Eı'ıôaıµovla): mutluluk; neşe saçma; esen olma. Epiktetos'a göre (Makaleler, 3.24.2b-3) Tanrı insanları mutlu ve istikrarl ı/huzurlu (Eiıcrrn0dv/

eustathein) olsunlar diye yaratmıştır. Eudaimonia terimi Makale/er'de 1 3 defa, Kılavuz Kitap ta ise bir kez karşımıza çıkar. Epi ktetos'a göre bu elimizde

'

olmayan şeyleri arzu etmekle bağdaşmayan bir kavramdır (Makaleler, 3.24.17).

Bunun yerine başka bir terimi, Eı'ıÇcoı'jcrEtı;/euzôeseis yani "hayatından mutlu"

ifadesini kullanan Marcus'un bu terimi iki kez kullandığını görebiliriz.

Eupatheia (Eı'ııtci0Eta): İyi tutkular ya da duygu lar (pathos'la karşılaştırmalı şeki lde), doğru kararların ve erdemli eylem lerin sonucu. Laertius Diogenes şöyle der: "Stoacı/ar üç iyi duygu halinin (eupatheias) olduğunu iddia etmektedir: neşe, dikkat ve arzulama. Neşe mantıklı bir sevinç halidir. Dikkat mantıklı bir sakınma halidir. Arzulama da mantıklı bir hevestir. Arzulamanın altına iyi niyeti, yardımseverliği, arkadaş canlısı olmayı ve ilgiyi koyarlar.

Dikkatin altında saygı ve alçakgönüllülük. neşenin altında ise sevinç. keyif ve memnuniyet bulunur. " (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7. 1 1 6).

Hamartanô (ciµaptcivco): Hata yapmak. yanılmak, kişinin amacını gerçekleştirememesi. Bu fi il Epiktetos'un eserlerinde 28 kez, Marcus'un eserleri nde ise 34 kez geçmektedir. Bunun yanı sıra başarısızlık, hata, yanlışlık, birine kötülük yapmak anlamına gelen hamartia (ciµaptia) terimi ise Marcus'un eserlerinde 3 kez görülmektedir. Özellikle I 0.30'da kendi hatalarımızın olduğu noktadan başkalarının yaptığı kötülükleri görmek konusuna değindiği k ısım dikkat çek icidir. Epiktetos ve Musonius Rufus sık sık ideal, hatadan uzak anlamına gelen ve bu terimin tersi olan anamart�tos (avaµciptT]t0ı;) kelimesini kullanır ve mümkün olmasa da bunun için çabalamamız gerektiğini ifade eder. Aristoteles'in Poetika'sından beri bu kavram ölümcül kusur ya da trajik bir ölümle sonuçlanan karar anlamında kullanı lmıştır. Öte yandan Stoacılar her tür trajik düşünce ve ilk günah kavramı ile yollarını ayırmıştır.

Tüm günahlar kötü alışkanlıkların, onları takip eden ortak kanının ve yanlış

kararların bir sonucudur. Felsefe tüm bu varoluş hatalarını ruhlarımızdan si lip atmakta yardımcı olmalıdır.

Hegemoni kon (ı'JyEµovuc6v): Karar mekanizması, yönetici ilkeler. A.A. Long'a göre bu terim Atinalı bir retorikçi olan İsokrates'e aittir ve "emretmeye uy-Anahtar Kelimeler i l e Deyimler Sözlüğü

4 0 9

S TOACININ GÜNLÜGÜ

gun" anlamında kullanılmıştır. İ lk dönem Stoacılar ise bu terimi duyulardan farklı şek ilde ruhun entelektüel tarafı olarak yorumlamıştır (Greek Models of Mind and Self, sf. 89). Yeni dönem Stoacılar hakkında ise Epiktetos'un mantık yoksunu olan hayvan ların ruhları için bile bu terimi kullandığını ve onun için bu terimin anlamının "zihnin yönetici merkezi" olduğunu ifade etmiştir (Epiktetos: A Stoic and Socratic Guide to Life sf. 2 1 1). Hadot bu terimi ruhun üstün ya da rehber olan bölümü olarak adlandırır. Marcus Aurelius ise sadece insanlara ait bir parça olduğunu söyler. Epi ktetos'un Makaleler ad lı eserinde 26 kez, Marcus Aurelius'un eserlerinde ise 46 kez kullanı lm ıştır.

Epiktetos çoğunlukla prohairesis terimine meylederken Marcus Aurel ius bu terim için şöyle der: "Karar mekanizmanız kendini nasıl yönetir? Çünkü her şeyin anahtarı oradadır. Geri kalan her şey, seçim gücün dôhilinde olsun ya da olmasın, bir ceset ve dumandan fazlası değildir. "

Heimarmenc! (Eiµapµtvrı): Talih, kader. Stoacılar özgür irade ve determ inizm soruları konusunda uyumluydu. Her şey in kararı çoktan verildi ama buna vereceğimiz tepk ilerin tamamı bize aittir. Karşılaştır: pronoia.

Hexis (��ıç): Echein terimine eklenen soyut isim. Sahip olmak, elinde tutmak.

Ruh hali ya da alışkan lık, bir şeye karşı gösterilen eğilim, maddi şeylere duyu lan doğal sahiplik ya da yatkınlık. Epi ktetos alışkanlıkların "önce zayıflatılıp sonra tamamen yok edilmeleri" gerektiğini aksi takdirde kişinin kendi sonunu getireceğini i fade eder. Karşılaştır: ethos.

Horme (6pµiı): Orexis ve rızamız sonucu oluşan ve eyleme dönüşen bir nesneye karşı gösterilen pozitif dürtü ya da i ştah. Karşıtı aphorme. Bunlar eyleme geçirilen mantıksız dürtüler, eyleme geçmek üzere yapılmış mantıklı seçimler ya da sona doğru gösterilen bir çırpınış olabilir. Epiktetos'tan alıntı yapan Marcus Aurelius şöyle der: "Dürtülerimizin kapsad ığı alana özelli kle dikkat etmeliyiz. Ön koşul lar ve kamu yararı her zaman konuya dahil olmalı ve her zaman gerçek değerleriyle gördükleri değer eşleşmeli." Bu kendi içinde tutarl ı olma hali nin ikinci basamağıdır (bkz. şema). Aurel ius tekrar tekrar horme disipl i nini kamu yararına yapılan işlere ve adalet taleplerine bağlar.

Bu terim Epiktetos'un Makaleler adlı eserinde 34 kez, Kılavuz Kitap adl ı eserinde 3 kez v e Marcus Aurelius'un eserlerinde i s e 35 kez kullanılm ıştır.

Seneca, kel imenin Latin eşanlamlısı olan impetus terimini mektuplarında 79 kez kullanır.

Hulc! (üA.rı ): Madde, malzeme. Epiktetos'un oldukça sık kul landığı bir terimdir. Eserlerinde 40'tan fazla kez kullanılm ıştır ve genellikle zanaatkarların kullandığı malzemelere yapılan benzetmelerde odağı mızın nerede olması gerektiğini ve yaşam sanatında gösterdiğimiz gel işmenin kanıtlarının nerede 4 1 0

Anahtar Ke l i m e l e r i l e Deyimler Sözlüğü

STOACININ GÜNLÜCÜ

bulunacağını an latmak için kullanılır (Makaleler. 1 . 1 5.2). Dış dünyaya ait olan şeylere prohairesis'imizin hammaddeleri der. Başka bir yerde ise "İyi ve mükemmel bir insanın hammaddesi kendi karar mekanizmasıdır (Mgemonikon)" der. Terim Marcus Aurelius'un eserlerinde 19 kez kullanılır. Özel likle nası l "tüm engelleri amacımız için gerekli hammaddelere çevirebi leceğimizi"

anlattığı 8.35 bölümü i ncelemeye değerdir. Bazen ousia terimi ile dönüşümlü olarak kullanılabilir.

Hypolepsis (\mo>..rıwıç): Bir fikre, bir varsayıma, bir düşünceye, bir kavrama, bir anlayışa kelimenin tam anlamıyla "başlamak" Hadot bu teri mi değer yargısı olarak çev irir ve prol�psis 'ten hypolepsis'e, oradan da katalepsis'e doğru daha yukarı seviye değer yargılarına doğru bir hareket gözlemler. Bu noktada bir de Marcus'un kendi varsayımlarımızın bizi nası l üzdüğünden ve bu nedenle de onları kovmamız gerektiğinden bahsetmesi incelemeye değerdir. Ayrıca, "her şey varsayım larımızı canlandırır" der ve bu yüzden de anlayabi lme ve fikir oluşturabil me güçlerimiz kutsaldır. Bu terim Epiktetos'un Makaleler'inde 8 kez, Kılavuz Kitap'ta ise 3 kez geçer.

Kalos (Ka>..6ç): Güzel, ahlaki aç ıdan asil, erdeml i . Seneca'nın bu teri min eşan lamlısı olarak sık sık honestum terimini kullandığını görürüz.

Katalepsis (Kata>..11w ıç): Doğru anlama, açık bir algı, doğru tutum için gerekli olan sağlam fikirler. Hadot bu terimi algı ya da tarafsız betim leme olarak çevirir. Bu Epiktetos için önemli terimlerden biridir ve Kiniklerin savunduğu hiçbir şeyin kesin olarak bi l inemeyeceği kavramıyla (aıcata>..rınrnç) zıtlık içerir. Epiktetos gerçek gelişimin (prokope) ancak katal�psis varken verilen rıza (bkz. synkatathesis) ile ilgili olduğunu söyler (Makaleler. 3.8.4). Marcus Aurelius da bu terimi Antoninus karakterini ve onun "ilişkilerin gerçek doğasını an lama" hevesini yüceltmek için kul lanır. Ayrıca bir bölümde her dürtünün adalet iddialarına tabi ve net fikirlerimizle uyumlu olması gerektiğini belirtir.

Kath�on (Ka0ijıcov): Görev, erdem yolunda yapı lan doğru eylemler. Laertius Diogenes, Zeno'nun bu terim i bir aktör olarak görevlendirilme örneğiyle, davranışlarla ilgili kullanan ilk filozof olduğunu iddia eder (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, Zeno, 7. 108). Aurelius'a göre hayattaki her görev düzen l i dikkat isteyen eylemlerin toplam ıdır.

Koinos (Koıv6ç): Ortak, ortak paylaşılan. Haines'in notlarına göre bu terim ve onun kökteşleri Marcus Aurelius'un eserlerinde 80 defadan fazla geçer ve düşünce yapısının ve ahlaki yönelimlerinin tam merkezidir. Topluluk, ortaklık, arkadaşlık, komşuluk ve işbirliği, ıcoıvwvia teriminden tutun da kendi uydurduğu ve başkalarının hislerin i anlatmak için kullandığı Kotvovorıµocrüvr]'a kadar değişen farklı terim lerle altı çokça çizilen kavramlardır. Marcus şöyle der: Anahtar Ke l i m e l e r ile Deyi m l e r Sözlüğü 4 1 1

STOACININ GÜNLÜCÜ

"Hayat kısa. Bu hayatın meyvesi iyi bir karakter ve kamu yararına yapılmış

eylemlerdir. " Bunun yanı sıra sabah ritüeli de bize "yaradılışımızın doğasında başkalarıyla birlikte çalışmak" olduğunu hatırlatır. Hem Marcus hem de Epiktetos'un kullandığı ilişkili bir diğer terim de CıHı']A.wv/al l�lôn'dur. Bu terim "birbirimiz için" ya da "birbirimize göre" yaratıldığımızın altını çizer.

Kosmos (ıc6crµoç): Her şeyi kapsayan düzen, dünya, kainat.

Logos/Logikos (A.6yoç/A.oyııc6ç): Mantı k, mantıklı ya da rasyonel, evreni yöneten ilkeler. Logos spermatikos (A.öyoç crm:pµarı ıc6ç) her şeyi yaratan ve yok eden, kainatın üretici ilkesidir.

Nomos (v6µoç): Kanun, gelenek.

Oiesis (o'irıcrıç): Kibir, kendini kandırma, kuruntu, küstah düşünce ya da fikirler. Epiktetos'a göre insanların içinden iki şeyin sökülüp atılması gereklidir: kendini kandırma ve güvensizlik/çekingenl ik (apistia). Ayrıca kibir, küstahlık ve yanlış düşünceler ve tutku (pathos) da yok edilmesi gereken duyguların arasındadır. Epiktetos ön yargıdan (prolel!psis) fikre (hypoll!psis), oradan da daha katı bir şeki lde biçimlendirilmiş inançları mıza (katalepsis) doğru bir hareket gözlemler ve bunların tamamının hataya (hamartia) sebebiyet verdiğini söyler. Heraklitos kendi ni kand ırma haline "berbat bir hastalık"

demiş ( Laertius Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 9.7) ve Stoacı lar çalışmalarını bu duyguyu yenebilmek üzerine kurmuştur.

Oikeiôsis (oiıceiwcrıç): Kendine sahip olma, bireyin ya da türün ihtiyaçlarına olan uygunluk. Bu ismin Epiktetos'un eserlerinde kullanıldığı tek bir örnek mevcuttur (Makaleler, 1 . 1 9. 1 5) ve bu örnek her ne kadar "ortak fayda" başlığı altında tartışılsa da kendini korumakla ilgil idir. Marcus da bu terimi kullanır ve açık bir şekilde sahiplenmenin diğer kutbuna gidip "başkalarını düşünmek"

ya da insanların kardeşliği anlamını alır ve doğayla uyumlu olmamızın ve böyle bir sahiplenmeyi içselleştirmemizin tek yolunun karar mekanizmamızdan geçtiğini iddia eder. Bununla bağlantılı olarak "sahiplenme" ve "uyumlu ya da uygun" olma türlerinin fiil ve sıfat türünden kullanımı her ikisinin eserlerinde de mevcuttur.

Orexis (öpı:Çıç): Arzu, bir şeye karşı gösterilen eğilim. Zıddı: ekklisis. Aristoteles'in eserlerinde bu terim "iştah" olarak anlaşılmış ve hayvanlarla paylaşılan ve hem mantığı hem de kastı içeren amaca yönelik seçimlerden (prohairesis) farklı bir şey olarak anlatılmıştır. Epiktetos'a göre özgür olmak istiyorsak, başkasının kontrolünde olan bir şeyi arzulamamalıyız. Orexis/ekklisis üç topoi'den ilkinin ya da kendi içinde tutarlı olabilme halini üretebi lmeyi hedef alan eğitim alanının konusudur. Diğer iki alan ise horme/aphorml! ve synkatathesis 'tir. Terim Makaleler'de 56 defa, Kılavuz Kitap ta ise 7 defa

'

4 1 2

Anahtar Kel i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü

S TOACININ GÜNLÜCÜ

görülmektedir. Marcus önce ilkelerin, arzuların ve eylemlerin kaynağı olması gerektiğini söyleyerek, sonra da sadece kontrolümüz altında olan şeylerle sınırlandı rılması gerektiğini belirterek bu terimi 5 kez kul lanır. Terimin fii l hali 6ptyw/oregô almak istemek, arzulamak anlamına gelir, sıklıkla kul lanı lır ve birçok örnekte "asıl noktayı k açı rmamak" anlamına gelen hamartanô ve apotynchanô terimleriyle birlikte geçer.

Ousia (oucrla): Madde ya da varlık, kimi zaman hule (madde, malzeme) ile değişimli olarak kullanılır. Marcus, Herakl itos'u anımsatarak ( Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 9.8) madde hakkındaki düşüncelerini oldukça net ifade eder ve onun "bir nehrin sonu gelmez akışına benzediğini, eylemlerinin sürekli değiştiğini ve değişimi sonsuza kadar devam ettirdiğini ve böylece hiçbir şeyin sabit kalmadığını" i fade eder.

Paideia (7taıl:itia): Alıştırma, eğitim ve öğretim. Askeô, manthanô ve meletaô (bkz. şema) terimlerinin her biri Epiktetos'un Makaleler adlı eserinde tarif ettiği eğiti min parçalarıdır. Stoacılar için günlük disipl inler eğitimin merkezidir ve yal nızca eğitimli kişiler özgür olabilir. Önyargılarımızı (prol!psin) değiştirmek eğitimin esas amacıdır.

Pathos (mi0oç): Genellikle aşırı ve yanlış fikirlere dayanan tutku ya da duygu.

Haines bunu horme'yi takip eden etki ve doğaya karşı gerçekleştirilen eylem olarak tanımlar. Toplamda dört adet tutku vardır ve bunlar ik iye ayrılır: 1 ) Arzu (em0uµla) v e Korkunun (q>6�oç) yer aldığı şimdiki zamanda elim izde olmayan ve belli bir zamanda da olması beklenmeyen şeyler ve 2) Zevk (fıoovfı) ya da Sıkıntı (A.Umı) gibi kişinin şimdiki zamanda tecrübe ettiği duygular.

Epiktetos, Stoacıların bu konudaki duruşunu oldukça net bir şeki lde Makaleler de belirtmiştir:

'

"Özgürlük kalbinden geçen her arzuyu yerine getirmek değil, bu arzuları ortadan kaldırmaktır. " Laertius Diogenes'in dediğine göre Zeno tutkuyu/duyguyu ruhun mantıksız ve ruhuna aykırı hareketi ya da aşırı horme olarak tanımlar (Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7. 1 1 0).

Popüler önyargıya rağmen Stoacılar özellikle neşe, dikkat ve arzu gibi bazı tutkuları mantıklı bağları olması kaydıyla iyi (eupatheias) olarak tan ımlayabi lir (Laertius Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, 7. 1 16).

Phantasia (q>avmcrla): İ zlenim, görüntü, algı. Epiktetos'a göre Tanrılar bize diğer her şeyi yöneten tek bir güç verdi: "gördüklerimizi doğru kullanabilme yeteneği" (Makaleler, 1 . 1 .7-9). Ayrıca bir filozofun ilk ve en önemli görevi

"gördüklerini test etmek (ÖoKıµCıÇw, tahlil etmek anlamındadır) ve ayrıştırmaktır." İzlenimlere karşı kendi yerimizi koruyabilmek için yapmamız gerekenleri an latırken coşkulu akıntı lar, savaş ve bir sporcunun yaptığı titiz çal ışma gibi metaforlar kullan ırdı. "İyi ve mükemmel bir insanın görevi, Anahtar Ke l i m e l e r ile Dey i m l e r Sözlüğü 4 1 3

STOAC/NIN GÜNLÜGÜ

izlenimlerini doğayla uyumlu bir şekilde yönetmektir." (Makaleler, 3 . 3 . 1 ) .

Makaleler'de 200'den fazla, Kılavuz Kitap ta i s e

'

9 kez phantasia 'ya referans

yapılır (bkz. Kılavuz Kitap, 34). Marcus Aurelius'un Kendime Düşünceler adlı eserinde ise bu terim yaklaşık 40 kez geçmektedir. Aurelius'un kendisine ilk izlenimlerin "bildirdiğinden" daha fazlasını söylememek konusunda geliştirdiği mükemmel bir egzersizi vardır. (8.49) Phron!sis (cppovrıcrıç): Kullanışlı bilgelik, dört temel erdemimizden biri. Marcus bu terimi defalarca kullanmıştır. En hatırlanmaya değer olanı ise "Bilgelik ve adaletli davranmak aynı şeydir. " ve "Bilgeliğin kendisi kadar insanı memnun eden bir şey daha yoktur, " dediği bölümlerdir (5.9). Bkz. arete.

Physis (cpucrıç): Doğa, doğanın (maddelerin, türlerin ya da cinslerin) düzeni.

Özellik. Hem Epiktetos hem de Marcus tekrar tekrar doğayla bir uyum yakalayabilmek için karar mekanizmamızı kullanmamız gerektiğini ifade etmiştir.

Stoacı düşüncede de Tanrı ve doğa birdir.

Pneu ma (ırvEiiµa): Hava, nefes, ruh. Stoacı fiziğin bir ilkesi. Ruhun bir kısmı arzular ve tiksintiler tarafından rahatsız edilir. Haines buna ruhun aşağı kısmı der ve nous'tan (akıl) ayrı değerlendirir. Epiktetos'un dalgalı bir çanak suyun hareketini içinde bir şeyler barındıran ruha benzettiği sahne bu noktada hatırlamaya değerdir (Makaleler, 3.3.20-22).

Pro!gmena (ıtpol]'Yµtva): Tercih edilen şeyler. Mutlak ahlaki anlayışla ilgisi ol mayan ama olumlu bir değere sahip olduğu için doğal olarak arzulanan şeyler. Örneğin sağlık. Zıddı: aproegmena.

Prohairesis (npoaiptcrıç): Mantıklı ya da kasti seçim, özgür seçme irademiz, seçimlerden oluşan alan. Terimin kaynağı Aristoteles'in Nikomakhos 'a Etik adl ı eserine kadar uzanı r ve geleneksel bir yaklaşımla "amaca yönelik seçimler" olarak çevrilebilir. A.A. Long terim i modern ahlaki kavramların dışına çıkarabilmek için çevirisini günlük anlayışlarımızdan oldukça uzakta konumlanan "istem" terimiyle yapar. Çünkü bundan önceki nesillerde (Oldfather, George Long ve diğerleri tarafından) aynı terim "ahlaki amaç" olarak çevrilmiştir. Biz terimin bir tür Hristiyan geleneği olan "ahlaki" anlamından da Schopenhauer ve Nietzsche'den beri etkisini yoğun olarak hissettiğimiz

"irade" kelimesinin modern anlamından da kaçınıyoruz. A.A. Long bunu, Epiktetos'un insanları hayvanlardan ayırt eden, tanrıların bile dokunamadığı şeyi tanımlarken kullanmayı tercih ettiği terim olarak değerlendirir. Terim Makaleler'de 69, Kılavuz Kitap'ta ise 6 kez kullanılmıştır ( 1 3). Marcus ise seçimlerimiz dışında anlamına gelen olumsuz hali ni (cmpoaiptı:a) 5 kez, kasti seçimler anlamına gelen olumlu halini ise 3 kez kullanmıştır. Bu Epikte-4 1 4

Anahtar Kel i m e l e r i l e Deyimler Sözlüğü

STOACININ GÜNLÜGÜ

tos'un sisteminin odak noktasıyken Marcus sistemini daha çok Mgemonikon üzerine kurmuştur.

Prokop! (7CpOK07C�): Kendine hakim olma, cesaret, adalet ve bilgelik erdemlerine doğru gösterilen ilerleme ya da gelişme. Kelime, Epi ktetos'un eserlerinde 14

kez kullanı lır (özel likle Makaleler adlı eserinin 1 .4. bölümünde). Epiktetos'a göre yanlış insanlarla zaman geçirmek gelişimimizi sınırlandırabilir. Musonius Rufus da bize aynı şeyi anımsatır.

Prol!psis (7Cp6A.rpvıç): Tüm mantıklı varlıkların sahip olduğu bir ilk düşünce ya da önyargı. Epiktetos bunların cilalanmış silahlar gibi tutulması gerektiğini ifade eder (Makaleler, 4-Sa, 6b). Ayrıca ön yargılarımız üzerinde çalışmak ve eğitimin gerçek anlamı üzerine görüşlerini ifade ettiği bölümler de dikkat çekicidir (Makaleler, 1 .22 ve 1 .2 . 5 -7).

Pronoia (7Cp6voıa): Önbilgi, öngörü, ilahi öngörü. Epiktetos'a göre şu iki özelliğe sahipseniz öngörüden övgüyle bahsedebilirsiniz: her şeyi net olarak görebilme ve minnettarlık. Marcus Aurelius öngörü sayesinde geleceğe güvenebileceğimizi söyler. Kelime, Epiktetos'un eserlerinde 10 kez, Marcus'un eserlerinde ise 12 kez geçer.

Prosoche (7Cpooox'fı): Dikkat, tedbir, ayıklık. Bkz. Epiktetos, Makaleler'de bizi kötü etkileyebi lecek bu özelliklere mutlaka ihtiyacı mız olduğunu söyler.

Marcus Aurelius ise bu terimi Kendime Düşünceler adlı eserinde bir kez, hayatın alakasız şeylere i lgi gösterecek kadar uzun olmadığından bahsederken kullanmıştır.

Psyche (ljlUX'fı): Ruhsal durum. Ruh, hayat, yaşam ilkesi. Epiktetos'un Makaleler adl ı eserinde 43 kez geçer. Marcus Aurel ius ise Kendime Düşünceler'de bu i fadeyi 69 kez kul lanır. Aurelius'un mantıklı ruhu bir küreye benzettiği oldukça güzel bir tasviri vardır. Epiktetos ise bunu bir kase suya benzetir.

Bunun için Seneca'nın kullandığı terim, mantıklı ruh anlamına gelen animus'tur. Stoacı lar materyal ist insanlardır ve dolayısıyla ruhun da bir cismi olduğuna inanırlar.

Sophos (ooq>6ç): Bilge kişi, erdemli bilge. Stoacılık uygulamasının ahlaki ideali.

Synkatathesis (ouyKma0ccrıç): Rıza. İzlenimleri, düşünceleri ve yargıları onaylamak ve eylemin gerçekleşmesine neden olmak. Bkz. 1 l .37'de Marcus Aurelius'un Epiktetos'tan yaptığı alıntı (fiil hali) ve katalepsis ile kurduğu bağlantı. Marcus Aurelius ayrıca izlenimlere verilen her tür onayın hataya açık olduğunu ifade eder. Bu kendi içinde tutarlı olma halinin i rade ve yargıyı içeren üçüncü basamağıdır (bkz. şema). Epiktetos'un eserlerinde isim haliyle 8 kez, fiil haliyle ise 21 kez geçer.

Anahtar Ke l i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü 4 1 5

S TOACININ GÜNLÜCÜ

Sympatheia (c:rnµıt6.fü:ıa): Sempati, doğal düzenin parçalarına duyulan yakınlık, ortak bağlılık.

Techn� (tı\xvrı ): Meslek ya da iş anlamında zanaat, sanat. Marcus'a göre bizim techne'miz iyi bir insan olabi lmektir. Epiktetos özellikle insan olarak ortaya koyacağımız eser için uygun olan maddelere odaklanmak istediğinde zanaatkarlık ve ticaret karşılaştırmaları yapmayı sever.

Telos (ttA.oç): Hayatın nihai hedefi ya da amacı.

Theôrema (0ı:wprıµa): Genel prensip ya da algı. Bilimsel gerçeklik. Zihnin yargı deposunu tartışırken dogmata ile dönüşümlü kullanılır.

Theos (0e6ç): Tanrı. Kainatı yöneten, insanlara mantığı ve seçim özgürlüğünü tanıyan kutsal ve yaratıcı güç. Çok tanrıcılığın kültürleri ndeki yansımasına ve her türden Tanrı'ya yaptıkları referanslara rağmen yeni dönem Stoacı lar teoloji anlamında monist ve panteist yaklaşı mı benimsediler. Yani Tanrı, doğa demekti. Dahası hepsi birer materyalistti, dol ayısıyla içimizdeki kutsal parı ltının ve ruhun bile bir maddesi olmalıydı. Frigya doğumlu Epiktetos'un oldukça net ve kendine has bir Tanrı anlayışı vardı. Tanrı'dan merhametli bir baba olarak bahsederdi (bkz. Makaleler, 1 .6, 3.24). Epiktetos'un önde gelen çevirmeni A.A. Long şöyle der: "Bahsettiği ister Zeus ister Tanrı ister doğa ya da tanrılar olsun, dünyanın Tanrı 'nın kudretiyle yaratıldığı ve bu kutsal gücün ulaştığı en yüksek seviyenin de insanlar olduğu inancına sıkı sıkıya bağlıdır, " (Epiktetos: a Stoic and Socratic Guide to Life, sf. 1 34). Long'a göre Epiktetos, Kleantes'in (Zeno'nun halefi) güçlü dini fikirlerini yeniden canlandırıyordu. Hiçbir Stoacı ü stün bir Tanrı'nın varlığına inanmaz. Hristiyanlıkla ayrıldıkları ana konu budur. Epiktetos, seçimlerimizle Tanrı'nın takdirini bağdaştırmamız gerektiğini söyler (Makaleler, 4 . 1 .89). Marcus ise kutsallığa daha rahat hatta çok tanrıl ı bir yaklaşım gösteri r ama Epiktetos'un görüşlerini de paylaşır. Özel likle de "anlama kapasiten senin için kutsal olmalı" derken. Tanrı'nın armağanı Tanrı'ya bağl ılık gerektirir. Seneca da söz konusu kutsal varlık olduğunda çoğul konuşmayı tercih eder. Ama üçü de kaderimizi kabul etmemizin ve başkalarını ya da tanrıları suçlamak yerine kendi hatalarımızı düzeltmenin yolunu aramamızın gerekliliğinde hemfikir olurlar (Ahlak Mektupları, 107. 1 2).

Tonos (t6voç): Gerilim. Stoacı fizikte yer alan, çekici liği ve iticiliği açıklayan bir ilke. Ruhun erdemini ve özürlerini ortaya çıkaran şeyleri görme şekli.

4 1 6

A n a h t a r Ke l i m e l e r i l e Deyi m l e r Sözlüğü

Ç e v i r i , R e fe r a n s l a r v e

K ay n a k ç a Ü z e r i n e

Bu kit

ğın apta

yar yer

dımı alan

yla ya tüm

pılm çeviri

ıştır. ler iki

Bunlaröncelikli

dan ilki ve zaruri

nesiller kaynaboyunca

metinlerin orijinal dilleri için kullanılan standart kaynak olan ve içinde barındırdığı hazineler başka hiçbir yerle kıyaslanamayacak Loeb Klasik Kütüphanesi'dir ( Harvard Üniversitesi Yay ınları).

Günümüzde birçoklarının sevdiği, yeşil ve kırmızı baskılı güzel sayılarına ek olarak, Yunanca ve Latince tam metinlere de İnternet üzerinden yapacağınız abonelikle birlikte erişim sağlayabilirsiniz.

Site her iki dilde de oldukça iyi bir arama olanağına ve genel okuyucular için İ ngilizce tercüme seçeneğine de sahiptir ( bkz.

www.loebclassics.com). Bu hizmet bana göre işimi düzenlemek ve yönetmek için adeta Tanrı vergisiydi. Sözlük anlamında ise arama yapma imkanına ek olarak Yunanca sözlüklerin en iyisi olan Liddell & Scott'ın ve Lewis & Short'un Latince sözlüğünün bağlantı adreslerinin yanı sıra karşılaştırmalı kullanım istatistikleri ile belli dönem lerin ve yazarların kullanım bilgilerini de bulabileceğiniz www.perseus.tufts.edu sitesindeki kaynakların paha biçilemez olduğu kanıtlanmıştır. Tüm bunların yanı sıra zorlayıcı bölümler ve internette ya da başka bir yerde bulunmayan kaynak metinler (Musonius Rufus) için her iki eserin basıl ı versiyonlarından da yardım aldım (Oxford). Elbette yapılan çeviriler Loeb çevirmenleri olan Oldfather, Haines, Gummere, Basore ve diğerlerinin harika işleri baz alı narak hazırlandı. Epiktetos konusunda benim gibi Harvard İ lahiyat Fak ültesi mezunu olan Thomas Wentworth H igginson'ın ve George Long'un eserlerine başvurmaktan özellikle keyif aldım ( bu eserlere hem basılı hem de www.perseus.tufts.edu sitesi ü zerinden ulaşmak mümkün).

Marcus Aurelius'un eserlerinin daha güncel çevirilerine ulaşmak mümkündü. Bunların a ralarında Ryan ve benim en çok keyif Çevi r i , Refe r a n s l a r ve K a y n a k ç a Üzerine 4 1 7

S TOACIN/N GÜNLÜC:Ü

aldığımız eser Gregory Hays'in Modern Kütüphane'de yer alan lirik eseriydi. Daha kelimesi kelimesine yapılmış modern bir eser olan ve özellikle felsefi terimlere özen gösterildiğini fark ettiğimiz Robin Hard çevirisi (Oxford) de yeri doldurulamayacak kadar başarılıydı.

Yapılan çevirilerle ilgili olarak , burada amaç bu yeni dönem Stoacı düşünürlerin eserlerini olabildiği kadar ulaşılabilir, sindirilebilir ve kolay anlaşılır hale getirmekti. Epiktetos'un ve Marcus Aurelius'un eserlerinde yer alan Stoacı düşüncenin önemli terimleri ve bunun gelişimi konusunda ise benim asıl çabam farklılık gördüğüm yerleri vurgularken ya da gerekli olduğu kadarıyla kullanırken aynı zamanda da tutarlı olmaya ve tarih hatalarından kaçınmaya yönelikti. Ana terminoloji hariç yapılan çeviriler olabildiğince kelimesi kelimesine yapılmaya çalışılmıştır. Alınan sadece birkaç inisiyatif de bir noktanın vurgusunu yapmak ya da tek rar eden görüntülerden ya da deyimlerden kaçınmak içindir.

Hazırladığım sözlüğü ve çevirileri gözden geçirdiği için Amanda C. Gregory'ye teşekkür etmeyi bir borç bilirim.

K itapta yer alan tüm kaynakçalar aksi belirtilmediği sürede www.perseus.tufts.edu sitesinden alınan orijinal metinlere aittir ve geri kalan kaynaklar ise Loeb metinlerinden alınmıştır (internette yer alan numaralama yer yer basılı versiyonlarla farklılık gösterebilmektedir). Musonius Rufus'un eserleri Cora Lutz'un 1 947

yılında yazdığı ve Hindistan'daki bir yeniden basım matbaasında Lectures'ın

bulduğum (ama sadece

olduğu ve giriş, bölümler ve

birçok metin notlarınınsa eksik olduğu) Yunanca, Musonius Rufus, Lectures Fragments

&

( Yale) adlı bir nüshasından alınmıştır. Bu

eserin ülkeye getirilip tekrar basılması konusunda Yale Üniversitesi Yayınları'yla görüştüm ve konu şu an gözden geçiriliyor.

4 1 8

Çevi r i , Refe r a n s l a r v e Kayn akça Ü ze r i n e

D a h a F a z l a B i l g i İ ç i n

Loeb

ve K lasikl

yukar eri

ıda ve www.perseu

belirtilmiş olan s.tuf

di

ts.

ğer edu

bası sitesindeki

lı çevirilere kay

ek naklar

olarak,

okumanızın faydalı olacağı, erişilebilir bilim insanlarının bir takım olağanüstü güncel eserleri de şu şekildedir: Hadot, Pierre. The Inner Citadel: the Meditations of Marcus Aurelius Çevirmen: Michael Chase ( Harvard Üniversitesi Yayınla rı, 20 0 1 )

Hadot, Pierre. What i s Ancient Philosophy? Çevirmen: Michael Chase ( Harvard Üniversitesi Yayınları, yeni baskı, 2004) Long, A.A. Epiktetos: a Stoic and Socratic Guide to Life.

(Oxford Üniversitesi Yayınları, 2004)

Long, A.A. Greek Models of Mind and Self. (Harvard Üniversitesi Yayınları, 2 0 1 5 ) Nussbaum, Martha. The Therapy o f Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics (Princeton Üniversitesi Yayınları, yeniden basım, 2009) D a h a F a z l a B i l g i İ ç i n

4 1 9

Ya z a r l a r H a k k ı n d a

Ryan Holiday antik felsefe ve bu felsefenin günlük hayattaki yeri konusunda dünyanın en önde gelen düşünür ve yazarların

Engel Yolun Kendisidir, Ego Düşmanınızdır Stillness dandır.

ve

is the Key gibi çoksatan kitaplar yazan Holiday aynı zamanda bi r stratejist ve ilgi gören bir konuşmacıdır. Holiday'in kitapları otuzdan fazla dile çevrilmiş ve dünya çapında iki milyondan fazla kişiye ulaşmıştır. Ryan Holiday ailesiyle birlikte Texas, Austin'de yaşamaktad ır.

Stephen Hanselman otuz yıldan fazla bir süredir kitap satıcısı ve edebi temsilci olarak yayıncılık sektöründe çalışmaktadır. Harvard Divinity School'dan mezun olan Hanselman, bir yandan Harvard'ın felsefe depa rtmanında çalışırken aynı zamanda buradan yüksek lisans derecesini de almıştır. Ailesiyle birlikte South Orange, New Jersey'de yaşama ktadır.

Yazarlar H ak k ı n d a

4 2 1

R YA N H O L I D A Y

a n ti k fe l s e fe ve b u fe l sefe n i n gü n l ü k hayattaki yeri ko nusunda dünya n ı n

e n ö n d e g e l e n d ü ş ü n ü r

ve yazarlarındandır. Engel

Yolun Kendisidir, Ego Düşmanınızdır ve Sti//ness is the Key gi b i ço ksatan kitaplar yazan H o l i d ay ayn ı zamanda bir stratej ist ve ilgi gören bir ko nuşmac ı d ı r. Holiday ' i n k i tapları otuzdan fazl a d i l e çevri l m i ş , d ü nya ç a p ı n d a iki m i l yo n d a n fazl a kişiye u l a ş m ı ştır.

Ryan Holiday ailesiyle birl i kte Austi n , Texas'ta yaşamaktad ı r.

S T E P H E N

H A N S E L M A N

otuz y ı l d a n faz l a b i r s ü red i r e d e bi te m s i l ci o l arak yayı ncılık sektö ründe ç a l ı ş m a ktad ı r. H arvard

D i v i n ity S c h o o l 'dan m e zu n o l a n H an s e l m a n b i r y a n d a n H a rvard ' ı n fe lsefe departm a n ı n d a çal ı ş ı rke n ayn ı zamanda buradan yüksek lisans derecesini de almıştı r.

Ailesiyle birl i kte South Orange. New Jersey'de yaşamaktadır.

Kapak Tasanmı: Eric White

Ryan Holiday ' i n Foıoğrafı: Ann Johansson Stephen Hanselman'ın Fotoğrarı : Julia Serebrinsky

M u tl u l uğa n a s ı l kav u ş u ruz? Öfke m izi ko ntrol etm e n i n e n etki l i yo l u ned ir? Başarı n ı n gerçek ölçütü n e ol mal ı d ı r? Kederim izi n üstesinden gel i p h ayatı m ıza nasıl bir anlam katabi l i riz? Tü m bu soru ları n v e d a h a fazlas ı n ı n cevabı Stoacı felsefenin özü nü oluşturur. İşte Stoacının Günlüğü de bu antik bi lgel iği temel alan faydal ı bir rehber görevi görüyor.

Sanatçılardan aktivistlere, i m paratorlardan savaş kah ramanlarına kadar tari h i n b ü y ü k i s i m l e ri n i n gizli s i l a h ı o l an Stoacı l ı k p re n s i p l e r i , eyl e m e geçm e k isteye n l e r i n fe l sefesi o l arak yüzyı l l a r boyu b i r ı ş ı k gibi parl ad ı.

İ n san d e n eyi m i n i n l abo ratuvarı n d a s o n i k i b i n y ı l d ı r test ed i l e n b u zamansız b i lgiler modern hayatı n karmaşası n ı anlam land ı rabilmek ad ı n a o l d u kça öne m l i .

Bu k i t a pta y ı l ı n h e r b i r g ü n ü ı ç ı n İ m p a rato r M a rcu s Au re l i u s 'u n , Seneca'nın ve Epiktetos'u n yazd ı kları ndan yola çıkı larak Stoacı egzersizler i l e d e n eyi m l e r payl a ş ı l ıyor ve o kuyu c u l a r her gü n için ay r ı ayr ı tari hi a n e kd otl ar, b u a n e kd otlar üzeri n e d ü ş ü n d ü rücü yo ru m l a r ve Ant i k Yu nan kü ltürüne a i t , hayatı kol aylaştıran bakış açı larıyla karşılaşıyor. Bir y ı l boyu nca b u ki tapta ki Stoacı öğreti l e ri takip e d e r e k siz d e h ayat ı n güçlü kleri karşısında daha yapıcı çözü mler bulabileceği niz huzurl u . d i ngin bir zihne kavuşabi l i rs i n iz.

" Üç b ü y ü k Stoacı b i lge n i n h ayat ders l e r i n i özetleyen b u kitabı yıl boy u yan ı n ı z d a t a ş ı y acak ve g ü ç l ü k l e r l e k a r ş ı l a ş t ığ ı n ı zd a d o ğ r u d a n o n a başvu racaksı n ız."

WA L L S TREET J O U R NA L

"Antik bilgel iği modern h ayatı m ıza uyarlayan hari ka b i r hediye."

MARIA POPOYA Brain Pıckings editörü

ISBN : 9 7! - 6 2 5 · 4 �0 - 00 7 - 9

1

9

1 0 0 0 7 9

Document Outline

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0001

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0003

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0005

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0006

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0007

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0008

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0009

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0010

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0011

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0012

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0013

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0014

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0015

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0016

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0017

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0018

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0019

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0020

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0021

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0022

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0023

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0024

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0025

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0026

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0027

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0028

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0029

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0030

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0031

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0032

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0033

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0034

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0035

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0036

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0037

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0038

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0039

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0040

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0041

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0042

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0043

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0044

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0045

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0046

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0047

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0048

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0049

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0050

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0051

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0052

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0053

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0054

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0055

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0056

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0057

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0058

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0059

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0060

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0061

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0062

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0063

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0064

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0065

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0066

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0067

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0068

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0069

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0070

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0071

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0072

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0073

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0074

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0075

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0076

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0077

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0078

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0079

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0080

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0081

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0082

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0083

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0084

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0085

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0086

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0087

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0088

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0089

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0090

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0091

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0092

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0093

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0094

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0095

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0096

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0097

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0098

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0099

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0100

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0101

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0102

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0103

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0104

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0105

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0106

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0107

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0108

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0109

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0110

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0111

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0112

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0113

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0114

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0115

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0116

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0117

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0118

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0119

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0120

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0121

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0122

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0123

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0124

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0125

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0126

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0127

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0128

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0129

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0130

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0131

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0132

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0133

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0134

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0135

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0136

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0137

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0138

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0139

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0140

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0141

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0142

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0143

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0144

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0145

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0146

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0147

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0148

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0149

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0150

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0151

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0152

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0153

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0154

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0155

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0156

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0157

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0158

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0159

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0160

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0161

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0162

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0163

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0164

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0165

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0166

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0167

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0168

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0169

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0170

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0171

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0172

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0173

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0174

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0175

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0176

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0177

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0178

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0179

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0180

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0181

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0182

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0183

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0184

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0185

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0186

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0187

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0188

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0189

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0190

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0191

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0192

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0193

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0194

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0195

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0196

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0197

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0198

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0199

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0200

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0201

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0202

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0203

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0204

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0205

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0206

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0207

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0208

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0209

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0210

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0211

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0212

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0213

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0214

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0215

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0216

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0217

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0218

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0219

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0220

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0221

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0222

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0223

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0224

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0225

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0226

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0227

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0228

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0229

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0230

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0231

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0232

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0233

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0234

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0235

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0236

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0237

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0238

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0239

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0240

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0241

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0242

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0243

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0244

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0245

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0246

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0247

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0248

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0249

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0250

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0251

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0252

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0253

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0254

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0255

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0256

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0257

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0258

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0259

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0260

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0261

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0262

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0263

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0264

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0265

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0266

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0267

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0268

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0269

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0270

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0271

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0272

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0273

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0274

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0275

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0276

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0277

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0278

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0279

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0280

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0281

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0282

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0283

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0284

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0285

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0286

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0287

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0288

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0289

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0290

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0291

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0292

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0293

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0294

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0295

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0296

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0297

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0298

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0299

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0300

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0301

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0302

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0303

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0304

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0305

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0306

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0307

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0308

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0309

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0310

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0311

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0312

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0313

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0314

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0315

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0316

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0317

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0318

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0319

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0320

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0321

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0322

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0323

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0324

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0325

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0326

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0327

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0328

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0329

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0330

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0331

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0332

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0333

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0334

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0335

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0336

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0337

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0338

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0339

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0340

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0341

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0342

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0343

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0344

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0345

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0346

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0347

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0348

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0349

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0350

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0351

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0352

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0353

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0354

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0355

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0356

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0357

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0358

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0359

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0360

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0361

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0362

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0363

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0364

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0365

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0366

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0367

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0368

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0369

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0370

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0371

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0372

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0373

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0374

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0375

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0376

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0377

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0378

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0379

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0380

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0381

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0382

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0383

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0384

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0385

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0386

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0387

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0388

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0389

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0390

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0391

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0392

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0393

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0394

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0395

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0396

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0397

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0398

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0399

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0400

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0401

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0402

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0403

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0404

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0405

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0406

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0407

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0408

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0409

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0410

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0411

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0412

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0413

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0414

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0415

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0416

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0417

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0418

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0419

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0420

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0421

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0422

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0423

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0424

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0425

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0426

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0427

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0428

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0429

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0430

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0431

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0432

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0433

Ryan Holiday-Stephen Hanselman Stoacının Günlüğü Pegasus Yayınları - 0434

y

z - 0002