Bilge Karasu _ Gece

Bilge Karasu

Bütün Yapıtları 2

Gecede anlatılan tek tek, bölük pörçük durumların, konumların, gerçek yasamla somut iliskisi sürekli seziliyor satır aralarında. Okurun yakın geçmiste tanığı olduğu birçok toplumsal, tarihsel, kültürel deneyden yankılar var metinde sözgelisi. Alısılmıs tarihsel mantığın isleyisi bile sorguya çekiliyor. Ama bütün bu gerçek durumlardan soyut bir çıkarım olan yasantı, insan umutlarıyla korkularının bütünleyici imgeleriyle dile getiriliyor.

Metis Edebiyat ISBN 975-342-183-4

Metis Yayınları

İpek Sokak 9. 80060 Beyoğlu. İstanbul

>'799753"421835

Tarayan: Müslüm Doğmus

BİLGE KARASU

GECE

m

Metis Edebiyat

Metis Yayınlan ipek Sokak No. 9, 80060 Beyoğlu, İstanbul

Bilge Karasu - Bütün Yapıtları 2

Metis Edebiyat Dizisi Gece, Bilge Karasu

© Bilge Karasu, 1985 © Metis Yayınlan, Kasım 1991

ilk Basım: İletisim Yayınları, 1985

Metis Yayınları'nda ilk Basım: Mayıs 1992

Besinci Basım: Mayıs 1998

Yaym Yönetmeni: Müge Gürsoy Sökmen

Kapak Resmi: Abidin Dino, Belki de Bir Düs

Kapak Tasannu: Semih Sökmen

Dizgi ve Baskı Öncesi Hazırlık: Metis Yayıncılık Ltd.

Baskı: Yaylacık Matbaacılık Ltd

Cilt: Sistem Mücellithanesi

Bilge Karasu

GECE

(1991 Pegasus Edebiyat Ödülü)

ISBN 975-342-183-4

METİS YAYINLARI

BİLGE KARASU • BÜTÜN YAPITLARI

TROYA'DA ÖLÜM VARDI, 1963, Üçüncü Basım: 1995

UZUN SÜRMÜS BİR GÜNÜN AKSAMI, 1970, Besinci Basım: 1995

GÖÇMÜS KEDİLER BAHÇESİ, 1979, Dördüncü Basım: 1996

KISMET BÜFESİ, 1982, Üçüncü Basım: 1996

GECE, 1985, Besinci Basım: 1998

KILAVUZ, 1990, Üçüncü Basım: 1995

NE KİTAPSIZ NE KEDİSİZ, Denemeler, 1994, Dördüncü Basım: 1997

NARLA İNCİRE GAZEL, 1995, İkinci Basım: 1995

ALTI AY BİR GÜZ, İlk Basım: Eylül 1996

SUNUS

Gece belirli bir gerçekliğin, tek tanımla saptanabilecek bir insanlık durumunun dile getirildiği bir anlatı değil. Belli bir öykü, kisilikler, ya da nedensellik ilkesiyle isleyen bir olay örgüsü sunmuyor bize. Bunlara yönelik türden bir okur beklentisine karsı direniyor nerdeyse. Karsıtlık ile olumsuzluk, Gece 'nin söyleminde bastan sona en belirgin iki nitelik. Neye karsıtlık? Günümüz yasamının çekilmez akısı içinde, kurtu-lunmaz bir insan yazgısının olumsuzlanması mı söz konusu? Hayır. Buradaki karsıtlık ile olumsuzluk, Gece 'nin yazın alanındaki geleneksel ölçütler ya da alıskanlıklarla bağdas-tırılamaz özelliğinden doğan bir durum.

Yazınsal söylem düzeyinde olduğu gibi, yasamın bütünüyle ilgili deneylerimizin de sarsılması, silkelenmesi, çarpıtılması söz konusu bu metinde: zaman ile uzay boyutlarının alısılmadık biçimde kullanılması yol açıyor buna en basta. Geleneksel yazı, yazar, anlatı, anlatıcı, kisilik, öykü kavramları da bir bir değisikliğe uğratılıyor Gece 'nin söylem serüveninde. Gerçekte hem öznel hem de nesnel düzlemde, yazarın da-, dilin de, konu edinilen yasam gerecinin de nesnel varlık sınırlarını yitirmesine tanık oluyoruz. Bası, sonu, kuytuları, ucu bucağı duyularla saptanamayan, ama tükenmez bir gücüllüğü bütün ağırlığıyla tasıyan karanlık gece, ilkin bu anlamda ana simgesi oluyor anlatının.

Belli bir anlamla sınırlandırılmak istendiği an, hep yeni yönlere, bambaska doğrultulara kaçıyor Gece.

Anlatının konusu olan yasam görüntüleri de, anlatıcılar da, onlarla özdesle-5

sen yazar da, dil de dalgalanmalardan geçiyor, dıs çizgiler, sınırlar sürekli çarpılıyor: "Hangi ayna kendimizi gösterecektir bize? Sürekli bir yürüyüs içinde gibiyiz, bir lunaparkın ecis bücüs görüntü veren aynaları gibi."

(51)*

Bu karmasık varolus bağlamında Gece, özdesliğin dil ile aranısı, dil ile kurulması çabasıdır bir yönüyle. Bir yazma ediminin, zamandizinsel değil, uzaysal bir düzende irdele-nisi. "Yazar"in, "yaratman"in,

"düzeltmen"in (9), yaratı ile, "anlatıcı" ile sürekli yer değistirmesi, birbirinin etkinlik alanına tasması, birbiriyle örtüsmesi, birbirinin bireyselliğini kırıp ortadan kaldırması, söylemin dalgalanmasında baslıca etken. (9, 10, 11, 31, 43) Kim anlatıyor? Dört ana bölümde baska baska kisilermis izlenimini uyandıran dört ayrı anlatıcı mı? Yoksa, söylem serüveninin nerdeyse bir güncesini bize dipnotlarıyla aktaran, bastaki yazar mı? Anlatıcılardan biri mi yazar? Ya son iki dipnotunda kendini belli eden okur-anlatıcı, daha doğrusu yazar-okur-anlatıcı? (97, 105) Yazma uğrası, iki ucuyla, hem göndericisi olan yazar, hem de alıcısı olan okur ile, bir aynalar ortamında akıyor böylece — daha doğrusu akıyormus gibi gösteriliyor. Gece metninin güdüm kurgusundaki devingen bağıntı da bu. Anlatının gereci olan yasam ile, onun yazınsal yorumu arasındaki iliski, çiz-gisel bir yalın yapıdan çok uzak. Değisik anlatıcıların, birbiriyle karsıtlasabilen gözlemleriyle, gerçek yasamın, sanat biçiminde soyutlanmıs yasamın, anlatılan, yazılan, okunan yasamın, anlamını değisik yorumlar sarmalında kavratmaya yöneliyor metin.

Gece'de anlatılan tek tek, bölük pörçük durumların konumların, gerçek yasamla somut iliskisi, sürekli seziliyor satır a-ralarında. Okurun yakın geçmiste tanığı olduğu birçok toplumsal, tarihsel, kültürel deneyden yankılar var metinde sözgelisi. Alısılmıs tarihsel mantığın isleyisi bile sorguya çekili-

* Ayraç içindeki sayılar, metnin l'den 110'a dek sayıyla belirlenmis altbö-lümlerine göndermedir.

yor. (38) Ama bütün bu gerçek durumlardan soyut bir çıkarım olan yasantı, insan umutlarıyla korkularının bütünleyici im-geleriyle dile getiriliyor. Kendini bütün okumusların gölgesi durumuna getirdiğini (41), onların art benliği olduğunu (41) söyleyen bir yazar-anlatıcının "inandırıcılık esiklerini" (46) asarak, çok yönlü bir bilincin akısında ürettiği bu imgeler, gerçek yasama kolay kolay uygulanamaz. Soyutlamanın bu asamasında bunlar, yasamın bilinen deneysel gerçekliği ötesinde, kurmaca, metindeki deyimiyle yapıntı bir nitelik gösterirler. Ama bu nitelik, etkilerini azaltmak söyle dursun, tersine daha da yüceltir. Bir görelilikler, yansımalar, dalgalanan görüntüler bağlamında, yasamın gündelik yorumundaki belirsizliği,

yapıntı doldurur. Ancak, "bu yapıntıyı gerçek belleyerek bugünkü düsüncemizi o yapıntıyı gerçeklestirmek yolunda kullanmak, düsünülmeyecek, yanlıs bir is değil," (38) yargısı da çelisik bir biçimde, bir yanılsamanın, yeni bir yapıntının dile gelisi olabilir. Peki, "Bu is nereye dek sürer? Herhalde yalnız kalıncaya dek. Bütün aynalarda kendinizi görünceye dek, herkesin gözü sizin aynanız oluncaya dek... Daha doğrusu, önlerinde durmasanız da aynaların hepsi sizi gösterinceye dek; gönüllerinde olmasanız bile insanların gözleri sizden duydukları korkuyu yansıtmaktan baska bir ise yaramaz oluncaya dek..." (105) Gecede varolusun sonuna akan süreçtir bu.

Gece'de bu tür belli belirsiz bir son beklentisi, Beckett metinlerini andırırcasına, hem bir gereklilik hem de çeliski niteliğini koruyor. Yazar, anlatıcılar, metnin eylemi, güdüm kurgusu, dipnotlarında irdelenerek gelisen yazma serüveni, söylemin bütünü, bir sona yönelik. En azından metnin nesnel varlığının sınırları açısından böyle bu. Ama son kaçınılmaz olmakla birlikte, anlamayı umabileceğimiz bir sey midir? Metnin basında, gecenin karanlığında "yasayabilirmis gibi görünen tek sey" (1) olan dil, değisik bilinç katmanlarında isleyerek (5), büründüğü söylem biçiminde nereden nereye getir6

7

ğ smistir bizleri? Yazarı, okuru, hepimizi? Hele baslangıçta "herkesten gizlenen bir sey olmalı. Ama her gizleneni bilen birileri de olmalı. O da, su anda, benim," (47) diyen anlatıcıyı, nereye ulastırmıstır?

Anlatıdaki "ben"in, özdesliğini zamanda, uzayda, anıda, yasamda, yazıda bulma çabası, en sonunda gelmis, arayanın kendi yapıntısına, belki de yanılsamasına takılmıstır. Varo-lussal yazgıdır bu belki.

Baslangıçta duvarlara yazılan "Gece Gelecek" (14) sözcesiyle dile gelen son beklentisi, gerçeklesir gibi olur: "Ancak, gece, ine dönüstür; ılık sularda yüzüs, yalanlardan pek çoğunun gerisine, öncesine dönüstür.

Kendisi de bir yalana dayansa bile." (90)

Öyleyse, bir özdeslik arayısının aracı olan söylem, gene gecede sürecektir. Öncesi sonrası karanlık, ölümü, korkuyu, gizemi, yaratıcılığı, düsgücünün en çılgın sanrılarını, dilin gündelik sınırlar ötesindeki bulgularını, karanlık anlamlarını, belirsizliklerini içeren gecede. Alıskanlıkların, tanıdık bildik durumların, geleneğin, uzlasımın simgesel ortamı olan gündüz, bu niteliğiyle geceye, gizemli yaratıcılığın simgesel ortamına karsıttır. (18, 19, 20) Gerçekte, gündüzün geceyi hep kovması kovalaması gibi, gündelik alıskanlığın bas islevi de, yeniyi, yabancıyı, düsseli, yapıntıyı yasamdan kovmaktır. Bizim alıskanlıklarımızın, yerlesik algı düzenimizin, rahatlığımızın bu yönüne direniyor iste Gece. Yer yer, salt anlatma islevinden soyutlanmıs sözceleriyle, bir düs düzeninde örülü görünüste dağınık söylemiyle, temel gereksinmelerimizi, yerlesik beklentilerimizi, bu noktada altüst ediyor, bocalatıyor. Çizgisel akıslı bir öyküyü, her an göklere çıkarmaya hazır kolaycı okur beğenisine ters düsüp kovulmayı göze alarak.

Çetin metin denecek Gece için belki. Neden olmasın? Hele önce bir okuyalım.

Aksit Göktürk

yenilmenin tohumunu tasır her pazartesi Turgut Uyar

(Pazartesi, YENİLGİ GÜNLÜĞÜ-Her Pazartesi)

La nuit, souvent je reste eveille. Je suis la sentinelle debout a la -porte du sommeil des autres, dont je suis le maître. Je suis l 'esprit qui flotte au-dessus de la masse informe du reve.

et s'enfoncerent dans une nuit lointaine, dangereuse, comme l'est toute nuit.

il etait charge du sens obscur du symbole et dangereux comme le sont tous les habitants de la nuit, les habitants des reves. Les reves sont peu-ples de personnages, d'animaux, de plantes, d'objets, qui sont des symboles, Chacun est puissant et, auand celui aui l'a suscite se substitue au symbole, il profite de cette puissance mysterieuse. La puissance du signe, c'est la puissance du reve....

Jeân Genet (Miracle de la Rose)

d)

(1).

Geceleri, çoğu zaman, uyanık, beklerim. Uyuyanların uykusunun kapısında dikilen nöbetçiyim ben; o uyku benden sorulur. Düsün kalıba girmez kütlesi üzerinde yüzen ruhum ben.

uzak, tehlikeli bir geceye —geceler hep böyledir zaten— girip yittiler.

simgenin karanlık anlamıyla yüklüydü o, gecede eğlesen,

düslerde eğlesen herkes gibi de tehlikeli. Düsleri, her biri bir simge olan kisiler, hayvanlar, bitkiler, nesneler seneltir. Her biri güçlüdür bun ların; bunları üreten kisi, kendini simgenin yerine koyduğunda da, bu gi zemli güçten yararlanır. İmin gücü, düsün gücüdür

Die Beıvegung der sich bildenden Individualitaet ist das Werden der zvirklichen Welt.

G.W.FHegel

(PhG, VI, B, I, a: Die Bildung und ihr Reich

der VVirklichkeit)

(2)

(2)

Kendini kuran bireyliğin devinimi gerçek dünyanın olusumudur.

10

11

1.

Gece yavas yavas geliyor. İniyor. Çukur yerlere dolmağa basladı bile. Oraları doldurup ovaya yayılmağa baslar baslamaz, her yer boza dönüsecek. Isıklar yanmayacak bir süre. Ne çukurda ne düzde. Tepelerin aydınlığı, bir süre, yeter gibi görünecek herkese. Sonra tepeler de karanlıkta kalacak.

Dil bu karanlığın içinde yasayabilirmis gibi görünen tek sey olacak. Hiçbir ağırlığın, hiçbir gerçekliğin kalmadığı bu yerde. Karanlığın gerçekliğe benzer tek yanı, konusulabilmesi olacak. İki kisi arasında. İki duvar arasında.

Sonra soyunmağa baslayacak insanlar. Gecenin açtığı yaralar biraz daha acısm diye.

Genç kaslarm gerginliği geceye girecek.

15

Pörsük kaslar bir pelteye dönüsecek gecenin içinde.

Bir tek diller bilecek, tepelerde, toprakaltı saraylarında yanan ısıkları; yalnız dil söyleyecek bu ısıkta yıkanan tek hücreli hayvanları.

Gece oluyor yavas yavas. Bağırsaklarımızın içinden yüreğimize gözlerimize doğru yükseliyor.

2.

Gecenin isçileri, gerçekte, ikindinin ilk saatlerinde görünmeğe baslamıstır sokaklarda. Tek tük de olsa.

Onların isi, geceyi hazırlamak: Yer yer çukurlar açmak, örneğin; gecenin kolaylıkla birikip doldurabileceği çukurlar...

Onlarm isi, geceye hazırlamak: Genç kasları, gece gelince daha kolay soyunsunlar diye, soyunmağa alıstırmak örneğin. Çıplak etlerinin içine doğru ince, soğuk demirler iteleyerek, kızgın saçmalar gömerek bu etlere, onları gecelerin en uzununa alıstırmak.

Aksam saatlerinde gecenin isçilerini görmek çok kolaydır artık herkes için. Geceyi hazırlamakta, geceye hazırlamakta kullandıkları âletler ellerinde, sokaklarda dolasırlar; sayı-16

17

lan da gitgide artar.

Demirden yapılmıstır bu âletler; güzel sepilenmis derilerden kesilmis, seçkin ağaç türlerinden yontulmus, esnek reçinelerden dökülmüstür. Dövmeğe, yırtmağa, delmeğe, kıstırmağa, burmağa, koparmağa yararlar.

Yakmağa, kırmağa da.

Özellikle genç gövdeler üzerinde çalısmak için düsünülüp tasarlanmıs, gerçeklestirilmistir bu âletler.

3.

Gecenin isçileri, gerçekte, ikindinin ilk saatlerinden beri görünmüstür ortalıkta. Çoğu insanın, dikkatini çekmemis de olsalar.

Gecenin isçileri dörtköse ekmekleri seviyorlarmıs, öyle deniyor. Belki dörtköse ekmekleri sevenler yalnız onlar değildir bu koca sehirde. Ama fırıncılar, tütüncüler, bakkallar, kendilerinden dörtköse ekmek isteyenlerin hepsinin gecenin isçileri olduğunu düsünürler nedense.

Ekmek satılan yerlerde yuvarlak, uzun, dikdörtgen biçimli ekmekler de bulunur elbet. İkindi üstü, önce okul çocukları evlerine dönmeğe baslarken ekmek satılan yerlerde alısveris hızlanır. Yuvarlak, dikdörtgen, uzun, sobe, dörtköse ekmekler git-18

19

gide artan sayıda satılır. Küçük, iri, kemikli, yumusak, kirli, temiz, nasırlı, sıvıskan eller, ekmekler tasır.

Gecenin isçileri sokak aralarında gezer. Yuvarlak ekmeklerin, dikdörtgen ya da sobe ekmeklerin, uzun ekmeklerin hangi evlere girdiğini gözlerler. Bu isi yaparken, öyle, çok önemli bir is görüyormus gibi davranmazlarsa da, onlara dikkat edenler sunu da görürler arada bir: Bir tanesi gider, bir kapının herhangi bir yerine, pek de belli olmayacak biçimde bir im çizer. Gözlemi is edinenleri sasırtacak bir seydir bu.

Kapısı imlenen evlerin hiçbirinde dörtköse ekmek yenmemektedir; yoksa su ya da bu biçim ekmek yendiğini belirten bir im değildir bu. Üstelik, kapılar biraz da rasgele imlenir gibidir. Hiç değilse görünüste.

4.

Tepelerden birinde —en yükseği, en gösterislisi değil, onun yanmdakinde— Düzeltmen yalnızlığını yasar.

Sessizliğin içinde.

Düzeltmenin yalnızlığı küçümsenir gibi değil; hele gece indikten sonra. Gecenin yere doğru aktığını görmüstür penceresinden: Önce çukurlara, özellikle, gecenin isçilerince kazılmıs çukurlara; sonra ovaya dolduğunu görmüstür. İzlemistir saniye saniye. Isığın azar azar söndüğünü görmüstür yeryüzünde; evlerin pencerelerinde daha yanmadığmı görmüstür.

Gecenin gündüzü kemirmesini önlemenin olanaksızlığına i' nanmak istememistir. Gecenin isçilerine nasıl engel olunabileceğini, ısığın yeryüzünde sönmesinin nasıl önlenebileceğini 20

21

çok düsünmüstür.

Bir olanaksızlığa inanmak istemeyebilir kisi, ama onu kabul etmek gerekince de içi parçalanmadan yasamını sürdürebilir. Oysa Düzeltmenin yalnızlığı, yeryüzünde sönen her yüzeyle acılasıyor, daha, daha daha acılasıyorsa, çok düsünüp çözümünü bulamadığı bir sorun karsısında eli kolu bağlı kalmasından.

Karanlığın içinde, simdilik, yasammı sürdürebilirmis gibi görünen tek sey, daha önce söyledik, dil... Dil, Düzeltmenin su yalnızlığını biliyor, söylüyor.

Daha doğrusu, söyleyebiliyor; simdilik. Gece gelip dilin üzerini de örttü mü, artık baykuslardan baska bir sey uçusmayacak gecenin içinde, ya da, yarasalardan baska... Bunların sesinden baska bir sey, bunlarm hısıltısından baska bir ses isitilmez olacak. O zaman da Düzeltmenin yalnızlığı, bir kuyunun çeperleri gibi saracak onu.

Baykuslar, yarasalar, yarasılar, kus baylar.

5.

Diller yasamağa baslıyor. Her seyden önce, çözülmeğe...

Hızla çözülen diller, uzun süre söylemeden durdukları seyleri, sıra sayı gözetmeden, ölçü bici bilmeden söylemeğe baslarlar.

Çesitli katlarda isler diller.

En alt katta söyledikleri arasında, söyle seyler vardır örneğin: Gecenin isçileri niçin böyle baslıklar giyer ki?

Oysa o dillerin üzerinde dünyaya bakmasını unutmamıs bir çift göz varsa, söylenenler de biraz değisik oluyor.

Bu baslıklar, basından beri var; ama ağır ağır, neredeyse bi-ribirinden ayırt edilemeyecek değisiklikler geçirmislerdir

22

23

bugüne gelesiye. Önce arkaları, yavas yavas saçların tümünü, sonra da ensenin yarısını örtecek ölçüde genislemis. (Yakaları da yavas yavas yükseldiği için, artık enseleri yok isçilerin.) Baslıkların yanları da, ancak kulak memelerini açıkta bırakacak denli uzamıs. Daha sonra da önü, inmis, inmis, gözleri, karsıdan bakanların artık hiç göremeyeceği biçimde gizlemis. Bıyıklarını da uzatmıslar bu arada isçiler, sakal da koyvermisler.

Öyle ki artık yüzlerinin bile yarısını yiyen baslıklarıyla, sakalları bıyıklarıyla, gecenin isçileri biribirinden ayırt

e-dilmez hale gelmisler. Baslıksız, sakalsız, bıyıksız görülseler tanınmayacaklar simdiki arkadaslarınca. Bu halleriyle ise, onları anaları babalan bile tanıyamaz. İstenen, tanınmamaları; görevlerinin ürkütücülüğünden baska bir sey düsündürmemeleri.

6.

Gecenin isçileri, daha ikindi üzeri ortalıkta görünmekle yaratacaklarını bildikleri —oysa baslangıçta, ancak, umdukları— ürküntüyü sürdürmek, uzatmak, bu sürdürülen, uzatılan ürküntüyü daha da yeğinlestirmek üzere dalgalandırmak, yani gönüllerinin dilediğince azaltıp artırmak için çesitli yollar denerler...

Sokaklardaki, evlerdeki insanlarm bu ürküntüyü pek değisik biçimlerde yasamaları karsısında kendileri de, ürken insanlara bakarak duydukları hazları nasıl çesit-lendirebileceklerini arastırırlar; yeni yeni ürküntü yaratma yöntemleri hazırlanması için kendilerinden beklendiği üzere gözlem yaparlar... Birkaç saat içerisinde daha ne incelikler bulup yaratacaklarmı o gün, ortaya çıktıkları o ikindi saatle-24

15

rinde, belki kendileri bile henüz bilmezler.

Sehrin ana caddesine açılan en genis yan sokaklardan birinde yakaladıkları delikanlı olaymda, bunun böyle olduğunu pek çok insan açıkça anladı. İsçilerin uyguladıkları islem, os-saat gönüllerine doğuvermis bir doğaçlamanın bütün tazeliğini, usta isi acemiliğini tasıyordu çünkü.

Ama gene o gün, daha da ince bir üzgüyü karanlık bastıktan hemen sonra akıl edeceklerdi. Daha önce böyle bir sey düsünemediklerine biraz sasarak, biraz da yerinerek.

Bu incenin incesi bulus, oldukça sudan bir seydi üstelik. Bütün yaptıkları, susmak, kıpırdamamak oldu. O

kadar. Görünmemek, susmak, yokmus gibi davranmak. Birkaç saat boyunca.

Gizlendikleri karanlık köselerden seyrettiler aydınlık pencerelerden kaygılı bakısların sağa sola kaçamak kaçamak bakarak perdelerinin ardmda yitmesini, yüpürgen ellerin kapı önlerindeki çocukları kapıp içeri alıvermesini, karanlığa kalanların önlerine bakarak kosar adım evlere dalmasını... Kapıların sessizce

sürgülendiğini isitti çakal kulakları. Isıkların teker teker söndüğünü gördüler. Karsı konmazı beklemenin, beklenenin gelmeyisiyle artan kaygının gitgide yeğinlestir-diği korkunun, karın bosluklarındaki kemiriciliğini duyar gibi oldular; dile gelmez hazlar duydular etlerinin her noktasında.

1. Dipnot

Kestirip atmak güç ya, kimi yazarm dilinde söyleyisin en incesini sözcüklerin birer ok gibi art arda fırlatılması sağlar; kimininkinde ise bir karasu gibi akıs. Benim dilim çiçek dermek üzere eğilip kalkan bir gövdenin yumusaklığına, dalga-lanısma ulasmalı.

26

27

8.

içinden çekip ortalarına aldıkları, bir daha dağılıp gözden yittiklerindeyse ortada kanlı, tanınmaz bir et yığını kalmıs olduğu. Genci, gecenin isçilerinin ortasmda yitmeden önce görebilenlerin söylediğine göre, bu et parçası, o alımlı delikanlının yarısı kadar bile olamazdı. Bu kanlı etin üzerine talas serpildi, kuru yapraklar örtüldü.

Ertesi sabah oradan geçenler, bir türlü aydmlanamayan günün donuk ısığında, asfaltm üzerinde esmerce bir lekeden baska bir sey göremediler gencin parçalanmıs olduğu yerde.

İnsanlar artık yalanan ağızlar, pençeler arıyor insanların yüzlerine, ellerine bakarken. Oysa isçiler, gecenin isçileri oldukları için, güpegündüz görünmezler sokaklarda. Gecenin isçileri herkes gibi miydi bir zamanlar?

Böyle olduğuna inanmak isteyenler var.

Daha mı az ürkecekler böyle olsa?

Balıkçılar sokağındaki olay herkesi üzdü, ama kimseyi sasırtmadı.

Sehrin ana caddesine açılan en genis yan sokaklardan birinde, Bakkallar sokağı kösesinden üç adım beride, Balıkçılar sokağmm en civcivli saatinde, gecenin isçileri o gence niçin saldırdılar, bilinmiyor.

Söylentilere bakılırsa, elinde götürmekte olduğu ekmek dörtköse değilmis; saçının rengi kara değilmis; ya da aksaya-rak yürüyormus... Söylenti elbet, bütün bunlar. Doğrusunu kimse bilmiyor. Ayrıca, bilinecek bir doğru var mı? O bile bilinmiyor. Bilinebilen, görülebilen ise, isçilerin, ansızın duvarlardan, köselerden, kapı ağızlarından sıyrılarak o genci kalabalığın

28

29

9.

Yazarm gönlünde yatan gizli bir onasımla girismislerdir belki de islerine.

Kim bilebilir bunu? Yazarın dısmda, kendisini çok yakından bilen birkaç kisi dısmda, kim bilebilir?

Ama böyle bir sey akla da mı gelmez? İste bu noktada, demin dediğimizin önemi ortaya çıkar: Aklına böyle bir sey gelse bile, insan bu düsüncenin saçma olduğunu söyleyecek, böyle bir sey olamayacağına inanmak isteyecektir.

İnsanlar, gitgide, istediklerine, dilediklerine inanmakla yetindiklerini, düsünüp tartmayı, ölçünmeyi, olanı biteni görmeğe çalısmayı yavas yavas bir yana ittiklerini daha fark etmiyorlardır belki de. Bunun farkına varmağa basladıklarında ise ortalık iyice kararmıs olacak. Sabahları günes yeniden doğar gibi olsa da, ortalık yeniden aydınlanır gibi olsa da, gecenin karanlığı bütün bütün dağılmayacak hiç.

Duruma bakıp kendilerini daha az ürküten ne varsa, ona i-nanmak istiyor insanlar. Belki "Yaratmanın yalnızlığı" adını verdiğim de, inanmak istediğim bir sey. İstediğim için inandığım bir sey.

Kim bilir? Belki Yaratman —yani Düzeltmen— hiç de yalnız değildir, gecenin ağır ağır düzlüğe yayıldığı su saatlerde. Isıkların sönmesini önlemek ister görünüyor ise de, böyle bir sey dilememekte, bunu basarmak için herhangi bir çabaya girismemektedir belki de. Onun herhangi bir sey yapmaması, gecenin isçilerini yüreklendiriyor olabilir. Daha daha, geceyi hazırlamakta isçiler Yazardan —düpedüz Yazardan, Yaratman,

Düzeltmen falan değil...— yardım görüyor olabilirler.

30

31

10.

11.

2. Dipnot

Uzatıyor, dolastırıp karıstırıyor muyum lâfı? Simdiye değin doğru dürüst olmus bitmis bir sey yok. Geçisin sertliği, çarpıcılığı, istediğim bir sey mi? Oysa tasarladığım çesitli iz-leklerden ancak birini sezdirebildim simdilik. Dağınıklığı toparlamak gereği var, her seyin ardmdaki yazar ben miyim, benim bir yaratığım mı, kararlastırmak gereği var...

Çantamı elimden bıraktığımı, baskalarının yanında açık tuttuğumu anımsayamadım; uzun uzun düsündüğüm halde. Oysa iste, içinden —umduğum, beklediğim, gerekli gördüğüm üzere— bilmediğim birtakım kâğıtlar çıktı. Katlı. Aklıkları ile yabancı... Çantadan çıkarmadan açtım katlı kâğıtları. Biraz da çekinerek kaydırdım bir tanesini, "nemaya, tiyatroya gitmeyin. 24 saat içerisinde Sevinç gelebilir." Anlamı belli gibi. Mi?

Beni Yargılamalar Bakanlığının o küçücük, daracık sicil odasına götüren kadının adı Sevinç miydi acaba?

Böyle bir rastlantı niye düsünülmesin?

Dar, tozlu sicil odaları dünyanın her yerinde biribirine

32

33

benzemekte olsa gerek. Kitaplar, filimler bu konuda bizi gereğince, yeterince aydınlatmadı mı? Bu aydınlanmaya eristiğimiz için olacak, koyun otarır gibi masa baslarına oturtulan adamların sayısı artırılır, kımıldamamaları için masaların arası daraltılır, giderleri kısmak için her masada karsılıklı ikiser kisi çalıstırılırken, sicil odaları da kendiliğinden küçü-lüp havasızlastıkça, verimi artırmanm bu biricik yolu bizde de uygulanıyor diye seviniyoruz.

Bizi ürkütmesi gereken ne varsa, iyi bir seyin belirtisiymis gibi davranıyoruz; sevinmeğe bakıyoruz böyle bir iyilik karsısında. Böyle bir sevinç olanağı bulmusken korku içinde yasamak, yeğlenecek sey değil.

Adı belki de Sevinç olan o kadın, bu sabah beni gelip evimden aldı, kendisiyle bir yere gitmem gerektiğini söyledi. Korkmamağa çalıstım, "gitmem" demeği düsünmedim bile. "Siz kimsiniz" diye sormak, ancak kapının önünde beklettiği araba yola çıkıp iyice hızlandıktan sonra usuma gelebildi. "Kim olduğum önemli değil," dedi, "bir ulağım ben."

12.

Gecenin isçileri gündüz saatlerinden tedirgin olurlar. Günün gerisinde duran karanlık onlarm gözünde saltık bir mutluluktur. Mut ülkesi, onlar için, masalsı bir geçmistedir; kendilerini sarıp sarmalamıs, kusatıp beslemistir bir zamanlar bu günes sızmaz bahçe. Ortalık ağarır gibi olduğu an ellerinden —bir daha ulasamamacasma— kaçırmıs oldukları bir dingin karanlığın anısıdır, usanmak bilmeden tasıdıkları.

Kosturulmus atlarm, boyun eğdirilmis düsmanların, ancak kanla yıkanıp silinebilmis öfkelerin, evreni kucaklamıs sınırsız benliklerin düsü alabildiğine yasar bu dinginlik, bu alacakaranlık içinde. Baska hiçbir seyi yasatmamacasma.

Gecenin bir yerinde, bir düsün los sularına dalıp yüzmeğe

34

35

basladıklarında kendilerini tasıyan ellerin üzerinde, bir çocukluk evine dönenler gibidir, gecenin isçileri... O

evin penceresinden bakınca, bildikleri, anımsadıkları sehrin yerinde uçsuz bucaksız uzanan bir ettopraklıkla karsılasanlar gibidirler... Bildikleri, anımsadıkları oyun alanlarının, kıslaların, bahçelerle

parkların, mahallelerle sokaklarm yerinde, baska insanların (bu "baska insan" deyimi, kaypak bir anlam tasır onlar için; özlerinden baskası da demektir, kendileriyle bir tuttukları ya da kendilerinin bir yansısı saydıklarından baskası da demektir) baska insanların varlığının, gelmis geçmisliğinin tek izi o-larak —örneğin— bir tas parmaklığın seçilebildiği bir ettop-raklık görürler; anlamsız, islevsiz kalmıs bu tas parmaklık et-topraklığı boydan boya kesmektedir.

Düs görenin gözü bunu yavas yavas seçer. Bu parmaklığın

(bu parmaklığın ortalarında bir yerde, bir zamanlar, kocaman bir tas kümbet üzerinde yükselen daha da kocaman bir atlı yontusu, simdi ne kadar bakılırsa bakılsın, seçilmez olmus olacaktır) boydan boya keser gibi göründüğü bosluk inanılmaz enginliktedir. Sürülmüs, ekilmis, ilk yağmurları yeyip iyice culuk-lasmıs bir toprak gibidir bu görünen; oysa tek ağaç, tek hayvan, tek insan seçilememektedir.

Toprak, turuncuyla kırmızı arası; tas parmaklık kirli ak. Göğün rengi bile aksam ya da sabah saatlerinin kızılma dönüsmüstür bu engin bosluğu yansıtmaktan. Günün can çekistiği, ya da, utkusunun daha pek uzakta olduğu bir saatin ısığıdır bu. Bu usa sığmaz toprak uzamının ötesinde —ancak bir düste böyle bir

"öte" bulunabilir— yesilliği düsündürebilecek küme küme lekeler vardır belki, öbek öbek damsı biçimler sezilebilir. Ama burada sokak yok,

insan yoktur. Burası bir sehirdir ama bakandan baska hiçbir insanın bulunmadığı bir sehir. Tarımın bile unutulduğu, ölü, yeryüzünden kazınmıs bir sehrin gölgesidir bu.

(Bu topraklarda atların kosması için insanın anısının yerden de, gökten de biraz daha silinmesi gerekir).

Gecenin isçileri için mutluluk, gün battığmda kendini bu toprağın ortasmda at kosturur görmektir, kosan atlara bakmakta olmaktır. Penceresinden, penceresinin karanlığından ayrılmadan. Tükenmez bir karanlık südü, kurumaz bir memeden emmektir. Düsünden çıkmaksızın, yitirmediğine inanmak istediği bir uçmaktan ayrı düsmeksizin, yüzerek, kosarak, uçarak yasayıp gidebileceğine inanmaktır.

36

37

13.

sıma geçti, böyle bir yerde —dosyaların yumusak duvarlar gibi bizi içine alıp sıkıstırmağa hazırlandığı bir sicil odasında— sorulması (yadırgatıcı olmak söyle dursun) beklenen birtakım sorular sormağa basladı.

Yasmız, doğum yeri, doğum yılı, ananın adı, babanın adı, isin; sizi niye buraya getirdik, biliyor musun?

Aklınıza bir sey gelmiyor mu? Sen geçenlerde sehir dısına çıktm mı?... (Sehir dısına çıkmayalı yıllar oluyor neredeyse...)

Yanıtlarım hoslarına gitti mi, gitmedi mi, bilmiyorum. Soruları bitince yüzüme uzun uzun baktılar. Sonra bakıstılar. Sonra da saçsız, kassız, kirpiksiz adam, sanki içeriden bir sey alıp gelecekmis, sıkısmıs da çisini etmeğe gidecekmis gibi kalktı, kapıdan çıktı, bir daha gelmedi. Yanımdaki kadın saat tutar gibi baktı bileğine iki üç kez. "Buyurun, gidelim," dedi sonra. Bu kez sokağa daha çabuk vardık sanki. Kapmm önünde, "güle güle," dedi. Eve döndüm. Çantamı açtım. "... 24 saat içerisinde Sevinç..."

Çantam hep koltuğumun altındaydı. Sonu gelmeyen geçeneklere daldık o küçük, dar arka kapıdan girdikten sonra. Yol bir saat sürmüs olacaktı. Arabanın penceresinden gördüğüm sokaklar, evler, hem bildiğim yerlerdi, hem de ilk kez görüyor gibiydim onları. Yıllardır gitmemistim o yana. Sehir ne kadar büyümüs, değismis!

Yanımdaki kadın, geçeneklerde yürümekten sıkılıvermis gibi, ansızın, hiç beklemediğim bir anda (önünden geçip gide-cekmisçesine bir adım atmısken) bir kapıyı açtı, beni de içeri çekti. B.jr masanın basına oturttu.

Çantam hep koltuğumun altındaydı. Sakalsız, bıyıksız, dazlak bir adam, gözlüksüz, kassız, kirpiksiz bir adam, ka'r-38

39

14.

sin uyuduğu, ya da ısığını söndürüp karanlıkta kaygıyla beklediği saatlerde bunlar "Gece Gelecek" diye yazarlar sehrin her yanına. Küçük gecelerin küçük sabahlarında yola düsen herkes, büyük gecenin (küçük de olsa "sabah" denecek bir sabahı hiç gelmeyecek bir gecenin) habercisi olan bu yazıları okur. Bu yazılar, kısaltılmıs biçimlere de girer, teker harfe indiği bile olur. Bilinir ki, ertesi küçük gece, birtakım eller bu harfleri garip çiçeklere, bu yazıları çılgın sözcüklere dönüstürecek, tanınmaz kılacaktır. Daha ertesi gece, ertesi küçük gece, ellerinde boyaları, fırçaları, gecenin isçileri duvarlarda, kapılarda, taslarda, yollarda bos yer arayacaklardır. İs, gecenin isçileriyle birtakım ellerin karsı karsıya gelmemesi. O zaman, birtakım eller duvarlarda, yollarda kanlı çiçeklere dönüsür. Yağmur, sabunlu su, kanları yok eder zamanla; ama boyalarm karsısında güçsüzdür.

Gecenin isçileri içinde, zincir, sopa, kamçı, ip tasımayan bir küme vardır. Bunların tek savutu, koltuklarınm altmdaki, neredeyse sis kadar uzun, sis kadar ince kamaları; bu kamaları da sanki tasımazlar, etlerinin bir parçası haline getirirler. Kollarını kavusturmus, elleriyle koltuk altlarmı hafif hafif oksamalarına bakan, ister istemez öyle düsünür.

Pek seyrek kullanırlar bu kamayı. Asıl isleri baskadır; bu islerini görürlerken de tedirgin edilecek olurlarsa, kendilerini tedirgin edenleri ortadan kaldırmak için baska yollar, doğal yollar kullanmağı yeğlerler.

Gecenin isçilerinin bu bölüğü, duvarlara, kapılara, direk^ lere, yollara, tasa tahtaya yazı yazmakla görevlidir. Herke-40

41

15.

bütün evi inleten bir gürültüyle, oynuyorlardı. Arka kapıya giden yola duvar örülmüstü. "Arka kapı..."

diyecek oldum. Çocuklar gerisini dinlemeden bağrısmağa basladı. Anladığım kadarıyla yukarı çıkıp arka merdivenden inmeliydim. "Evi böldüler," dedi çocuklardan bir iricesi. Yukarı çıkmağa basladım. Merdiven gitgide daralır gibiydi. Yataklar, yorganlar yığılmıstı sahanlıklara. Dar evlerde bahar temizliğine girisen kadmlarm her zaman yaptığı bir seydi bu. Ama bu karın kısın ortasında bahar temizliği ne oluyordu?

Bahara daha aylar vardı. Çocuklar arkamdan yukarı çıkmıs, bağırıyorlardı. Önce anlayamadım dediklerini.

Beni itip kakmağa, eteklerime, paçalarıma asılmağa basladılar. Güçbelâ inebiliyordum sokak kapısma doğru. Vazgeçmistim kestirmeden. Yan sokaktan dolasacaktım. Üst kat kapılarından simdi analarının da sesi geliyordu. Kovalanır gibiydim. Ansızın, ne dediklerini kavrayabildim. Bir ağızdan bağırıyorlardı simdi, bir çesit tekerleme tutturmus gibi. "Gündüzcü," diyorlardı, "gün-düz-cü-cü-cü..."

Bildiğim bir mahallenin bildiğim bir sokağında bulunan, bildiğim bir eve gitmek üzere yola çıkmıstım. Yerde kar vardı, çiğnenmekten buzlastı buzlasacak. Üsüyordum. Arkadasımın evine gitmek için yokus yukarı epey yürüdükten sonra kısa, dar bir yan sokaktan yokusa kosut baska bir dar sokağa sapmam gerekiyordu. Oysa bu yokusun üst yanında eski bir eve girip arka kapısmdan bahçeye çıkabilir, oradan da o sokağa geçebilirdim. Bu soğukta yoldan yola sapmağa üsendim, aldatıcı da olsa kestirme gibi görünen bu geçitten gitmeğe karar verdim; herhangi bir yerde bir isim yoksa o yere girmekten sıkıldığım halde, sıkıntıyı bir yana bıraktım, evin kapısından içeri daldım. Soğuktan kaçan çocuklar merdiven aralığına dolmus,

42

43

16.

bastaki adam diye düsünülen kimse (kimseler) üzerine, bilir bilmez söylenen çok sey var. Bildiğine güvenen, anlattıklarının doğru olduğunu bilen çıkmıyor ama.

Gene de, sanki herkesin bildiği bir sey var; her ağzın aynı biçimde yinelediği bir sey: Bu adam, her kim ise,

isçilerin islediği en ufağından en büyüğüne dek her kabahate, her suça tek bir ceza verdiği için hem çok bağlanılan, hem çok korkulan, çekinilen bir kisi.

Tek ceza, ölüm cezası.

Bu adam, isçilerden her birinin insanı öldürmeğe alısması gerektiğine inandığı için de, öldürülecek bir suçlu çıkınca onu öldürmek üzere, isçileri, ad listelerine göre, sıraya uyarak görevlendiriyormus. Öyle anlatılıyor. Öldürenlerin günün birinde öldürülebileceklerini düsünmelerini sağlamak, gecenin isçileri arasında en ufak bir kıpırtıya bile set çekilmesi açısından, övülecek bir bulus, diyenler de var. Öyle diyenler, son zamanlarda görülmeğe baslandı. Ama böyle seylere inanmak istemeyenler, inanmağa gönlü yatmayanlar, çoğunlukta. Dolayısıyla bu adamı, her kim ise kınayan pek çıkmıyor.

Gecenin isçilerinin kimin —ya da kimlerin— buyruğu altında oldukları üzerine çesitli söylentiler var; öteden beri ağızdan kulağa fısıldanagelmis... Önceleri, baslarındaki adamın kim olduğu yolunda her kafadan baska ses çıktı. Sonra bu adama değisik üç dört ad yakıstırıldı. Bir ara herkes belli bir ad üzerinde anlastı.

Daha sonra, onun da ardında baska biri ya da birileri olduğu ileri sürüldü. Ne zamandır sürüp gider bu sözler. Gecenin isçilerinin nasıl çalıstığına bakılırsa bir tek kisiye bağlı oldukları da hemen belli oluyor, diyenler var. Yalnız, hep ağızdan kulağa fısıldanagelmis olan bu söylentiler, son günlerde, herkesin açıkça konusup tartıstığı bir sey haline geldi. Kim olduğu kesinlikle bilinmediğine göre, 44

45

17.

sündüm mü sanıyorum?

O gün yan sokağa saptım ama arkadasımm evine gitmedim. Bir daha bu mahalleye girmek bile istemem, diyebilirdim o anda. Bekleyeceğim, dedim. Bir gün bu korkum geçerse...

O arkadasıma telefon da etmedim. Kim bilir, benim ardımdan öyle bağıranlar, onu o mahallede barınamaz duruma getirmis de olabilirler. Oysa ikimiz de kimseye satasmaz, kimsenin gocunabileceği isler yapmaz kisiler diye bilirdik kendimizi.

Olsa olsa, benim dost değeri bilmez, dostluk nedir bilmez bir kisi olduğum söylenebilir. Öyle ya, o gün arkadasıma gitmedim; ondan sonra da aramadım, sormadım.

Pek öyle değil ama. Doğru söylemiyorum. Bugün yan sokağa sapıp arkadasımm oturduğu sokağm kösesine gelesiye doğru olabilirdi bunlar. Ne var ki, o köseye varınca...

En kötü bir karabasanda duyulacak kaygı, korku, sıkıntı karısımı bir daralma içinde kendimi güçbelâ sokağa attım. Çocuklar, büyükler, durmadan bağırıyorlardı ardımdan. "Gün-düz-cü-cü-cüüüü. Gündüzcü-cücüüüü..."

Yeni çıkan sözlerden olsa gerekti bu. Ama gecenin isçilerinin duvarlarda, taslarda bıraktıkları sözel, dilsel izler arasmda böyle bir asağılama sözüne rastladığımı ansıyamıyordum. Hâlâ da ansıyamıyorum ya... Bu sabah gene baktım yollara, direklere. Öyle bir sey yok. Oysa o gün, çocukların seslenisinde asağılayıcı bir saldırganlık vardı. Gündüzcü, gececinin karsıtı diye kullanılabilirdi; ama

"gececi", olsa olsa, benim kafamda bir anlam tasır. Yoksa, herkesçe bilinen bir seyi ben buldum, ilk ben dü46

47

18.

eskiçağ tiyatrolarını andıran bir yerde

Öyle anlatılıyordu. Oysa orayı gördüm ben; tiyatroya benzer yeri yoktu. Olsa olsa, eskiçağm at meydanlarına, kanlı o-yunların oynandığı yerlere benzeyen bir yerde, daha doğrusu, benim, simdi, öyle anlatmak istediğim bir yerde

Ulu, yesil ağaçlarla yemyesil bitkilerin, yesil kayaların çevrelediği sobe bir alanın iki ucunda, yapraklardan,

dallardan süzülürken yesile boyanan ısığın yemyesil gösterdiği giysileri, sapkaları, çizmeleri, kürkleri içinde birtakım adamların, törensel devimlerle, silahlarını kaldırıp doğrulttuğunu, karsılarmdakilere çevirip ateslediğini gördüm. Bir sabah saatinde, günesin bütün gücüyle parladığı, gökyüzünün (yesillik kümesinin üzerinde) masmavi, dupduru göründüğü bir sabah saatinde...

Biri vurulup yere düsünce iki yandan da alkıs yükseliyor, ortalık inliyordu. Söylendiğine göre bu atıslar, sağ, sağlam, a-yakta duran tek bir kisi kalasıya sürüp gidiyormus.

Büyük, kusatıcı bir gecenin habercileri arasmda, insanın insanı kolaylıkla, yüreği cız etmeden, eli titremeden, yarm vurulma sırasının, öldürülme sırasının kendisine gelebileceğini bilerek —belki de bildiği için— neredeyse hınçlı bir soğukkanlılıkla ortadan kaldırması varsa kesen çarpan çürüten çökerten kanatan yırtan kıran yıkan her türlü nesnenin, yırtan delen parçalayan her türlü âletin peynir ekmek gibi satılıp alınması, kullanılması da var.

Bunları kullananların hepsi, gecenin isçileri değil. Öyle anlasılıyor.

Sehrin dısında (bulunabilecek en güzel yerlerden biriymis) bir yesillik kümesinin ortasındaki kayranda, neredeyse

48

49

19.

yeri görebilenlere ben de katılıyordum iste.

Adamların yerlerini bulmaları, almaları uzun sürmedi. Simdi kıpırtısız bekliyorlardı. Bir uçtan "Gündüz" diye bir ses çıktı bütün ağızlardan. Karsı uçtan, hep bir ağızdan "Gece" diye karsılık verildi. Bu sözler kafamı bir daha karıstırdı.

Sonra silâhlar teker teker kalkmağa basladı.

Önümdeki ağaç gövdesi koyu kahverengiydi. Sırtımdaki giysi kursun rengi. Yapraklar hısıldıyordu. Gökyüzü ile yeryüzü arasmda hava cam duruluğundaydı. Sessiz, dumansız silâhlardı bunların kullandığı. Ağır ağır, teker teker, adamlar yere düsüyordu. İki uçta da. İki yanm ölüleri, arkadaki küçücük bir yapmm damı üzerinde ısıklı, kocaman sayılarla belli ediliyordu.

Herkesin düsmesini beklemeden kaçtım oradan.

Anlasılması oldukça güç bir sey bu. Bir törene katılır gibiydiler. Satranç oynamağa, top kosturmağa hazırlanır gibiydiler. Hem önemli bir sey yapacak gibi, kısık seslerle konusarak, sobe alanın birer ucundaki yerlerine geçiyor, hem de sakalasır gibi, herkes vuracağı adamı seçer gibi, ya da, oyunu baskalarından iyi oynadığına güvenir gibi, yerlerini bulup karsıların-dakilerle esenlesiyorlardı.

Sehrin smırmdaki son arsadan bu yana, bayır yukarı kostuğum için göğsüm daralmıstı; güçlükle solunuyordum. Kaim bir ağacın gövdesi ardma saklandım. Alanı biraz yukarıdan görebiliyordum.

Herkesin anlatıp durduğu ama pek az kimsenin gördüğü bu

50

51

20.

na çıkıp silâh çekmek için baska yerlerde çalısıp alıstırmalar, yaptıkları düsünülebilir o oyuncuların.

"Oyuncu" demek ne kadar saçma olursa olsun, bunlara yakıstırılacak baska bir ad bulmak da güç. Her günün sağ kalan son oyuncusu ertesi günkü oyuna çıktığı için onun da vurulacağı, er geç vurulacağı, kesin.

Olsa olsa, o günün gecesi, ona bir utku senliğinin bas kisisi olma hakkı tanınabilir.

Ancak, bu isten de daha güç anlasılacak bir sey varsa, bu o-yuncularm büründüğü gizliliktir... Çevrede, oyuna katılmayan, ya da katılmayacak biri görülürse hemen vurulurmus, öyle anlatılıyor. Kendini belli etmeden onları seyredenler, benim gibiler —demek öylesi de olabiliyor; ama iyi düsünülürse, olabilmesi de pek garip— gördüklerini ancak güvendikleri dostlarma anlatıyorlar. Bunlar arasmdan vurularak

cezalandırılmıs kimse var mı, bilmiyorum.

"Gecenin isçileri" epeyden beridir artık herkesin ağzında dolasan bir deyim. Buna karsılık olacak bir deyim, örneğin "gündüzün isçileri" deyimi, kullanılmıyor. Hiç değilse, kullanıldığını daha isitmediğimi söyleyebilirim.

Gene de, birtakım kimseler, besbelli, "Gündüz" adına birlesip gece adma birlesmis olanları vuruyor; ya da çocuklar, mahalle içlerinde "gündüzcü" diye bağırarak insanı kovalama oyununu oynuyorlar.

Sehrin dısındaki kayranda, o yemyesil meydanda, biribi-rilerini vuranların kendilerini alıstırdıkları, ellerini, gözlerini çalıstırdıkları söylenemez. Her gün yapılıyorsa bu is, her gün on-onbes insan, orada, ölüyor demektir. Olsa olsa, o meyda-52

53

21.

Bakısının donukluğu, kendisine doğru attığım adımı, kendisiyle konusmak üzere açılan ağzımı, kendisine uzanmak üzere kalkan kolumu dondurdu. Kendimi, nasılsa, tutabildim, tuttum. Hiç bilmediği bir sokağa yanlıslıkla sapmıs insanların saskınlığını takınarak bir asağıya, bir de yukarıya doğru ikiser adım attım, geri gelip kösede durdum, arkadasınım yokusu gösterir gibi kıpırdayan kasına baktım, yavas yavas o yana yönelip yürümeğe basladım. Sokağm üst ucuna varmadan — ardımdan hızlı adımlarla gelenin arkadasım olacağını kestirdiğimden bütün dikkatimi toplayarak söyleyeceğini iyi anlamağa hazırlamıstım kendimi—

yanımdan geçti, biraz ötede de köseyi dönüp gözden yitti. Söylediği, bir telefon numara-sıydı; herhalde öyleydi. En az bir saat geçmesini bekleyecek, ondan sonra arayacaktım. Bu telefonun bulunduğu yere gidiyorsa, ancak varır ya da ben, ancak bir saat içinde, telefon edecek bir yer bulurum, diye düsündüm.

Arkadasımın oturduğu sokağın kösesine varınca, sapıp kapısına doğru yürümem gerekmedi. Üç adım ötemde duruyordu. Beni tammıyormus gibi bakıyor, birini, üstelik geciken birini beklermisçesine, saatine göz atarak, dudaklarmı büzerek, basını sağa sola çevirerek dikiliyordu orada.

Soluk soluğa köseye ulasıp —evine yaklastıkça, kendisini bunca zamandır aramamıs bulunmamın utancından olduğu kadar, çocukların beni görüp bağıra bağıra kovalayacakları korkusundan herhalde, gitgide hızlanmıs, enikonu kosmağa baslamıstım— basımı kaldırınca kendisiyle ansızın göz göze gelmis olmasaydım, o beni görmeden önce ben onu görmüs olsaydım... İsler neye varırdı, merak etmiyor değilim doğrusu.

54

55

22.

23.

3. Dipnot

Basımı almıs gidiyorum...

Önemli olan, birtakım yolların olayı da, okuyanı da bir yerlere ulastıramayacağını, buna karsılık ancak bir iki yolun sonuna dek gidileceğini okuyana sezdirmemek... Buna çok dikkat etmeliyim.

Kisileri de hem var kılmalıyım, hem de belirsizlik içinde bırakmalıyım. Öyle düsünüyorum ya, gerçekte ne demek bu?

Öznenin ara ara belirsizlesmesi...

Kimi bunu tuhaf buluyor; kimi ise bunda sasılacak bir sey görmüyor: Gecenin isçileri, baslangıçta, ancak anlatılan, isitilen, konusmalara konu olan birtakım kisilerdi; zaman geçtikçe tek tük görülür, duyulur hale geldiler; iyice ortaya çıkıp herkesi yıldırmaları, vurmaları, kırmaları, öldürmeleri ancak çok sonra, su pek yakın günlerde bir gerçeklik oluverdi herkes için. Oysa ta basından beri herkes karnının içinde korkunun kıprandığını duymus, herkes

ölümcül bir hastalığın kaçınılmaz sonucunu bekler gibi, her sabah uyanıp kendini yoklayan, "bugün de belki öyle geçecek; çok acı çekmeyeceğim belki, belki bugünü de çıkaracağım," diyen, gece uykuya dalmadan önce sabahı bir daha görebileceği

56

57

umudunu gönlünden atamayan hastalar gibi

belirsiz bir geleceğin belirsiz bir yerinde yitilip gidileceği kaygısı içinde, değil yalnız kendini, ya da esini dostunu, evindeki hayvanmı bile onulmaz bir derde tutulmus gibi görmeğe alısmıstı. Onumsuz hastalıklarda da hekime gidilir, çare aranır, çırpınılır; umut —ya da, bir çesit umutsu duygu— yiti-rilmez, ya da, yitirilmemismis gibi davranılır; gene de, bilinir ki...

Kimine tuhaf gelen, kimininse hiç sasmadığı bir sey bu. İnsanların böyle bir korkuya, böyle bir kaygıya kapılabilmesi için, insanlardan umudu kesmis olmaları gerekir; her seye karsın umudunu yitirmemis gibi görünse de, bir seyler yapmağa uğrasır görünse de... Bunu tuhaf bulanlar, gecenin isçilerinin de herkes gibi, sıradan insanlar olduklarının unutulmamasını istiyor, herkesi uyarıyorlar. Ama kolaycacık, oyun oynar gibi can alıverenler, en azından, öyle yapar görünebilenler, sıradan insan sayılır mı artık?

24.

Bir insanın bir insanı vurması, öldürmesi, genellikle, öfke, korku ya da baskıyla açıklanan, açıklanmak istenen bir istir. Öfke, korku, baskı, kolaylıkla biribirine dönüsür, biribirinin kılığına girer; dısarıdan geleni içten, içten geleni dısarıdan gelirmis gibi gözükür. Benin, benliğin altta kaldığı duygusunun, birer görünümüdür üçü de. Gecenin isçileri, hep altta kaldığı duygusuyla bunalmıs insanlardan mı derlendi?

Çocukluğundaki umacılardan kurtulamayan, sevdiklerini gönüllerince saramayan, etlerini istedikleri etle birlestiremeyen insanlar mıdır hep, bu isçiler?

Bunları, bunlara yakın sözleri söyleyenler, tartısanlar var, gecenin yaklasan dalgasının içyapısını çözümleyenler var.

58

59

Dalganın yaklasması karsısmda ölüme boyun eğmeğe hazırlananları tuhaf bulanlar, bunlar.

Ama buna sasmayanlar da var. Bunlar da, korkuya yenilmenin yanlıslığını söylüyor; bunlar da, olanın bitenin kötülüğünü belirtirken yazgıya boyun eğer gibi bir davranıs benimsemenin aykırılığını dile getirmis oluyorlar. Ama sasmayıslarında insana güvenlerini yitirmenin payı var mı? Öyle ise, bunların durumu insanlara güvenini yitirmemis olanlarınkinden de acı. Ya da, kim bilir, tam tersine, insanın yılgınlığını da, direncini de iyice bilen kisilerdir bunlar. Çölde yağmur yağısına sasmayan, ama bu yağmurun ne kadar az, ne kadar süreksiz sonuçları olacağını bilen kisiler gibi...

Arkadasım bunlardan biriydi. Verdiği telefon numarası —o an, telefon numarasından baska bir sey olamayacağını düsündüğüm için öyle diyorum o sayıya, simdi bile— ezberimde, arsalara doğru (ne arsası bu böyle? kırlara demem gerekir) kırlara doğru yürüyordum.

25.

O sokak, ancak birkaç Akdeniz sehrinde görülebilecek bir sey yapıyor, sehri birden ardında bırakarak birtakım kırlara, çayırlara açılıyordu. Yoluk, cılız, sararmıs çalıların, yesili kararmıs çimenlerin, çakıl benzeri

tas kırıklarının yürümeyi güçlestirdiği, esen yelin sürekli olarak tozuttuğu bir kırdı bu. Bakındım, birkaç adım ileriden yürümüs olan arkadasımı göremedim. İçine dalmıs olabileceği bir bahçe, girebileceği bir kapı yoktu buralarda. Geride, aralıklı duran, ancak pencereleri bu kıra bakan birkaç ev görebiliyordum yalnız.

Arkadasımın gözden yittiği noktada durdum, "olsa olsa buradan girmistir," diye düsünerek baktığım yana sırtımı çevirdim, yürümeğe basladım. Öteden dolanacak, mahalle içlerine

60

61

daha ileriden girecektim, yeniden. Önce, birkaç evin pencereleri önünden geçtim. Pek çoğunun perdeleri kapalıydı. Yolak herhangi bir yana sapmıyordu ama evler, biraz sonra, epey asağıda kaldı. Durmadan büyüyen sehrin, bu noktada, niye on-onbes yıl önceki sınırda kaldığını anlayamadım. Az ötede beni yeniden mahalle içlerine götürecek yol, belli belirsiz bir çığır, seçilmeğe baslıyordu. Ama gene o noktada, daha belirgin, daha çok çiğneniyor gibi görünen bir yol baslıyordu; mahallelere doğru değil, tam tersine, bir tepeciğe doğru giden bir yol. Merak ettim. Oradan gitmem gerekiyormus gibi bir duyguya kapıldım, yürüdüm.

Sicil odasında sehir dısma çıkıp çıkmadığımı sordulardı. Çıkmamı bekliyorlardı besbelli. Bugün oluyor o dedikleri. Sevinç ise, hâlâ gelmedi. Sinemaya, tiyatroya gitmeyip hep onu bekleseydim gülünç duruma düserdim. Kâğıtta "ise gitmeyin, evde oturun" denmediğine mi sevinmeli?

Tepeciğin ardında yeni mahallelere ulasacağımı mı sanmıstım, nedir? Issızlığın içinde buldum kendimi.

Epey asağıda sık bir ağaçlık vardı. Ortasmda bir kayran sezer gibi oldum. Art arda yırtılan kâğıtların binlerce kez yükseltilmis sesi gibi bir gürültü geliyordu oralardan. Düzensiz, esit olmayan aralıklarla...

26.

Bir sabah, ise giden kalabalık, sehrin en büyük alanında yaya kaldırımının bir noktasında ikiye ayrılıyor, yere bakarak, ama hızını hiç eksiltmeyerek yürüyor, biraz ileride yeniden bir araya geliyordu.

O noktada biri vardı; yerde yatan, ölü mü, yaralı mı, içkili mi olduğu, kazaya uğrayıp mı buraya atıldığı anlasılamayan biri... Yüzükoyun yatıyordu. Bir küçücük çocuğun öfkelenerek yere attığı bir bez bebeği andıran bu adamm kollarıyla bacakları bir tuhaf duruyordu. Eklemleri, köseleri çoğalmıs gibi. Uzun süre kimse yanasmadı bu adama.

Neden sonra yaslı bir kadın, elindeki torbayı yere bıraktı, dizlerini tutarak eğildi, daha sonra bir elini yere dayadı,

62

63

güçlükle diz çöktü, adamın basını yavasça tutup kaldırmağa çalıstı. Adamın iniltisini isitenler yavasladı iki yanda. Yaslı kadm adamın basını yavasça yere bıraktı, gözlerini kaldırıp gelen geçenlere bakmağa basladı.

Genç bir erkek durdu, adamın basma geldi; yaslı kadmla birlikte, yatanı sırt üstü çevirmeğe çalıstılar.

Adamın iniltisi boğuk bir böğürtü gibi geliyordu simdi. Bir delikanlı yardımlarma geldi, adamın bacaklarmı yavasça çevirmeğe çalıstı.

Simdi sırt üstü yatan, iniltisi hafifleyen adamın kollarıyla bacakları birkaç yerinden kırıktı. Yüzü darmadağındı, kanlar içinde. Yüzünden karnına, bacaklarına inen kan lekeleri, karnının altında, apıslarına dek yayılan koca bir değirmi olusturuyordu. Saçlarının arasında, ceketinin orasmda burasında, çoraplarmda, kurumus sap kırıntıları, tohumlar, dikenler seçilebiliyordu, ama yalnız yaslı kadm görmüs gibiydi bunları. Eli bir iki tanesine gitti; çektiğini attı yana doğru. Sonra bu yaptığından utanmıs gibi, bu yaptığının anlamsızlığını fark etmis gibi, bu el, torbaya uzandı, torbanm ağzına bağlanmıs ipin üzerinde kasıldı.

27.

Yesillikler içindeki sobe alandan, biribirilerini vuran oyunculardan kaçarken, sehirden daha da uzaklastım.

Havanın güzelliği, ısığın duruluğu, inanılmayacak gibiydi. Gide gide, genis bir asfalt yola çıktım. Sehri çevreleyen ana karayollarından biri olmalıydı bu. Nerede olduğumu bilmiyordum. Sehre dönmek için hangi doğrultuda yürümem gerektiğini bile doğru dürüst kestiremiyordum.

Yolun kıyısından gittim bir süre. Bir dönemecin ardmda ulu bir yapı çıktı karsıma. Yaklasınca, yıllardır, yapılmakta olduğunu hep isittiğimiz Ulusal Kitaplık —ya da, öbür adıyla, Bilgiler Sarayı— olduğunu anladım.

Daha önce görmüslüğüm yoktu bu yapıyı, ama gazetelerde, dergilerde resimleri 64

65

çıkmıstı. Sehirden birkaç kilometre uzakta olması birçok tartısmaya yol açmıstı.

Her seyi unutmus gibiydim. Bilgiler Sarayı'na doğru yürüdüm. Yapının bitirilip bitirilmediği kestirilemiyordu dısarıdan bakılınca. Bitmis görünen bölümleri vardı, yer yer ise sıvası bile vurulmamıstı. Kapıdan içeri girip losça geçeneklere hiç sapmadan ilerideki büyük aydınlığa doğru yürüdüm. Yapının orta yeri olmalıydı bu uçsuz bucaksız, günesli alan... Dısarısı daha aydınlık olmasa gerekti. Durduğum yerden yukarıya doğru dört kat sayabiliyordum kamasmıs gözlerimle. Kat sahanlıklarmın yüksek parmaklıkları pırıl pırıl bir ısık seridi halinde çevreliyordu bosluğu. Yanlarda, asağıya inen merdivenler seçebildim, gözlerimi yumarak biraz dinlendirdikten sonra. Merdivenlerden birinin basma vardım, inmeğe basladım. Bir kat kadar indikten sonra merdiven bitti. Ortalık iyice aydınlıktı hâlâ. Havada asılı durur gibiydim bu son basamak üzerinde... Önümdeki bosluk asağılarda kararıyordu.

28.

İste o anda, düs görmekte olup olmadığımı düsünmeğe basladım. Düsünmem de, bana, yadırganacak bir ismis gibi geliyordu. Nerede uyuyordum acaba? Bildiğim oyunları teker teker denedim. Elimi hızla öne attım, kendimi çimdikledim, gözlerimi yumup açtım, kolumu uzatıp sağdan sola, soldan sağa yarımsar daire çizdim havada. Düs görüyora benzemiyordum.

Merdivenin son basamağı üzerinde, havada asılı kalmıs gibi durduğum yerden bir iki adım kadar ötede baska bir merdivenin son basamağı vardı. Oraya geçtim bir sıçrayısta. Hemen hemen sırtıma değecek kadar yakın bir üst-merdivenin basamaklarına basımı çarpmamak için neredeyse emekleyerek çıkmağa çalıstım yukarıya doğru. Üstteki merdiven git-66

67

gide yaklasır gibiydi. Gibi değil, yaklasıyordu düpedüz; iki üç basamak daha çıksam sıkısıp kalacaktım. İki merdivenin kesistiğini anladım az sonra. Kesisme noktasmda basamakların arası daha genis olduğu için üste çıkabildim, güçlükle de olsa. İlk vardığım sahanlıkta da kapıya götüren yolu kestirmeğe çalısıp atıldım o yana. Kapıyı bulabildiğime sastım doğrusu. Hâlâ uyanmadığıma göre düs içinde olduğumu pek düsünemezdim.

Usum almıyordu bu kesisen, bitmemis merdivenleri. Bunca yıldır, baska baska kisiler, baska baska tasarlarla yürütmüslerdi herhalde yapı isini. Her gelen bir merdiven ekleyip isi bırakmıs olacaktı bu son yıllarda.

29.

Bir süredir, karanlık arttıkça, gece yaklastıkça, gecenin isçileri sokaklara dağılmağa baslamıyor da, sanki tam tersi oluyor; hava daha günesliyken kollar halinde sokaklara çıkan gecenin isçileri, ellerindeki tuhaf —

kısa ama belik gibi örülmüs, enli— zincirleri salladıkça, hava, vaktinden de önce kararmağa baslıyor. Bir duyu yanılsaması diyoruz buna, öyle olduğuna inanmak istiyoruz. Günler kısalmağa baslamıs olsa gerek...

Günesin de onlara uyduğunu düsünmeğe mi kalkalım? Olacak sey mi bu?

Sehrin en büyük alanında sabahları akıp giden kalabalık, geceleri dövülüp, vurulup öldürülen, yol ortasında bırakılanları, gene yol ortasmda bırakılmıs, belli yerleri kanlar içinde, 68

69

genellikle kolları, bacakları kırılmıs adamlardan ayırt etmeği öğrendi yavas yavas.

Kemikleri kırılanlar, pusuya düsürülüp vurulanlardan ayrı; bunlar kalabalığın içinden rasgele seçilip —

söylentilere bakılırsa büyük alanı çevreleyen kulelerden birinde— "bilimsel" adını pekâlâ tasıyabilecek

yöntemlerle yürütülen birtakım arastırmalarda kullanılıyor. Öyle diyorlar. İnsanların dayanıklılığı ölçülüyormus. Gecenin isçileri içerisinde olusturulan yeni bir öbek uzman, insanlara, bildikleri ama söylemek istemedikleri bir seyi söyletmek için öteden beri kullanılmıs her türlü yöntemi incelterek, çesitlendirerek, yeni yöntemler bularak, insanların, bilmedikleri —dolayısıyla söylemek istemek ya da istememek durumunda bulunamayacakları— seyleri ("söyletici"lerin, içlerinden geçirmekle yetindikleri seyleri) nasıl, ne zaman, hangi kosullar altında söyleyebileceklerini arastırıyormus. Her arastırma gibi bu da, baslangıçta, epey basarısızlıklarla karsılasıyormus ama yöntemlerini gelistirdikçe basarıya ulasacaklarından süpheleri yokmus bu uzmanların.

30.

Dipnot

Her seyin içyüzünü biliyormus da söylemiyormus gibi gösterilen, yazılan kisi ile, bilen, söylemeyen ama söylemediğini belli etmekten de geri durmayan yazar arasmdaki ince ayrımı nasıl tutabilirim denetim altında? Hem ne yapmak istediğimi kendi kendime sormağa baslayalı epey olduğu halde bu konuda açık seçik bir yanıta ulasamamam bir sey demek değil midir? Düzeltmen, Yaratman, Yazar, kitabın en basmda kaldı. Bu gidisle onu bir daha anmayacağa benziyorum. Oysa ilk günler onu kendi "avâtara"larımdan biri diye düsünmüstüm.

70

71

31.

avlarından baska?)

Söyleticilerin gözünü görebilenler, bu gözleri anlatabilecek durumda bulunmuyorlar büyük alanın kaldırımları üzerinde yatarken.

Ama hem bos hem dik dik baktığını düsündüğümüz bu gözler yumusamıs, kırılmıs, yırtılmıs, koparılmıs, kana belenmis, küsüp kendini koyvermis o et-kemik kütlesine nasıl bakar, merak edilmez mi?

Nasıl görür onu o gözler?

Günün birinde ortalıktan yitiveren insanları, üç dört gün süreyle, sabahları, büyük alanda aramağa alıstı yalanları. Üç dört sabah, gidip bulamazlarsa, ya baska yerde baskalarınca bulunmasını bekliyorlar ya da dönmesini... Gerçi umutsuz bir bekleyis oluyor bu. Ama arada bir, inanılmaz seyler de oluyor; olmasa, umut diye bir sey kalır mıydı zaten?

Bilinmeyeni söyletme uzmanlarının gözleri nasıldır ki? Gündüzün baktığınızda gece kuslarında gördüğünüz ürkütücü bakıslardaki bosluk da, yırtıcı kuslarm bakıslarmdaki diklik de bulunsa gerek bu gözlerde...

(Ne tuhaf! Gündüzün bakıldığını düsünerek gece kuslarından söz etmek... Gece kuslarının gözünü karanlıkta kim görmüstür

72

73

33.

Dipnot

Zamanı yok etmeğe çalısırken söyleyisimizin yapısını da bozmak gerekmez mi?

Ulusal Kitaplık, ya da Bilgiler Sarayı'nın yapımı, ilk yılların heyecanından sonra tavsayınca, uzunca süre alay konusu oldu, ondan sonra da unutuldu gitti. Arada bir gazetelerde, radyolarla televizyonlarda bu yapım üzerine —sanki hiç ara verilmemis gibi— haberlere rastlanır, bu yapım için su kadar para ayrılmıs bulunduğu belirtilir. Kimi zaman okul çocuklarına, anlatabilecekleri bir anı olsun diye, gezdirildiği bile haber verilir. Bu haberlerin doğruluğunu gerçeklemeği bırakalım bir yana, yapmm hâlâ yerinde durup durmadığını merak edenler bulunabileceğini olsun düsünmek güç. Herkes için bu Saray, bir söylence niteliği tasımaktan öteye geçmiyor; ayrı ayrı kisiler için ayrı ayrı seylerin simgesi de olsa...

74

75

Benim az önce gördüğüm kadarını gören kaç kisi vardır acaba?

Sehre yönelecek yerde güneye doğru yürüyüp gidiyordum. Bir saat sonra telefon ederim diye düsündüğümden bu yana bir saatten çok vakit geçmisti herhalde. O sırada saatime bakmıs mıydım?

Bilemiyordum. Saat dördü geçiyordu simdi. Yol gitgide düzeliyordu. Birkaç adım sonra oldukça bakımlı sayılabilecek bir asfalta geçtim; anlamı pek yoktu bu asfaltın. Az ileride, iki yandaki yamaçlar bıçakla kesilmisti sanki. Genis bir asfalt yol, geldiğim yola dikey olarak, sağa sola uzayıp gidiyordu. Sehir solda kalıyordu herhalde.

34.

Sağa giden yolun biraz ilerisinde, hiç görmediğim, sözü edildiğini isittiğimi anımsayamadığım kocaman bir yapı vardı. Önünde duran renk renk arabalar, değisik biçimleri ama ortak biçim özellikleriyle —sehirde ancak arada bir görünüp herkesin dikkatini çeken, en yeni, modanın en uç gereklerine uyan arabalarm sanki hepsi buradaydı, sanki hepsi, renkleri değisik olmakla birlikte, onar onbeser esini de yanma çekmisti— buranın otel, spor kulübü, kumarevi olabileceğini düsündürüyordu. Ama alısılagelmis mimarlık biçimlerinin çok ötesinde, usa sığmaz bir süs, gösteris, çalım düskünlüğünü, zenginliğini alabildiğine ortaya serme merakmı elle tutulur hale getiren, eskiçağ saraylarının bile, yanmda sönük kalacağı bir yapıydı

76

77

bu; avlusuyla, ardındaki korusu, yanlarındaki bahçeleriyle...

İçerisi adam almıyordu. .Çay, kahve, çesitli içkiler içiliyor, yaldızları parlayan tabaklarda pastalar, tatlılar, renk renk yiyecekler yeniyordu. Gürültü katılasmıs gibiydi havada. Gene de, konusanlar biribirileriyle kolaylıkla anlasıyor gibiydi; kimsenin bağırır bir hali yoktu. Çesitli yerlerden, pek tanmmıs bir sarkıcının sesi geliyordu; kadının en sevilen sarkılarından biriydi bu... Masaların arasında gidip gelenler, ayakta durup çene çalanlar, oturanlar kadar çoktu. Avluda, arabaların arasmdan geçerken, dönüp bakanlar olmustu, yabancılığımı belli ediyordum herhalde. Ayrıca, üstüm basım toz içindeydi, karsıdan bakanm dikkatini hemen çekecek kadar. Ancak arabayla gelinen bu yere, toz içinde, yayan gelmem de sasırtıyordu belki bana bakanları. İçerideyse kimsenin kimseye bakacak durumu yoktu. Kendime güçlükle yol açarak bir set üzerinde durduğunu görebildiğim telefona doğru yürüdüm. Konusanların karsılarındakiyle rahatça anlasmasını sağlamak üzere, firuze rengi saydam plastikten yapılmıs bir davlumbaz vardı telefon yerinde.

Bunca kalabalık bir yerde telefon etmek üzere kimsenin sıra beklemekte olmamasına sastım önce. Sonra, her masada, üzerlerine ufacık davlumbazlar yerlestirilmis telefonlar durduğunu gördüm.

Buranın ölçüleri de, ölçütleri de çok baskaydı.

Güçlükle ilerliyordum. Taban yer yer yükseliyor, yer yer alçalıyordu; iki üç basamak iniyor, az sonra iki üç basamak çıkıyordum. Telefonun yanına vardığımda kaslarımın terini silmem gerekti. Davlumbazın altına girdim. Ezberlediğim numarayı çevirdim. Mesgul çıktı. Setin üstünde oturup beklerken biraz ötedeki kalabalık bir masada oturanlardan biriyle göz göze geldik. İkimiz de, gözümüzü baska yere çevirmeği kendimize yedirememis olacağız. Aradığım numara bir daha mesgul çıktı. Setin üstüne bir daha oturduğumda, yanıbasımdaydı. Gülümsüyordu.

Elindeki iki fincandan birini uzattı. "Kahve içersiniz, diye düsündüm..." Tesekkür ettim. Numarayı bir daha çevirdim, kahveden bir yudum aldıktan sonra. Gene mesguldü. "Zararı yok, bekleriz," dedi. Gözlerine baktıkça gözlerimin açılıp kes-kinlestiğini duyuyordum. "İsterseniz bizden de arayabiliriz," dedi. "Olur,"

dedim, "son bir kez çevireyim de su numarayı..." Bu çevirisimde açıldı telefon. Hiç tanımadığım bir ses, bir kadın sesi, "yanlıs, efendim, dördüncü açısım oluyor," dedi, "demin de söyledim ya yanlıs diye! Lütfen,

birkaç dakika aramayın. Yanlıs numara düsüyor besbelli."

Telefon kapandı. Ağzımı açamamıstım bile. Yanımdakine anlattım. Güldü. "Bize gitmemiz on dakika bile sürmez," dedi.

Yürümeğe basladık kapıya doğru. Demin oturduğu masanın yanından geçerken belli belirsiz el salladı arkadaslarına. "Eve," dedi. Sesini değil, dudaklarının kıpırtısını algılamıs olmalılardı. En güzel arabalardan birine bindik. Yola çıkarken, motorun gürültüsü içinde: "Ben, Sevinç," dedi. "Siz?"

78

79

Dipnot

Bu defter bitti.

Su anda elimde tuttuğum nedir? Olsa olsa, dünyanm bir görünümü. Bunurüa hiçbir sey bitmiyor.

36.

Bir anlamda, herkes düsman. Düsmanım. Düsmanımız. Ya da, günü gelince düsman olabilir. Örneğin, kendi arkadaslarımız, yandaslarımız... İskil, kusku, yasamımızın temeline koyduğumuz harç olmalı; yediğimiz ekmek, içtiğimiz su olmalı. Gene de bilmeliyiz ki bu dünyada bizi aldatmayacak üç bes kisi vardır.

Her iskilin, her kuskunun vurulacağı denektası; her eylemi, her gücü üzerinde bileyeceğimiz bileği tası; her umudu ayakta tutacak kilit tası birkaç kisi. Vur deyince onlar, vuracağız; öl deyince öleceğiz; yasa deyince yasayacağız. Bu kisiler, yalnız bizi değil, bütün dünyayı ayakta tutacak. Buna inanmak, buna güvenmek zorundayız.

Onlarm da insan olduğunu, onların da yanılabileceğini, on-

83

lann da çirkin isler yapabileceğini söyleyip duruyor karsımızdakiler. Oysa karsımızdakiler, bir ödevin adamını seçmesini anlayacak kisiler değiller. Onlar saygıyı, inancı, güveni unutmus, belki de hiç duymamıs, hiç öğrenmemis kisiler. İnsan, öylelerine kisi derken, dilin yetersizliği karsısında iğrenti duyar.

Kisi bile değiller ki! Olsa olsa Tanrının yanlısları, taslaklarıdır onlar.

Bize buyuranlarm kusurları, yanlısları, çirkinlikleri olsa bile, bunları, bu kusurları, yanlısları, çirkinlikleri örnek edinmeliyiz kendimize.

37.

Buyruklarıyla bizi var edenlerin kusurlarını, yanlıslarını, çirkinliklerini —böyle bir sey düsünülemez, düsünülmemeli ya, karsımızdakilere bizi suçladıkları ölçüde bağımlı olmadığımızı göstermek için bir an böyle seylerin varlığını kabul edi-verelim— çirkinliklerini bile örnek edinmeliyiz kendimize. Çünkü onlarm yaptığı, nasıl olsa, ulasmak istediğimiz yere varabilmek için yapılması gereken seyler... Onlar ne yaparsa biz de yapabilmeli, hiç değilse, yapmağa uğrasmalıyız. Onlarm, ereğimiz dısında kalacak herhangi bir seyle uğrasmağa vakitleri yoktur. Ayrıca, vakitleri olsa bile, gönül indirip o bos isleri yapacak değillerdir. Gönül indirmek gönül yüceliğinin belirtisi gerçi; insan yüceliği ölçüsünde gönül indirmeği 84

85

bilir. Ama büyüklüğün en sasmaz ölçüsü, gönül indirmenin sınırım kesinlikle çizebilmesi, o kıl kadar ince yapılır-yapılmaz ayrımmı herkesten çok, herkesten iyi, herkesten baska türlü bilmesi değil midir?

İnsanlar, büyüklüğü de, büyüklüğün dokunulmazlığını da u-nutmus durumdalar. Bir saskın cüceler dünyasmda yasadığımızı benden önce söyleyenler çok... Bizden önce... Esitlik türünden saçmalar, bizi bu hale getirdi. Kuskuya, iskile dayanan esitlik mi olurmus? Bir gün kurulabilecek tek esitlik, olsa olsa ödevde, esleklikte, büyüklüğümüzün düsünde esitliktir. Bize buyurana duyduğumuz sevgide esitliktir.

Babamın kusurları, tutarsızlıkları çoktu. Ama büyüklere duyduğu saygıyı unutamam. Bugün büyüklere saygı mı kaldı?

38.

Doğrusunu söylemek gerekirse, kendi düsüncelerimi değistirmek durumunda kalabileceğimi düsünüyorum da, karsımda olanların bir gün benim düsüncelerime yaklasabileceklerini hiç umamıyorum.

Geçmis, diyorum, ya belli bir kesitinde değismez birtakım öğelerden kurulu, donmus bir durumdur; olsa olsa ona yeni bir yorum getirilebilir; açıklamak üzere onu, değisik birtakım bakıslarla inceleyebiliriz. Ya da, geçmisin içinden rasgele seçilmis birtakım öğelerin, ama özellikle beğendiğimiz —ya da beğenmediğimiz—

öğelerin yan yana getirilmesiyle kurduğumuz, gerçeklikten uzak bir yapıntıdır. Bu yapıntıyı gerçek belleyerek bugünkü düsüncemizi o yapmtıyı gerçekles-86

87

tirmek yolunda kullanmak, düsünülmeyecek, yanlıs bir is değil... İste, bunu anlatamıyoruz. Anlamak istemiyorlar, daha doğrusu. Tutturdukları, kendi yapıntılarını gerçeklestirmek gerektiği... Onlarınki belli değil; karısık, karma... Henüz görülmemis seyler var yapıntılarının öğeleri arasında; daha doğrusu, tarihlerin yazdığını bilmediğim seyler. Tarihler neleri yazmıs, neleri yazmamıstır, bunun üzerinde duracak değilim elbet. Burada hele. Ama ellerindeki kanıtlar o kadar az inandırıcı ki bu karsımızdakilerin... Bizim düsüncelerimizin üstünlüğü, tek üstünlüğü, burada. Kesin bir üstünlük bu, hem de. Biz, bir yapmtı da olsa, ileri sürdüğümüz düsüncenin her öğesinin, geçmiste söyle söyle davranılarak gerçeklestirilebilmis isler olduğunu söylüyor, kanıtlayabiliyoruz.

Geçmise bakıp, tarihin belli, değismez kıldığı sınırlar içerisinde kalan islere bakıp, su söyle olsaydı, bu öyle olmasaydı, diye baslayan birtakım çılgınca düslere kapılmağa en hazır olanlar da bizleriz ya...

39.

Ona N. diyeceğim bundan böyle. Admm Naal, Nait, Nahi olmasının herhangi bir önemi kalmadığı için.

Çocukken, aynı okulun bahçesinde oynar, aynı sınıfın aynı sırasında oturur, bos derslerde, ses çıkarmamağa pek dikkat ettiğimiz için azarlanmadan, denetlenmeden, serüven romanlarını birlikte okurken önemliydi, benim adım, onun adı. Bizi baska her seyden ayıran baslıca ıraydı adımız, adlarımız.

Bugün ben ona N. diyebili-yorum. Herhangi bir önemi olmadığını, bizim gibi düsünmese de, bizi boğabilecek ipi tutanlardan, daha daha, o ipin bir ucunu eline geçirmek isteyenlerden biri olmadığını biliyorum. Bu tutkusuz, atessiz haliyle bize karsı söyleyebileceklerinin, gerçekte herkesinkinden tehlikeli olabileceğini bilmiyor da

88

89

değilim. Boğuk sesiyle dile getirdiği kopuk kopuk sözler, inandırıcı olabiliyor; kendisini epey dinledim, biliyorum. Heyecanlandırmaz, inandırır. Sözleri, hemen ardından, unutulsa bile, söylediklerinin bir tortusu kalabiliyor kendisini dinleyenlerin kafasında.

O da, sanırım, bana artık O. demekle yetiniyordur. Önemli olduğum, olduğumu da bildiği için. Biribirimizin ağzmda birer ses, birer harf olduğumuz için, adım gibi biliyorum, o da en az benim kadar üzülüyor. O beni izleyemiyor, izleyecek durumda değil; okuyordur ancak. Bense onu okuduğum gibi, onu en olmayacak yerlerde bile izleyebiliyorum. Onu izlemekle görevli olanlar, biribirilerinden habersiz, ama hepsi doğrudan doğruya bana bağlı; getirdikleri bilgileri, yazanakları yukarıya ileten, benim. Tabii, benden yukarısı olduğu ölçüde...

40.

Onu bugün Bilgiler Sarayı'nın büyük boslukları içerisinde, yolunu sasırmıs çocuklarm alıkça, handiyse ağlamaklı bakı-nısıyla gezinirken gördüğümü bilmiyor elbet.

Yıllardır bitirilemeyen, neredeyse varlığı bile unutulan bu yapının dısarıya açılan pencereli odalarıyla iç bosluklara açılan pencereli odaları arasmdaki odalar dizisinde, mimarlık tarihine geçecek ölçüde önemli

bir uygulayısla ısığını yukarıdan, benim bulduğum adla, "ısık bacalarından yansıtıcılar yoluyla alan gizli

"orta odalar" dizisinde çalıstığımı nasıl bilebilir?

Yaklastığını kendim gördüm televizyonun camında. Buraya beklenmeden gelenlerin basma türlü kazalar getiririz. Yangın

90

91

tehlikesine karsı düsünülmüs devingen merdivenler bu bakımdan arayıp da bulamayacağımız yardımcılar.

Kendisini gördüğüm, tanıdığım için, buradan sağ çıkabildiğini hiçbir zaman öğrenmeyecek belki de. Günes Hareketi'nin düsünce merkezine, beynine geldiğini bilse suratı neye döner, düsündükçe gülesim geliyor.

Gelisinden belliydi. Buraya varmak üzere yola çıkmamıstı. Yolunu buraya dek uzatacağı gezintilere çıkmadığını da iyi biliyorum. Yazanağa göre, son görüldüğü yer, arkadasının eskiden oturduğu sokak.

Bugün orada gördüğünün, plastik maskeyle arkadasına benzetilmis bir adamımız olduğunu nereden bilsin? Arkadasının bize artık yardım etmek istemediği için haftalarca önce atıs alanına gönderilmis baska bir adamımız olduğunu nereden bilsin? Buradan çıkıp nereye gittiğini de biliyorum. Büyük bir olasılıkla atıs alanının yanından geçmistir. Bu yollardan geçmesini sağlamakta gösterdiğimiz basarıya, kendi isteğinin de karısmıs olabileceğini hiç sanmıyorum.

41.

Savas yıllarının getirdiği sıkıntılar ikimizin de evinde aynı ölçüde artıyordu. Söylediklerinden kolayca anlayabili-yordum bunu. Daha mı az uyanıktı, yoksa ben yoksullasmayı daha mı keskince duyardım?

Evinde anası babası ne konusurlar, kendisine ne öğretirlerdi, bilmem.

Yıllar sonra okulumuzun anma gününde karsılastığımızda konustuklarımızla, çocukken düsündüklerimi düzeltmis, düsünemediklerimi ise artık açıklayabilecek duruma gelmistim.

Her yazmm, her yasamm, ölü dönemleri, ölü alanları, ölü yerleri vardır. N. ise, sürekli bir hiçolum içinde göründü bana. Düsüncelerinden, yazılarından, davranıslarından kimseye zarar gelmezdi; ama hepsinin altında yatan, bu hiçolum

92

93

dediğim sey, belki de suskunluğu, çekingenliği, gizliliğiyle, her seyden daha tehlikeliydi. Her sey karsısmda, yasam karsısında, yabancıydı; bir yabancının ürkekliği, kopmusluğu, boynu büküklüğü, —bir de, bir de, çeliskiye düsmeden söyleyebilirim sanırım, edepsizliğe benzeyen ataklığı— içinde... Gerçi sonraları, bu

"yazgıya boyun eğmisliğin" boynu bükük-lükten ayrı olduğunu da anladım. Yoksulluğu, yoksullasmayı, yıllar boyu, yasamıs olduğu, simdi de yasadığı halde, bir seyler beklememesi, bir seyler istememesi, ona her seyi kabul ettiriyordu. Soyut düsünceler onu heyecanlandırabiliyor hâlâ. Kırk yılda bir de olsa.

Bizim yaptıklarımız, onu kudurtuyormus kimi gün; yazanaklar öyle gösteriyor. Ama herhangi bir sey yapmağa da kalkmıyor, kimseyle oturup bu yapıp eylediklerimizi konusmuyormus enine boyuna. Kendimi, bütün okumusların gölgesi haline getirdim getireli, ardına taktıklarım daha dise dokunur bir sey bildiremedi.

42.

Bütün okumuslara gölgelik etmek de yetmemis olsa gerek ki, değil aynada, düslerinde bile görmek istemeyecekleri art benlikleri olmağa kalkıstım. Art benlik demek yanlıs, düzeltiyorum, art benleri demeliyim. Hos, art olmasına art da, ben mi bırakıyoruz ortalıkta?

Yenilmeği, eğilmeği, ezilmeği kabul eden insan, insan değildir gözümde. Bir alt yaratıktır. Bu yoldaki inancımın içtenliğine, gücüne, sürükleyiciliğine güvenmeseydim, Günes Hare-keti'nin ileri gelenlerini de bu içtenliğe, bu güce inandırmasam, onlan sürüklemeseydim burada mı olurdum bugün?

Mızıkçı derlerdi bana çocukken. Varsm desinler derdim. Dövülürüm, öldürülürüm ama yenildiğimi kabul

etmem. Ben-

94

95

den güçlü olanın bu gücünü elinden alacak gücü, ne yapar eder, bulurum. N. için yenilmek, yenmek kadar olağan. Ondan kolay bile. Oyun oynamağa meraklı değildi küçükken. Sonraları, bir konusmamızda, "haydi, bir tavla atalım, ama haberin olsun, ben seni yenerim," dediğimde, "madem oyun oynuyoruz yeneriz de yeniliriz de, tasa mı?" dediğini unutmam. Oynamaktan vazgeçmemek için kendimi güç tuttum; geçmis yıllar adma. Ama ona bir alt-yaratık diye bakamıyorum çünkü hem babama benzetiyorum onu, hem de biliyorum ki onun yaptığı yenilgiyi kabul etmek değil, onu umursamamaktır. Yani, gerçekte, oyunu oynamamaktır. Oyun lâf olsun diye oynanmaz. Oyunu gerçekten oynamak zorunda kalmasını istiyorum; babamda göremediğimi onda görmek istiyorum. O zaman da umursamazsa ona bir daha ilismem; ilismemekle kalmam, ölümüne dek, düsünü bile görmediği bir genlik sağlamak boynumun borcu olsun ona. Nasıl olsa, yolu biz tutacağız daha iki kusak boyu. Ama yenilgiyi kabul ederse...

Dipnot

Yazar mı kararsız, kisi mi? Bu defterin basından bu yana "ben" diyerek konusan, bir kisi mi, en azından iki kisi mi? Kisi sayısının belirsizliği, ya da, alısılagelmis bir söyleyisle, kisinin tutarsızlığı, benim isime ne ölçüde yarar? Okuyanm sasırması gerek; okuyanm sasması, ürkmesi gerek. Dünyayı bütünüyle elimde tutabileceğim duygusu artıyor. En değisik kisilerin benliğini elimde tutabileceğim duygusu...

96

97

44.

anlığına da olsa, dirilip dirilmediğine bakacağım.

Kendimi bir ona göstereceğim. Ondan sonra öleceğime göre önemi kalmaz. Bir ona göstereceğim, çünkü, bir yerinden yırtılmamıs bir gizliliğin de tadı yoktur.

Baskent Arastırma Merkezi'ni benim yönettiğimi herkes biliyor. Kimsenin bilmediği, bu Merkez'in, gerçekte, iki ayrı kurulus halinde çalıstığıdır. Buyruklarımı yerine getirenler bilmezler ki, herkesin saygı duyduğu Baskent Arastırma Merke-zi'nin kendilerinden haberi yoktur.

Yesil alandakiler atıs ustalığının, atıs gizeminin gerektirdiği esirgemezlikle ölüme hazırlanırlarken içlerinden çoğunun, hemen hemen hepsinin ölüme zaten yargılı olduğunu bilmiyorlar. Yalnız tek tek her biri, karsıdakilerden belli birini öldürmesi yollu buyruğu yerine getirmek zorunda olduğunu bilir.

Yenilgiyi kabul ederse, gözümde kendi kendini yıkan babamı gönlümde de o yıkacağı için, kendimi öldüreceğim. Ama öldürmeden önce, ezilesilerin topundan da çok yükleneceğim ona. Canı çıktığında, çukura atılacak pek bir parçası kalma-yasıya, bildiğim, düsünebildiğim, uzmanlarımın bilip düsünebildiği her türlü —yanlıs söyledim, türlü değil— her çesit marifeti uygulayacağım. Hem de, sonuna dek, kendimi göstermeden. Yalnız en sonunda, ölmesinden az önce, gözlerini —alısılmıs acıyı artık asamayacaklarını anladıklarında çoğunun yaptığı gibi— bu dünyadan kopardığını —hiç değilse bu noktada çoğunluğa uyacağma, benzeyeceğine güveniyorum nedense— gördüğümde, karsısına çıkacak, o kopmus gözlerin yeniden, bir

98

99

45.

maya ne ölçüde saygı göstereceğini görmek, onu smamak istiyordum. Ders çalısmadığı, bilmesi gerekeni bilmediği için değil, sınıfın en iyi öğrencisinden de iyi olmak, kısacası, iyi öğrenciliği baskasma bırakmamak için, en iyi öğrencinin, en iyi öğrenci olduğunu bildiği kisinin yanında oturan, gerekirse ondan kopya çeken, daha gerekirse onu yanıltan çocuk, simdi Hareket'in beyni olacaksa tam olmalı, bu yolda basımızda-kini

bile kullanmalıydı.

Atıs oyununu, atıs âyinini kabul ettirmek güç oldu. Kimse bunun neden gerekli görüldüğünü anlayamadı.

Gizli bir hareketin, eski çağların gizli tarikatlarının basarısını sağlayan o yaygın çekingenliği bugün de yaratabileceğine, dolayısıyla açıkta gibi görünen Günes Hareketi'ne en büyük yardımda bulunabileceğine, kısacası, söylentinin gücüne, sonunda inandıra-bildik onları. Bön seylermis, doğrusu; hepsi, hepsi...

Elbette, sürekli olarak biribirini öldüren iki takımın, daha doğrusu, görünüste —ama görünüste olduğunu bilmemeleri gerekir— biribirini öldüren iki takımın bunca giderini göze almak, gider bir yana, atıs ustalığına erismis, bu erimin ötesine bile geçmis esi bulunmaz birtakım insanları biribirine kırdırmağa razı gelmek, Yönetim Kurulu'nu temelinden sarsan bir is oldu. Kolay değildi elbet bu tasarıyı onaylatmak. Ama Arastırma Merkezi tasarısmı gerçeklestirmek üzere çalısmağa baslamadan önce, basımızdakinin —ne de olsa bir parça daha az gizlilik gerektiren— bir düsüncemi ne ölçüde savunabileceğini merak ediyor, ne kadar üstelerlerse üstelesinler tasarının benim kafamdan çıktığını söylememesi yolunda vardığımız anlas-100

202

46.

47.

Dipnot

Arastırma Merkezi'nin içinde, herhangi bir sızıntıya olanak bırakmadan, ikinci bir kurulusu barındırmak, güç is.

Günes Hareketi denen seyin "açıkta gibi" görünmesi, anlasılabilir.

Resmî bir bina olan Bilgiler Sarayı'nm bambaska birtakım isler için de kullanılmakta olması, isi büsbütün içinden çıkılmaz hale getiriyor.

Ama bütün bunların artık ne önemi olabilir? Bir yazarı durdurabilecek "inandırıcılık" esiklerini asmağa baslayalı epey oldu.

Biraz gizemli, biraz siirli bir sey göster insanlara; unuttukları, gömdükleri duyguları, duyarlıkları, içlilikleri biraz kıskırt; ne zamandır geride bıraktıklarına inandıkları birtakım çocukluk korkularını, kaygılarını, çekingenliklerini karıstırıp bulandır; ondan sonra da istediğini yaptır onlara. Açıkça görülecek tutarsızlıklar görülmez, ortaya çıkması istenmeyecek birtakım dolaplar, düzenler, hani biri görüvere-cek, söyleyecek olsa bile, iftira, karalama, çamur diye yadsınır. Böyle iftiralar eden kara çalıcılar yerden yere vurulur.

Öldürülür belki de. Oysa bu adamcağızlar, bir seylerin ardında bir seyler görmüs, en azından sezebilmislerdir. O kadar.

Ama beynin ödevi, her isi herkese! kendi gözümüzle (elbette, 202

103

Hareketin yönetici takımının benimsenmesine karar verdiği bu gözle bizim gerçek gözlerimizin hiçbir iliskisi yoktur, ama bunun da bilinmemesi gerekir) göstermek olduğu kadar, bu gözü benimsemek istemeyenleri bulup ortadan kaldırmak, ya da, ortadan kaldırmadan önce, baskalarım kendi gözlerini kullanmaktan vazgeçirmekte araç olarak kullanmak...

Gizlilik, herhangi bir gizliliğe katılma, insanı hâlâ bağla-yabilen en eski, en ilkel bağlardandır. Çağdas dünyada erki, yalnız, gücü elinde tutmak diye değil de, insanlarm kafasmı da, gönlünü de elde tutmak diye gören bizler, biliriz ki gizlilikler —ama iç içe, sayısız katlar, çerçeveler, kutular halinde gizlilikler— bize bu istediğimizi sağlamak olanağını verir. Herkesten gizlenen bir sey olmalı. Ama her gizleneni bilen birileri de olmalı. O da, su anda, benim. Ya benden bir sey gizlenecek olursa, haber alacağım kesin mi?... Haberim olmayacağını düsünemem...

48.

"İçeri gireceğini düsünemedim. Girdi. Orası bize yasak olduğu için kapının önündeki arabaların arasma sinip bekledim. Çıkmadı. Nöbeti arkadasa bıraktım. İçeride arkadasları olsa gerek. Bu geceyi orada geçireceğe benziyor."

Bu çesit saçmaları yazabilenler, isime yaramaz. Bu da atıs alanmda bulurdu kendini, daha önemli biri olsaydı. Bu durumuyla, olsa olsa, ancak N.'nin gölgesi olabilir. Daha tehlikeli birini buna nasıl gözetletebilirim ki?

"İçeride arkadasları olması", gülünç. Ama bu salak gölge bunu nereden bilsin? Oraya gidenlerle düsüp kalktığı görülmedi daha, N.'nin. Oradakilerin en yaslısı, ondan yirmi yas küçüktür. Girmesiyle çıkması bir olmustur; bizim alık da f arkı-104

105

na varmamıstır. Gitsin evinin önünde dikilsin gene.

Telefon da etmemis verdiğimiz numaraya. Telefon numarasına benzeyen numaraya. Belki tuhaf, belki değil. Oysa o numaranın anlamını, biraz düsünse, çıkarabilirdi. İkimizden baskası için anlam tasımayacak bir numaraydı bu... Telefon etmediğine göre, numaranın telefonla iliskisiz olduğunu anlamıs mıdır?

Anladıysa, o numaranın anlamını da çözmüs demektir. Ama o zaman da, gerekeni yapmamıs olmasından ben nasıl bir anlam çıkarmalıyım?

Oraya giden gençlerin aileleri bize ne denli bağlıysa, oradakiler de bizden o denli bağımsız. Aileler, paralarıyla dünyayı ellerinde tuttuklarına inanır, bizleri de etli kemiklerle beslenecek it sayar. Oysa günü gelince, ite döneceklerini bilmezler. Ama çocuklar için bizler, farkma bile varılmayan, öteden beri bildikleri

yerde duran bir tiyatro dekoruyuz. Sahneyi genisletmek istedikleri zaman bir dokunusta yana alacakları....

Öyle olmadığımızı kendilerine anlatmak için biraz daha bekleyeceğiz. Hareket, babaları değil, biziz.

Tuhaf, insanlar babalarına, ailelerine, yakınlarına, dostlarına nasıl da güvenebiliyor, nasıl da onlarla ancak küçük çatısmalara girilebileceğini sanıyorlar?

"Böcekler besken yüz, bin, on bin oldu. Önce dolapların arkasında, üstünde, raflara serilmis kâğıtların altmda, çekmece köselerinde, boru yataklarında yuvalanırken gazetelerin, eski kâğıtların, kitapların aralarına girdiler. Ekmek kutularının, tencerelerin, buzdolaplarının, giysi ceplerinin içinden fırlar oldular.

Yastıkların altından, çarsafların arasından da hamamböcekleri çıktığını görenler, sanki bunu Beklemis gibi, böcek öldürücü ilâç yapımcılarını bir günde zengin ettiler. Bakkal dükkânlarında, çarsılarda, toptancılarda, fabrika depolarında ilâç kalmadı. Her kapıdan, her kutudan, kentin her evinden, her dükkânından, sürüler halinde çıkıp dağılan, kaçısan, kendilerini sulara, yiyecek tabaklarına atan bocek-106

1Q7

ler, kentin sokaklarında bile duyulmağa baslayıp insanları öksürten, ağlatan, soluksuz bırakan, cinsel güçlerini yok eden ilâç bulutları yoğunlastıkça artlarında bıraktıkları sayısız kurbana aldırmaksızm bir yerden bir yere kosuyor, karsılarında güçsüzlük içinde tepinen insanlardan habersiz gibi, fırsat buldukları yere yumurtalarını bırakıyorlardı. Dünyanın bütün ilâçları da sıkılsa is isten geçmisti. İnsanlar zehirlenebilirdi bu kokulardan, bilesiklerden. Böceklerin sayısı, artık her tehlikenin ötesine atıvermisti onları. İlâç sıkmağa üsenen birileri belki hâlâ vardı bir yerlerde. Ama onlar da uyarısa, bir sey yapamazlardı bundan böyle."

İmzasına yarastırmadığı için takma adla yayımlatmıs bu yazıyı. Oysa, bunu kimin yazdığı, gün gibi belli...

50. ?

İnsanlar, nedense, tasıdıkları değer konusunda pek *l;uhaf düsünceler besliyorlar. Alçakgönüllülük taslarlar, ardmdan, kendilerine söylenmis bir sözü, bırakın onu, kendi ellerinden çıkmıs bir isi,

beğenmezler, kendi değerleri konusundaki düsüncelerine yarasır görmezler, sözü söyleyene kızar, yazılarına baska bir adla imza atarlar. Kendini beğenmek içtenliğini, bunu belli etmek tutarlığını gösteremeyenler, asağı-lanası yaratıklardır. N. için de öyledir diyeceğim. Diyeceğim ya... O

hamamböcekleri

öyküsü çıktığı sırada kimse gocunmaz, kendisine kimse ilismezdi o yazdıklarından ötürü. Baska imza kullanması, çekindiğinden değil; imzasının kurduğu çerçeveye girecek bir yazı diye görmediğinden o yazıyı... İkiyüzlülük, bir

108

209

anlamda. İnsanların basma gelecekleri, sayısı gitgide artan birtakım böceklerden, hayvanlardan söz etmek yoluyla anlatmak,, öteden beri kullanılmıs bir yöntem. Böyle, "çiğnenmis sakız" dediği seylere burun kıvırır beyimiz. Hem o yazıdan bizim alınmamız gerekir mi ki? Bu soruyu soruyorum kendime, ne zamandır. Her sorusumda da, evet, gerekir, diye karara varmaktan baska bir sey yapamıyorum. Ondaki o "hiçolum"

dediğim, sessiz .güç, —kendinden baslayarak her seyin yokum-sanabileceği düsüncesine dayanmakta olması gereken— herhangi bir durumu kabul etme gücü, bize karsı açıkça bağırıp çağırandan bile tehlikeli kılıyor onu. Adamı gözümde büyütüyor muyum? Öfkesizliği, öfkelerinin —çok çok— parlayıp sönen, unutulan çesitten saman alevleri olması, düsündürücü... İnsanm öfkelenip saldırabilmesi gerek.

Öfkelenebil-mesi için de sarsılmaz, değismez birtakım örneklere dayanması gerek. Ardmda örnek bulmamak, yaratmamak, gene de yasayabilmek... Olacak sey mi?

51.

"Örnek, su ya da bu düsünceyle (art düsünce de olabilir), geçmis dediğimiz tükenmez denizin orasından burasından derlenmis damlalarla yarattığımız, gerçekliğine kendimizi inandırdıktan sonra baskalarını da inandırmağa çalıstığımız bir yapıntı..."

Bunu hangimiz yazdı? Hiçbirimiz. Oysa ikimiz de yazabilirdik. Elbette, arkasını baska baska biçimlerde getirerek... Bu tanımı-yazan adamı üç gün önce dövdürdüm. Evinin önlerinde. Örneğe uyma dediğimiz ise ne denli önem verdiğimizi öğrenmistir artık. Bundan böyle, yazı yazacağını, yazsa da, herhangi bir dergi ya da gazetenin —yakılma tehlikesini göze alarak— böyle bir yazı yayımlayacağını, 110

111

sanmıyorum.

Kullandığımız yöntemlerin bir büyük sakıncası var. Kabul etmek gerek. Yalancı da olsa, pehlivan, kahraman yaratıyoruz. Kendi pehlivanlarımız, kahramanlarımızla bakısım içinde. Bir aynada görünüyormus gibi, ama bizimkilerin tersi... Örnekten çok, ters imgeler yaratıyoruz karsımızda. Hangi ayna kendimizi gösterecektir bize? Sürekli bir yürüyüs içinde gibiyiz, bir lunaparkın ecis bücüs görüntü veren aynaları arasında.

Bir örnek yaratıp bunun gerçekliğine inandıktan, kendimizden sonra da baskalarını inandırdıktan kelli, yasayısımızı kendi ölçülerimizi kendimiz bulup uygulayarak gütmediğimizi nasıl ileri sürerler? Geçmise, babalarımıza özendiğimizden değil, ama yapılması gereken birçok seyi ancak bu yoldan giderek insanlara kabul ettireceğimizi, ettirebileceğimizi görmezden gelirler. Niye? Geçmiste, değer verdiğimiz insanların bir isi yapmıs olması, özendirmeden önce, yüreklendirir. Örneksiz eylem ne kadar ürkek olur!

52.

Her aksam, yatmadan önce, küçücük bir yazıyla bir sayfasını doldurduğum bu defter, biraz dert olmuyor da değil. Rasgele biri eline geçirdi diyelim. Okuyabilirse alnını karıslarım. Evde, arabada, burada düsürdüm, bir masanm üzerinde u-nuttum diyelim. Okuyanın basma neler gelebileceği bilindiği için, korkum yok.

Kapağmda adım yazılı nasıl olsa. Kaldı ki kim bulur, kim getirirse, öğreneceğimi bildiğine, bilmesi

gerektiğine göre, alana gönderilmeği de göze almıs demektir. Gene de, kimsenin haberi olmadan, birinin, bunu okumağa çalısabileceği duygusundan kurtulamıyorum. Beni bir gözetleyen olmadığına kalıbımı basabilir miyim? Gözetletense, ölünceye dek belki de sezemeyeceğim biridir. însan düsünebildiklerine karsı

112

113

önlem tasarlar. Düsünemedikleri? Sınırlarım olabileceğini, olduğunu, bilmez miyim? Ama is, bu sınırları durmadan genisletebilmek. Kisinin en zayıf olduğu yer, evi. İki gecede bir, isim var diyerek, burada yatıyorum. Düğmelerimin, bilgisayarımın, sayısız elimin ayağımın basında. Benim de kendime yarattığım örnekler var elbet.

N., üç gündür, izini buldurmuyor. İlginç. Yoksa beni de mi yanıltabildi? Birinin yatağmda kurdunu döküyor olabilir. Kimin? Nasıl haberim olmaz? Sevim, kendisini Yargılamalar Bakanlığına götürdüğü günden sonra orada düzenlediği sorgu oyununun tutanaklarını bulamadığını söylüyor. Akıllı kızdır. Oyunu kendi tasarlamıs, bana da beğendirmisti. Bakanlıkta bir bozukluk mu var? Birbirine düsman iki insan, iki kisi gibi çalıstırabileceğim tek adamım, Sevim. Bu isi basarır, ne denli güç de olsa. Bakanlıktan baslamalı.

Yarından tezi yok. Ne yapıp edip N.'yi de buldurmak.

53.

Aramızda tartısılacak, tartısılabilecek tek konunun, "yalanın bir düzen haline getirilmesi" olduğuna öteden beri karar vermis gibiyiz; yoksa, gibiydik mi demeli?... Aramızda bir seyler olup bittiğinden bu yana geçen yıllar, o olup bitenleri çocukluğumuzda bıraktı. Yasmı basını almıs insanlarız simdi. Oysa, yasayısmda sürdürüp gittiği davranıslara bakılırsa, ya büyümediğine karar vermek gerekiyor, ya da, bir bakıma, bana meydan okuduğuna. Gizli kalması, en azından utanç duyması gereken iliskilerini, açıkça sürdürmekten su kadarcık çekinmiyor. Söylenmemesi gerekenle söylenebilecek olanı hiç ayırt etmeğe çalısmadan, düpedüz söylüyor duyduğunu, düsündüğünü. Bunu düsünce özgürlüğü kılığına büründürmeğe de kalkmı-124

125

yor. Ayrıca, kınanmaktan, ayıplanıp elestirilmekten en az benim kadar hoslanmadığına kalıbımı basacak durumdayım. İliskilerini sürdürmekte gösterdiği açıklıkla bana gözdağı vermek istediğini de düsünebilirim.

Ama, nedense, onun bana zarar vermek istemediğine inanıyorum; hiç değilse, kendince gerekmedikçe, (benim bunca güçlükle kurduğum gizlilik düzenimin mutlaka bozulması, yıkılması, beni de vurmanın vakti geldiğine karar vermedikçe) bana zarar verecek bir sey yapmayacağını sanıyorum. Ben her seyin (ardmda değisik, baska) bir sey gizlediği bir dünya yaratmağa çalıstıkça, herkese dünyanın öyle olması gerektiğini anlatmağa, herkesi buna inandırmağa çalıstıkça o, insanların da, eylemlerin de, ancak gerçek yüzleriyle görünmesi gerektiğini savunuyor. Ne var ki, insanlar, ancak gizliden, gerçek yüzü bilinmeyenden korkar daha çok. İnsanlar, korkmalı üstelik.

C/JL.

İnsanlar, elden geldiğince daraltılmıs bir ahlâklılık alanının sınırlarını asmamalı, gönüllerinin istediğini yapamamanın erdemine inanmalı. Ancak böyle sıkısmakla düsmanlarını, içlerindeki kurtları görüp tanırlar, onlara karsı gerçekten savasırlar.

Bir temizlik gerek. Hareketin ilk amacı bu. Bu temizlik yapılmadan baska isler, nasıl olsa, gerçeklestirilemez. Bu temizlik, herkesi suna inandırabilmeli: İçimizdeki kötüler, bozuklar, düsmanlar, ne ölçüde, ne çapta temizlik yapılsa gene de kolay kolay tükenmez; gene de pusuya yatıp uyustuğumuz, aldırıssızlık ettiğimiz bir anı beklerler. Ondan ötürüdür ki sürekli bir uyanıklık içinde bunların en küçük kımıltısını bile

226

227

gözden kaçırmadan beklemeliyiz.

R.'nin, sehrin dısında, oraya girip çıkanlardan baska kimsenin bilmediği bir yer olması, oraya girip çıkanları aldatma-malıydı. Ayrıcalıklı yaratıklar sanıyorlar kendilerini. N. için yeni bir dünya bulmak gibi bir sey olmustur oraya girmek. Ama onlarm da sırası gelmek üzere. Bilmiyorlar ya, bir sey değismez. Belki onun oraya girmesi, kendi için de, onlar için de, sonun yaklasması sonucunu doğuracak. Üç dört olasılık düsünebiliyorum. Ama hepsi, onlarm, oralarm bastırılmasıyla sonuçlanacak. Çıkacak patırtı da, Hareket'in her seye el koymasına doğru atılmıs en kesin adımla yatıstırılacak. Tarihi, onlarm sandığı gibi değil, bizim karar verdiğimiz, önceden yazdığımız biçimde gerçeklestireceğiz. Ama temizlik bitmeyecek.

Günün birinde bu temizliğin ucu bize dayanırsa, kendilerine hazırladığım temizlik karsısında belki ancak saskınlık gösterecek kadar vakit bulabilirler o temizlikçiler. Ancak o kadar vakit bulabilirler!

118

55.

Küçücük bir kızken kendisiyle alay etmeğe kalkısmıs olmasaydım bugün burada bulunmaz, bu islerin içinde olmazdım, diye düsünmek ara ara kendimi alamadığım bir sey; yanlıslığını bildiğim halde. Aranızda kural dısı bir iliski var mıydı, yok muydu? Bugün bile bilmiyorum. Ama o zamanki kafamla bunun, böyle bir iliskinin, ne olabileceğini de bilemezdim; arkadaslar arasında konusur dururduk bildiğimiz bilmediğimiz bir sürü konuyu; bu da onlardan biriydi. Hosuma giden bir adam olduğu için, kendi kendini pek beğendiği açıkça belli bu adamı iğnelemek istediğim için, o sözleri etmistim o gün. Umduğumdan, beklediğimden de sert oldu tepkisi. Nikâhlı karısı oluverdim çok geçmeden. Nikâhlı kocam olduğu halde ırzıma 221

geçti diyebilirim. Birkaç yıl sonra ayrıldık ama gerçekte yalnız yataklarımız ayrıldı. Birlikte çalıstık. Simdi de

yardım-cısıyım. Her gün görüsüyoruz. Kimi gün, saatlerce birlikte oluyoruz. Karısı, yani benden sonraki, bu durumumuz karsısmda kıskançlık duymamağı ancak yıllar sonra öğrenebildi. Bugün, orta yaslı bir kadm kafasıyla düsünüyorum da gerçek karısı benim diye karara varmağı pek aykırı bulmuyorum. Yıllarca önce ettiğim, onu öylesine kızdıran sözler, onun kadar sizinle de iliskiliydi. Haberiniz olöcı mu olmadı mı, bilmiyorum. Ama benim yasamıma hiç girmediniz, benim farkıma bile varmadınız; onun yasammdan da —o yasamda bir yeriniz var idiyse bile— ben araya girmeden çekilmistiniz. Oysa gölgeniz —öyle diyeceğim, baska söz bulamıyorum— üzerimizden eksilmedi.

56.

Bu kez, görevim epeyce güç. Nicedir, isleri de duyguları da abartmaktan çekinir oldum. Yanıbasımda, ya da hiç bilmediğim bir yerde bir baska insanın, çektiğim acıların, karsılastığım güçlüklerin, duyduğum sevinçlerin kat kat büyüğünü çekebileceğini, duyabileceğini, kat kat büyüğüyle karsılasabileceğini anladığım, daha önemlisi, düsündüğüm zamandan beri, yani onyedi, pnsekiz yıl kadar oluyor, kendisinden ayrıldıktan kısa bir süre sonrasına rastlıyor bu dediğim, iste, o zamandan beri en büyük acıları bile biraz küçültürüm gözümde, gönlümde. Bütün bu sözler, bir bakıma bos sözler; olsa olsa kendimi size biraz, bir parçacık tanıtmağa yarar; onun için de, a-lakoymuyorum kendimi yazmaktan. Evet, görevim oldukça güç 222

223

diyordum. Gerçekte, sanırım hemen hemen herkesin çok güç bulacağı bir görev bu. Üstelik, basarsam da basarmasam da, gereğini yerine getirsem de getirmemeğe karar versem de, bana verilebilecek, verilecek son görev olacak. Ya ölmem, ya kaçmam, ya da bambaska biri olmam gerekecek; öylesine bambaska biri ki, bunun güçlüğü karsısmda kaçmak daha kolay görünüyor, hele ölmek, hepsinden kolay; kendimi öldürmek durumunda da kalsam...

Yazı yazmasını bir parça öğrendimse, ikinizi okuyarak öğrendim. Doğrusu bu ya, sizlere yarasır bir öğrenci değilim; besbelli. Gene de yazıyorum. Yazı değil bu, nasıl olsa. Beni çok kınamayın. Bu kâğıtları size ulastırmak benim için çok kolay. Ne var ki, bunları okumanızın sizin için en yararlı olacağı vakti su anda kestiremiyorum. Birkaç gün sonra, ister su ister bu biçimde, ben ben olmayacağım artık. O güne dek vakit buldukça bunları yazacağım size. Ulastırması... Ayrıca düsünmeliyim onu.

57.

Bir bakıma, en gizli, su anda düsünülebilecek en gizli —ama kimin için, kim açısmdan "en gizli"?... Doğrusu ya, sorsanız söyleyemeyeceğim. Görünüste bir memurum ben. Bana buyruk veren de memur görünüyor.

Ama gördüğü isler, yaptıkları, bana yaptırdıkları bu memurluğun bütünüyle dısında. "Gizli"... Evet, bizim açımızdan; ama biz, gerçekte, kimiz ki?...— evet, en gizli bir isi size açmağa niyetlenmekle kendimi kötü bir

duruma düsürüyorum. Gene de, diyorum ki, iki kisinin kurup yürütmeğe karar verdiği bir tasarının gizli tutulması, birinin kafasındaki düzenin bir gerçeklik olabilmesinin kosuluysa, bu gerçeklesme iki kisinin susmasına bağlıysa, kendini dev aynasında gören birkaç kisi var demektir. Biz kendimizi bir 224

225

seyler sanıverdik iste. Kızmakta ne kadar haklılar; siz, böcekleri —onların sizin elinizden çıktığını siz ne belirttiniz ne de gizlediniz ya...— yazmakta ne kadar haklıymıssınız. Biz kendimizi bir seyler sanıverdik çıktık; gerçekte herhangi bir gücün bizim elimize geçmesi için bile daha çok, pek çok uğrasmamız gerekecek. Uğrasıyoruz da. Ama bu çabanın gitgide kirlenmesi beni kaygılandırıyor.

Uzun süredir, tasarladıklarımız gelip gelip üç noktaya dayanıyor. Bize karsı olanların sayısı pek büyük. Bizi küçümseyenlerin sayısı da azımsanacak gibi değil. Bizi kullananlar, kullanmağa elverisli bulanlar bile, bizden sayıca çok, neredeyse... Kullanılmağı kabul ettikse, nasıl olsa bir gün her seyin elimize geçeceğine inandığımız içindir. Bu inancım azalmadı. Biz kendimize göre haklıyız; güzel, büyük bir sey istiyoruz, gerçeklestireceğiz de. Ama demin sözünü ettiğim kirlenme, nesnel olgulara girer. İnsanların vurulup öldürülmesini, haklı bir is diye savunmak gücünü bulabiliriz kendimizde. Ama eski çağlarda ancak saraylarm küçük düzenbazlarının tasarladığı, basvurduğu ya da yaptığı, islediği küçüklükleri toplum ölçüsünde büyüterek tasarlamak, islemek, o kadar övünülecek bir sey sayılır mı?

58.

Büyük islerin küçük ahlâk ölçülerine kapanarak görülmeyeceğini bizden önce söyleyenler çok. Bizse, bir yandan —o da yerine göre— o küçük ölçüleri daha da daraltmak üzere bağırıp çağırırken, yapılması gereken temizliği her türlü ölçünün dısına tasırmak gereğini bir inanç haline getirmek için uğrasırken, herkese boyun eğdirmek isteyenin engel bilmez, engel tanımaz davranısını (kendi aramızda bile) üstü kapalı bir biçimde benimsemek istiyoruz. Gizliliği, yani bilinmeyeni, korkuyu, gözdağmı, yıldırmayı baskalarına karsı kullanırken, içimizde de bunları en yeğin biçimleriyle kurduğumuzun, neden sonra, farkma vardık. Bugün hiçbirimiz geri dönemez, hiçbirimiz vazgeçemeyiz. Oysa hiç değilse birkaçımız, biliyo-226

227

ruz ki birtakım dönülmez sanılan yerlerden her zaman dönülebilir; yeter ki durduğumuz yerden ileriye değil, ileriden, durduğumuz yere bakabilelim. Güçtür bu is, ama olmayacak, yapılmayacak bir sey de değildir. Evet, hiç değilse birkaçımız bunu hâlâ biliyoruz, daha unutmadık. Ama unutacağımız günler yakın gözüküyor.

Anlatmak istediğim, epey karısık; bilmem becerebilecek miyim? Bir oyun düsünün: Kara taslarm kazanması gerekiyor. Karaların yanında kırmızılar, sarılar var. Karsılarında yesiller, morlar, aklar. Bir tasa bir tas almak oyunu çok uzatır, kazanmanızı önleyebilir. Nasıl oynamalı ki bir tasa karsı iki, üç tas alınsın

karsıdan? Dahası, sizin yanmızda oynayanlardan da bir, iki, üç tas alabilesiniz?

Bu soruya, niye gizleyeyim, onun da yardımıyla, gerçekten doyurucu yanıtlardan birini ben buldum. Ama, görüyorsunuz, övünemiyorum.

59.

128

Bir parça olsun övüneceğim, övünmek isteyeceğim bir baska bulusum var. Sizin de, yazılarınızdan birinde, sanırım bizim tasarladıklarımızdan habersiz, sözünü ettiğiniz bir sey... Onun için yazıyorum.

Doğrusunu isterseniz, "Geceyi Örenler" adlı yazmızda, oyun oynayan çocukların kendi aralarında islev bölümü yapar, birine "sen haydut ol", ötekine "sen polis ol", berikine "sen casus ol" derken içlerinden en esmer olanına, handiyse zenci sayılabilecek olanma "sen de gece ol" diye görev vermeleri ne denli gerçek bir çocukça düsünce gibi geldiyse bana, "büyükler arasmda geceyi örenler sabırlı ellerinde uzun sisleri, önce korkunun yününü, ilmek ilmek, sıra sıra ördüler; kendilerini de ya-129

kaçak ates yününün yumakları, torbalarında, sırasmı bekliyordu," deyisinizi o denli özentili, size yakısmaz bulmus ama derin bir kuskuya da kapılmıstım. Bize, bir seyler bildiğinizi mi anlatmak istiyordunuz? Neden sonra kararımı verdim; olsa olsa bir sezgiydi bu.

Oysa korku, bizim gerçekten, isterseniz bilimsel diyebileceğiniz bir yolda, kullanmağı kararlastırdığımız bir duyguydu. Çesitli biçimlerde kullandık onu, siz de biliyorsunuz, nem de iyi biliyorsunuz. Ama demin

"bulusum" diyerek övündüğümü söylediğim bir biçimi vardı ki bu kullanısımızın... Ana düsüncemiz suydu: Bütün varlıklarıyla Hareket'e bağlanmıs gençleri —özellikle gençleri— bir büyük çeliski içine düsürmek... Bir yandan, en asırı davranıslarında bile, korkacakları bir sey olmadığını, kimsenin onlara gerçekten bir sey yapamayacağını duyurmak; bir yandan da...

60.

Gelip sizi Yargılamalar Bakanlığına götürdüğüm sabah beni tanıyamadmız, biliyorum. Neredeyse otuz yıl önceki bir okul arkadaslığının anısına dönmeniz, sizden beklenemezdi elbette... Bu sözüm pek iddialı, farkındayım. Ama, üzerinde çok durduğumuz adamlardan birisiniz; sizi biraz tanımağa çalıstım.

İsittiklerimden, öğrendiklerimden sunu çıkardım: Geçmis, olup bitmis seyler, sizin gözünüzde, ancak pek garip süzgeçlerden geçirildikten sonra anısı saklanacak —ya da saklanmayacak— seyler... Pek iyi anlatamıyorum ama, beni tanımadığınız gibi en ufak bir "gözü ısırma" tedirginliği de göstermemenizden, bu çıkardığımın, vardığım bu sonucun doğru olduğunu anlıyorum. Kimi söz, kimi yüz, ancak sizi ilgilendir-230

231

diği, duygusal bakımdan sizi tedirgin ettiği ölçüde, su ya da bu biçimde, unutulmaktan kurtulabilmis. Bir düs içindeymis gibi yasıyor, kendi sözlerinizi de, baskalarının sözleri kadar, kolayca unutuyorsunuz.

Beni tanımanızı beklemiyordum. Onun için sizi gelip alma isini üstlenmistim. Ayrıca, göreceksiniz, bu is ancak benim isim olabilirdi. Ama bir parça da tedirgindim. Olur a, benim anım-sayamadığım ufacık bir seyden ötürü beni unutmadıklarınız arasma koymus da olabilirdiniz. En azından "ben bunu bir yerlerde görmüs gibiyim" yollu yandan, kaçamak bir bakısla bakardınız bana, ardı da gelebilirdi. Öyle bir sey olmadı.

Ne yalan söyleyeyim, onunla dostluğunuzun bozulmasında payımdan böylesine habersiz olusunuza hem sastım, hem de, biraz, bozuldum. Bir yandan da anladım ki tasarladığımız oyunun bas kisisi olacağınız halde bizi aklınıza bile getirmeyecektiniz.

61.

Bir yandan da, diyordum Hareket'e bağlı gençlerle iliskili olarak, bir yandan da kendilerine düsmanla kusatılmıs olduk-larıru düsündürmek... Saçma gibi gelebilir, ama korkunun isleyisini iyi bilenler, bunun hiç de saçma olmadığını görebileceklerdir. Asırılıklarında kendisine dokunulmayacağmı bilmek, kisiyi,

eylemlerinin büsbütün azgınca olmasına götürür. Bu da bir yandan, gerçeklikte, düsmanların sayısmı artırır; bir yandan da, düslemde, gitgide kabaran bir düsmanlık dalgası karsısmda kendini savunmakta olma, haklı olma duygusunu doğurur. O zaman en gündelik, en haklı isinizi bile yaparken, diyelim, yasal suç bulunamayacak bir yazıyı, bir dergiyi yayımlayıp satarken bile düsmanlığın gerçekliği —isterse, 232

233

ancak kafanızda bulunabilecek gerçekliği olsun bu...— karsısında dolambaçlı yollara, düzenlere basvurursunuz. İçinizdeki korku da büyür, kin de. Pek kötü bir bulus değil, kabul edersiniz sanırım.

Ama farkındayım, size yazmak, anlatmak istediğim seyi, hep daha sonraya bırakıyorum. Oyalanıp duruyorum. Bunca yıllık katı bir duygu —ya da duygusuzluk— eğitiminden sonra niye bu duruma düstüğümü, doğrusu, anlayamıyorum. Size bunları yazmak yetmezmis gibi...

Üç gün sonra yurt dısma gönderileceksiniz. Su anda nerede olduğunuzu bilemediğimiz için bu haberi vaktinde veremedik. Diyeceklerinizi de biliyoruz, bu haberi alınca. "Ben, öyle, hazırlıksız..." Sizi kandıracağız gene de. Kandırılmayacak insa^ yoktur ki! Hele siz, "serrine lanet" diyerek, istemediği birçok seyi —istenmesinden usanarak— yapmıs bir insansınız, biliyoruz. Onu da, biliyoruz!...

62.

Dipnot

Ağrılar, acılar karsısında, herkes, herkesin, kendi gibi tepki göstermesini bekler; daha doğrusu kendi tepkisinden baska türlü bir tepki olabileceğini, gösterilebileceğini değil usuna sığdırmak, o usun kıyıcığmdan bile geçirmez. Bunun içindir ki acılar, ağrılar, fiziksel öznelliklerinin ötesinde de paylası-lamaz.

Kıskançlığımızı, benzemezliğimizi, indirgenmezliği-mizi en çok bu alanda gösterir, savunur; insanları, belki de, en çok bu alanda küçükseriz. Karsımızdakinin tıpatıp aynı acıyı, aynı ağrıyı çektiği bir aygıtla saptanıp gösterilse, bu davranısımız, bu tutumumuz değisir mi? Sanmam.

O aygıta inanmamağı yeğleriz herhalde.

Dipnota düsülecek dipnot

Dipnotlar simdi bir daha nitelik değistirmis oluyor. Oysa...

134

235

63.

Yüzyıllardır, tırnağın, yumruğun, kemiğin, kasın (ya da uzantılarının) gücünü unutmadığımız, her fırsatta kullandığımız, örtük deyimlerle yücelttiğimiz, ara ara da açıkça övdüğümüz halde, inanılmaz bir ikiyüzlülükle bu gücü sanki asılmalı, bastırılmak, öldürülmeliymis gibi göstermis; usu, anlığı, kullanılacak tek yol, erisilecek en yüksek kat diye bel-letmisizdir. Simdi olan bitense, tırnağımızın, yumruğumuz, kemiğimiz, kasımızın, bu duruma baskaldırması; baska bir sey değil. Onların öcünü alıyoruz simdi; alabilecek kadar açık sözlü olabildiğimiz, bu ikiyüzlülüğü ikiyüzlülerin suratına çarpabildiğimiz için.

Tırnağın, kemiğin, demirin, yılgının gücü yeniden saygı görecektir. Bu gücün egemen kılındığı yerde, kısa sürede her sey yerine oturur. Herkes sınırını bilir, yapabileceğini bilir. Bir noktada toplanan güce herkes uymasını öğrenir.

Oysa size ne kadar aykırı bir sey bu; değil mi?

Neyse, sözü daha çok uzatmamalıyım artık. Bugün bütün bu kâğıtların durduğu zarfı kapayacağım, size ulastırılması için hazır edeceğim. Yola çıkmadan önce yapacağım üç seyden biri de zarfı size yollamak olacak. Bugün, nerede olduğunuzu saptadık. Size verilecek yönergenin ardından, gecikmeksizin yola çıkmanız istenecek. Yol belgelerinizi, katılacağınız toplantıda nasıl bir tutum takınacağınızı belirten yazıları size iletecek olan görevli, benim yolladığım adam. Bu zarfı da size o verecek. Umarım, görevliler —

adamımın yanında bir yardımcısı da olacak çünkü— gittikten sonra arkadasınızla konusarak vakit

harcayacak yerde, size verilen kâğıtları okursunuz. Sasırıp sasırmayacağınızı kestiremem ama, dilerim, arkadasmıza çok sey birden belli etmezsiniz.

Bastan beri anlatmak istediğim suydu:

Bize karsı olduğunuz herkesçe biliniyor. Ülkeyi temsil etmek üzere toplantıya katılacak üç kisiden biri siz olunca, gerek orada, gerek burada çok sey değisir. Gitmek istemezseniz, bes dostunuz —sizinle duygusal iliskiler kurmus olmaktan baska hiçbir suçu bulunamayacağı iyi bilinen bes dostunuz— resmî bir bahaneyle, hiç de resmî olmayacak bir biçimde bizim adamlarımızca sıkıstırılacak, sizi "ele vermek"

zorunda bırakılacaklar; bu is, daha sonra, gene resmilestirilecek, basının bunu —çok değisik bir biçimde de olsa— haber alması sağlanacak; böylelikle, resmen, gereken islemi görmek durumunda bırakılacaksınız.

Dostlarınız bir yana, ailelerine de, "tutumunuzu, tutumlarını" paylasanlara da yazık olacak. Giderseniz, toplantının son günü aksamına dek "kaçmağı" kendinize yediremeyeceğinizi, bizim için değilse de sizin gibi aydın-236

137

lar adma konusabilmek için sabredeceğinizi biliyorum.

Yanılmakta olabilirim elbet, bunu söylerken. Ama "kaçmanız", yani toplantıya dönmek istememeniz halinde bizim de bos durmayacağımızı bilmeniz gerekir.

Ama toplantının bittiği aksam, öbür temsilcilerimizle birlikte dönmemek, hiç değilse bir süre oralarda kalmak düsüncesi aklmızı çelebilir. Öbür iki temsilci, dönüs hazırlıklarmı görmek üzere odalarma çekilecek, sizi rahat bırakacaklar. Siz de, istediğinizi yapmakta özgür sayıldığınız düsüncesine kapılabilirsiniz. Sasılacak bir sey olmaz bu!

Hava karardıktan sonra gezmekten çok hoslandığınızı biliyoruz. Herhalde sokağa çıkacak, o yabancı baskentin bildiğiniz birtakım semtlerine, kahvelerine, dükkânlarına doğru gideceksiniz. Ancak, sizi izlemekte olacak bir adamımız, çok geçmeden sizi vuracak. Ölecek kadar değil; ama, ağır yaralanacaksınız, çok ağır... Hiç değilse, pek usta atıcımızdan, keskin nisancımızdan isteyeceğimiz, bu. Siz hastanede yatarken, bu adamın, bizim görüslerimizi savunan bir kisi, bize karsı olmadığını adım basında belirten bir baska kisi ile birlikte toplantıya katılmağı kabul ettiğiniz için size kızmıs bir "düsmanımız"

olduğu ortaya çıkacak. Ben, oı\u baska biriyle değis tokus etme hazırlığını yapmıs durumdayım. Ama bilirsiniz, böyle takaslar sessizce yapılır. Siz hastaneden çıktıktan sonra ne isterseniz yaparsmız artık.

Ölmemeniz, içten dileğimiz.

Buna karsılık, böylesine bir cinayet isleyebilen "düsmanı-mız"ın ardmdan koparılacak gürültü bizim çok isimize yarayacak. Baskı yaparak, elde etmek istediğimiz birkaç sey, avu-cumuza konuverecek. Kolaylıkla kestirebilirsiniz böyle seyleri... İsin ilginç yanı su olacak elbet: Kimse, resmî gibi görünen bu islerin ardında kendi çalısmalarımızı yürüttüğümüzü sezemeyecek.

Tabiî, bütün bunlar, bu kâğıtların, bu yazdıklarımın, size ulastığı anda okunmasıyla değisebilir; sanırım değisir de...

Adamımın zarfı açması olasılığı pek yok. Öyle sanıyorum.

Ama onu da hesaba katmak yerinde bir is olur. Hos, açsa da, açmasa da, ben bu davranısımla kendimi her türlü düzenin

dısına çıkarmıs oluyorum. Bunları size niçin bildirdiğimi de merak etmeyin. Bunun nedenini, niçinini belki anlatabildim de... Ama ne denli basarı gösterdiğimi, bu noktada kestiremi yorum. Görevli bu kâğıtları okursa, sizin hiçbir seyden haberi niz olmayacaktır. Ben, kaçtığım yerden, basınıza gelenleri belki isitirim. Kim bilir ne yeni çoraplar örülecektir sizin

basmıza, baskalarının basma... Zarfm üzerine yazacağım ".../

.../... günü 'da açılmak üzere" yazısına aldanmayıp açsa nız, olacağı biteceği daha buradayken öğrenseniz, ne iyi olur du! Baska ne dileyebilirim? Ayıp olur.

138

139

Ur

>

İHPIIİHBHİI^E^HİU.

Rastlantılar her zaman gariptir. Rastlantı olduğuna, gerçekten rastlantı olduğuna karar verebilirseniz hele... Ne ki, sizin gibi yazarlar, bir yandan, aydınların hepsinde —ya da, hemen hemen hepsinde—

rastlanan "olgulara bel bağlama, ussal olmayan isleri neredeyse yok sayma" eğilimini bastan beri, eğitimlerinin bir parçası olarak tasıdıkları halde, bir yandan da ussal olmayana, olguya dayandırılamayana, anlatılmaz bir yakınlık (özgür olduğu düsüne kapılanların kendilerine yasak edilen seye duydukları karsı konması olanaksız yönelimin verdiği hazza benzer bir haz içinde, herkese meydan okurcasına ortaya, göz önüne serdikleri bir yakınlık) duyarlar. Bu yüzden de, çocuktan bile kanağan olurlar, kimseyi —yani ken-143

dilerinden baska kimseyi— kandıramayacak olaylar karsısmda. Örneğin, bu karsılasmamız gibi bir rastlantı karsısmda.

İsin tuhafı (üstelik, isin doğrusu) ben sizden çok hoslandım. Size her zaman saygı duydum. Kitaplarmızı okurken kimseye açamadığım seyleri açıkça söyleyisiniz karsısmda, benim de adıma konustuğunuzu gördüğüm için, beni bilmediğiniz halde benim de yasama hakkımı savunduğunuz için, saygı duydum size.

Bir gün yanınıza- gelip "bize gidebiliriz" diyeceğimi, diyebileceğimi, ne yalan söyleyeyim, düsümde bile göremezdim. Sizi beğenmeğe hazırdım. Ama admı hiç isitmediğim bir insan da olsaydınız, sizi görünce, sizi görür görmez, hoslanırdım. Size "bize gidelim" derdim. Tuhaf olan, bu durumda, bu görevin bana verilmesi.

Bana, ilk on dakikadan sonra "sen" demeğe basladınız. Kolay kolay "sen" diye seslenmediğinizi de biliyorum. Dosyanızda bunu belirten bir not bulunması, dikkatimi çekmisti. Oysa bizim kusak, herkesle senli benli konusmağa alıskın olduğu, "siz" demeğe ancak pek sıkıcı bir ast-üst iliskisi içinde razı olduğu halde, ötesi düsünülemeyecek bir yakınlık içerisindeyken bile ben size "siz" diyeceğim. İkimiz de, biribirimize verdiğimiz özel yeri, alıskılarımızın dısına çıkarak anlatmıs oluyoruz bir bakıma.

Ne yazık ki, karsılasmamız bir rastlantı değil. Genç de olsam, böylesi us dısı sözler etmemem gerektiğini bilecek ölçüde büyüdüğüme inanmak isterim; sonra da tutar, o usdısı seyleri söyleyi söyleyiveririm.

Sizinle görüsmeği her zaman istemis bir kisi, düsünde bile görmediği bir ölçüde size yaklastıktan sonra, bunun rastlantıya değil, hesaba dayanması karsısmda yeriniyor.

Olacak is mi bu?

Dipnot

Simdiki durumda dörde bölünmüs olmam, ulasmak istediğim simgesel kavrayıcılığı gerçeklestirmekte beni ne ölçüde basarılı kılabilir? Daha doğrusu...

Hayır, ne diyeceğimi bilemez duruma gelmenin de herhangi

bir anlamı olamaz...

244

145

66.

size "bakkala gideceğim" demistim. Doğru değildi elbet. İki kapı öteden zarfları almağa gittim.

Oysa, olmayacak isler bununla kalmıyor. Bir süre önce, bambaska bir görevle, sizi tuzağa düsürüp

düsünmediğiniz seyleri söyletme göreviyle yanınıza gönderilecektim az kalsın! Yanınıza gelince her seyi açık açık anlatıp kendimi —belki önce sizi, sonra kendimi— vurmağa karar vermistim. Ya da, öyle karar verdiğime kendimi inandırmıstım. O görevi vermekten vazgeçtiler sonra. Simdiki görevim ise, yalnız, su mektubu size vermek. Zarfm üzerindeki yazıya bakılırsa, bunu yedi gün sonra okumanız gerekiyor. Su büyük zarftakini ise hemen açıp okuyacakmıssınız. Ne olur, ikisini de simdi açıp okuyun.

Bu sabah telefonda uzun uzun konustuktan sonra çıktığımda

246

U7

67.

yakmam buyurulmustu. Yaktım. Herkesin önünde. Ask mektupları bunlar, diyerek. Utancımı biraz bastırmıstım böyle demekle. Görevim yoktu artık. Siz girdiniz. Telefona gittiniz. O telefondan niye öyle cevap verildiğini hâlâ anlayamadım. Yanmıza geldim. O saatte gecem gündüzüm sizinle bir olmamıstı daha.

Gecelerle gündüzler biribirine karısmadan önceydi. Sizin karsınıza çıkıp iki mektup vermem buyurulmustu.

Issız bir yolda yürüyordunuz. Arkanızdan biraz hızlıca yürüsem yetisirdim. O sırada gecelerimle gündüzlerim biribirine karısmamıstı daha. Bir kır ortasında size yanasacak bir ulak olmak istemedim. Her seyi göze alarak arabamı, Bilgiler Sarayı'mn arka yolundan R.'ye, kulübe doğru sürdüm. Gelmeyebilirdiniz. Sizi daha sonra da bulurdum. O telefon numarasını söyleyerek yanınızdan geçen, sonra da gözden yiten, bendim. O

noktada, yüzümün arkadasınızın yüzüne benzemesi gerekiyordu. Arabada maskeyi çıkarmıstım, belli belirsiz bir utanç duyarak. Kulüpten telefonla durumu bildirdiğimde mektupları hemen 148

149

1

68.

"En azından, daha vurulmayacağa benziyoruz Sevinç; birlikte olacağa benzeriz daha bir süre..."

Getirdiğim zarflardan ne çıktığını söylemediniz. Okurken yüzünüzü benden saklamadığınız için biliyorum, çok sasırtıcı seyler vardı herhalde o yazılarda. Bir sey sormak da istemiyorum, öğrenmek de. Ne olur yanlıs anlamayın beni. Ama onları size ulastırdığım su anda ulaklığım, görevim gene bitmis durumda. Simdi, elimden gelecek bir sey varsa, önleyebileceğim bir kötülük varsa, yalvarırım, söyleyin. Sizi bilmem ama ben, bu kapıdan çıkınca, vurulabilirim. Kim bilir, belki burada, birlikte geçirdiğimiz günler de, birilerinin hesaplarma, tasarılarına uygun. Bilemiyorum artık. Geceler gündüzler bi-ribirine karısınca, bir insanla bir olunca, inanılmazlar inanılır, inanılırlar inanılmaz oluyor.

250

152

69.

70.

1 :

Dipnot

Her sey yoldan çıkmağa baslıyor. İyi. Belki de kötü. Ama ben kendime ne diye bakıyorum ki? Karar verdim mi?

- Duygularımı dile getirisim, ya da dile getirdiğim duygular, ya da, kim bilir, hem biri hem öbürü, sizi sasırtıyor gibi. Oysa, karsılastığımız anda hiç de saskınlık duyuyora benzemiyor-dunuz. Ben görevimi, dersini içinden yineleyen bir çocuk gibi, usumun bir kösesine atmıstım yorulup; heyecanımı bastırmağa çalısıyordum. Siz, neredeyse, beni bekliyor gibiydiniz. Sevinç adını duyuncaya dek, daha önce söylenmis bir seyle de birles-tiremezdiniz benim karsmıza çıkısımı.

Gözlerinizde bir parıltı vardı bana bakarken. Tesekkür etmeliyim size.

Bakın, sizinle bir araya gelisimi baskalarının hesaplarına borçlu olduğum için yeriniyor, sizinse beni beklediğinize, beni

252

253

tanımadan beklediğinize inandırmak istiyorum kendimi. Bu ölçüsüzlüğü kınayacağınızı da düsünebiliyorum. Kınamanızı bekliyor, size yakıstıramayacağım bir davranısı göstermediğiniz için de sizi kıskırtmağa çabalıyorum. İpe sapa gelmez sözler söyleyerek, içinde bocaladığım bu karanlık sularda yüzmeği becerebildiğime inanmak istiyorum.

Biliyorum, burada daha çok kalamayacağız. Çıkmamız gerekecek. Çıkmanız gerekecek. Kararmızı veresiye daha birkaç saat, birkaç gün geçse bile, çıkacaksınız, çıkacağız... Gecelerle gündüzler gene biribirinden ayrılacak, seçik sınırlarla art arda sıralanacaklar. Gece inerken ilk kararan yerler, çukurlardır; en son aydınlanan yerler de oralar. Oysa ısığı severim ben; severdim. Önceleri. Simdi gece sarsm istiyorum beni.

Çukur olmalı, çukurda kalmalıyım. Belki de çukurum kazılmakta simdi. Ama bir çukura atılmak demek, ısığı hiç görmemek demek. Ona yanarım. Susacağım artık. Ne derseniz onu yapacak, kararınız ne olursa ona uyacağım. Güç gelen, sizi belki de bir daha hiç, ama hiç göremeyeceğim düsüncesi... Artık ağzımı açmayacağım.

"Bu aksam çıkacağım Sevinç. Çıkacağız. Beni yolcu edeceksin. Ama bir daha görüseceğimizi sanıyorum.

Çejdnmesem, 'görüseceğiz, eminim' diyeceğim..."

71.

Gazete okurken, birileriyle konusurken, anlatılan, iletilen acılar, kötülükler, cinayetler karsısında, ölümler, kıyımlar, kırımlar karsısmda içi oynaması gerektiğini duyduğu halde gönlünden herhangi bir kıpırtı, herhangi bir ürperti geçmeyenler vardır: Bundan ötürü kaygı duyarlar. Kimi ise, herhangi bir sey duyması gerektiğini de düsünmez, herhangi bir sey de duymaz; bundan ötürü kaygılanmaz; kaygılanmayı anlayamaz... Tas yürekli falan değildir bu insanlar; imgeleme güçleri, kendi dertlerinden, acılarından, gözle görüp elle doku-nabildiklerinden ötesine erismemektedir, o kadar. Aynı kisiler, ağlayan bir çocuğun resmi karsısmda, sıradan bir filim, bir öykü, bir oyun karsısmda içlenir, üzülür, ağlar. İmgeleme 154

155

güçleri, ancak, bir tür somutluk karsısında canlanır, kıpırdar.

Yeni tanıdığı biriyle güzel, doyurucu sayılabilecek bir sevismeden sonra "bir daha ne zaman bulusalım?"

sorusuna yanıt bulamayanlar vardır. Gözlerini kaçıranlar, bahane arayanlar... Karsılarmdakinden hoslanmıslardır; onunla "yıldızlarının barısabileceğim" düsünürler de belki, düsünme çabası gösterecek olsalar. Ama o anda sıkıldıklarını, içlerinden utanca benzer bir yel esip geçtiğini duymakla yetinirler.

Gerçek sıkıntıları, eksiklikleri ise belki de, gene, imgeleme yetilerinin yoksulluğu, düs güçlerinin kavruk kalmıslığıdır. Çiğnemeden yuttuğu bir yemekten sonra bir daha acıkabileceğim usundan geçiremeyen torlar gibidirler bunlar. Yaptıklarının tadına gereğince varacak, hakkını verecek durumda da değillerdir; istediklerini bilecek, birkaç saat ya da birkaç gün sonrasmı öngörecek görgüleri de olusmamıstır sanki.

Bir yasam bilisizliğidir bu. "Bana dokunmayan yılan bin yasasın" dedirten, kisinin kendine yakın bulmadıklarının acısı karsısında —gizli de kalsa— bir "oh olsun! Dikkat edeydi ya," duygusu bile uyandırabilen bir bilisizlik. Bir kafa yoksulluğudur bu. Okumasını öğrenmis ama yasamadığının farkına varamamısların, bir insanın birçok yasamı yan yana sürdürebileceğini usu almayacaklarm yoksulluğudur bu; sokağa düsmenin, kötülüklerle burun buruna gelmenin kimi zaman biraz olsun azaltabildiği bir yoksulluk...

72.

Dipnot (!) (S.)

Beni susturmak istemis gibi bir halin var. Daha doğrusu, kitabmm dısma atmak istemis gibi. Ne ki, kisilerin gerçek örnekleri ortaya çıkınca yazarlarm yapabileceği pek bir sey kalmıyor. Ne rahat, değil mi? İstediğine istediğini yaptırmak, söyletmek... Yapıntı yazarının özgürlüğüne bir diyeceğim yok, yok da, gerçek kisileri yazılarınızın kisisi haline getirirken, örneklerinizin, bu biçimde kullanılmağa karsı koyabileceklerini hiç mi düsünmezsiniz? Bilirim; bizim yazdığımız kalır, gerçek örneklerimizse ölür gider, hiçbirinin —önemli kisiler bile olsalar— bizim kisilerimiz ölçüsünde "gerçekliği"

256

157

yoktur, dersiniz. Gerçekten öyle mi ama?

Her neyse... Bu kitabı bitirip bitiremeyeceğini bilmem. Bu durumda kaldıkça, sen de bilemezsin. İstesen de bitiremezsin belki. Belki bitirirsin gene de... Ne olacağma daha kimse karar vermemis durumda. Ama bir gün sonra, ama altı ay sonra, karar verilecektir. Bu karar, herhalde, seni salıvermek olmayacaktır. Gerisini bilemem.

Gerçi, bu defterler, kararın hemen bu gece verilmesine yol açabilir; görülür, okunursa; yani birtakım gözler bu defterleri görür, okursa... Hiç değilse bana öyle geliyor. Ama bu defterlerden kimsenin haberi olmayacak, söz veriyorum. Gülme, su anda verilen söz, yazdıklarında verilen sözlere benzemiyor. Sen de, defterlerini baska hiç kimseye göstermeyeceğine söz vermek zorundasın ama. Kendini koruman gerek.

Her gün, burada kaldığımız sürece her gün, bana, yazdıklarını göstereceksin. Konusacağız, tartısacağız.

Tut ki merak ediyorum nasıl bağlayacağını. Tut ki bildiğim kisileri çesit çesit kılıklara sokman hosuma gidiyor. Bu defteri, baskalarından habersiz, doldurup bana göstermen, senin de isine gelecek bir sey. Öteki defterleri okudum zaten. Bu yazdıklarını, bitirdiğin zaman, bana bırakırsan, ben, yüzde yüz gerekmedikçe yok etmem onları. Bakarsın bir gün... Hiç değilse adın temize çıkabilir... Birazdan uyanıp senin defterine benim bunları yazdığımı görünce ne yapacaksın, merak ediyorum.

Dipnot

Artık aynalar içinde geziyor gibiyim. Kim ne hale geldi, kapı (çıkıs kapısı) nerede, ben de bilemez oldum.

Dipnotlarımın anlamı eridi gitti. Bir baska el katıldı yazıya. Kitabın, artık "kitabım" dediğim bir yazının her yanı delik desik sanki. Herkes her yerinden içine sızabiliyor. Bunun sonucu ne olur, çok geçmeden anlarız.

"Defter dolduran" kim, sasırı-verdim. Ya da, öyleymis gibi göstermek için uğrasıyorum. Neden? Galiba onu da bilmiyorum.

158

159

74.

bilir demek, güç olmasa gerek. Ama bu baslangıcı seçerken kendimi hâlâ birtakım umutlara, bos avuntulara salmıs olmuyor muyum?

Gece, yazdığım gibi, ağır ağır yayıldı ovaya, sonra tepeleri de boğdu. Yeraltı saraylarından söz ederken, birtakım büyük yapıların bodrum katlarında, beden eğitimi yapıldığı, çesitli oyunlar oynandığı anlatılan salonları düsünüyordum. Bir masal havası içerisinde anlattıklarım karsısında kendime de, okurlarıma da —

kimlerse bunlar... Bu yazdıklarımı birileri okuyacakmıs gibi davranıyor muyum gerçekten? Yoksa...—

anlatılana inanmamak hakkmı tanımıs, bu hakkı tanımak için uğrasmıs olmuyor muydum?

En azmdan, okurlarım olabileceğine inanmak istiyordum. Oysa su anda biliyorum ki, benim dısımda bu yazdıklarımı okuyacak, okuyabilecek tek kisi var. Bu kisi defterimi yok etmeyebilir de. Karar vermek bana düsüyor. Su birkaç defterimi simdi yırtıp yakmak, külünü yemek mi, bitirip her seyi ona da okuttuktan sonra yok etmek mi, yoksa, ona bırakmak mı gerekir?

Gece nerede, hangi anda baslar? Buna hangimiz karar verebildi? Gecenin geleceği, geldiği, indiği, sardığı,

gömdüğü, hep birer benzetim olarak, söylenebilir; gecenin üzerimize kapanmakta olduğunu, bizi ezeceğini hepimiz gördük. Hangimiz, kaçınılmaz olduğu bilinen seyler karsısında bile, kendini biraz daha aldatmaktan, bu kaçmılmazdan kaçılabileceği, belki de bu korkulanın basa hiç gelmeyeceği umuduna —

bütün bosluğunu bilerek— kapılmak çocukluğunu göstermekten utanç duydu? Hiçbirimiz, dense yeridir sanırım. Gecenin çoktan bastırdığını bildiğim halde daha yeni yeni aksam oluyormus gibi yazı yazmaklığım, kolaylıkla, yapıntının özel özgürlüğünden dem vurarak açıklanabilir; öykücü, öyküsüne istediği yerden baslaya-260

261

75.

Yazmıs olmak için yazmak; eli durmamak için yazmak; söyleyeceğini kararlastırmamıs olsan da yazmak...

Yazmak gerek. Bu kitabın bitmesi gerek.

Birtakım insanlar, cezalandırılmak için

yakalandığı gibi cezalandırılmak istenen bir dükkânın camlığından içeri hızla fırlatılıyorsa, kırılan camların yağmur gibi dökülen parçaları içinde kanlı, onarılamayacak ölçüde hırpalanmıs bir tas bebek kımıltısızlığı içinde inleyen adamlar görmek gelip geçenlerin tüylerini ürpert-mekle kalıyorsa, kendisinden hoslanılmayan insanlar otuz otuzbes metre yüksekteki pencerelerden sokağa fırlatılıyorsa, bu kitabı bitirmeli.

Kimin okuyacağını düsünmeden. Ya da, düsünerek: Baslanmıs olan "kitabı" sürdürmeği düsünerek. Son birkaç sayfayı yırtmaksızın, daha önceki sayfalara bağlanabilecek biçimde yazıyı sürdürmenin yolunu bularak. Örneğin, söyle bir sey yazarak:

"Dördümüzü birden bir yatakta düsünmeğe çalısacağım. Dördümüzü birden bir yatakta, biribirimizi hırpalamadan, parçalamağa kalkısmaksızın, içimizde birikmis bütün hınçları, öfkeleri, güdük bencillikleri sevgiye dönüstürerek sevisir durumda, gözümün önüne getirmeğe çalısacağım. Gülünçlüğümüzün büsbütün ortaya çıkması için. Durmadan, kendimize de, yakınlarımıza da —en yakınlarımıza, basta kendi kendimize— yalan söylemek zorunda kaldığımıza, her seyin düzmece bir durum, bir duygu oluverdiği bir dünya kurduğumuza göre bu yalanları sonuna dek götürmek, patlayacak kerteye vardırmak gerek. Öyle ki yalan söyleyemez olalım artık. Ya da ölelim."

162

263

76.

lerken bir yerde, bir noktada açık verebilirler diye bir umuda kapılıyordum; rezil olabileceklerini, en azından, gülünç duruma düsebileceklerini düsünmek istiyordum.

Ben belki gülünç duruma düsmedim ama kapandayım simdi. Üstelik kapana bile bile düsmüs, açıkçası, alıkça düsmüs sayılabilirim. Onların gözünde gülünç duruma düsmek bundan baska bir sey mi olurmus?

Oysa uçak o yabancı baskentin havaalanına indiği zaman duyduğum umut, beni karsılayanların yüzünde gördüğüm saskınlık karsısmda, hele, çok geçmeden, o saskınlığın altmda bir kuskunun yattığını anladığımda, bir kirlilik duygusuna dönüstü. Hemen yıkanmak istedim. Otel odasında, (en azından Sevinç diye birinin yatmayacağını kesinlikle biliyorum bu yatakta... diye düsünerek baktığım, sakacıktan, kimi yatıracaklar acaba burada, diye merak ettiğim) ikinci bir yatak vardı.

Yıkanıp banyodan çıktığımda, o yatakta Sevinç yatıyordu.

İkinci zarfı açıp içindekileri okumakla, fala bakıp bir uğursuzluk görerek sokağa çıkmaktan vazgeçmek türünden bir karara varacağımı sanmak belki çocukça bir düsünceydi, belki değildi; ama beni kıskırtmak, yapmamağa kolaylıkla karar verebileceğim bir seyi yaptırmak üzere tasarlanmıs inceden ince bir oyun karsısmda da olabilirdim. Oyun idiyse, oyuna geldim.

Ama böyle bir oyun oynamağa kalkısan, biraz olsun, kazanacağına güvenmek zorundadır. Oysa o yazı beni kıskırtmadı. Bir kurtulus yolu bulunup bulunamayacağmı merak ediyordum; kim bilir, belki de her seyi, ama her seyi, böylesine bir tanrı-lık-taslama hali içinde inceden inceye tasarlayıp düzenler-164

265

77.

Yanınızdaki (önünüzdeki, karsınızdaki) adamın, iriliği (boyu, posu, eni) oranında bir gömüt gerektireceğini, bu kıyımı ölçüsünde toprakaltı canlılarını besleyeceğini, anasının bab asının doğumundan baslayarak gösterdikleri sevgi, ilgi, çaba ile bu gövdeyi besleyip büyütmesinin, daha sonra, bu gövdeyi tasıyanın

yasamayı beslenme, yeyip içme diye tasarladığı ölçüde, boğusa, uğrasa, didine karnını doyurmasının kim bilir, buna "gönlünü doyurmasının" demek belki çok daha doğru olur gerçekte, ölümünü özene bezene hazırlamak olduğunu düsünmüs müsünüzdür? Kendi hakkından baska belki bir belki iki kisinin rızkmı yiyerek, basına büsbütün üsüsülecek, istah kabartacak solucanları, kurtları, böcekleri düsünüyorum elbette su anda bir ölü, kendisini gömütlüğe tasıyacak olanları büsbütün terletecek, yoracak, görkemli bir ölü, ağırlıklı bir ölü haline gelmek için uğrastığını düsünmüs müsünüzdür? Bilmiyorum.

Ama ben, bu dediklerimi, gördüğüm her besili insan karsısmda, her gün düsünürüm. "Biraz toplamıssın,"

diyen herkesin beni tiksintiyle karısık bir kaygıya salması bundan belki de... Ölümü kurmaksızın yasamı kurmanın olanaksızlığını duymak, özellikle duymak, hastalık belirtisi sayılsın varsın; nasıl olsa, ne yaparsak yapalım, ölüme hazırlandığımıza göre, bir yasam dengesi tasarlayabilmek pek çılgınca bir sey olmasa gerek.

Düsünüyorum da, basta Sevinç olmak üzere, gerek ben gerek karsımdakiler —kendilerinden o kadar da habersiz değilim— demin anlattığım ölülerden olmayacağız.

266

267

78.

Küçük masanın üstündeki lambayı söndürdüm, pencerenin önünde durdum. Dısarısı aydınlık sayılmazdı.

Sevinç'in yanıma gelmesini bekledim. Otelin kapısmdan içeri girdiğimizden beri konusmamıstık.

Toplantılar sırasında, baskalarının karsısında biribirimizle konusacaktık elbet; ama yalnız kalınca, belki —

hiç değilse bir kez daha— sarılırdık, kucaklasırdık ya, konusmazdık. Bundan böyle ağzımızı açmak, "bir bardak su ver" demek bile, yalan söylemek olurdu.

Gelmesini bekledim. Doğrulduğunu, halının üzerinde yalınayak yaklastığını isittim; iki adım gerimdeki masanın üstünden parmaklarının tıkırtısı geldi; duraksıyordu, besbelli; düsünceli olduğu zamanlar hep yaptığı bir seydir bu: Masanın, kitabm, kapının, dolabm üstünde parmaklarını tıkırdatır. Örtüsüz yerlerde bu tıkırtı baska olurdu. Bu masanın örtüsü vardı; hem de kadife gibi bir kumastan, daha doğrusu, halı dokusunda bir seyden. Tıkırdama çok değisikti bu kez. Eİi omuzuma uzandı. Tül perdenin önünden çekilmedim. Dısarıdan vuran hafif aydınlıkta görmek istiyordum bir kez daha —belki son kez— çıplaklığını. Çıplak olduğunu, kokusundan, sıcaklığından biliyordum.

Eli ensemde gezindi. Ona doğru döndüm. Belini buldum, yanıma çektim. Buraya gelmeden önce, bir daha görüsmemek üzere ayrıldığımızı düsünebilirdim; örneğin, havaalanında çayımızı bitirip kalktığımızda, ya da, daha önce, beni havaalanına götürecek otobüse bindiğimde... Oysa bir daha, bir daha bir araya geldik.

Günahına girmemeli. Belki kendi de bilmiyordu öyle olacağını. Her adımda yeni bir sey buyuru-luyor, o da bu buyruklara uyuyordu belki de. Simdi yeniden bir aradaydık ama bu birlikteliğimiz ya sondu, ya da sona pek az kalmıstı. Baska türlü olamazdı. Ayakta, pencerenin önünde duralım istiyordum. O da istiyordu

herhalde. Sonra, kollarımdan tasan güç biraz kımıldattı bizi yerimizden. Gövdesi gövdemi itiyordu. Gerideki masaya dayandı uyluklarım. Bacağıma, sırtıma hızla saplanan iki acıyı hiç mi hiç beklememistim.

268

169

79.

sağlamak üzere yapılacak seyin de bu olması gerekirdi zaten. O zaman da, anlasılması gereken suydu: Bastan beri her sey bir oyun gibi tasarlanmıstı. Birilerine, ya da, kimilerinin söylediğine inanmakla çocukluk etmistim. Sevinç yanımdaydı. İyilesmemi bekleyecek, benimle birlikte mi dönecekti? Daha doğrusu, beni kolumdan tutup mu geri götürecekti? O halde bütün bu saçmalıkların ne gereği vardı?

Bir seyi anlayabildiğimiz sürece ona yenilmenin sözkonusu olamayacağını çok düsünmüsümdür. Bu düsünceye kendimi çok 'alıstırmısım. Simdi yenilmeğe baslıyorum. Artık anlamadığım için. Anlamadığımı baska kılığa sokup anlatmağa kalka-mam ki... Gece ortalığı kaplayalı hanidir... Karanlıkta, el yordamıyla olsun ilerleyemeyeceğim bir yerlere, hiç bilmediğim, tanımadığım bir yerlere geldim. Beni hâlâ konusturmuyorlar, kıpırdanmama izin vermiyorlar. Buradan çıkabilecek miyim?...

Hastanede Sevinç hep yanımda kaldı. Ne dedi, ne anlattı, anımsamıyorum. Beni uzun süre konusturmadılar. Yaram ağırmıs. Yaralarım... Gözkapaklarımla karsılık vermemi isteyerek sordular beni bıçaklayanı görüp görmediğimi. (Beni vurduranı —vuranı da, belki— biliyordum ama bana bıçağı saplayan eli görmemistim). Odamın kapısı kilitli değilmis beni bulduklarında; banyodan çıkarken vurulmus olsam gerekti. Arkadasım iniltimi isiterek uyanmıs. Bunları üçüncü gün mü, dördüncü gün mü neydi, o zaman anlattılar. Bıçak değildi bana haber verilmis olan; tabanca kullanılacağı yazılmıstı. Ya tasarlananın dısına çıkılmıstı, ya da bana yanlıs bilgi verilmisti. Benim, toplantının ikinci gününde hiç konusmamamı 270

171

80.

(Yazdığımı, sonradan da yazsam, o gün yasıyor, yazıyor-musum gibi yazmalıyım...) Bugün doğrulmama izin verdiler. Konusuyoruz. Özür diliyorlar. Beni sekiz yerimden bıçaklayanın yakalanıp yargılandığını anlatıyorlar. Sevinç yok. Üç gün önce "baskentinize dönmek üzere" —öyle diyorlar— ayrılmıs buradan. Beni uyutmus, uykuda tutmus olsalar gerek. Kendimden geçmis olamam sanıyorum. "Biliyorum"

diyebileceğim hiçbir sey yok. Bir sey anladığım da yok. Ortalık sürekli, çekilmez bir ısık içinde.

Yaralarımı merak etmiyorum. O konuda pek bir sey söylemiyorlar. Toplantıların yazanakları, tutanakları, kitapçıkları,

kitapları yanıbasımda duruyor. Okuyabilirsiniz ama kendinizi yormamanız gerekir, diyorlar.

Umurumda değil. Koyveriyorum kendimi. Geceden çıkmak, gündüz denenin gerçek bir aydınlık olduğu bir yere gelmek, bu sonucu mu yaratmalıydı?

Kalkabilirsiniz, diyorlar sonra. Göğsümde garip bir kasılma duyuyorum. Bir bacağımı sürüyorum.

Sonra sokakta buluyorum kendimi. Rasgele yürür gibiyim. Ortalık ısık içinde. Biri koluma giriyor. Söyle oturun diyor, beni bir kahve masasının yanma götürerek. Kahve geliyor. Ben sizi korumakla görevliyim, diyor adam. Az kalsın düsecektiniz. Gerçekte' çok ağır yaraladılar sizi. Yasamanız hepimizi sevindirdi.

Simdi ne yapmağı düsünüyorsunuz?

Bir sey düsündüğüm yok. Birileriyle görüsmek ister miydiniz? Kimlerle, diyorum. Hem bu adam kim?

Kimseyle görüsmek istediğim de yok. Isık çok. Gölgeye girelim, diyorum. Zaten gölgedeyiz, diyor adam.

Gidip yatmak istediğimi söylüyorum. Hay hay, diyor. Gittiğimiz otel odası, çok iyi bildiğim oda. İkinci yatak bos. Adam, ben asağıda bekleyeceğim, diyor. Banyoya girip çıkıyorum. Öbür yatakta Sevinç yatıyor. Uyur gibi de.

272

173

81.

Geceyi ne kadar tiksinç bulduğunuzu, gördüğünüzü anlatmak için yırtındıktan sonra, ısığın sizi ne kadar tedirgin ettiğini anladığınız gün, gölgeyi —giderek, karanlığı— nasıl da sığınılacak bir kucak, kuytu, sıcak bir koyun diye gördüğünüzün kafanıza dank ettiği gün, bu duruma düsebilirsiniz.

Geceye dönmek, (Sevinç!), olan bitenlerin gitgide an-lamsızlasan anlamsızlığı, birilerinin elinde (neye yaradığı belli olmayan) bir oyuncak haline geldiğini bilmek, kimin elinde olduğunu kestirememek... Ya çıldırıyorum, ya da, gerçekten, benimle uğrasıyorlar; kıyasıya uğrasıyorlar; çıldırıp bir seyler yapmam için uğrasıyorlar. O zaman da, bana niye bunca önem verdiklerini sormak gerekmez mi? Bu soruya kandırıcı bir yanıt bulmak gerekmez mi? Bu yanıtı bulmadıkça, aramadıkça —bu yoldan giderek, "bulmağa yanasmadıkça, bulmaktan kaçındıkça" denemez mi?— ağzı hanidir görünmez olmus dipsiz kuyuda düsmekte olmanın mutluluğu aranmaz mı? Yoksa kendi kendimizi aldatır da bunun bile farkına varmaz mı olduk?

Kaçmanın, kovalamanın, sevmenin, sevismenin, yasamanın, ölmenin

—ya da, baskalarının kaçmasıyla kovalamasmm, yasamasıyla ölmesinin—

kabak tadı verdiği olur. Herhangi bir sey yapmanın, bir sey yapmağı reddetmenin, inandırıcı, kandırıcı, güç verici bir gerekçesi her zaman bulunabilir, bir açıklaması yapılabilir. Ya da bulunabileceği, yapılabileceği sanılır; uzun süre... Sonra bir gün bu gerekçelerin temeli, temellerinin temeli sarsılır, çöker. Ölmenin bile bir anlamı kalmaz. Ağzı hanidir görünmez olmus bir dipsiz kuyuda düsmekte, düsüp durmakta olmanın, buna oranla mutluluk sayılabileceği bir durum.

174

175

82.

Öykücü, romancı, her yazdığının nereye varacağmı bilen bir kisi sanılır; kendi de zaman zaman buna inanır, ya da inandırılır... Oysa yazdığı her tümcenin ardından ne geleceğini —o "bir sonraki" tümceyi yazmadıkça— hiçbir zaman bilemeyeceğini, kendisi, unutmamak zorundadır.

Ardımda bitmis bir kitap, bütünlendiğine karar verdiğim, görebildiğimce, düsünebildiğimce, sonuna dek islediğim bir kitap bırakmayacağımı, bırakamayacağımı unutup duruyorum. Buradan çıkamayacağımı sanıyorum. Simdilik. Ama çıksam da bu defterleri andaç diye tutmak, alakoymak isteyecek biri var kapıda.

Beni salıverseler bile bu defterleri, parmak sallar gibi, uzaktan sallayarak gözdağı vermekte kullanmak istemezler

mi?

Bütün bu düsünceleri bir yana bıraksam da, unutmamam gereken sey, ardımda bir taslak bırakacağımdır.

Ancak bir taslak. Hem böyle olması, bana da, üzerinde oynayabileceğim bir ip payı bırakmaz mı?

Yapmtmm dısına çıkıp, yazar olarak, birtakım düsüncelerimi bu yapıntıya eklemek ne ölçüde akıllıca sayılabilir? akar (okuyan demeli; yazar nasıl da alısıverir karsısmda hep "okur'lar görmeğe... Oysa bu kez,

"okurlar", "okur", olmayacak; bir tek okuyan olacak belki bu defterlerin karsısında) okuyan, böyle bir ayırımı niye yapsm? Ya da, yapmtıda çesitli katlar arayıp tasarlayacağına, ne demeğe yazarın özel düsüncelerini, seçebildiği ölçüde, öbür bölümlerden ayrı tutsun? Yapıntıda yazarın izlerini aradıkları için az mı güldüm birtakım adamlara?

Taslak; bitmemislik... Daha iyisini her zaman yapabileceği yolunda, insanın (haklı, haksız) kapılmağa hazır bulunduğu umut, unutulmamalı.

Ancak bir taslak... Demesi kolay. Taslağı, bitmis, islenmis isten ayıran nedir? Benim öyle sanmamın ya da bilmemin ötesinde?...

276

177

83.

olanında otururken o en arkada, ya bir pencere kıyısında ya da bir duvar kösesinde yer tutardı. Her yıl kendine bir tek arkadas seçti, yalnız onunla konustu, yürüdü. Bahçede bir duvara dayanır, oynayanlara, kosanlara bakar, kimselere sokulmazdı. O yıllık, arkadası diye kimi seçtiyse onu yanma yanastırır, bir baskası —genellikle, huyunu daha öğrenmemis biri— yanma gelecek olsa, her zaman asık duran yüzü büsbütün asılır, büsbütün kapanırdı.

Sağırdı. Söyleneni dudaktan, büyük bir beceriyle okurdu. Dersleri iyi dinlediği için öğretmenlerce pek sevilirdi. Çalıskan değildi. Ama sakatlığına güvenirdi. İste buna kızardık'. Her dersten geçirilirdi. Kızdığımız halde biz de ses çıkarmazdık. Huysuzluğunu sakatlığına verirdik. Öğretmenlerin aldanmasma kızmakla yetinirdik sonunda. Bizleri, istediği anda, yoksaması pek kolaydı. Basını çevirmesi, dudaklarımıza bakmağı reddetmesi yeterdi.

Okul yıllarından kalma anıları uzun süre belleğimin dısında tuttum. Tutmak istedim. Becerdim de.

Baskalarının ansıtmak istediklerini, çok kez, ustaca bir direnimle, ansımadım bir türlü, ansıdığımı kabul etmedim. Son günlerde, nedense, durmadan o günler, o günlerin kisileri geliyor gözümün önüne. Özellikle N.... Adının Nemi, Neri, Nezi olması ya da olmamasının bir önemi yok. N. diye ansıyorum onu. Bir soruya benzemesi de böyle bir adı daha ilginç kılıyor sanki.

Kısacık kesilmis paslı sarı saçlı, çilli yüzlü, yemyesil gözlü bir çocuktu. Dört yıl boyunca yanımızda okudu.

Derslik değistirdiğimizde bile, bizlere oranla, oturduğu yeri değistirmedi. Biz önden birinci ya da ikinci sıraların kapıya en yakın

178

179

84.

meyebileceğini usunun kösesinden bile geçirmez gibiydi. Bebekliğinde geçirdiği ağır bir hastalıktan sonra kulakları isitmez hale geleli —bunu da, ilk yıl seçtiği arkadastan öğrenmistik— beri, her istediği yapılmıs olsa gerekti. Konusurken kimi sesi biraz bozuk çıkardığı için —bu ölçüde konusmasını bile nasıl öğrenebildiğine her zaman sasmısımdır— anlamakta güçlük çekildiğini sezer sezmez yazı yoluyla konusmağa baslardı. Defteri, kalemi her zaman elindeydi zaten. Yazdıkları ya buyruk kipinde olurdu ya da bildirme kipinde.

Okuldan ayrıldıktan sonraki ders yılı boyunca, o yılın arkadası olarak beni seçtiğini bildiren mektuplar yazdı üst üste. Baska bir ilde okuması gerekmisti babasının isinden ötürü. Mektuplarımı yeterince doyurucu bulmamıs olacak ki okulu bitirdiğimiz yaz yeniden karsılastığımızda yarım, gönülsüz bir esenlemeyle yanımdan yürüyüp gitmisti. Yıllar, yıllar sonra, gecenin bas isçilerinden biri olarak sivrileceğini usumdan nasıl geçirirdim?

Dört yıllık okul arkadaslığımız boyunca N. ile pek az konustuk. Okula gelmediği günlerin dersini, notunu bizden sorar, bizden isterdi. Kimi zaman karar veremezdik; dersini günü gününe çalısıyor da biz mi, çalıskan olmadığını sanmakla, öğretmenlerin aldandığını düsünmekle günahına giriyorduk? Yoksa, bir kisi dısında hiç kimseyle arkadaslık etmediği bir sınıfta notuna güvenilir, çalıskan bilinir çocuklar olarak koltuğumuza girmekle, dolaylı yoldan da olsa, hiç değilse bizleri kendine düsman olmaktan vazgeçireceğini mi umuyordu? Bildiğimiz kadarıyla, baskalarının çekememezliği, giderek, düsmanlığı, kendisini düsündüren bir soruna benzemiyordu. Bizden bir sey istediği zaman da, istediğinin yerine getiril-180

181

85.

uğrasmağa, her yere kendini sokmağa çabalıyorsun. Kendini —ya da öyle sanılacak bir kisiyi— herkesin

baslıca ilgi merkezi, uğrasma konusu durumuna getirdin; bunda ne kadar basarısız olduğunu gene kendin, yanıtlanması gereken bir sorudan söz ederek, dile getirdin.

Bundan sonra ne yapacaksın? Ne yapmağı düsünüyorsun? Kitabını istediğin biçime elbet sokabilir, kendini istediğin ölçüde rezil edebilirsin. Hiçbirimiz sana engel olacak değiliz elbet. Benim bu yazdıklarını okumaktan vazgeçeceğimi umuyorsan yanılırsın. Odanda ne yaptığını buradan görebiliyor, izleyebiliyorum.

Yazı yazarsan, yazdığını görmeği nasıl olsa isteyeceğim senden. İyisi mi...

Senin gibiler bizim gibilerin elinden kurtulamaz. Buraya getirildin getirileli sana ilisilmemis olması seni aldatmasın. Seni hemen yıkmıyorsak, sivri kisi olmadığın içindir. Seninle niye uğrasıldığını anlatmak zorunda değiliz ki...

Dipnot (!) (S.)

Kaç gündür, ortalığı iyice içinden çıkılmaz hale getirmek için uğrasıyorsun. Beni, yani kendime benzettiğim kisiyi, bir kez daha odanda buldun, bıraktın. Araya, hiç gereği yokken, sağır bir okul arkadasmı soktun; onun sonradan çok önemli bir kisi durumuna geldiğini düsündürecek bir seyler söylemekle yetinir göründün —bana sorarsan bunun adı "çamur atmak"tır—; üstelik hiç gereği yokken, sana baskasmm vermis göründüğü N. adını sen tutup ona verdin. İlk sıralarda ortada olup bitenlerle uğrasır, genel bir

"hava"yı anlatır gibiydin; simdi, yalnız birtakım kisilerle, sonu gelmez birtakım oyunlar, düzenlerle 182

183

86.

Bir kısır döngüye girdiğimi kabul etmek zorundayım. Ama Sevinç istedi diye değil. Baslangıçta, bir baslangıç sürecini yazmağa giristim, çalıstım. Olup bitenler, benden hızlı davrandı. Görünenler, anlattıklarımdı; ya da daha sonra, bölüm ardından bölüm geldikçe anlatmağı tasarladıklarım. Ama görünmeyenler ağır basmağa basladı. Gecenin ortalığı nasıl kapladığı değil de geceyi hazırlayanların hangi yollardan gittikleri...

Bir gün incelenir bu olgu, ya da, olgular. Çesitli açılardan, çesitli ölçütlere dayanarak... Ben bu incelemelerin, irdelemelerin, ilkine olsun, girisebilecek durumda değilim. Olsa olsa, kimi insanın kullanabileceği birkaç veri sağlayabilirim, o kadar.

Herkesin bilmediği, görmediği, ya da, bilenler, görenler içerisinde pek az kisinin söyleyeceği birkaç sey... Belge adı verilecek seyler değil bunlar, olamaz. Belgelerle uğrasacak olanlar benim söylediklerime, yazdıklarıma dönüp bakmayacaklar bile. Olsa olsa bu yazdıklarımın tümü bir belge olacaktır birkaç kisi için.

Gecenin isçileri attıkları dayaklar, yaptıkları deneylerle, isledikleri cinayetler, ya da, su yoldaki, bu yoldaki baskılarıyla korku, yılgı, usanç yaratmakla kalmadılar. Kurnazca davrandılar; ele geçirilecek kapıları, su baslarını gürültüsüzce, ya da pek az gürültü çıkararak, adım adım ele geçirdiler. Her baskıda, her yasakta, her adımda, kendilerine bağlılık, yakınlık duymadıkları halde o belirli konuda kendilerine karsı duramayacak birtakım kisiler, öbekler, kuruluslar bulmağa, yaptıklarını yaparken bunları yanlarında bulundurmağa özen gösterdiler. Bir yasağm —hem de dolaysızca kendilerini etkileyecek bir yasağm—

konması, açık duran bir kapının kendilerine kapatılması karsısmda bile gecenin isçileri, ses çıkarmayanlardan yararlanmasmı bildiler, basardılar.

184

185

87.

Gönüllerinin, etlerinin, sinirlerinin —belki kendilerinin bile farkına varamayacakları ölçüde— derinlerine, kuytularına gizlenmis duygulan, tepkileri, öfkeleri, kıyaları, dısarıya, çesitli nesneler üzerine yansıtıp düsürenler (bu sinmis, sindirilmis korkuları, yetersizlikleri, baskıları, kırgınlıkları, açlıkları birer nesne, birer

düsman olarak canlandıranlar) tarihi kendileriyle bir tutmağa kalkarlarsa, bir dünyanın sonu geldi demektir; birileri için kıyamet kopmus demektir.

Böyleleri az değil, böyle çağlar az değil.

Batanlar, haksızlıkların, yalanların altında kalır. (Kim bilir, belki bir gün bu yalanları, bu haksızlıkları açığa vuracak birileri gelir...)

Dönüsümüzden az sonraydı. Basımdan geçenler gazetelerde, dergilerde uzun uzun anlatılıyordu. Resmim hiçbir yerde basılmıyordu; buna seviniyordum doğrusu. Yalnız, bunların anlatılması, açığa vurulması için dönüsümün beklenmis olması ilginçti. Gerçekte bu haberler, iki aylık bayat bir olaycığı taze olmus gibi gösterirken, çok önceden tasarlanmıs birtakım baska islerin kapısmı yapıyordu; en azından, haberlerin anlamını çözmesini bilenler için besbelliydi bu.

' İlk haber çıktıktan yedi gün sonra, birden, susuldu bu konuda. Bir daha da en ufak bir sey söylenmedi.

"Olayla iliskili kisiler"den bir daha söz edilmedi. Ondan sonra da bir sabah, kapımın önünde...

O sabah evden alınıp götürüldüm. Buraya getirildim sonra. Her seyden çok bir hastaneye, bir akıl hastalıkları hastanesine benzeyen bu yere... Kimseyle görüstürülmedim. Dısarıda ne oluyor, bilmiyorum.

İnsanlar biribirini yiyormus gibi bir duygu var içimde.

Bir zamanlar, adının Sevinç olabileceğini sandığım, sonradan Sevim diye çağrıldığını öğrendiğim o kadmm ölüsü niye kapımın önünde bulundu? İçeriden dısarıya sürüklenmis gibi gözüksün diye de uğrasmıs olacaklar. Öyle bulunduğu anlatıldı bana. Oysa ölüsünün bulunduğu sabah, penceremden bakıyordum sokakta telâsla gidip gelenlere; düsündüm ki...

186

187

88.

Yanılıp yanılmadığımı bilecek durumda değilim ama simdi bu kumasın yırtıldığını, çözgülerin kaydığmı sanıyorum; duvar çatlamağa basladı. Elimi attığımda taslar, iplikler elimde kalıyor. Bu tasları yeniden tutturmak, bu iplik uçlarmı birbirine bağlamak gücümü asan bir sey gibi mi görünüyor? Değil. Ama, kesinlikle, bos bir is gibi görünüyor. Yapmağa değmez, uğrasılmaz bir is... Defterimin bu son sayfalarını doldururken artık açıklamalar, bağlantı kurmalar, süreklilikler, etkili o-labilecek tümceler de bos islerden görünüyor. Düzensiz (daha doğrusu, insan kafasınca bir düzenin dısında kalan) bir dünyaya, düzen getirmekte, bir düzen getirilmis gibi aldatıcı bir duygu yaratmakta, yazıyı bir araç (ya da aracı) diye görmekten vazgeçmemiz gerekiyor galiba. Yazı yazmak, konusmak, etmek eylemek, bizleri, bu (yadırgayıp durmaktan öteye geçemediğimiz) düzen yokluğuna alıstırmayacaktır.

"Daha düne dek..." diyebilirim, öylesine yakm bir geçmisten söz ediyorum çünkü; daha düne dek (bu defterleri doldurmağa basladığım sıralarda bile) yapılan edilen her seyin, yazılan her yazının, yasanan her günün, bir duvar gibi, bir kumas —hem de en incesinden, en ustalıklısından bir kumas— gibi, özenle, kusursuz, her karısı her karısma, her tası, her atkısı, her tasma, her çözgüsüne sıkı sıkıya bağlı bir duvar örer, bir kumas dokur gibi yapılması, yazılması, yasanması gerektiğine inanıyordum. Ölümlü bir dünyada insan çabasının en büyük basarısı, ölüm diye bir sey hiç yokmus gibi davranarak, ölüme meydan okuyarak kurmak, örmek, kendi payma düseni yapıp sonrakilere bırakmaktır diyordum...

188

189

89.

yazılarla sanıyoruz ki sözcüklere esi görülmemis bir düzen kurduracak, ölüme karsı insanın utkusunu tazeleyeceğiz. Oysa, uçsuz bucaksız iki karanlığın arasına sıkısmıs bir yasamda, bu karanlıkların varlığını öğrenip üzerinde düsünesiye geçirdiğimiz süre içinde yanıltılarımız, yanılgılarımız, bizi garip bir güven duygusuna götürüyor; ya da, öyle görünüyor. Eline geçen düğümlü ipleri çözmeğe meraklı kisinin, çoğu

zaman, bu düğümleri çözmenin sağladığı rahatlığın küçüklüğünü, aldatı-cılığını görmediğini, görmeği usundan geçirmediğini sanıyorum; yazı yoluyla dünyanın karısıklığına, insanın karmasıklığına düzen getirme sanısı, daha ötesini niye söylemeyeyim, sabukluğu, çoğumuza, belki de hepimize, bir utku gibi geliyor; bizleri avutuyor; bir sonraki yazımızla bu utkuyu sürdüreceğimize, büyüteceğimize güveniyoruz. Ne zaman vazgeçeceğiz, kendimizi, birbirimizi böyle aldatmaktan?

Ben, bunları yazmakla, vazgeçmis oluyor muyum?

Sevinç söyler simdi ne düsündüğümü.

Karısık (ya da, karmasık) olmayan bir çağ yasanmıs mıdır hiç? "Sanmıyorum" diyesim geliyor ya, bilemiyorum. Ama en karısık, en karanlık, en umutsuz çağlarda bile biri, birileri hep çıkmıs, eksik, güdük, ekli, çarpık, yanlıs deyislerle de olsa, iletilmeğe değer gördüğü sözleri, isleri iletmeğe çalısmıstır. Bu iletimin önemini (bir çocuğa, bir yetiskine okumasmı yazmasını olsun öğretmeğe çalısan kisinin bu çabasının önemini) nedense, gereğince kavramıyoruz. Okullar, kitaplar, yazı, söz, uygulayımın en yeni (bugünkü, simdiki) basarısı karsısında önemini biraz daha yitiren seyler diye görünecek neredeyse gözümüze... Yazı yazmak, kitap yazmak, bu iletimin bir parçası. Bunu unutuyoruz da, kusursuz yapıtlarla, yont ulu bicili

190

191

90.

öldürülenlere onu da ekleyiverdiler. Ne zaman, nasıl öldürdüler, bilmiyorum. Hiçbir sey duymadım. Bu deftere günlük satırları yazıyordum, dolayısıyla kulaklarımı bütün bütün kapamıstım dısarıya. Çoğu insanm yapmakta bunca güçlük çektiği sey benim için o kadar kolay ki!... Herhalde o sırada öldürdüler. Kadının bağırıp çağırması da gerekmezdi elbet. Apansız bastırıp öldürmüs olabilirler. Baskası da olsa, bir sey duymayabilirdi belki, bu durumda. Atesli savut da kullanılmıs olsa, susturucu takılmıs olabilir. Ama niye benim kapımm önünde, niye sanki içeride öldürülmüs de dısarıya sürüklenmis gibi?

Öldürdüler de ne kazandılar? Kim bilir, kaç kisinin daha öldürülmesi gerekli görülebilir?... Sevinç bunu da söyler mi ki?

Gece, insanların içinde uyuklayan korkuları uyandırdı; onları uyanık tuttu. Onları, yani hem insanları, hem korkularını. Bunu açıkça söylemek gerek.

İnsanm yalnız aydınlık, gün yaratığı olduğu da masal. Korkularını bastırıp —ister uykuya dalarak, ister göz kırpama-yarak— sabahı beklemenin, sabaha gene de ulasacağını, kavusacağmı ummanın hazzmı, öteden beri, duya duya yasadığını kim çıkıp yadsıyabilir?

Ancak, gece, ine dönüstür; ılık sularda yüzüs, yalanlardan pek çoğunun gerisine, öncesine dönüstür.

Kendisi de bir yalana dayansa bile.

Sevim denen kadm ne yapmak istedi, bilemiyorum ama

292

193

mmmmmmmm

91.

lar kendi deyimlerini kullanarak dile getirirken, kendi çaplarma uygun bir hale soktular. İstedikleri, herkesi bastırmaktı. Bunun en gündelik yollardan da gerçeklestirilebileceğini anlamaları, belki baslıca basarıları.

Bir yapıt yaratmak, büyük bir is basarmak, iyi, dolu, güzel bir yasam yasamasmı bilmis olmaktan, basarmıs olmaktan daha önemli sayılabilir mi hiç?

Oysa, yazdıklarım kusursuz olmadı; öyle, olağanüstü bir is basardım sayılmaz. Buna karsılık güzel, iyi bir yasam da kuramadım kendime. Hep yarım isler, yarım bir yasam; vara vara vardığım sonuçlar, bunlar...

Bakıyorum da, gecenin isçileri bayağı bayağı basarılı oldu. Önce, bizleri, hepimizi saracak bir geceye

boğma gibi bir ise yönelmeleri, herkese çılgınlık, çocukluk gibi göründü. Her düsünce, içine sokulduğu kalıbın, terimlerin boyutlarını tasır. Baskalarına asırı, ölçüsüz gelen böyle bir isteği, bir dileği, on-194

195

92.

Her gün bir kisinin (iki, üç, bes, sekiz kisinin) öldürüldüğü; taranan, bombalanan kalabalıklar içinde birçok insanın can verdiği, pek çok insanın yaralandığı; insan kanının asal değis tokus değerini yitirdiği günler geride kalmıstı. Simdi kimse ölmüyordu. Ya da ölüyordu da kimsenin haberi olmuyordu. Kentin sokaklarında yürüyenlerin adımları belki biraz daha hızlıydı; gezer dolasır gibi değil, belli bir yere —belki uzakça bir yere— belli bir saatte varmak ister gibi yürüyorlardı. Devimleri biraz daha katıydı belki, tepeden tırnağa kasılmıs gibiydiler; sağa sola bakmıyorlardı, yanlarına bakmaları gerektiğinde gövdelerini döndürüyor, bakacakları yere yüzle-riyle birlikte göğüslerini, karınlarını çeviriyorlardı; omurgalan eklemsizmis gibi. Kimse kimseye bakmıyordu artık. Karsıdan gelen biriyle göz göze gelmek unutulmus bir seydi sanki. Kimse gözünü karsıdakinden kaçırıyor da değildi gerçekte. Kimse kimseyi görmüyor gibiydi, o kadar. Bakıslar bombostu; gözler, karsılarına çıkan insan saydammısçasına, bir "öte"ye dikiliyordu.

Gerçekten bir yere mi gidiyordu bu bos gözlü, bos bakıslı insanlar? (Bos gözlü diyorum ya; biribirileri-ne baksalar, göz yuvalarının içinde göz olmadığını mı görürlerdi, böyle bir tanım gereğince kör denmesi gereken bu insanlar? Gözümün önüne gelmiyor da değil: Biribirine bakan, biri-birinin gözsüz olduğunu gören yaratıklar...) Kentin ana hizmet dallarında herhangi bir aksamanm sözü edilmediğine, ya da bu yolda herhangi bir sızlanma isitilmediğine göre bir seyler yapmak üzere bir yerlere gidenler de olsa gerekti, yürüyenler arasında...

Bütün bunları gözlemekle yetindim. Gözlemlemekle. Herhangi bir daireye isim düsmedi. Niye düssün zaten? Hem benim gözlemlediğimi belki baskaları da gözlemlemistir; bana bakarken benim de bakıslarımı, gözlerimi bos sanmıstır birileri...

O aralar sokaklarda çokça gezdiğime göre hiç değilse bir kisi geziyor, belli bir yere vaktinde yetismek kaygısını tasımıyordu. Tasımıyor görünmesi de gerekmez mi bu durumda? Ama bana bakanların ne düsünmüs olabilecekleri üzerine kafa yormanın anlamı yok.

O aralar, insanlar bos gözlerle, katı katı yürüyedursun, sokaklar —onarım, boru döseme, boru değistirme gerekçeleriyle— alabildiğine kazılıyor, yükseltilip alçaltılıyor, baska sokaklarla bağlantıları kesiliyordu.

Kentin ortasından, bir çıkmazlar yumağı sağılmağa baslamıstı kent çeperlerine doğru.

Kent inceliyor, yeni bir örüntü ediniyordu.

296

197

93.

Gözümüzün, kafamızın, düsünce yapımızın birtakım yanılgılar tasıyabileceğini, bizi yanlıs birtakım sonuçlara vardıra-bileceğini kuramsal olarak kabul ederiz de, nedense, bu yanılgıları, yanlıs sonuçları göremediğimiz gibi, bize bunları gösterenlerin sözlerine kanmamağı da büyük akıllılık sayarız. Temel doğrular dediğimiz seylerin bile, burnumuzun dibinde duran, bize benzemeyen bir insan için gerek temel gerek doğru olmayabileceğini anlamayız. Ancak değisik düsünce yapılarının yol açtığı yanılgılara bakıp varabiliyoruz bu kuramsal düsüncelere.

Zengin, zenginliğini göstermez, kullanır. (Acemi zengin gösteris merakına kapılsa da, tez ustalasır zenginlikte.) Biz, zenginliği

bilmeyenler, zenginlerin gösteris meraklısı olduğunu düsünürüz.

Güzeller, güzelliklerini dimdik baslarıyla tasır, güzelliklerine herkesin bakmasından tedirgin olmazken, biz güzel olmayanlar, güzelliğin böylesine, utanmadan, sıkılmadan sergilenmesinden tedirgin olur, o güzelin

sımarıklığından söz ederiz.

Dilediğimiz, kimsenin sivrilmemesi, kimsenin karısıklık yaratmamasıdır. Unuturuz ki, bu karısıklık kaygısı da ancak bizim yesermez gönüllerimizde pusuya yatmıstır.

Her güzellik, her zenginlik, renkli bir tas olmaktan öteye geçmeksizin, öbürleriyle bir araya gelerek bir örüntü olusturmalı benim dünyamda; hepimiz birden konusmalıyız. Öyle ki dünyayı elimde tutabildiğime, dünyayı elimden, parmaklarımın arasından kaçırmadığıma inanabileyim, kanabileyim. Kaçarsa her sey biter çünkü. Her satırım bir baska ağızdan, bir baska kalemden çıkmıs gibi oldukça ben dünyanın tümü olacağım, her sey olacağım...

Defterlerimi içinde tuttuğum zarftan çıkan birtakım kâğıtlar var. Onları da buraya alıyorum, sırayla, herhangi bir düzen tasarlamadan. Ne zaman yazılmıstı bunlar? Kim yazmıstı? Ben mi yazdım?

198

199

94.

Çıkmazlar yumağı ile* birlikte yayılan bir sey daha vardı: Kent sokaklarının onarıldığı, onarılacağı, bütün kentin köstebek yuvasına çevrileceği söylentisi.

Gerçi yapıldığı görülen bir isin söylentisinin yayıldığını söylemek saçma gibi gelecektir insana. Hem sonra, kentlilerin kaygılandırıcı söylentiler yaymağa, bunlara inanmağa ne ölçüde hazır, yatkm oldukları, bilinegelen bir sey... Bu söylentilerin bir gerçekliği anlatır gibi değil de, bilinmez, ucu nereye varacağı kestirilemez bir tehlikeyi kendi kendine mırıldanır gibi kisiden kisiye aktarıldığı da bilinir. Ancak, su ya da bu sokakta yapılmakta olduğu görülen seyin, bilinmez bir tasarın parçası olduğu, kentin her yerinde yapılmakta bulunduğu

—görülmeden de— (kim bilir, belki de özellikle "görülmeden" demeli) söylenince, söylentiden söz etmeğe hakkımız olur herhalde.

Sokaklar kazılıyordu, altı üstüne getiriliyor, borular değistiriliyor, sökülüyor, takılıyordu. Ama bu görülenin yanı sıra, ancak belediye isçileri —ya da belediye isçisi olduğu sanılan, öyle olması gerektiği düsünülen birtakım isçilerin— islerim bitirmisçesine çekilip gittiklerinde farkına varılan bir sey daha vardı; sokağın bir ucu yerinde duruyordu ama öteki ucu, açıldığı (yani, eskiden açıldığı) sokağın en az iki metre ya altında ya da üstünde kalmıs oluyordu. Yani, sokağa ancak bir ucundan giriliyor, çıkılacağında, dönülüp aynı yerden çıkılıyordu. Büyükçe caddeler havada kalmıs gibiydi. Elbette bu caddelerden en az bir sokağa geçilebiliyordu (hiç değilse öyle düsünmek istiyordu kentliler) ama hangi sokağa geçilebileceğini anlamak için kimi zaman boydan boya yürümek gerekiyordu o caddede. Araba kullanmak artık kimsenin usuna bile gelemezdi. İnsanlar yavas yavas vazgeçeceklerdi elbet, gerekmedikçe evlerinden çıkmaktan. Kentin yeni düzenini iyi bilen biri ise, istediği kisiyi istediği yerde —eliyle koymus gibi— bulabilirdi. Çok çok, biraz beklemesi gerekebilirdi belki.

O aksam, Rahneler caddesine çıkmak niyetiyle hızlı hızlı yürüyordum. Sokağın sonuna gelip caddeyi iki adam boyu asağıda bulunca hızla geri döndüm. Bir sokak atladım, bir sonrakine girdim. Sokağın kararmakta olusundan anlamalıydım. O da, caddenin üç metre altmda bitiyordu. Hava kararmadan evime dönebilmeliydim oysa. Hava karardıktan sonra sokakta kalanların yitip gittiği yollu yeni bir söylenti dolasıyordu kaç gündür.

200

202

95.

Nedensel dizilerin, nedensellik zincirlerinin, bir insanın yasamında önemsiz, anısı bile silinivermis bir olaydan, durumdan, davranıstan yola çıktığımızda, bizleri nasıl önemli, dirimsel sonuçlara vardırabileceğini, belli bir yasa ulasmıs herkes biliyor olsa gerek. En azından, böyle bir seyler seziyor olsa

gerek. (Gerçi, daha çocukken bunun farkına varanlar da vardır. Biz simdi sıradan insanın sözünü ermekteyiz.)

İncecik bir sızının, ardı gelmemis, yılların gerisinde kalmıs unutulmus bir rahatsızlığın, evimize daha memeden kesilmemis bir yavruyken aldığımız kedinin, bir yaz gecesi görüp beğendiğimiz, sevgilimiz olmus, sevgilisi olduğumuz bir kisinin gün gelip dolaylı ya da> dolaysız ölümümüze yol açıp açmayacağını, bizi öldürüp öldürmeyeceğini bilmeyiz. Öğrendiğimizde de is isten geçmistir, sonucu su ya da bu doğrultuda değistirmek, çoğu kez olanaksız gibidir. İstesek, uğrassak bile...

Oysa, bu zincirin bir, iki ya da birkaç yerinde, kaçınılmaz gidisi koparmak, kırmak, durdurmak ya da baska yöne saptırmak fırsatları çıkar. Bir söz, bir soru, bir gecikme —hele gereğince kullanılır, değerlendirilirse—

her seyi değistirebilir. Oysa çoğu zaman —çok yüce ya da çok karmasık düsüncelerle— »bu fırsat kaçırılır, yazgıyı gene kendi elimizle —ama bilmeyerek— kurar, farkına varmayarak haklı çıkarırız.

Öpüp durduğum bu bacaklar, bu gövde, bu eller, bu yüz, bu geceden hemen ya da çok sonra, bu yataktan az ya da çok uzakta, katilim, ölümüm kılığına giremez mi? girebilir mi? girmeyecek mi? Sonradan bakısın sağladığı açıklıkla neleri nelere bağlayamamıs, neyi söylememis, yapmamıs olduğumu an-layıvermek neye yarar? Körlüğün, alıklığın yalnız baskalarında değil, bizde de bir o kadar yeserebileceğini anlamaktan baska?

Bunun altında bir sey daha var elbet: Ölümümün (giderek, ölümlerimizin) sevdiklerimin (sevdiklerimizin) yani kendisinden çekinmeyi hiç düsünmediğim(iz) bir yaratığın elinden olması yollu bir gizli istek. Bu da, daha baska sonuçlara

vardırabilir bizi.

Önemli olan, gene de, bu değil. Temelde duyabileceğim güvensizlik, olgusal zincirleri yok edecek bir açıklama değil.

202

203

96.

kisiliklerini ortaya koymak olanağını buluyorlardı. Öte yanda, kendisi de, çatısılan, çatısılacak kisi olarak kendini kabul ettiriyor, karsısındakilerin tepkisiyle birlikte ilgisini de diri tutuyordu. Dediği dedik bir bas olmanın insanları ne çabuk usandırdığını iyi anlamıstı.

Bir yandan da, haz duyuyordu bu oyundan. Belki de en büyük kazancı bu sınırsız hazdı: Karsısındakilerin tepkisini bile kendi yaratıyor, bunu biliyordu.

Ama bir sey daha vardı bu oyunda. Herkese aynı konumlarda kalarak değil, kisiye göre konum değistirerek karsı çıkmak, bu karsıtlık oyununda durmadan değisen bir kisi olmak... Karsısındakiler, çevresindekiler (kendi aralarında ondan söz edecek ölçüde gözüpek davrandıkları zaman bile) aynı adam olduğu halde, onu, değisik kisiler olarak tanıyor, neyi, kimi tartısacaklarını sasırıyorlardı. Olsa olsa, "yanlıs"

düsüncelerinden, görüslerinden, kanılarından ötürü, biribirilerini küçümsemekle yetiniyorlardı.

N. için bir hiçolum tasarladım. Bir zamanların sağır çocuğu, bugün, kendisine yardım edenleri teker teker yok ettikten sonra öylesine yok olmalı ki bu hiçolum benim utkum olsun.

Kendisiyle konusmağa, kendisini uyarmağa giden Sevim'i öldürmesi, bir bakıma, sağlam gerekçeli ilk cinayeti oldu. Sırada simdi Sevinç'le ben varız. Ama sıra bana geldiğinde kendisini herhalde çok sasırtacağım.

Hepimizle bir "karsıtlık" oyununa giristi. Hiçbirimiz farkına varamadık isin basmda. Oyunun kuralı, çevresindekilerin her birine karsı gelmek, onlara da kendisine karsı gelmeleri fırsatını vermek...

Karsısındakiler, kendisiyle çatısarak düsüncelerini —sırasında— kabul ettirmek, baskalıklarını, 204

205

97.

da deftere sırayla yazılacakmıs... Ama karısıklık, düzensizlik artık bölümler arasmda değil, bölümceler, satırlar düzeyinde. Galiba ben de bu defterlerin havasına kapılıyorum!

Dipnot (S.)

(Burada "(S)" diye isaretlenmis "dipnot" baslığının altmda bir sey yoktu. Bunları yazan, "S."nin (Sevinç?) (öyle olsa gerek) bir seyler eklemesini öngörmüs gibi. Oysa epeydir, bir deftere yazılmıs birtakım seyler okumakta olduğum halde, bunların kâğıt parçalarma yazılmıs, çiziktirilmis, karalamadan öteye geçmeyen birtakım notlarm biraz gelisigüzel bir "def-tere-çekilmis" hali karsısındaymısım gibi bir duygu içindeyim. Her sey rasgele art arda getirilmis gibi...) (Bir "okuyan"...) Ek: 93. bölümde "bulunduğu" söylenen kâğıtlar var... Bunlar 206

207

I 98.

Hava kararıyordu. Çukurlarda yürümek güçlesiyordu. Gene bir uca geldim. Rahneler caddesi asağılarda kalmıstı. Bir zamanlar insanların, araçların neredeyse kesintiye uğramaksı-zm, bir su akısı içinde geçip gittiği bu caddede tek tük yürüyenler vardı. Birer kapıdan içeri girip yitiyorlardı. Arabalar da vardı. Kapı önlerinden, yan sokaklarm köreltilmis ağızları önünden çok, oraya buraya rasgele bırakılıvermis gibi duran arabalar; artık bir yere gidemeyecek arabalar.

Rahneler caddesinin eski yapılarında, o çağın pek gözde mimarlık öğelerinden sayılıp her pencereye takılmıs —değisik görünüste, değisik biçimlerde— pancurlarla kepenkler, kendimi bildim bileli ancak birkaç evde —o da yazları, yazlığa

çıkıldığında— kapak olduğunu gördüğüm kepenklerle pancur-lar, simdi teker teker çekiliyor, kapatılıyordu.

Yılların birikmis tozu, yağsız kalmıs menteseler, incecik, neredeyse kulağa hos gelecek bir cıyırtı dısında herhangi bir gürültü çıkarılmadan basarılıveren bu isi engellemediğine göre buraya gelmediğim bes gün içinde epey temizlik, yağlama yapılmıs demekti.

Hava kararıyordu. Kaygıya kapılıyordum. Hangi sokağın caddeye çıkacağmı anlamak için her kezinde sokağın öbür ucuna dönmek, oraya açılabilen bir baska sokağa dalıp gene buralara dek gelmek, olmazsa, aynı isi bir daha, bir daha denemek gerekiyordu. Dördüncü denemede, aydınlık denebilecek tek yer, sokağın iki yanındaki eski yapıların arasında kalan gökyüzü parçasıydı.

Korkuyla, kaygıyla sokağm ortalarma dek yürüdüm gerisin geri. Rahneler caddesine çıkamayacaktım.

Sağda açık kalmıs bir kapı gördüm. Yetmis yıl öncesinin bezeklerini tasıyan, ağır demir çatısının ardmdaki buzlu camın, tozdan, ancak donuk bir saydamlık sürdürebildiği bir kapı... Giriste yanan onbes mumluk ampul söndü. Kendimi dar attım içeriye, bir kat merdiven çıktım. Camlı, ahsap isli, demir isli bir kapı sessizce açıldı. Girdim. Kapandı. "İyi ki geldiniz," dedi bir kadm, "birazdan sokaktakiler yitmeğe baslar...

Söyle buyurun, dinlenin..."

208

209

99.

çoğu zaman buraya kapatılmıslığımın gerçekliğini unutmam güç. Bütün bu olanlar bitenler, yazdıklarım, anlattıklarım, düs falan değil. Kimi zaman, bir karabasanmıs gibi anlattım bunları; kimi zaman da ayıklık ayrmtıcılığıyla çalıstım. Sevinç var mı, yok mu? Ne zamandır gelmiyor, ne zamandır bu yazdıklarımı okumuyor.

Simdilik, sanırım hiç kimse, dünyanın her türlü sesinin dısmda, ötesinde yasadığımı sezmedi daha.

Gündelik hizmetler için girip çıkanlarla konusmuyorum zaten. Bir sey söyleyecek olurlarsa kaçırmayayım diye gözlerimi ağızlarından ayırmamam, onları bir parça olsun ürkütmeğe de yarıyor.

Bir uzmandım ben, o her seyi yapar görünen kisinin ardındaki yaptırıcı; kararları verdiren, düsünceleri düzene sokan, islenecek düsünceleri, kullanılacak sözleri bulup çıkaran kisi... Pek az kimse bilir bunun ne demek olduğunu. Perdenin önünü tek dünya sanır çoğu insan. Oysa perdenin ardında, ipleri ellerinde tutanların dünyasını bilenler, yalnız, ipleri ellerinde tutanlardır.

Çelik, çınar, dağ, tas...

Özlediğimiz sağlamlık örneklerini madenler, bitkiler dünyasında, doğanın dayanıp süregelmis biçimleriyle insanın biçimlediği doğada aradık, bulduk. İnsanın dünyada bulduk-larıyla yapabildiklerinde. Ama insanın kendi hep zayıf, güçsüz, cılız bir yaratık gibi göründü gözümüze. Öyle olmasa, ne diye su gibi, bu gibi sağlam, dayanıklı, sert olması gerektiğini söyleyelim; ne diye buna inanalım, inandıralım? İnsan kendinden çok yaptıklarına, hazır buldukları yardımıyla yarattıklarına güvenmis olsa gerek.

Sevinç artık yanıma gelmiyor. Acaba bütün olan bitenler bir garip düs müydü? diyorum kendi kendime.

Arada bir. Çünkü

230

211

100.

Dinlenecek yer azdı. Biri yerinden kalktı, alçacık iskemlesini bana verdi. Çöktüm. Yorulmustum, farkına varmadan.

Bir bekâr eviydi sanki burası. Ama kadınlı erkekli bir kalabalıkla dolup tasıyordu sanki. Beni aldıkları odada on kisi vardık. Öbür odalara girip çıkanlar da hesaba katılırsa buraya sığınmıs —sığınmıs demeyip ne demeli ki?— kırkbes-elli kisiydik galiba...

Bekâr evi, dayalı döseli olmamak, düzenli, temiz de olsa düzensizliğin, pasaklılığın sınırında gezmek —ya da geziyormus duygusunu uyandırmak— demek benim kafamda. Yanılıp yanılmadığım simdi tartısılmağa değmez.

Oturulacak her türlü esya, duvarlarm dibine çekilmisti. Bir kösede, üst üste yığılmıs, dürülü, katlı dösekler vardı. Ortadaki açıklıkta bağdas kurup oturanlar vardı.

Girip çıkanlar kıyıdan yürüyordu. Açılır kapanır bahçe masaları türünden ufak bir masanın kıyısına yanastırdılar beni daha sonra, duvarın önünde duran bir sandığa oturttular. Benim yanımda yiyecek yoktu ama buradakilerin çoğu hazırlıklı gibiydi. Biraz peynir ekmek yetti bana o anda. Gömleğini çıkarıp duvara astı birkaç kisi, pijama üstlerini giydiler. Sonra dösekler yan yana serildi, banyoya girilip çıkıldı, dis fırçaları kurulanıp çantalara —el çantaları, evrak çantaları, kitap çantalarma— sokuldu. Benim anlayamadığım, daha doğrusu, benden önce kurulduğu belli olan bir düzene uyularak baska odalara çekilenler, baska odalardan gelenler oldu. Ekmeğiyle peynirini benimle paylasan delikanlı döseğinin de bir yarısını verdi.

İkimizin de pijamasız olmamız bir seyler anımsattı sanki, ama üzerinde durmadım. Isık söndürüldü.

Biribirimize değmekten çekinmeksizin yatıyorduk. Kulağıma "beni gerçekten tanımadınız mı?" diye fısıldadı. Bileğini sıktım ama bir sey söylemekten çekindim. O sırada, pek uzak sayılmayacak bir yerde korkunç bir fren sesi isitildi. Kosanlar oldu sokakta. Biri, beklenmeyen bir iç acmm -—örneğin, kırılan bir kemiğin acısının— denetlenemez çığlığıyla bağırdı, sustu. Döseklerde bir kımıltı oldu. Sessizlik yeniden kapandı üzerimize. Ellerimizin biribi-rini tanıdığı kesindi. İsteğin sonu yoktur kimi kisi için. Ağır hasta olmadıkça.

212

213

101.

dıkça, ırzlarına geçildiğini sanan zavallılar da vardır. Bunların ayması için baslarına ölümcül isler gelmesi

gerekir sanki...

Oysa yazar, tanımı gereği, sözcükleri hem ortaklasa kalıplarına dayandırmak, hem kendi dilini yazmak durumundadır. Yazdığı anda kalıp yaratıcısı haline gelir. Cambazlığı, ustalığı, bu ince iki teli, üzerinde yürüyebileceği biraz daha kaim bir tel haline getirmek midir? Biliyorum, yazar demekle pek belirsiz bir sey söylemis oluyorum. Düsündüğüm, bir çesit yazar, bir çesit yazarlık yalnız. Her sözcük kolayca sisirile-bilir.

Dümdüz, düpedüz söyleyip anlatmanın gizini daha kimse çözmedi. Oysa "gece", sisirilmeden de, etkili bir sözcük olabilirdi. İçimizdeki hayvanı ürperten...

Bir gün gelir, sözcüklerin büyüsünden sıyrılmamız gerektiğini anlarız hepimiz. Yüce duyguların, kalıptan çıkmıs düsüncelerin büyüsünü isler kılan sözcüklerin büyüsüne kapılmaktan vazgeçmemiz gerektiğini.

Yürümenin, yemenin, bosaltımın kendimize özgü biçimini nasıl öğrendikse, konusmayı, duymayı, düsünmeyi de kendi kendimize öğretmemiz gerektiğini anladığımız bir gün gelir. Hepimiz için. Ama er, ama geç. Duygularımızın, düsüncelerimizin, sözlerimizin, gerçekten bizim olmağa basladığı bir gün... İsin tuhafı, kendimizce konusmağa basladığımızda, söylediklerimizde tutamak, dayanak bulamayanlar çok olur; bu sözleri yadırgadıklarını, anlamadıklarını söylerler. Belledikleri kalıplarla konusulma-214

225

102.

Burası, bu yer, su an, bir düs mü, değil mi? Bilemiyorum. Pencerede mordan azma bir gökyüzü parçası ağır ağır ağarryor-du. Uyanıktım demek. Yanımdaki hafifçe dürttü beni. "Ne kadar erken çeker gidersek buradan o kadar iyi olur. Basarlarsa ağzımızın tadı iyice kaçar." İnsanlarm konusması da bir tuhaftı bu son günlerde. Yoksa uzun süredir eskisi gibi konusmadığımız için mi yadırgıyordum her isittiğimi? Belki de insan, az konustuğu ölçüde, diline —aykırı da olsa— birçok anlam yüklüyor.

Ama yeni giyinebilmistik ki ısıklar evin her yerinde yandı. Kapıdan girenler üçten besten çok olsa gerekti.

Hepimiz toparlandık. Adamlar bizim odaya girerken kendimi en önde buldum.

Ötekiler, sağımda solumda duranlar bile, biraz geriye çekilmisti. Girenlerin basmdaki bir sandalye çekip arkalığını önüne alarak oturdu. Yanmdakiler, biraz gerisinde, yan yana dizildi. Baslarındaki ile birlikte sekiz kisilerdi. Evde en az kırk-kırkbes kisi vardık. Buradan sağ çıkmaları gerekmezdi; ama kendilerine saldırmadan önce bize saldırmalarını beklemek yakısık alırdı! Öyle bir kural vardı sanki. Sandalyedeki hepimizi teker teker süzüyordu. Sessizdi ortalık. Ama biri kulağıma fısıldar ya da ben, görünmeyen bir kitaptan, okur gibi, bir seyler öğreniyordum. Örneğin, bu çesit "gecelik sığmaklar"da gecelemek de suçtu.

Son zamanlarda pek çok seyin suç olduğu gibi. Herkes hangi yoldan evine dönmesi gerektiğini öğrenip gecikmeden evine dönmek zorundaydı aksamları. Sokakta yitivermemek için böyle bir kaçamağa basvurmakla —evet, pijamasını, çamasırını, dis fırçasını evrak çantasında tasıyanlar artıyordu— kimse kimseyi aldatamazdı. Bu sığmaklar kendiliğinden olü-suveriyordu her mahallede. Ama farkına varılıyor, basılıyordu bunlar. İçeridekiler sokakta görülmedikleri için yitmez-lerdi ama elbet onlara da çare bulunurdu. Sandalyedeki bizleri süzüyordu hâlâ. Arkamdan bir soluk gibi su sözler geldi: "Ağabey, pabucunuzu bağlayın, aman bağlaym. Bahane arıyor." Sandalyedeki kalktı; köseye doğru giderken, soluğun sahibine göz ucuyla baktım ben. Çocuk, neredeyse. "Pabucunuzu bağlayın," dedi bir daha. Bunu yapmak, dikkati çekmek olurdu. Adam zaten benden yana bakıyor simdi. "Bu evde kaç kisiyiz? Bırakın evi, bu odada... Biliyor musunuz?" dedim. Bilmez olur muydu?

216

217

103.

"Büyüsünden sıyrılmamız gereken sözcüklerden biri —en önemlilerinden biri— de 'insan' sözcüğü. Bir tılsım gibi kullanıp en yüce duyguların aracı haline getiririz onu; tek tek insanı, kisiyi (dostumuz olsun

düsmanımız olsun) o sözcüğün yardımı, aracılığıyla ezmekten, yıkmaktan çekinmeyiz. Düslediğimiz, tasarladığımız, kurduğumuz, dilediğimiz bir anlamı yükleyiverdiğimiz 'insan' sözcüğü, sırasmda en güçlü aracımız, saldırganlık kargımız olur.

İnsanı en yüksek yere yerlestirmekten, hayvanlardan, bitkilerden, sulardan, dağlardan çok önemli olduğuna, her seyin insan için yaratılıp insana kulluk etmesi gerektiğine inanırmıs gibi yasamaktan vazgeçelim. Belki o zaman insanın değerini

öğrenir, hayvanla, bitkiyle, suyla, dağla, tasla birlikte bir anlamı olduğunu, olabileceğini anlar, belki o zaman insana saygı duymasmı basarırız."

Ne tuhaf! Bunları, bir zamanlar, ben yazdım. Ben savundum. Oysa gece üzerimize çöktükten sonra, bu yolda sözler söylemenin gereksizliğine herkesi inandırmak için elimden geleni ardıma komadım.

Uykunun değerini benden iyi bilen yok. İlk gençliğimden bu yana —kısa birtakım dönemler (kendi yasayısımı değil, baskalarının istediğini yasadığım kısa birtakım dönemler) dısında— yeterince uyuyamamanın, uykusunu alamamanın, çalısırken gözlerim kapanmasın diye, ya da —gözlerim açık kalsa bile— düs görmeğe basladığımın farkına vararak, uyumayayım diye uğrasmanın sıkıntısı içindeyim.

Çalısırken çevremde ses istemem; buna karsılık, kitaplıkların, müzelerin sessizliğinde bas veren dayanılmaz uykuyu, ezici yorgunluğu üzerimden atmak için dısarı fırlamak zorunda kalmısımdır çoğu kez.

Gecelerimin uykusu hiçbir zaman sancı olamıyor. Uyumak istiyorum, uykudan ürküyorum. Oysa insanın sesle, sözle, imgeyle, düsünceyle, büyüyle uyutulması, artık kılımı kıpırdatmıyor, hayır, artık kılımı bile kıpırdatamıyor.

218 '

219

104.

Hepimiz birden saldırsak pek bir sey kalmazdı bunlardan. Zaten adam bana bakarken bunları arkamdakine duyurmak demek, ona, onlara da duyurmak demekti. Nitekim, "bir sey mi dedin?" diye sordu, gözleri gözlerimde. Yanıtım çoktan hazırmıs gibi, duraksamadan, sesimin yüksekliğinin tasıyacağı önemi de bilerek, "Bu odada kaç kisi olduğumuzu merak ettim birdenbire. Onu sordum. Buradan sağ

çıkmamanız bakımından çok Önemli bir soru," dedim. İçimden bir - iki - üç diye sayıp sözümün ardını getirdim: "Bizi vurasıya harcayacağmız vakit içerisinde hepinizi ellerimizle boğarız."

Uyandım sonra. Gün isiyordu. Ayaklarıma baktım. Güldüm. Ne düslesek, nasıl düsler görsek, yapıntılarımızı nasıl kursak

ki bundan böyle? Ne yaparsak yapalım, gerçeklikte olup bitenler bizim her türlü düsümüzü, düslememizi, yapıntımızı fersah fersah geride bırakıyor. Ne ki, biz artık ölenlerden, yiten-lerden, kanlı peltelere çevrilenlerden yana değil, öldürenlerden, alıp götürüverenlerden, dövüp dağıtanlardan yana düsünüp yasar hale geldiğimiz için, ne uydursak bu isleri gerçekten yapanların yanında yaya kalıyoruz. Öldürülen, yiten, dağıtılan olarak herhangi bir korunma, savunma, karsı koyma kaygısı içimizden geçmiyor. Böyle bir sey düsümüze girecek olsa uyanıyoruz.

Buraya dek yazdıklarımı bir daha okudum. Beğendim. Ufak tefek düzeltmeler gerekebilir. Bir saat sonra bir daha okuyup öylesi bir düzeltme gerekiyorsa yapacağım, sonra da gazeteye yollayacağım. İmza, tanınmıs bir yazarın adı olacak. O imzayı yazınm altına ben atacağım. Gazete, yazıyı basmak ister; adamcağızın, durup dururken, deyisini, yazısını değistirmesine sasar; bu yazarın imzasmı tasıyan bir yazıyı basarak okurlarda yaratılacak etki, yazıda söylenenlerin u-yandırdığı tepkiyle yazının basılmasının uyandıracağı saskınlığın bir araya gelmesi, herkesi düsündürecek bir güç olusturur; gerekli yerleri kesip çıkarırlar, yazıyı öyle basarlar, bu da olabilir... Yazının yayımlandığı günün aksamı, yapılacak ufacık bir is kalır bana.

220

221

105.

Gerçekte Sevinç diye biri yok. Benim uydurduğum bir kisi o. Ona söylettiklerimle yaptırdıklarımın bir bölüğü, uzaklarda kalmıs bir sevginin anısıydı; bir bölüğü de, aylardır tutulduğum su hastanedeki sözüm yabana hekim bozuntusunun benimle konusmağa çalıstığı sıralarda gösterdiği çabalardan çıkma birtakım uydurular. Defterimi ona artık göstermeyeceğimi söylediğim zaman üstelemedi. (Sevinç o sıra —belki de, o saat demeli— öldü). Sevim diye biri de yok. Yardımcısına Sevim diyen biri de, belki yok, herhalde yok.

Öldürülen bir kadm... Bilmiyorum. Buna da kesinlikle "yok" diyecek durumda değilim. Buna karsılık insanların öldürüldüğü, kendini öldürmeğe zorlandığı, pek çok insana gizli-açık acı çektirildiği, doğru. Daha doğrusu, "doğru olsa gerek" demeli...

Sasarım hep. Öldürmenin, acı çektirmenin, ezmenin kötülüğünden söz eder insanlar. Kendilerini ezen, ezmeğe kalkan kimseler hiç mi çıkmamıstır bunların karsısına? Kimseden almacak öçleri yok mudur?

Uzattıkları eli sıkmayan, vermek istediklerini tepen, geri çeviren birileri olmamıs mıdır hiç? Gönüllerinde yatanı herkese kabul ettirmek istedikleri olmaz mı? Dünyaya kendi gönüllerindeki, kafalarındaki düzeni bir damga basar gibi kazımağı, nasıl istemezler? Nasıl anlamazlar ki bunun tek çıkar yolu, gerekirse öldürmek, öldürmek herhangi bir nedenle elverisli görünmüyorsa acı vererek, ezerek> isteneni koparmaktır. Aldatmaktır, yalan söylemektir... Nasıl anlamazlar bunu?...

Bu is nereye dek sürer? Herhalde yalnız kalıncaya dek. Bütün aynalarda kendinizi görünceye dek, herkesin gözü sizin aynanız oluncaya dek... Daha doğrusu, önlerinde durmasanız da aynaların hepsi sizi gösterinceye dek; gönüllerinde olmasanız bile insanların gözleri sizden duydukları korkuyu yansıtmaktan baska bir ise yaramaz oluncaya dek... Her sey, eninde sonunda, onu anlatanın (yani onu baskalarınca da özümlenir kılanın), o tek kisinin, o tek usun gördüğü, düslediği, düsündüğü değil midir? Her sey gelip buna dayanmaz mı?

Herkesi aldatmıs, aldatmağı is edinmis bile olsak, kendimizi aldatmamak gerekmez mi?

222

223

106.

Ufacık bir is kalır, o da su: Baskanlık odasındaki toplantıda gazeteyi kurul üyelerinin önüne atıp "Buna izin veriyor muyuz?" demek. Baskandan söz istemek inceliğini bile göstermeden.

Sonrası kendiliğinden olur.

Bence en önemlisi, son bulusumuz. "Bulusum" desem daha doğru olur. Üç haftadır kesinlikle buna uyuluyor. İlke, basma bir sey gelmesi beklenebilecek kimselerin basma bir sey gelmemesi; basma bir sey getirilenlerime basta kendilerinin, sonra da en yakınlarının, en ufak bir sey bekleyecek durumda olmamaları.

Örneğin, tanınmıs yazar kendi imzasıyla çıkan yazıyı kendisinin yazmadığmı anlatmağa çalısacak olsa kimse inanmaz; daha önemlisi, okurları inanacak olsa bile bizlerin inanmayacağını bilir. Kurtulus yok!

Yakınlarına bile açılamaz; içlerinden birinin bundan yararlanarak kendisine zarar verecek bir sey —

herhangi bir sey— yapmayacağına güvenemez. Basarmakla övündüğüm seylerden biri de bu zaten.

Kimsenin kimseye güveni kalmadı. O, ikircim içinde sakaklarını ova-dursun, kuruldan sonraki bir, bilemedin iki saat içinde basma getirilecek kazayı önlemek, o kazayı düzenleyenleri vurmak, kendi adamlarımın isi. Yazarımız atlattığı kazayı bilmeksizin evine girip kapısmı sürgülediğinde, bütün bir geceyi kaygı içinde geçirmeğe hazırlandığında arka sokaktaki dört cesedin yüzlerini ezip tanınmaz duruma getirenler saptadıkları bir saatten sonra sokağın ağzından geçecek örneğin yedinci kisiyi vuracaklar, sokağın içine doğru biraz çekecekler, eline bir silâh tutusturacaklar —sözgelimi öyle diyorum—, karanlıkta eriyip gidecekler. Bana haber vermeğe gelen, beni görmüs olan tek sorumlu da nasıl olsa birkaç gün sonra uzak bir yere gitmek üzere yola çıkacak. Onu kimse göremeyecek bir daha. Pahalı bir yöntem sayılmaz bu,

eninde sonunda. Yeter ki öldürülmesi kararlastırılan üçüncü, yedinci ya da onuncu kisi ölmesi beklenebilecek biri olmasın.

224

225

107.

dım; beni tek kisi gösteriyordu. Oysa iki yıl boyunca o aynada üç kisiydim. Çarpık da olsa...

Bir sey bitiyor. Ağaçların yapraklarına bakıyorum pencereden. Biri ötekine benzemiyor. Hepsi ayrı ayrı.

İnsanların gözleri, elleri, ağızları, gövdeleri ayrı ayrı. Birilerini öldürmek gerek. Ama kimi? Ya da, hangi aynadakini?

N. için bir hiçolum tasarladığımı yazmıstım. N. kendiliğinden dağıldı gitti. Hastalığı artık üretken değil; en azından kendine zarar veriyor. Denge bozulmus demektir. Çaresine bakmalı.

Sorup duruyormus. Bu islerin ardmdaki kim, diye... Göstermek boynumun borcu olsun. Onun yerinde olsaydım, uydurduğum, ya da, gerçeklikten yola çıkarak "yarattığım" kisileri öldürmektense yazar kisiyi öldürmenin daha usluca bir sey olacağmı düsünürdüm. Yazar, kisisini öldürmek için, neler düsünebilir, neler tasarlayabilirdi, simdiki gibi, zıvanadan iyice çıkmıs olmasaydı?...

Belki de söyle bir sey...

Babam sabırsızlanıyordu. Günlerdir, neredeyse dolaba girip bir seyler okuyordum; bunca seyi açıkta okurken, nedense çekindiğim için, bir kitabı dolapta gizlediğim o kadar belliydi ki! Görmek istiyordu. Bin dereden su getiriyor, beceremediğim bir sey yapmağa çalısıyordum: Yalan söylemeğe çabalıyordum.

Babam tokmağı tuttu, kapıyı sertçe açtı. Dirseğim boy aynasının orta yerine girdi. O noktadan baslayarak üç büyük çatlak hızla çerçeveye vardı dayandı. Babam dirseğimi merak bile etmedi, uzaklastı. Dirseğime bir sey olmamıstı. Sonunda, kitaba da bakmamıstı. Kitap dolapta kaldı. İki yıl boyunca haftalığım verilmedi.

Ayna ancak ikinci yılın sonunda yenilendi. Onbes yasındaydım artık. Yeni aynayı yadırga-226

227

108.

109.

Paris. Metro. Tanıma gelmez, bir kez koklandı mı unutulmaz, unutulamaz, özlenir kokusu. Birkaç saniye sonra tren karanlıktan çıkarken biri beni itecek. Karanlık ağza bakıyorum. Çevreme bakmamam gerek.

Beni iteni görmemeliyim.

Tren geldi, bindim. Kimse itmedi beni.

Direniyorum. Olmuyor.

Bir kapıdan içeri itileceğim. Karanlığın içine. Gözlerimin karanlığa alısmasını beklemem bos belki de; herhangi bir ısık damlası, tozanı yok bu karanlığın içinde. Nedenini bilmeden, ardımdan biri hafifçe dürtmüs gibi, yürümem, bir yerlere doğru gitmem gerektiğini düsünerek, sakıntıyla, ağır ağır, bir ayağımı neredeyse ötekinin burnuna dayayarak ilerlemeğe baslayacağım. Bana pek uzun gibi görünecek bir süre boyunca yürüyeceğim böyle. Sonra, birden, kör olduğumu sanacağım; ancak birkaç saniye geçince, gözlerimin kamastığını, ileride, uzakça bir yerde, yukarılarda, pek güçlü bir ısığın yanmakta olduğunu anlayacağım. Beni kapıdan içeri iterken, O., istediğini simdi göreceksin, diyordu; karsıdan, uzaktan, bildiğim

22S

229

bir yüzün bana doğru gelmekte olduğunu göreceğim. Bildiğim ama gene de çıkaramadığım bir yüz.

Tanıyamamanın, bildiğini çıkaramama, bir yere yerlestirememenin sıkıntısıyla kıvranacağım. Bana doğru

gelmekte olan yüzü, epey yaklasınca, O.'nun yüzüne benzeteceğim bir ara. Vazgeçeceğim sonra.

Yaklastıkça, O.'dan çok Sevim adlı kadının yüzü gibi görünecek bana. Erkek kılığında da olsa. Sonunda bileceğim o yüzü. Sevinç'in yüzü olduğunu bilecek, bütün bunların, kamasan gözlerimin bana oynadığı bir oyun olduğunu anlayacağım. Sevinç bana biraz alaycı bir gülümsemeyle bakmakta olacak. Birden boğmak isteyeceğim onu. Deli gibi atılacağım boynuna doğru. Yıldırıcı bir acı, her yanım kesiliyormus gibi bir acı duyarken korkunç bir sangırtı içerisinde yere düseceğim. Parçalanmıs ısıkların yanı sıra O., Sevinç, Sevim, sağır bir sarısm çocuk, bir tek yüzde toplanmıs, kanlar içinde, gülerek bakmakta olacaklar bana, aynalarda sanki, ya da yerde, belki de kafamda... Her yanımda yapıs yapıs bir acı, çok eski, koyu bir koku. Isık yavas yavas kararırken ben, benim artık, kırılmıs her parçanın içerisinde. Aynada tanıyamadığım ben. Binlerce parça. Artık ben de olmayan yüzbinlerce parça.

p**** t^***** Nisan 1975 — Eylül 1976

110.

&VQ

Cfr/A,

230

Bunları yazmakla çıldırmaktan kurtulunur mu?