KARL

MARKS

KAPĐTAL

BĐRĐNCĐ CĐLT

SOL YAYINLARI

ÜÇÜNCÜ BASKI

K A P Ý T A L

KAPÝTALÝST ÜRETÝMÝN ELEÞTÝREL BÝR TAHLÝLÝ

KARL MARX

ÝÇÝNDEKÝLER

15

Almanca Birinci Baskýya Önsöz, Karl Marks

20

Almanca Ýkinci Baskýya Sonsöz, Karl Marks

28

Fransýzca Baskýya Önsöz ve Sonsöz

28

Fransýzca Baskýya Önsöz, Karl Marks

29

Fransýzca Baskýya Sonsöz, Karl Marks

30

Almanca Üçüncü Baskýya Onsöz, Friedrich Engels

33

Ýngilizce Baskýya Önsöz, Friedrich Engels

37

Almanca Dördüncü Baskýya Onsöz, Friedrich Engels

BÝRÝNCÝ KÝTAP

SERMAYENÝN ÜRETÝM SÜRECÝ

43

BÝRÝNCÝ KISIM

META VE PARA

45

45

BÝRÝNCÝ BÖLÜM  M e t a

45

Birinci Kesim.  Metaýn Ýki Öðesi. Kullaným-Deðeri ve Deðer

(Deðerin Özü ve Deðerin Büyüklüðü)

50

Ýkinci Kesim.  Metada Somutlaþan Emeðin Ýki Yönlü Niteliði

55

Üçüncü Kesim.  Deðerin Biçimi ya da Deðiþim-Deðeri

56

A. Deðerin Basit ya da Raslansal Biçimi

56

1. Deðer Ýfadesinin Ýki Kutbu: Nispi Biçim ve Eþdeðer Biçim

57

2. Deðerin Nispi Biçimi

57

(a) Bu biçimin niteliði ve anlamý

60

(b) Nispi deðerin nicel belirlenmesi

62

3. Deðerin Eþdeðer Biçimi

67

4. Bir Bütün Olarak Deðerin Basit Biçimi

68

B. Toplam ya da Geniþlemiþ Deðer-Biçimi

69

1. Geniþlemiþ Nispi Deðer-Biçimi

69

2. Özel Eþdeðer Biçimi

70

3. Toplam ya da Geniþlemiþ Deðer-Biçiminin Eksiklikleri

71

C. Deðerin Genel Biçimi

71

1. Deðer-Biçiminin Deðiþmiþ Niteliði

73

2. Deðerin Nispi Biçimi ile Eþdeðer Biçiminin Birbirine Baðlý

Geliþmesi

74

3. Deðerin Genel Biçiminden Para-Biçimine Geçiþ

75

D. Para-Biçimi

75

Dördüncü Kesim.  Metalarýn Fetiþizmi ve Bunun Sýrrý

87

ÝKÝNCÝ BÖLÜM  Deðiþim

96

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM  Para ya da Meta Dolaþýmý

96

Birinci Kesim.  Deðerlerin Ölçüsü

104

Ýkinci Kesim.  Dolaþým Aracý

104

a. Metalarýn Baþkalaþýmý

113

b. Paranýn Devinmesi

121

c. Sikke ve Deðer Simgeleri

125

Üçüncü Kesim.  Para

125

a. Para-Yýðma (Ýddihar)

129

b. Ödeme Aracý

135

c. Evrensel Para

ÝKÝNCÝ KISIM

PARANIN SERMAYEYE DÖNÜÞÜMÜ

138

138

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM  Sermayenin Genel Formülü

146

BEÞÝNCÝ BÖLÜM  Sermayenin Genel Formülündeki Çeliþkiler

156

ALTINCI BÖLÜM  Emek-Gücünün Alým ve Satýmý

ÜÇÜNCÜ KISIM

MUTLAK ARTI-DEÐERÝN ÜRETÝMÝ

165

165

YEDÝNCÝ BÖLÜM  Emek-Süreci ve Artý-Deðer Üretim Süreci

165

Birinci Kesim.  Emek-Süreci ya da Kullaným-Deðerlerinin

Üretimi

172

Ýkinci Kesim.  Artý-Deðer Üretimi

183

SEKÝZÝNCÝ BÖLÜM  Deðiþmeyen Sermaye ve Deðiþen Sermaye

193

DOKUZUNCU BÖLÜM Artý-Deðer Oraný

193

Birinci Kesim.  Emek-Gücünün Sömürülme Derecesi

200

Ýkinci Kesim.  Ürünün Deðerini Oluþturan Parçalarýn Ürünün Bu

Parçalara Tekabül Eden Orantýlý Kýsýmlarý ile Temsil Edilmesi

203

Üçüncü Kesim.  Seniorün Son Saati

207

Dördüncü Kesim.  Artý-Ürün

208

ONUNCU BÖLÜM  Ýþgünü

208

Birinci Kesim.  Ýþgününün Sýnýrlarý

212

Ýkinci Kesim.  Artý-Emek Hýrsý Ýmalâtcý ve Boyar

218

Üçüncü Kesim.  Sömürüye Yasal Sýnýrlar Konulmayan Ýngiliz

Sanayi Kollarý

229

Dördüncü Kesim.  Gündüz ve Gece Ýþi. Vardiya Sistemi

235

Beþinci Kesim.  Normal Bir Ýþgünü Ýçin Savaþým. Ýþgününün

Uzatýlmasý Ýçin 4. Yüzyýlýn Ortasýndan 17. Yüzyýlýn Sonuna Kadar Çýkartýlan Zorunlu Yasalar

246

Altýncý Kesim.  Normal Ýþgünü Ýçin Savaþým. Emek-Zamaný

Yasasýyla Zorunlu Sýnýrlandýrma. Ýngiliz Fabrika Yasalarý,

1833ten 1864e

263

Yedinci Kesim.  Normal Ýþgünü Ýçin Savaþým. Ýngiliz Fabrika

Yasalarýnýn Baþka Ülkelerdeki Tepkisi

267

ONBÝRÝNCÝ BÖLÜM  Artý-Deðerin Oraný ve Kitlesi

DÖRDÜNCÜ KISIM

NÝSPÝ ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ

275

275

ONÝKÝNCÝ BÖLÜM  Nispi Artý-Deðer Kavramý

284

ONÜÇÜNCÜ BÖLÜM Elbirliði

296

ONDÖRDÜNCÜ BÖLÜM  Ýþbölümü ve Manüfaktür

296

Birinci Kesim  Manüfaktürün Ýki Yanlý Kökeni

299

Ýkinci Kesim  Parça-Ýþçi ve Onun Aletleri

301

Üçüncü Kesim  Manüfaktürün Ýki Temel Biçimi: Heterojen

Manüfaktür, Seri Manüfaktür

308

Dördüncü Kesim  Manüfaktürde Ýþbölümü ve Toplumda

Ýþbölümü

314

Beþinci Kesim  Manüfaktürün Kapitalist Niteliði

KAPÝTALÝST ÜRETÝM

323

DÖRDÜNCÜ KISIM

(DEVAM)

NÝSPÝ ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ

325

325

ONBEÞÝNCÝ BÖLÜM  Makine ve Büyük Sanayi

325

Birinci Kesim.  Makinenin Geliþmesi

337

Ýkinci Kesim.  Makineyle Ürüne Aktarýlan Deðer

343

Üçüncü Kesim.  Makinenin Ýþçi Üzerindeki Dolaysýz Etkileri

343

a. Sermayenin Ek Emek-gücüne Elkoymasý Kadýnlarla

Çocuklarýn Çalýþtýrýlmalarý

350

b. Ýþgününün Uzatýlmasý

355

c. Emeðin Yoðunlaþtýrýlmasý

363

Dördüncü Kesim.  Fabrika

370

Beþinci Kesim.  Ýþçi ile Makine Arasýndaki Çekiþme

378

Altýncý Kesim.  Makinelerin Ýþsiz Býraktýðý Ýþçilerle Ýlgili Telâfi

Teorisi

385

Yedinci Kesim.  Ýþçilerin Fabrika Sistemi Tarafýndan Ýtilmeleri

ve Çekilmeleri Pamuklu Sanayiinde Bunalýmlar

395

Sekizinci Kesim.  Büyük Sanayiin Manüfaktürde, Elzanaatlarýnda

ve Ev Sanayiinde Yolaçtýðý Devrim

395

a. Elzanaatlarý ile Ýþbölümüne Dayanan Elbirliðinin Ortadan

Kalkmasý

397

b. Fabrika Sisteminin Manüfaktür ve Ev Sanayii Üzerindeki

Etkisi

398

c. Modern Manüfaktür

400

d. Modern Ev Sanayii

404

e. Modern Manüfaktürden ve Ev Sanayiinden Büyük Modern

Makine Sanayiine Geçiþ. Fabrika Yasalarýnýn Bu Sanayilere

Uygulanmasý ile Bu Devrimin Hýzlandýrýlmasý

412

Dokuzuncu Kesim.  Fabrika Yasalarý. Bu Yasanýn Saðlýk ve Eðitim

ile Ýlgili Maddeleri. Bunlarýn Ýngilterede Yaygýnlaþmasý

432

Onuncu Kesim.  Büyük Sanayi ve Tarým

BEÞÝNCÝ KISIM

MUTLAK VE NÝSPÝ ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ

435

435

ONALTINCI BÖLÜM  Mutlak ve Nispi Artý-Deðer

444

ONYEDÝNCÝ BÖLÜM  Emek-Gücü Fiyatýnda ve Artý-Deðerde Büyüklük

Deðiþmeleri

445

I. Ýþgünü Uzunluðu ile Emek Yoðunluðu Deðiþmiyor. Emeðin

Üretkenliði Deðiþiyor

448

II. Ýþgünü Deðiþmiyor. Emeðin Üretkenliði Deðiþiyor. Emeðin

Yoðunluðu Deðiþiyor

449

III. Emeðin Üretkenliði ve Yoðunluðu Deðiþmiyor. Ýþgünü Uzunluðu

Deðiþiyor

451

IV. Emeðin Süresinde, Üretkenliðinde ve Yoðunluðunda Ayný Anda

Deðiþmeler

451

(1.) Emeðin üretkenliðindeki azalmayla ayný anda iþgününün

uzamasý

453

(2.) Emeðin yoðunluðunda ve üretkenliðinde artmayla ayný

anda iþgününün kýsalmasý

454

ONSEKÝZÝNCÝ BÖLÜM  Artý-Deðer Oraný Ýçin Çeþitli Formüller

ALTINCI KISIM

Ü C R E T

458

458

ONDOKUZUNCU BÖLÜM  Emek-Gücü Deðerinin ya da Fiyatýnýn

Ücrete Dönüþmesi

465

YÝRMÝNCÝ BÖLÜM  Zamana Göre Ücret

472

YÝRMÝBÝRÝNCÝ BÖLÜM  Parça-Baþý Ücret

480

YÝRMÝÝKÝNCÝ BÖLÜM  Ücretlerdeki Ulusal Farklýlýklar

YEDÝNCÝ KISIM

SERMAYE BÝRÝKÝMÝ

485

485

G Ý R Ý Þ

487

YÝRMÝÜÇÜNCÜ BÖLÜM  Basit Yeniden Üretim

499

YÝRMÝDÖRDÜNCÜ BÖLÜM  Artý-Deðerin Sermayeye Dönüþmesi

499

Birinci Kesim.  Boyutlarý Gittikçe Büyüyen Kapitalist Üretim.

Meta Üretimine Özgü Mülkiyet Yasalarýnýn Kapitalist Elkoyma

Yasalarýna Geçiþi

507

Ýkinci Kesim.  Gittikçe Artan Ölçüde Yeniden-Üretimin

Ekonomi Politik Tarafýndan Yanlýþ Anlaþýlmasý

510

Üçüncü Kesim  Artý-Deðerin Sermaye ve Gelire Ayrýlmasý.

Perhiz Teorisi

516

Dördüncü Kesim.  Birikimin Miktarýný, Artý-Deðerin Sermaye ve

Gelire Orantýlý Bölüþümünden Baðýmsýz Olarak Belirleyen

Koþullar. Emek-Gücünün Sömürü Derecesi. Emeðin

Üretkenliði. Kullanýlan Sermaye ile Tüketilen Sermaye

Arasýndaki Farkýn Büyümesi. Yatýrýlan Sermayenin Büyüklüðü

524

Beþinci Kesim.  Sözde Emek-Fonu

528

YÝRMÝBEÞÝNCÝ BÖLÜM  Kapitalist Birikimin Genel Yasasý

528

Birinci Kesim.  Sermayenin Bileþimi Ayný Kalýrken, Birikimle

Birlikte Emek-Gücüne Duyulan Talebin Artmasý

536

Ýkinci Kesim.  Birikim Ýlerler ve Bununla Birlikte Yoðunluk

Artarken, Sermayenin Deðiþen Kýsmýnýn Nispi Azalmasý

542

Üçüncü Kesim.  Gittikçe Artan Ölçüde Nispi Artý-Nüfus Üretimi

ya da Yedek Sanayi Ordusu

552

Dördüncü Kesim.  Nispi Artý-Nüfusun Farklý Biçimleri. Genel

Kapitalist Birikim Yasasý

558

Beþinci Kesim.  Genel Kapitalist Birikim Yasasýnýn

Örneklendirilmesi

558

(a) 1846-1866 Arasýnda Ýngiltere

563

(b) Ýngiliz Sanayi Ýþçi Sýnýfýnýn Çok Düþük Ücret Alan Tabakasý

571

(c) Göçebe Nüfus

574

(d) Bunalýmlarýn Ýþçi Sýnýfýnýn En Ýyi Ücret Alan Kesimi

Üzerindeki Etkisi

579

(e) Ýngiliz Tarým Proletaryasý

590

(1.) Bedfordshire

590

(2.) Berkshire

591

(3.) Buckinghamshire

591

(4.) Cambridgeshire

592

(5.) Essex

592

(6.) Herefordshire

592

(7.) Huntingdonshire

593

(8.) Lincolnshire

593

(9.) Kent

593

(10.) Northamptonshire

594

(11.) Wiltshire

594

(12.) Worcestershire

599

(f) Ýrlanda

SEKÝZÝNCÝ KISIM

ÝLKEL BÝRÝKÝM

611

611

YÝRMÝALTINCI BÖLÜM  Ýlkel Birikimin Sýrrý

615

YÝRMÝYEDÝNCÝ BÖLÜM  Tarýmsal Nüfusun Topraksýzlaþtýrýlmasý

630

YÝRMÝSEKÝZÝNCÝ BÖLÜM  15. Yüzyýlýn Sonundan Baþlayarak

Mülksüzleþtirilenlere Karþý Kanlý Yasalar. Ücretlerin, Parlamento

Yasalarýyla Düþürülmeye Zorlanmasý

638

YÝRMÝDOKUZUNCU BÖLÜM  Kapitalist Çiftçinin Doðuþu

641

OTUZUNCU BÖLÜM  Tarýmsal Devrimin Sanayi Üzerindeki Tepkisi.

Sanayi Sermayesi Ýçin Ýç Pazarin Yaratýlmasý

646

OTUZBÝRÝNCÝ BÖLÜM  Sanayici Kapitalistin Doðuþu

656

OTUZÝKÝNCÝ BÖLÜM  Kapitalist Birikim Tarihsel Eðilimi

659

OTUZÜÇÜNCÜ BÖLÜM  Modern Sömürgecilik Teorisi

DÝZÝNLER

668

669

Yazýnsal, Ýncilsel ve Mitolojik Adlar

671

Aðýrlýk, Uzunluk, Alan, Sýða ve Para Ölçüleri

672

Kýsaltmalar

K A P Ý T A L

KAPÝTALÝST ÜRETÝMÝN ELEÞTÝREL BÝR TAHLÝLÝ

KARL MARX

ÇEVÝREN

ALAATTÝN BÝLGÝ

PROLETARYANIN YÝÐÝT, VEFALI VE YÜCE

SAVUNUCUSU

UNUTULMAZ DOSTUM

W I L H E L M W O L F F A

SUNULMUÞTUR

21 HAZÝRAN 1809DA TARNAUDA DOÐDU

9 MAYIS 1864TE MANCHESTERDE SÜRGÜNDE ÖLDÜ

ALMANCA BÝRÝNCÝ BASKIYA ÖNSÖZ

ÞÝMDÝ birinci cildini kamuoyuna sunduðum yapýt, 1859da yayýmlanan Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký adlý yapýtýmýn devamýný oluþturur. Birinci kýsým ile onun devamý arasýndaki uzun aralýk, çalýþmamý tekrar tekrar kesen, uzun yýllar süren bir hastalýktan ötürüdür.

Daha önce yapýtýn içeriði, bu cildin ilk üç bölümünde özetlenmiþ-tir. Bu, yalnýzca, aradaki iliþki ve bütünlük yönünden yapýlmamýþtýr.

Konunun sunuluþu da. geliþtirilmiþtir. Daha önceki kitapta yalnýzca doku-nulup geçilen birçok nokta, koþullarýn elverdiði ölçüde, burada, daha tam olarak iþlenmiþken; öte yandan, orada ayrýntýlý olarak ele alýnan noktalara bu ciltte yalnýzca deðinilmiþtir. Nitekim, deðer ve para teorileri tarihi üzerine olan bölümler, tamamen dýþarda býrakýlmýþtýr. Bununla birlikte, daha önceki yapýtýn okuru, birinci bölümün dipnotlarýnda, bu teorilerin tarihi [sayfa 15] ile ilgili ek baþvurma kaynaklarý bulacaktýr.

Karl Marks 15

Kapital I

Her baþlangýcýn güçlüðü, bütün bilimler için geçerlidir. Bu yüzden, birinci bölümün, özellikle de metaýn tahlilini kapsayan kesimin anlaþýlmasý, daha zor olacaktýr. Özellikle deðerin özü ve deðerin büyüklüðünün tahlili ile ilgili yerleri, elden geldiðince herkesin anlayabileceði gibi yazdým.1 Tam geliþmiþ hali para-biçimi olan deðer-biçimi, son derece kolay ve yalýndýr. Bununla birlikte, insan aklý, iki bin yýldan fazla zamandan beri boþ yere bunun sýrrýný kavramaya çalýþýrken, öte yandan, çok daha karýþýk ve karmaþýk biçimlerin baþarýlý tahliline, hiç deðilse bir yaklaþým saðlanmýþtýr. Niçin? Çünkü, organik bir bütün olarak bir cisim, bu cismin hücrelerinden daha kolay incelenir de ondan. Ayrýca, ekonomi biçimlerinin tahlilinde ne mikroskoptan yararlanýlabilir, ne de kimyasal ayýraçlardan. Her ikisinin de yerini, soyutlama gücü almalýdýr. Ancak, burjuva toplumda emek ürününün meta-biçimi ya da metaýn deðer-biçimi ekonomik hücre-biçimidir. Bu biçimlerin tahlili, sýð bir gözlemciye, küçük ayrýntýlar gibi gelebilir. Aslýnda da, küçük ayrýntýlar üzerinde durulmaktadýr, ama týpký mikroskobik anatomide yapýldýðý gibi.

Bu nedenle, deðer-biçimi üzerine olan kesim dýþýnda bu cilt, zor anlaþýlýyor diye suçlanamaz. Ben, burada, elbette, yeni bir þey öðrenmek isteyen, dolayýsýyla da kendi baþýna düþünme çabasýnda olan okuru kastediyorum.

Fizikçi, fiziksel olgularý, ya en, tipik biçimde olduklarý, bozucu etkilerden en uzak bulunduklarý yerlerde gözlemler, ya da olanaklýysa, olayýn en normal biçimde geçmesini saðlayacak koþullar altýnda deneyler yapar. Ben, bu yapýtta, kapitalist üretim tarzýný ve bu tarza tekabül eden üretim ve deðiþim koþullarýný inceleyeceðim. Bugüne kadar, Ýngiltere, bunlarýn klasik yurdu olmuþtur. Teorik düþüncelerimin geliþmesi içinde, Ýngilterenin baþlýca örnek olarak gösterilmesinin nedeni iþte budur. Ancak eðer [sayfa 16] Alman okur, Ýngiliz sanayi ve tarým iþçilerinin durumuna omuz silker, ya da iyimser bir biçimde Almanyada iþlerin bu kadar kötü olmadýðý düþüncesiyle kendini avutursa, ona açýkça þunu söylemeliyim: De te fabula narratur!2

Aslýna bakýlýrsa, konu, kapitalist üretimin doðal yasalarýnýn sonucu olan toplumsal uzlaþmaz karþýtlýklarýn þu ya da bu derecede geliþmiþ olmalarý deðildir. Burada sözkonusu olan, bu yasalarýn kendileridir, kaçýnýlmaz sonuçlara doðru katý bir zorunlulukla iþleyen bu eðilimlerdir.

1 Ferdinand Lassalleýn Schulze-Delitzshe karþý yazdýðý yapýtýn benim bu konular üzerindeki açýklamalarýmýn entelektüel özünü verdiðini iddia ettiði kýsmýnda bile önemli yanlýþlar olduðuna bakýlýrsa, bu, daha da gerekli oluyor. Ferdinand Lassalleýn iktisat üzerine olan yapýtlarýndaki bütün genel teorik önermelerinde, örneðin sermayenin tarihsel karakteri, üretim koþullarý ile üretim biçimi arasýndaki iliþki vb. üzerine olan önermeleri, benim koyduðum terminolojiye varýncaya kadar, kaynak belirtmeksizin, hemen hemen sözcüðü sözcüðüne benim yazýlarýmdan almasý herhalde propaganda amacý için yapýlmýþ olabilir. Benimle hiç bir ilgisi olmadýðý için, onun bu önermeleri ayrýntýlarý ile nasýl iþlediði ve uyguladýðý konusunda elbette hiç bir þey söylemiyorum.

2 Bu öyküde senin sözün ediliyor. (Horace) -ç.

16 Karl Marks

Kapital I

Sanayi yönünden daha çok geliþmiþ bir ülke, daha az geliþmiþ olan ülkeye ancak kendi geleceðinin imgesini gösterir.

Ama bunu bir yana býrakalým. Kapitalist üretimin Almanlar arasýnda iyice yerleþtiði yerlerde (örneðin fabrikalarda) içinde bulunulan koþullar, Fabrika Yasalarýna benzer yasalarýn bizde bulunmamalarý nedeniyle, Ýngiltereden daha da kötüdür. Öteki bütün alanlarda, biz, Batý Ký-ta Avrupasýnýn tüm geriye kalan yerlerinde olduðu gibi, yalnýzca kapitalist üretimin geliþmesinin deðil, bu geliþmenin tamamlanmamýþ olmasýnýn da acýsýný çekiyoruz. Modern kötülüklerin yanýsýra, dünün mirasý olan bir sürü kötülüklerin; çok eski üretim biçimlerinin alttan alta hâlâ sürüp gitmelerinden doðan ve bunlarýn kaçýnýlmaz olarak beraberinde getirdikleri çaðdýþý toplumsal ve siyasal iliþkilerin altýnda eziliyoruz. Yalnýzca yaþayanlardan deðil, ölülerden de acý çekiyoruz. Le mort saisit le vif!3

Almanyanýn ve geriye kalan Batý Kýta Avrupasýnýn toplumsal istatistikleri, Ýngilteredekilere oranla acýnacak durumdadýr. Ama gene de, arkasýndaki meduza baþýný þöyle bir görmemize yetecek kadar perdeyi aralýyorlar. Hükümetlerimiz ve parlamentolarýmýz, Ýngilteredeki gibi, zaman zaman, ekonomik koþullarý inceleyecek komisyonlar kursa; bu komisyonlara gerçeði araþtýrmak için ayný biçimde tam yetkiler verilse; bu görevler için Ýngilterenin fabrika denetmenleri, halk saðlýðý konusundaki saðlýk raportörleri, kadýnlar ile çocuklarýn sömürülmesi, konut ve beslenme konularýný inceleyen komiserler gibi yetenekli, tarafsýz ve saygýn insanlar bulunabilse; bizdeki durumu görüp dehþete düþerdik.

Perseus, avladýðý devler kendisini görmesin diye sihirli bir baþlýk giyerdi.

Biz ise, devlerin varlýðýný görmemek için, sihirli baþlýðý gözlerimize [sayfa 17] ve kulaklarýmýza kadar indiriyoruz.

Bu konuda kendimizi aldatmayalým. Amerikan baðýmsýzlýk savaþý, 18. yüzyýlda, Avrupa orta sýnýfý için uyarý çanýný nasýl çaldýysa, Amerikan iç savaþý da, 19. yüzyýlda, Avrupa iþçi sýnýfý için ayný þeyi yaptý. Ýngilterede toplumsal kargaþanýn gidiþi gözle görülür haldedir. Bu durum, belli bir noktaya ulaþtýðýnda, Kýta Avrupasýný da ister istemez etkileyecektir. Orada, bu, iþçi sýnýfýnýn kendisinin geliþme derecesine göre, ya daha yabanýl ya da daha insancýl bir biçim alacaktýr. Bunun için, yüksek insancýl düþüncelerden ayrý olarak, bugün egemen olan sýnýflarýn en önemli çýkarlarý, onlara, iþçi sýnýfýnýn serbestçe geliþmesini engelleyen, yasal olarak kaldýrýlabilir bütün engellerin kaldýrýlmasýný buyuruyor. Bu nedenle de, bu ciltte, öteki þeyler yanýnda, Ýngiliz fabrika mevzuatýnýn tarihine, ayrýntýlarýna ve sonuçlarýna geniþ yer verdim. Bir ulus, öteki uluslardan birçok þeyler öðrenebilir ve öðrenmelidir de. Bir toplum, kendi hareketinin doðal yasalarýný ortaya çýkarmak için doðru yola girmiþ olsa bile bu yapýtýn son amacý da, zaten modern toplumun ekonomik hareket yasasýný ortaya çýkarmaktýr bu toplum, normal geliþmesinin birbirini izleyen 3 Ölüm, yaþayaný yakalar. -ç.

Karl Marks 17

Kapital I

aþamalarýnýn ortaya koyduðu engelleri, ne gözüpek sýçrayýþlarla temizleyebilir, ne de meþru yasalarla ortadan kaldýrabilir. Ancak doðum sancý-larýný kýsaltabilir ve azaltabilir.

Olasý bir yanlýþ anlamayý önlemek için bir noktayý belirtmek isterim. Kapitalisti ve toprakbeyini, hiç bir þekilde pembeye boyamadým.

Ama burada kiþiler, ekonomik kategorilerin temsilcileri olduklarý, belirli sýnýf iliþkileri ile sýnýf çýkarlarýný kiþiliklerinde topladýklarý ölçüde ele alýnýp incelenirler. Toplumun, iktisadi biçimleniþinin evrimini doðal tarihin bir süreci olarak gören benim görüþüm, bireyi, o kendini öznel olarak bu iliþkilerin üzerine ne denli çok çýkarýrsa çýkarsýn, toplumsal olarak yaratýðý kaldýðý bu iliþkilerden, herhangi bir baþka görüþten daha az sorumlu tutar. Ekonomi politik alanýnda özgür bilimsel araþtýrma, yalnýzca öteki bütün alanlarda karþýlaþýlan düþmanlarla yüzyüze gelmekle kalmaz. Ele alýnan malzemenin kendine özgü niteliði, insan yüreðinin en azgýn, en bayaðý ve en uðursuz tutkularýný, özel çýkar çýlgýnlýklarýný, düþman olarak savaþ alanýna aktarýr. Resmi Ýngiliz Kilisesi, 39 kuralýn 38ine karþý yapýlan saldýrýyý, gelirinin 1/39una yapýlan saldýrýdan daha kolay baðýþlar. Bugün bizzat tanrýtanýmazlýk, mevcut mülkiyet iliþkilerinin eleþtirisi ile karþýlaþtýrýlýrsa, [sayfa 18] culpa levistir.4 Bununla birlikte, gene de kabul edilmesi gerekli bir geliþme var. Örneðin son haftalarda yayýnlanan Mavi kitabý gösterebilirim: Correspondance with Her Majestys Missions Abroad, regarding Industrial Questions and Trades Unions.5 Ýngiliz tahtýnýn dýþ ülkelerdeki temsilcileri, Almanyada, Fransada, kýsacasý Kýta Avrupasýnýn bütün uygar devletlerinde, sermaye ile emek arasýndaki mevcut iliþkilerde köklü bir deðiþikliðin Ýngilteredeki kadar apaçýk ve kaçýnýlmaz olduðunu uzun uzun anlatmaktadýrlar. Ayný zamanda, Atlantik Okyanusunun öteki kýyýsýnda, Amerika Birleþik Devletleri Baþkan Yardýmcýsý Bay Wade, halk topluluðu önünde yaptýðý konuþmada, köleliðin kaldýrýlmasýndan sonra, sermaye ile toprak mülkiyeti iliþkilerinde köklü bir deðiþiklik yapýlmasýnýn günün baþlýca sorunu olduðunu ilân etmiþtir. Bunlar, çaðýn, mor þallar ya da kara bürüklerle gizlenemeyecek belirtileridir. Bu sözler, yarýn bir mucize olacaðý anlamýna gelmez. Bu sözler, bizzat egemen sýnýflar içinde, bugünkü toplumun kaskatý bir kristal olmayýp, deðiþebilen ve sürekli olarak deðiþen bir organizma olduðu konusunda bir sezginin doðduðunu göstermektedir.

Bu yapýtýn ikinci cildi sermayenin dolaþým sürecini6 (II. Kitap), ve sermayenin geliþme seyri içinde aldýðý çeþitli biçimleri (III. Kitap), üçüncü ve son cilt (IV. Kitap) ise teorinin tarihini ele alacaktýr.

Bilimsel eleþtiriye dayanan her görüþü memnunlukla karþýlarým.

4 Küçük günah. -ç.

5 Sanayý Sorunlarý ile Sendikalar Konusunda Majestelerinin Dýþ Ülkelerdeki Temsilcileri ile Yazýþmalar. -ç.

6 Yazar, 579uncu sayfada, bu baþlýk altýnda neyi istediðini açýklamaktadýr. -Ed.

18 Karl Marks

Kapital I

Kamuoyu denilen þeyin hiç bir zaman ödün vermediðim önyargýlarýna gelince, önceden olduðu gibi, þimdi de büyük Floransalýnýn özdeyiþini benimsiyorum:

Segui il tuo corso, e lascia dir le genti7 [sayfa 19]

Londra, 25 Temmuz 1867

KARL MARX

7 Sen yolunda yürü ve býrak ne derlerse desinler! Dante, Ýlâhi Komedya, Araf, 5. þarký. -

ç.

Karl Marks 19

Kapital I

ALMANCA ÝKÝNCÝ BASKIYA SONSÖZ

SÖZLERÝME, birinci baskýnýn okurlarýna, ikinci baskýda yapýlan deðiþiklikler konusunda bilgi vermekle baþlamalýyým. Kitabýn düzenlenmesinde daha bir açýklýða varýldýðý hemen dikkati çekecektir. Ek notlar, her yerde, ikinci baskýya not diye gösterilmiþtir. Metinle ilgili en önemli noktalar ise þunlardýr:

Birinci Bölüm Birinci Kesimde her deðiþim-deðerinin ifade edildiði eþitliklerin tahlilinden elde edilen deðer türetimi, daha büyük bir bilimsel titizlikle ele alýnmýþ ve iþlenmiþtir; ayný biçimde, birinci baskýda, þöyle bir deðinilen, deðerin özü ile deðer büyüklüðünün toplumsal olarak gerekli emek-zamanýna göre belirleniþi arasýndaki baðýntý üzerinde þimdi daha geniþ ölçüde durulmuþtur. Birinci Bölüm Üçüncü Kesim (Deðerin Biçimi), baþka bir neden olmasa bile, birinci baskýda iki kez yer aldýðý için, tümüyle gözden geçirilmiþtir. Geçerken belirteyim ki, bu yinelemeyi [sayfa 20] Hanoverdeki dostum Dr. L. Kugelmanna 20 Karl Marks

Kapital I

borçluyum. Hamburgdan ilk provalar geldiði sýrada, 1867 yýlý ilkyazýnda kendisini ziyaret ediyordum. Beni, okurlarýn çoðunun, deðer-biçimi konusunda tamamlayýcý, daha öðretici bir açýklamaya gereksinme duya-caklarýna ikna etmiþti. Birinci Bölümün son kesimi, Metalarýn Fetiþ Karakteri, vb. geniþ ölçüde deðiþtirildi. Üçüncü Bölüm Birinci Kesim (Deðerin Ölçüsü) özenle gözden geçirildi, çünkü okura, Zur Kritik der Politischen Ökonomie, Berlin 1859da verilmiþ bulunan açýklamalara baþvurmasý belirtilerek bu kesim yeteri kadar titizlikle ele alýnmamýþtý.

Yedinci Bölüm, özellikle Ýkinci Kýsým1 geniþ ölçüde yeniden yazýldý.

Metinde yer yer ve çoðu zaman yalnýzca üslup ile ilgili bütün deðiþiklikler üzerinde durmak için zaman yitirmenin gereði yoktur. Bütün kitap boyunca böyle deðiþiklikler olmuþtur. Gene de, Pariste çýkacak Fransýzca çeviriyi gözden geçirdiðim þu sýra, Almanca esas metnin bazý yerlerinin üslup bakýmýndan büyük ölçüde düzeltilmesine, bazý yerlerde ise gözden kaçmýþ hatalarýn ayýklanmasýna gerek olduðunu gördüm. Ancak bunun için zaman yoktu. Çünkü, bana, ancak 1871 güzünde çok acil bir çalýþma içinde bulunduðum sýrada, kitabýn tükendiðini ve ikinci baskýsýna 1872 Ocaðýnda baþlanacaðýný haber vermiþlerdi.

Alman iþçi sýnýfýnýn geniþ çevrelerinde Das Kapitalin böylesine hýzla beðeni kazanmasý, emeklerimin en iyi ödülü olmuþtur. Ekonomik konularda burjuva görüþ açýsýný yansýtan Viyanalý bir fabrikatör olan Bay Mayer, Fransýz-Alman savaþý sýrasýnda yayýnlanan bir broþürde, Al-manlarýn geleneksel bir tutkusu diye kabul edilen güçlü teorik düþünme yeteneklerinin, Almanyada kültürlü denilen sýnýflar arasýnda tamamýyla kaybolduðu, oysa tersine iþçi sýnýfý arasýnda bu yeteneðin yeni bir canlýlýk gösterdiði düþüncesini, çok yerinde olarak ortaya koymuþtu.

Almanyada, ekonomi politik, þu ana kadar, yabancý bir bilim olarak kaldý. Gustav von Gülich, Geschichtliche Darstellung des Handels, der Gewerbe usw2 adlý yapýtýnýn özellikle 1830 da yayýnlanan ilk iki cildinde, Almanyada kapitalist üretim tarzýnýn geliþmesini ve dolayýsýyla, bu ülkede modern burjuva toplumunun oluþmasýný önleyen tarihsel koþullarý uzun uzun incelemiþtir. Demek ki, [sayfa 21] ekonomi politiðin yeþereceði toprak yoktu. Bu bilim, Ýngiltere ve Fransadan hazýr mal olarak ithal edilmek zorundaydý; ve Alman [ekonomi politik -ç.] profesörleri öðrenci olarak kaldýlar Yabancý bir gerçeðin teorik ifadesi, bunlarýn elinde, bir dogmalar demeti haline geldi ve çevrelerindeki küçük ticaret âleminin terimleriyle yorumlandý ve bunun için de yanlýþ yorumlandý. Bilimse iktidarsýzlýk duygusunu, tümüyle bastýramadýklarý bu duy-guyu, gerçekten yabancýsý olduklarý bir konuya dokunmuþ olmanýn bilinçaltý rahatsýzlýðýný, ya tarih ve yazýn alanlarýnda allamelik taslaya-1 Bu baskýda: Dokuzuncu Bölüm, Ýkinci Kesim. -Ed.

2 Geschichtliche Darstellung des Handels, der Gewerbe und des Ackerbaus, etc., von Gustav von Gülich. 5 cilt, Jena 1830-45. Geschichtliche Darstellung des Handels, der Gewerbe und des Ackerbaus, etc., von Gustav von Gülich. 5 cilt, Jena 1830-45.

Karl Marks 21

Kapital I

rak, ya da Kameral bilimler denilen ve Alman bürokrasisinin arafý geçmek zorunda olan umutsuz adaylarýnýn laf kalabalýðýndan alýnmýþ yabancý malzeme karýþýmý ile beceriksizce örtmeye çalýþtýlar.

Almanyada, 1848den bu yana kapitalist üretim, hýzla geliþmekte-dir ve bugün spekülasyon ve dolandýrýcýlýk içersinde açýlýp saçýlmýþtýr.

Ama ne var ki, profesyonel iktisatçýlarýmýza kader gene gülmüyor.

Ekonomi politiði dürüst bir biçimde ele alabilecekleri sýrada, modern ekonomik koþullar Almanyada fiilen yoktu. Ve bu koþullar ortaya çýkar çýkmaz da, onlar öyle bir ortam içindeydiler ki, artýk burjuva ufkunun sýnýrlarý içersinde, bunlarý gerçekten ve tarafsýzca incelemek olanaðý yoktu. Ekonomi politik bu sýnýrlar içinde kaldýðý sürece, yani kapitalist yönetim, evriminin geçiþ halinde tarihsel bir evresi olmasý yerine, toplumsal üretimin mutlak son biçimi olarak görüldüðü sürece, sýnýf savaþýmý su yüzüne çýkmadýðý ya da kendisini ancak daðýnýk ve tek tek olaylarla ortaya koyduðu sürece, ekonomi politik, bir bilim olarak kalabilir.

Ýngiltereyi alalým. Orada ekonomi politik, sýnýf savaþýmýnýn henüz az geliþtiði dönemde doðmuþtur. Onun son büyük temsilcisi Ricardo, sonunda, bilinçli olarak, sýnýf çýkarlarýnýn, ücret ve kârýn, kâr ve rantýn karþýtlýðýný, bu karþýtlýðý, safça, doðanýn toplumsal bir yasasý kabul ederek, araþtýrmalarýnýn hareket noktasý yapar. Ancak, buradan hareketle, burjuva ekonomi bilimi, aþamayacaðý sýnýrlara gelip dayanmýþtýr. Bu bilim, Ricardo daha hayattayken ve ona karþý olarak Sismondinin kiþiliðinde eleþtiri ile karþý karþýya geldi.3

Bunu izleyen 1820-1830 dönemi, Ýngilterede ekonomi politik [sayfa 22] alanýnda bilimsel faaliyetlerle dikkati çeker. Ricardonun teorisinin vulgarize edildiði, ve yayýldýðý kadar, bu teorinin eski okula karþý savaþým verdiði bir dönemdi. Parlak karþýlaþmalar yapýldý. O sýralarda olup bitenleri Avrupa pek az bilir, çünkü polemiklerin çoðu, yazýlarda, incelemelerde, arasýra çýkan kitap ve broþürlerde daðýnýk olarak kalmýþtýr. Bu polemiðin tarafsýz nitelikte oluþu her ne kadar Ricardonun teorisi, bazý istisnai durumlarda burjuva ekonomisine karþý bir saldýrý silahý olarak kullanýlmýþ ise de zamanýn koþullarýyla açýklanabilir. Bu yandan, büyük sanayi, 1825 bunalýmý ile modern yaþamýnýn devresel çevrimini ilk kez açarak kendini gösterdiði gibi, çocukluk çaðýndan kurtulmak üzereydi. Öte yandan, sermaye ile emek arasýndaki sýnýf savaþýmý, siyasal bakýmdan, bir yanda Kutsal Ýttifak çevresinde toplanan hükümetler ve feodal aristokrasi, öte yanda burjuvazinin öncülük ettiði halk kitleleri arasýndaki uyuþmazlýk; ekonomik bakýmdan, sanayi sermayesi ile aristokrat toprak mülkiyeti arasýndaki çatýþma bu çatýþma, Fransada küçük ve büyük toprak mülkiyeti arasýndaki karþýtlýðýn gerisinde saklý kalýyor, Ýngilterede Tahýl Yasalarýndan sonra açýða çýkýyordu sonucu arka plana 3 Yapýtýna bkz: Zur Kritik.... s. 39 [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, Sol Yayýnlarý, Ankara 1976, s. 85 vd.]

22 Karl Marks

Kapital I

itilmiþ bulunuyordu. Bu sýrada, Ýngilterede, ekonomi politik yazýný Fransada, Dr. Quesnaynin ölümünü izleyen fýrtýnalý ileri atýlýþ hareketini anýmsatýr, ama týpký kocakarý fýrtýnasýnýn ilkyazý anýmsatmasý gibi. Ve 1830 yýlýyla birlikte tam bir bunalým patlak verdi.

Fransa ile Ýngilterede, burjuvazi, siyasal iktidarý ele geçirmiþti.

Bundan sonra sýnýf savaþýmý, pratik olduðu kadar teorik olarak da gitgide daha açýk ve tehdit edici biçimler aldý. Bilimsel burjuva ekonomisinin ölüm çanýný çalýyordu. Artýk bundan sonra bu ya da þu teoremin doðru olup olmamasý deðil, ama sermayeye yararlý mý yoksa zararlý mý, gerekli mi yoksa gereksiz mi, siyasal bakýmdan tehlikeli mi tehlikesiz mi olduðu sözkonusuydu. Tarafsýz incelemelerin yerini ücretli yarýþmalar, gerçek bilimsel araþtýrmalarýn yerini kara vicdanlý ve þeytanca mazur gösterme eðilimleri almýþtý. Bununla birlikte Cobden ve Bright gibi imalâtçýlarýn baþýçektiði Tahýl Yasalarýna Karþý Birliðin yayýnladýðý dünyayý kaplayan yerliyersiz broþürlerin, bilimsel olmasa bile, toprak aristokrasisine karþý giriþtikleri polemik yönünden tarihsel bir deðeri vardý. Ne var ki, ondan sonra, Sir Robert Peelin yürürlüðe koyduðu serbest ticaret mevzuatý, vülger ekonomiyi bu son dikenden de yoksun býraktý. [sayfa 23]

Kýta Avrupasýndaki 1848-1849 devrimi, Ýngilterede de etkisini göstermiþti. Bilimsel bir deðeri olduðunu hâlâ öne süren ve egemen sýnýflarýn lafebeleri ve dalkavuklarý olmaktan ötede bir þey olduklarýný öne sürenler, sermayenin emrindeki ekonomi politik ile, proletaryanýn artýk daha fazla görmemezlikten gelinemeyen istekleri arasýnda uyum saðlama çabasýna düþtüler. Ýþte böylece, John Stuart Millin en iyi tem-silciliðini yaptýðý sýð uzlaþtýrma [doðdu -ç.]. Bu, burjuva ekonomisinin iflasýnýn ilanýydý ve, büyük Rus bilgini ve eleþtiricisi N. Çerniþevskinin Mille Göre Ekonomi Politiðin Anaçizgileri adlý yapýtýnda ustaca aydýnlýða çýkarttýðý bir olguydu.

Böylece, Almanyada, kapitalist üretim tarzý, daha önce, Fransada ve Ýngilterede, þiddetli sýnýf çatýþmalarý ile uzlaþmaz niteliðini gösterdikten sonra olgunluða ulaþtý. Ve üstelik, bu arada, Alman proletaryasý, Alman burjuvazisinden çok daha açýk bir sýnýf bilincine ulaþmýþtý. Böylelikle, bir burjuva ekonomi politik bilimin, ensonu Almanyada tam olasý göründüðü anda, gerçekte yeniden olanaksýz duruma gelmiþti.

Bu koþullar altýnda, onun sözcüleri, iki gruba ayrýldýlar. Becerikli, iþbilir kimselerden oluþan bir bölüm, en yavan ve bunun için de vül-ger ekonominin mazur gösterici en uygun temsilcisi olan Bastiatnýn bay-raðý altýna toplandýlar; ötekiler, bilimlerinin profesörlük yüceliðinin guru-ruyla uzlaþmazlarý uzlaþtýrma çabasýnda olan John Stuart Milli izlediler.

Týpký burjuva ekonomisinin klasik döneminde olduðu gibi onun çöküþü sýrasýnda da Almanlar ancak öðrenci, taklitçi ve izleyici kaldýlar, yabancý büyük toptancýlarýn hizmetinde çalýþan küçük perakendeci ve seyyar satýcý olmaktan kurtulamadýlar.

Bunun için, Alman toplumunun kendine özgü tarihsel geliþmesi, Karl Marks 23

Kapital I

bu ülkede, burjuva ekonomisi konusunda her türlü özgün yapýtý önlüyor, ama bu ekonominin eleþtirisine açýk bulunuyordu. Böyle bir eleþtiri bir sýnýf adýna yapýlacaksa, bu, ancak, tarihsel görevi kapitalist üretim tarzýný yýkmak ve bütün sýnýflarý büsbütün ortadan kaldýrmak olan sýnýf, yani proletarya adýna yapýlabilir

Alman burjuvazisinin bilirbilmez sözcüleri, önce Das Kapitali, daha önceki yazýlarýma yaptýklarý gibi, sessizlikle öldürmeyi denediler.

Bu taktiðin, zamanýn koþullarý ile artýk uyuþmadýðýný görür görmez, kitabýmý eleþtirme bahanesi altýnda, burjuvazinin kafasýný huzura kavuþturmak için reçeteler yazdýlar. Ne var ki, [sayfa 24] iþçi basýnýnda örneðin, Joseph Dietzgenin Volksstaattaki makalelerine bakýnýz kendilerinden daha güçlü hasýmlarý karþýlarýnda buldular, ki onlara borçlu olduklarý yanýtý (bugüne kadar hâlâ) verememiþlerdir.4

1872 ilkyazýnda Das Kapitalin mükemmel bir Rusça çevirisi çýktý.

3.000 tane basýlan kitap nerdeyse tükenmek üzere. Daha 1871 yýlýnda Kiev üniversitesinde ekonomi politik profesörü N. Ziber, Teoriya tsennosti i kapitala D. Ricardo (D. Ricardonun Deðer ve Sermaye Teorisi vb.) adlý yapýtýnda, benim, deðer, para ve sermaye teorimden, temelleri bakýmýndan, Smith ve Ricardonun öðretilerinin zorunlu bir devamý olarak sözediyordu. Bu mükemmel yapýtý okurken Batý Avrupalýyý þaþýrtan þey, yazarýn yalýn teorik tutumundaki tutarlýlýk ve saðlamlýktýr.

Das Kapitalde kullanýlan yöntem, birbiriyle çeliþen çeþitli anlayýþlarýn ortaya koyduðu gibi pek az anlaþýlmýþtýr. Öyle ki, Pariste yayýnlanan Revue Positiviste, beni, bir yandan, ekonomi politiði metafizik açýdan ele aldýðým için, öte yandan da düþününüz! geleceðin aþçý dükkanlarý için (komtçu vari?) tarifeler düzecek yerde, salt güncel gerçeklerin eleþtirel tahlillerini yaptýðým için suçluyor. Metafiziklik suçlamasýna karþý Profesör Ziber þöyle diyor: Gerçek teori sözkonusu olduðu sürece, Marxýn yöntemi, kusur ve erdemleri ortak olan en iyi teorik iktisatçýlarýn bir okulunun, bütün Ýngiliz okulunun tümdengelim yöntemidir.5 M. Block  Les Théoriciens du Socialisme en Allemagne, extrait du Journal des Economistes, Juillet et Août 1872 yöntemimin analitik olduðu konusunda bir keþifte bulunuyor ve þöyle diyor: Parcet ouvrage M. Marx se classe parmit les esprits analytiques les plus émi-4 Alman vülger ekonomisinin zevzek lafazanlarý, kitabýmýn üslubunu yermiþlerdir. Das Kapitaldeki yazýnsal kusurlarý kimse benden daha fazla hissedemez. Bununla birlikte, bu baylarla okurlarýnýn yararlanmasý ve zevklenmesi için, biri Ýngilizce biri Rusça iki yazýyý kaydedeceðim.

Görüþlerime her zaman karþý olan Saturday Review, birinci baský ile ilgili yazýsýnda þöyle diyordu:

Konunun sunuluþ biçimi, en kuru ekonomik sorunlara bile kendine özgü bir sevimlilik veriyor.

S.-P. Vyedomosti (St. Petersburg Postasý) 20 Nisan 1872 tarihli sayýsýnda diyor ki: Konunun sunuluþu, bir ya da iki büyük özelliði olan bölüm dýþýnda, herkesçe anlaþýlabilir olmasý, açýklýðý, ve konunun bilimsel karmaþýklýðýna karþýn olaðanüstü canlýlýðý ile dikkati çekiyor. Bu bakýmdan yazar, ... son derece kuru ve karanlýk bir dille yazdýklarý kitaplarý, sýradan ölümlülerin kafalarýný çatlatan ... Alman bilginlerinin çoðunluðuna hiç benzemiyor.

5 N. Ziber, Teoriya tsennosti i kapitala D. Ricardo vý sývyazi sý poztneyþimi dopolneniyami i razyasneniyami, Kiev 1871, s. 170. -Ed.

24 Karl Marks

Kapital I

nents.6 Alman eleþtiriciler, elbette, hegelci sofistik [sayfa 25] diye feryat ediyorlar. St. Petersburgda yayýnlanan Vyestnik Yevropi (Avrupa Postasý) yalnýzca Das Kapitalin yöntemine ayýrdýðý bir makalede (Mayýs 1872 sayýsý, s. 427-436) benim araþtýrma yöntemimi katý gerçekçi, ama sunuþ yöntemimi, yazýk ki, Almanvari diyalektik buluyor. Þöyle diyor:

Ýlk bakýþta, eðer konunun sunuluþunun dýþ biçimine dayanarak bir yargýya varýlýrsa, Marx, sözcüðün Almanca anlamýnda, yani kötü anlamýnda, ideal filozoflarýn en idealidir. Oysa aslýnda, ekonomik eleþtiri konusunda kendisinden önce gelenlerin hepsinden son derece fazla gerçekçidir. Hiç bir bakýmdan kendisine idealist denilemez. Ben, yazara, en iyi yanýtý, Rusça özgün metni saðlayamayacak bazý okurlarýmýn da ilgisini çekebileceðini umduðum kendi eleþtirisinden alacaðým bazý pasajlarla verebilirim.

Yöntemimin materyalist temelini tartýþtýðým Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katkýnýn Önsözünden (Berlin 1859, s. IV-VII)7 aktarma yaptýktan sonra yazar þöyle devam ediyor: Marx için önemli olan tek þey, incelediði olgularýn yasasýný bulmaktýr; bu olgular, belli bir tarihsel dönemde belirli bir biçim ve karþýlýklý iliþkiler içersinde olduklarý sürece, onun için önemli olan, yalnýzca onlara egemen olan yasa deðildir.

Onun için daha da önemli olan, bunlarýn deðiþmelerinin ve geliþme-lerinin, yani bir biçimden baþka bir biçime, bir iliþkiler düzeninden, farklý bir iliþkiler düzenine geçiþlerinin yasasýdýr. Bu yasa, bir kez bulunduktan sonra, bunun toplumsal yaþamda ortaya çýkan etkilerini ayrýntýlarýyla inceler. Bunun sonucu olarak, Marx, ancak bir tek þeyi dert edinir: Katý bilimsel incelemelerle toplumsal koþullarýn birbirini izleyen sýralarýnýn zorunluluðunu göstermek, ve kendisine temel çýkýþ noktalarý görevini yapacak gerçekleri elden geldiðince tarafsýz saptamak. Bunun için, ayný zamanda, hem þeylerin bugünkü düzeninin zorunluluðunu ve hem de insanlar inansýnlar ya da inanmasýnlar, onun bilincinde olsunlar ya da olmasýnlar, hepsi ayný þeydir, kaçýnýlmaz olarak içinden geçeceði bir baþka düzenin zorunluluðunu tanýtlamasý yeter. Marx, toplumsal hareketi, yalnýzca insan iradesinden, bilincinden ve düþüncesinden baðýmsýz olmakla kalmayan, tersine, onlarýn iradesini, bilincini ve düþüncesini belirleyen yasalarýn yönettiði bir doðal tarihsel süreç olarak ele alýr. ... Eðer uygarlýk tarihinde bilinçli öðe ikincil olabilecek bir rol oynuyor-sa, o [sayfa 26] zaman açýktýr ki, konusu uygarlýk olan eleþtirel bir inceleme, bilincin herhangi bir biçimini ya da sonucunu, herhangi baþka bir þeyden daha az temel alabilir. Yani fikir deðil, ancak tek baþýna maddi olgu, onun çýkýþ noktasý olabilir. Böyle bir inceleme, bir olguyu, fikir ile deðil, olguyla, baþka bir olguyla karþý karþýya getirerek ve karþýlaþtýrarak kendisini sýnýrlandýrýr. Bu incelemede önemli olan, incelenecek her iki 6 Bu yapýtla Bay Marx, en önemli analitik düþünürler arasýna giriyor. -ç.

7 Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 23-28. -Ed.

Karl Marks 25

Kapital I

olgunun olabildiðince kusursuz olmasý, ve gerçekten herbiri bir ötekine göre, bir evrimin farklý anlarýný oluþturmalarýdýr; ama hepsinden de önemlisi, ardarda dizilerin, sýralarýn ve böyle bir evrimin farklý aþamalarýnýn içersinde kendilerini gösterdikleri sonuçlarýn sýralanmasýnýn kesin olarak tahlil edilmesidir. Ama denecektir ki, ekonomik yaþamýn genel yasalarý, birdir ve aynýdýr, ister bugüne, ister düne uygulansýnlar bir þey deðiþmez. Marx, bunu açýkça reddeder. Ona göre böyle soyut yasalar yoktur. Tersine, onun düþüncesine göre, her tarihsel dönemin kendi yasalarý vardýr. ... Toplum belirli bir geliþme dönemini tamamlar tamamlamaz, belirli bir aþamadan bir ötekine geçerken, baþka yasalarýn da etkisi altýna girmeye baþlar. Kýsacasý ekonomik yaþam, karþýmýza, biyoloji-nin öteki kollarýndaki evrim tarihine benzer bir olgu sunar. Eski iktisatçýlar, ekonomi yasalarý ile fizik ve kimya yasalarý arasýnda iliþki kurduklarý için, bu yasalarýn niteliklerini yanlýþ anlamýþlardýr. Olgularýn daha derinlemesine bir tahlili, toplumsal organizmalarýn kendi aralarýnda, bitkiler ya da hayvanlar kadar, temelden farklý olduðunu gösterir. Dahasý var, bir tüm olarak bu organizmalarýn yapýlarýnýn farklý olmasý, tek tek organlarýnýn gösterdiði deðiþiklikler, bu organlarýn içinde iþledikleri koþullarýn farklý olmasý sonucu, bir ve ayný olgu, tamamýyla farklý yasalarýn egemenliði altýna girer. Marx, örneðin, nüfus yasasýnýn, her zaman ve her yerde ayný olmasýný reddeder. Tersine, her geliþme aþamasýnýn, kendine özgü nüfus yasasý olduðunu öne sürer. ... Üretici güçlerin deðiþik derecelerde geliþmeleri ile, toplumsal koþullar ve bunlara yön veren yasalar da deðiþir. Marx, bu görüþ açýsýndan, serma- yenin aðýrlýðý ile kurulan ekonomik düzeni, araþtýrma ve açýklamayý amaçlarken, o, yalnýzca, son derece bilimsel bir biçimde ekonomik yaþamýn içinde her saðlýklý incelemenin amacýný formüle etmiþ oluyor. Böyle bir incelemenin bilimsel deðeri, belirli bir toplumsal organizmanýn, kökeni, varoluþu, geliþmesi ve ölümü ile onun yerini bir baþka ve daha yüksek bir organizmanýn alýþýný düzenleyen özel yasalarýn [sayfa 27] açýklanmasýndadýr. Ýþte aslýnda da, Marxýn kitabýnýn deðeri buradan gelir.

Yazar, benim yöntemim olarak kabul ettiði þeyi, bu derece çarpýcý ve, benim uygulamam yönünden, cömertçe ortaya koyarken, diyalektik yöntemden baþka neyi anlatmýþ oluyor?

Kuþkusuz, sunuþ yönteminin, biçim yönünden, araþtýrma yönteminden farklý olmasý gerekir. Araþtýrma yöntemi, iþlenecek malzeme-yi ayrýntýlarýyla ele almalý, onun geliþmesinin farklý biçimlerini tahlil etmeli, iç baðýntýlarýn esasýný bulmalýdýr. Ancak bu yapýldýktan sonra, gerçek hareket yeterince anlatýlabilir. Eðer bu baþarýyla yapýlýrsa, eðer ele alýnan konunun yaþamý týpký bir aynada olduðu gibi ideal bir biçimde yansýtýlýrsa, karþýmýzda salt a priori8 bir yapý varmýþ gibi gelebilir.

Benim diyalektik yöntemim, hegelci yöntemden yalnýzca farklý deðil, onun tam karþýtýdýr da. Hegel için insan beyninin yaþam-süreci, yani düþünme süreci Hegel bunu Fikir (Idea) adý altýnda baðýmsýz 26 Karl Marks

Kapital I

bir özneye dönüþtürür gerçek dünyanýn yaratýcýsý ve mimarý olup, gerçek dünya, yalnýzca Fikirin dýþsal ve görüngüsel (Phenomenal) biçimidir. Benim için ise tersine, fikir, maddi dünyanýn insan aklýnda yansýmasýndan ve düþünce biçimlerine dönüþmesinden baþka bir þey deðildir.

Hegel diyalektiðinin mistik yönünü, otuz yýl kadar önce, henüz daha moda olduðu bir sýrada eleþtirmiþtim. Ama tam da Das Kapitalin birinci cildi üzerinde çalýþtýðým sýrada, kültürlü Almanyada gevezelik eden hýrçýn, küstah ve bayaðý Epigouoi,9 Lessing zamanýnda Spinoza

ya ölmüþ köpek diyen kahraman Moses Mendelssohnun yaptýðý gibi, Hegele saldýrmanýn tadýný çýkartýyorlardý. Bu yüzden ben, açýkça bu güçlü düþünürün öðrencisi olduðumu itiraf ettim ve hatta, deðer teorisi bölümünde yer yer ona özgü ifade b!çimlerine de kur yaptýðým oldu.

Hegelin elinde diyalektiðin mistisizmle bozulmasý, ayrýntýlý ve bilinçli bir biçimde diyalektiðin genel iþleyiþ biçimini, ilk kez onun sunmuþ olduðu gerçeðini örtemez. Hegelde diyalektik baþaþaðý duruyor. Mistik kabuk içersindeki aklauygun özü bulmak istiyorsanýz, onun yeniden ayaklarý üzerine oturtulmasý gerekir.

Mistikleþtirilmiþ biçimi ile diyalektik, Almanyada moda olmuþtu, çünkü þeylerin mevcut durumunu yüceltiyor ve ululuyor gibi [sayfa 28]

görünüyordu. Oysa aklauygun biçimiyle diyalektik, burjuvazi ile onun doktriner sözcüleri için bir rezalet ve iðrençliktir, çünkü þeylerin mevcut bugünkü durumunu olumlu yanlarýyla kavrar, ayný zamanda da, bu durumun yadsýnmasýný, onun kaçýnýlmaz çöküþünün anlaþýlmasýný içerir; çünkü diyalektik, tarihsel olarak geliþmiþ olan her toplumsal biçimi akýþan bir hareket içinde görür ve bu yüzden, onun geçici niteliðini, onun anlýk varlýðýndan daha az olmamak üzere hesaba katar; hiç bir þeyin zorla kabul ettirilmesine izin vermez, özünde eleþtirici ve devrimcidir. Kapitalist topluma özgü çeliþkiler, içinde büyük sanayiin yaþadýðý ve doruk noktasý genel bunalýmlar olan dönemsel çevrim deðiþiklikleri içersinde, en çarpýcý biçimde, deneyimli burjuvayý etkiler. Henüz baþlangýç aþamasýnda olsa da, böyle bir bunalým bir kez daha yaklaþýyor; alanýnýn evrenselliði ve hareketinin yoðunluðu, diyalektiði, yeni, kutsal Prusya-Alman imparatorluðunun baþýndaki türedi asalaklarýnýn kafalarýna bile sokacaktýr. [sayfa 29]

Londra, 24 Ocak 1873

KARL MARX

8 Önsel. -ç.

9 Epigonentum, mukallitler. -ç.

Karl Marks 27

Kapital I

FRANSIZCA BASKIYA ÖNSÖZ VE SONSÖZ

FRANSIZCA BASKIYA ÖNSÖZ

Yurttaþ Maurice La Châtrea

Deðerli Yurttaþ,

Das Kapitalin çevirisini bir dizi kitap halinde yayýnlama fikrinizi sevinçle karþýlýyorum. Böylece kitap, iþçi sýnýfýna daha kolay ulaþacaktýr; bu, benim için her þeyden önemlidir.

Bu, önerinizin güzel yanýdýr, ama madalyonun bir de öteki yüzü var: benim kullandýðým ve ekonomik konulara daha önce uygulanmay-an tahlil yöntemi, baþlangýçtaki bölümlerin okunmasýný epeyce güçleþtirmekte, ve bu yöntemin, sonuca varmakta daima sabýrsýz davranan, genel ilkeler ile tutkularýný harekete getiren acil sorunlar arasýndaki iliþkiyi hemen anlamaya meraklý Fransýz halkýný, bu arzusuna hemen ulaþmayacaðý için hayal kýrýklýðýna uðratmasýndan korkulur.

Gerçek ardýnda koþan giriþken okurlarý önceden uyarmak ve

[sayfa 30] hazýrlýklý olmalarýna dikkatlerini çekmek dýþýnda, bu güçlüðün 28 Karl Marks

Kapital I

yenilmesi konusunda elimden bir þey gelmez. Bilime giden düz yol yoktur, ve ancak onun dik patikalarýnda yorucu týrmanmalarý göze alanlar aydýnlýk doruklarýna ulaþabilirler.

Ýnanýnýz bana, deðerli yurttaþ,

En içten duygularýmla.

Londra, 18 Mart 1872

KARL MARX

FRANSIZCA BASKIYA SONSÖZ

Bay J. Roy, elden geldiðince tam ve hatta sözcüðü sözcüðüne bir çeviri yapmayý amaç edinmiþ ve bu amacýný büyük bir titizlikle tamamlamýþtýr. Ýþte onun bu titizliði, beni, okurun daha iyi anlamasý için, metinde bazý deðiþiklikler yapmaya zorladý. Kitap, kýsýmlar halinde yayýnlandýðý için, günü gününe yapýlan bu deðiþiklikler, ayný özenle olmamýþ, bu yüzden üslupta bir uyum saðlanamamýþtýr.

Bir kez, bu gözden geçirme iþine giriþince, bunu, esas alýnan özgün metinde de (Almanca ikinci baský) yapmaya yöneldim, yani bazý tartýþmalarý yalýnlaþtýrmak, bazýlarýný tamamlamak, ek tarihsel ve istatistik malzeme vermek, eleþtirici görüþler eklemek vb. gibi. Bunun için, Fransýzca bu baskýnýn yazýnsal kusurlarý ne olursa olsun, aslýnda baðýmsýz, bilimsel bir deðeri vardýr ve Almanca bilen okurlar tarafýndan bile, bu baskýya baþvurulmalýdýr.

Aþaðýda, Almanca ikinci baskýnýn sonsözünden, ekonomi politiðin Almanyada geliþmesi ve bu yapýtta kullanýlan yöntemle ilgili pasajlarý veriyorum. [sayfa 31]

Londra, 28 Nisan 1875

KARL MARX

Karl Marks 29

Kapital I

ALMANCA ÜÇÜNCÜ BASKIYA ÖNSÖZ

BU üçüncü baskýyý hazýrlamak Marxa kýsmet olmadý. Þimdi, büyüklüðü karþýsýnda hasýmlarýnýn bile saygý ile eðildikleri bu güçlü düþünür, 14 Mart 1883te öldü.

Bu üçüncü baskýyý olduðu kadar, Marxýn müsvedde halinde býraktýðý ikinci cildi hazýrlama görevi de, Marxýn kiþiliðinde kýrk yýllýk en iyi ve en gerçek dostunu yitiren, ona sözle anlatýlamayacak kadar çok þey borçlu olan, bana düþüyor. Burada görevimin birinci bölümünü nasýl yerine getirdiðimi okura anlatmam gerekiyor.

Marx, birinci cildin büyük bir kýsmýný yeniden yazmak, birçok teorik noktayý daha tam formüle etmek, yenilerini katmak, tarihsel ve istatistik malzemeyi en son bilgilerle tamamlamak istiyordu. Ama, saðlýk durumunun bozulmasi ve ikinci cildin baskýya hazýrlanmasý gibi ivedi zorunluluklar, onu bu düþünceden caymak [sayfa 32] zorunda býraktý. Yal-30 Karl Marks

Kapital I

nýzca en gerekli deðiþiklikler yapýlacak, Fransýzca baskýda (Le Capital, par Karl Marx, Paris, Lachâtre 1873) zaten bulunan ekler konulacaktý.

Marxýn býraktýðý kitaplar arasýnda yer yer düzelttiði ve üzerinde Fransýzca baskýya atýflar yaptýðý Almanca bir nüsha ile, kesinlikle kullanacaðý pasajlarý iþaretlediði Fransýzca bir nüsha vardý. Bu deðiþiklikler ve ekler, birkaç, istisna dýþýnda kitabýn son kýsmýnda [bu baskýda sondan ikinci kýsmýnda], Sermaye Birikiminde yapýlmýþtý. Bundan önceki kýsýmlar daha derinlemesine elden geçirilmiþken, burada, bir önceki metin, özgün müsveddeyi baþka herhangi bir yerde olduðundan daha yakýndan izlemiþtir. Bu yüzden anlatým daha canlý, amaç daha kýsa yoldan anlatýlmýþ, ama ayný zamanda daha özensiz, Ýngilizce deyimler-le dolu, zaman zaman bulanýktý; kanýtlarýn sunuluþunda yer yer boþluklar vardý, bazý önemli ayrýntýlara yalnýzca dokunulmakla yetinilmiþti.

Marx, anlatým yönünden birçok kýsýmlarý, baþtan sona deðiþtirmiþ ve hem metin üzerinde, hem de çeþitli konuþmalarýmýzda, Ýngilizce teknik terimler ile Ýngilizceye özgü terimlerin ayýklanmasýnda, nereye kadar gidebileceðimi bana göstermiþti. Marx, ekler ve tamamlayýcý metinler üzerinde her fýrsatta duracaktý ve Fransýzcanýn yumuþaklýðýný kendi özlü Almancasý ile deðiþtirecekti; ben, bunlarý aktarýrken, asýl metinle elden geldiðince uyum saðlamakla yetinmek zorunda kaldým.

Böylece, bu üçüncü baskýda, bizzat yazarýn deðiþtireceðinden kesinlikle emin olmadýkça, bir tek sözcük deðiþtirilmedi. Das Kapitale Alman iktisatçýlarýnýn kullanmak alýþkanlýðýnda olduklarý çapraþýk ifadeyi sokmak aklýmýn ucundan bile geçmedi; örneðin bu karmakarýþýk dilde, peþin parayla, baþkalarýnýn emeðini satýn almýþ olana iþ-veren (Arbeitgeber), ücret karþýlýðý emeði satýn alýnmýþ olana da iþ-alan (Ar-beitnehmer) deniyor. Fransýzcada da, travail sözcüðü günlük yaþamda

iþ anlamýnda kullanýlýr. Ama, kapitaliste donneur de travail (iþ-veren) ya da iþçiye receveur de travail (iþ-alan) diyen bir iktisatçýya Fransýzlar haklý olarak deli gözüyle bakarlar.

Ayný biçimde, metin boyunca kullanýlan Ýngiliz para, uzunluk ve aðýrlýk ölçülerini þimdiki Alman eþdeðerlerine çevirmeye de kalkýþ-madým. Birinci baský yayýnlandýðý sýrada Almanyada, yýlda kaç gün varsa, hemen hemen bir o kadar da uzunluk ve aðýrlýk ölçüsü vardý. Bundan baþka, iki çeþit mark (Reichsmark o sýrada, [sayfa 33] 1830larýn sonlarýnda yalnýzca onu icat eden Soetbeerin hayalinde mevcuttu), iki çeþit Gulden ve en az üç çeþit taler vardý ki, bunlarýn bir tanesine neue Zweidrittel deniyordu. Doðabilimlerinde metrik sistem, dünya piyasasýnda Ýngiliz uzunluk ve aðýrlýk birimleri egemendi. Bu durumda, neredeyse bütün verilerini, Ýngiliz sanayi iliþkilerinden alan bir kitap için Ýngiliz ölçü birimleri oldukça doðaldý. Dünya piyasasýndaki koþullar pek az deðiþtiði, demir ve pamuk gibi kilit sanayilerde Ýngiliz aðýrlýk ve uzunluk birimleri hemen hemen tamamen egemen olduðu için sözü edilen son neden, bugün için de geçerlidir.

Karl Marks 31

Kapital I

Son olarak, pek az anlaþýlmýþ olan Marxýn aktarmalar konusunda uyguladýðý yöntem üzerine birkaç söz söylemek isterim. Yalnýzca bir olayýn anlatýldýðý ya da açýklandýðý durumlarda, diyelim ki, Ýngiliz Mavi kitaplarýndan yapýlan aktarmalar, kuþkusuz yalnýz belgesel kanýt iþini görürler. Oysa, baþka iktisatçýlarýn teorik görüþlerinin alýrdýðý yerlerde durum böyle deðildir. Burada, aktarmanýn amacý, ekonomik bir fikrin, geliþme süreci içinde ilk kez ne zaman ve kimin tarafýndan açýk ve seçik bir biçimde ortaya konulduðunu belirtmektir. Burada tek kaygý, sözkonusu ekonomik kavramýn, bilim tarihi yönünden bir deðer taþýmasý ve zamanýn ekonomik durumunun azçok uygun bir biçimde teorik bir ifadesi olmasýdýr. Yoksa, bu kavramýn, yazarýn görüþ açýsýndan, hâlâ mutlak ya da nispi bir geçerliliðe sahip olmasý, ya da bütünüyle tarihe karýþmýþ bulunmasý sözkonusu deðildir. Demek ki, bu aktarmalar, yalnýzca metne eklenilen devamlý bir yorum, iktisat biliminin tarihinden alýnan bir yorum oluyor ve ekonomi teorisindeki önemli ilerlemelerin tarihleri ile bu ilerlemeleri saðlayanlarý saptýyor. Ve bu, o güne kadar tarihiçileri, ancak kariyeristlerin özelliði olan cehalet eðilimleriyle sivrilmiþ bulunan bir bilim için pek gerekliydi. Ýkinci baskýnýn sonsözünden de anlaþýlacaðý üzere Marxýn niçin ancak istisnai durumlarda Alman iktisatçýlarýndan aktarmalar yaptýðý þimdi aydýnlanmýþ oluyor.

Ýkinci cildin 1884 yýlý içinde yayýnlanabileceðini umuyoruz. [sayfa 34]

Londra, 7 Kasým 1883

FRÝEDRÝCH ENGELS

32 Karl Marks

Kapital I

ÝNGÝLÝZCE BASKIYA ÖNSÖZ

DAS KAPÝTALin Ýngilizce bir baskýsýnýn yayýnlanmasý için bir gerekçe göstermenin gereði yoktur. Tersine, bu kitapta savunulan teorilerin, hem Ýngiliz, hem Amerikan süreli yayýnlarýnda ve yazýnýnda sürekli olarak sözü edildiði, bazan saldýrýya uðradýðý, bazan savunulduðu, yorumlandýðý ve yanlýþ yorumlandýðý gözönüne alýnýrsa, bu Ýngilizce baskýnýn bugüne kadar niçin geciktiðinin açýklanmasý bile beklenebilir.

Yazarýn 1883te ölümünden hemen sonra, bu yapýtýn Ýngilizce bir baskýsýnýn gerçekten gerekli olduðu ortaya çýktýðý zaman, Marx ile bu satýrlarýn yazarýnýn uzun yýllardýr dostu olan ve kitapla belki de herkesten fazla yakýnlýðý bulunan Mr. Samuel Moore, Marxýn yazýnsal varisleri-nin bir an önce halka ulaþtýrmak istedikleri çeviriyi yapmayý kabul etti.

Müsveddeleri, yapýtýn aslý ile karþýlaþtýracak ve tavsiyeye deðer gördüðüm deðiþiklikleri [sayfa 35] önerecektim. Ancak, çok geçmeden, Mr. Mooreun Karl Marks 33

Kapital I

iþleri çeviriyi hepimizin istediði hýzda bitirmesine engel olunca, Dr. Avelingin, yapýtýn bir bölümünü üzerine alma önerisini sevinerek kabul ettik. Ayný zamanda, Marxýn en küçük kýzý Bayan Aveling, aktarmalarý gözden geçirmeyi ve Ýngiliz yazarlarý ile Mavi kitaplardan alýnmýþ ve Marx tarafýndan Almancaya çevrilmiþ pek çok pasajýn yerine asýllarýný koymayý önerdi. Birkaç kaçýnýlmaz istisna dýþýnda bu, bütünüyle yapýlmýþ bulunuyor.

Kitabýn aþaðýdaki kýsýmlarý Dr. Aveling tarafýndan çevrilmiþtir: (1) Onuncu Bölüm (Ýþgünü), ve Onbirinci Bölüm (Artý-deðer Oraný ve Kitlesi); (2) Altýncý Kýsým (Ücret, Ondokuzuncu Bölümden Yirmiikinci Bölüme kadar); (3) Yirmidördüncü Bölümün son kýsmýný, Yirmibeþinci Bölümü ve Sekizinci Kýsmýn tamamýný (Yirmialtýncý-Otuzüçüncü Bölümler) kapsamak üzere, Yirmidördüncü Bölümün Dördüncü kesiminden (Birikimin Miktarýný vb.) kitabýn sonuna kadar olan kýsým; (4) yazarýn iki önsözü. Kitabýn geri kalan kýsmý Mr. Moore tarafýndan çevrilmiþtir. Çevir-menlerin herbiri, yalnýzca kendi payýna düþen kýsýmlardan sorumlu olduðu halde, ben, yapýtýn tümünün ortak sorumluluðunu taþýyorum.

Çalýþmamýz boyunca esas alýnmýþ olan Almanca üçüncü baskýsý Marxýn býraktýðý ve ikinci baskýnýn, 1873te yayýnlanmýþ Fransýzca metindeki iþaretli pasajlar ile deðiþtirilecek pasajlarýný gösteren notlarýn yardýmýyla, 1883te ben hazýrlamýþtým.1 Böylece ikinci baskýnýn metninde yapýlan deðiþiklikler, on yýl kadar önce Amerikada tasarlanan, ama yeterli ve uygun bir çevirmen bulunamamasý nedeniyle vazgeçilen Ýngilizce çeviri için Marxýn hazýrladýðý müsveddelerde öngörülen deðiþikliklere genellikle uygun düþmüþtür. Bu müsveddeleri, bize, yararlanmamýz için eski dostumuz Hoboken, N[ew] J[ersey]den Bay. F. A. Sorge verdi.

Bu müsveddelerde, Fransýzca baskýya dayanýlarak yapýlacak daha baþka deðiþikliklere de iþaret ediliyor; ama üçüncü baský için elde bulunan son talimattan epeyce eski olduklarýndan, bunlarý, özellikle güçlükleri yenmemize yardýmcý olduðu durumlar dýþýnda, serbestçe kullanmaya kendimi yetkili görmedim. Ayný þekilde, güç pasajlarýn çoðunun çevirisi sýrasýnda, aslýndaki tam anlamdan bir þeyler feda edilmek zorunda ka-lýndýðýnda, bizzat yazarýn neleri [sayfa 36] feda edebileceðinin bir ölçüsü olarak Fransýzca metne baþvurulmuþtur.

Bununla birlikte, okuru, gene de bir güçlükten kurtarabilmiþ deðiliz: bazý terimlerin yalnýz günlük yaþamda deðil, ekonomi politikte kullanýlan anlamýndan farklý anlamda kullanýlmasý. Ama bu, kaçýnýlmazdý.

Bir bilimin her yeni yönü, bu bilimin teknik terimlerinde bir devrim içerir. Hemen hemen her yirmi yýlda bir, terminolojisinin tümü köklü olarak deðiþen ve bir dizi farklý adlar almamýþ tek bir organik bileþim bul-1 Le Capital, par Karl Marx. Traduction de M. J. Roy, entiérement revisée par Lauteur.

Paris. Lachâtre. Bu çeviri, özellikle kitabýn son kýsmýnda, Almanca ikinci baskýnýn metnindeki önemli deðiþiklikleri ve ekleri içermektedir.

34 Karl Marks

Kapital I

manýzýn zor olduðu kimya biliminde, bu, en iyi biçimde görülür. Ekonomi politik, genellikle, ticaret ve sanayi yaþamýnýn terimlerini olduklarý gibi almakla ve bunlarla iþ görmekle yetinmiþ, böyle yaparak, bu terimlerin ifade ettikleri dar çerçeve içersine kendisini hapsettiðini tamamen gözden kaçýrmýþtýr. Böylece, hem kârýn ve hem de rantýn, emekçinin iþverenine saðlamak zorunda kaldýðý ürünün ödenmemiþ bölümünün parçalarý (son ve tek sahibi olmamakla birlikte ona ilk elkoyan kimsedir) olduðunun tamamen farkýnda bulunulmasýna karþýn, henüz Ýngiliz klasik ekonomi politiði bile, kâr ve rantlarýn kabul edilmiþ kavramlarýnýn ötesine asla gidemedi, ürünün bu karþýlýðý ödenmemiþ kýsmýný (Marx, buna, artý-ürün diyor) bir tüm olarak bütünlüðü içersinde hiç incelemedi ve bunun için de, bunun ne kaynaðý, ne niteliði, ne de deðerinin da-ha sonraki bölüþümünü düzenleyen yasalar üzerinde açýk bir kavrayýþa ulaþamadý. Ayný biçimde, tarýmsal ya da el zanaatlarý dýþýnda kalan bütün sanayi, hiç bir ayrým gözetilmeksizin manüfaktür terimi içersinde toplanmýþ, böylece iktisat tarihinin büyük ve temelden farklý iki dönemi, yani el iþçiliði çerçevesi içinde iþbölümüne dayanan asýl manüfaktür dönemi ile makineye dayanan büyük sanayi dönemi arasýndaki ayrým gözden kaçýrýlmýþtýr. Ayrýca, modern kapitalist üretimi, insanlýðýn iktisat tarihinde yalnýzca bir geçiþ aþamasý olarak gören bir teorinin, bu üretim biçimine deðiþmez ve sonsuz gözüyle bakan yazarlarýn alýþkýn olduklarý terimlerden farklý terimler kullanmak zorunda kalacaðý apaçýktýr.

Yazarýn aktarmalar yaparken uyguladýðý yöntem konusunda birkaç söz söylemek yersiz olmasa gerekir. Çoðu zaman, baþka kaynaklardan yapýlan aktarmalar, bilindiði gibi, metinde öne sürülen olumlama-larý desteklemek için belgesel kanýt olarak kullanýlýrlar. Ama birçok durumda, belli bir düþüncenin ilkönce ne zaman, nerede ve kim tarafýndan açýk-seçik öne sürüldüðünü [sayfa 37] göstermek için iktisatçý yazarlardan pasajlar aktarýlýr. Bu görüþ belli bir zamanda egemen olan toplumsal üretim ve deðiþim koþullarýnýn azçok yeterli bir ifadesi olarak önem taþýyorsa, Marxýn bu görüþü kabul edip etmemesine ya da genel olarak geçerli olup olmamasýna bakýlmaksýzýn, aktarýlýr. Bu aktarmalar, bu nedenle, bilim tarihinden alýnmýþ sürekli bir açýmlama olarak metni tamamlarlar.

Çevirimiz, yapýtýn yalnýzca Birinci Kitabýný [cildini] kapsýyor. Ama bu ilk kitap, geniþ ölçüde kendi baþýna bir bütündür ve yirmi yýldýr baðýmsýz bir yapýt olarak kabul edilmiþtir. 1885te Almanca olarak benim yayýmladýðým Ýkinci Kitap [cilt], 1887nin sonundan önce yayýmlanmasý olanaðý bulunmayan Üçüncü Kitap [cilt] olmaksýzýn mutlaka noksan olacaktýr. Üçüncü Kitabýn özgün Almancasý yayýnlandýðý zaman, bunlarýn her ikisinin de Ýngilizce baskýsýný hazýrlamayý düþünmek zamaný gelmiþ olacaktýr.

Das Kapitale Kara Avrupasýnda çoðu zaman iþçi sýnýfýnýn Ýncili

denir. Bu yapýtta ulaþýlan sonuçlarýn, yalnýzca Almanya ve Ýsviçrede Karl Marks 35

Kapital I

deðil, Fransada, Hollandada, Belçikada, Amerikada ve hatta Ýtalyada ve Ýspanyada her geçen gün giderek artan ölçüde büyük iþçi sýnýfý hareketinin temel ilkeleri haline geldiðini; her yerde, iþçi sýnýfýnýn, varýlan bu sonuçlarda, kendi durumunun ve özlemlerinin en uygun ifadesini bulduðunu gitgide daha çok farkettiðini, bu hareketi yakýndan bilen hiç kimse yadsýmayacaktýr. Ve Ýngilterede de Marxýn teorileri, þu anda bi-le, iþçi sýnýfý saflarýnda olduðu kadar kültürlü kimseler arasýnda da yayýlmakta olan sosyalist hareket üzerinde güçlü bir etki yapmaktadýr.

Ama hepsi bu deðil, Ýngilterenin ekonomik durumunun esaslý bir incelemeye tâbi tutulmasý gereðinin karþý konulmaz ulusal bir zorunluluk olarak duyulacaðý zaman hýzla yaklaþmaktadýr. Üretimin sürekli ve hýzlý geniþlemesi ve bu nedenle de pazarlar olmadan iþlemesi mümkün olmayan Ýngiliz sanayi sistemi, bir durgunluða giriyor. Serbest ticaret kaynaklarýný tüketmiþ durumda; ve Manchester bile, kendi eski ekonomik inançlarýndan þüphe eder durumda.2 Hýzla geliþen yabancý sanayi, her yerde, yalnýzca [sayfa 38] gümrük duvarlarýyla korunan pazarlarda deðil, açýk pazarlarda da ve hatta Manþýn bu tarafýnda bile Ýngiliz üretiminin karþýsýna dikilmiþ bulunuyor. Üretici güç, geometrik oranla arttýðý halde, pazarlar olsa olsa aritmetik oranla büyüyor. 1825ten 1867ye kadar durmadan yinelenegelen onar yýllýk durgunluk, gönenç, aþýrý üretim ve bunalým dönemleri, gerçekten ömrünü tamamlamýþ gibi görünüyor; ama yalnýzca bizi devamlý ve süreðen bir depresyonun bataklýðýna býrakmak için. Özlemle beklenen gönenç dönemi gelmeyecek; bunu haber veren belirtileri görmemizle bunlarýn ufukta kaybolmalarý bir oluyor.

Bu arada, birbirini izleyen her kýþ, bu iþsizleri ne yapmalý? büyük sorununu yeniden ortaya çýkarýyor, ama iþsizlerin sayýsý yýldan yýla kaba-rýrken, bu soruyu yanýtlayacak kimse yok; ve biz, sabýrlarý tükenen iþsizlerin, yazgýlarýný kendi ellerine alacaklarý aný neredeyse hesap edecek hale geldik. Kuþkusuz, teorisinin tümü, Ýngilterenin ekonomik tarihinin ve koþullarýný bir ömür boyu incelenmesinin sonucu olan ve bu çalýþmada, hiç deðilse Avrupada, Ýngilterenin barýþçý ve yasal yollarla kaçýnýlmaz toplumsal devrimin tümüyle etkilenebileceði biricik ülke olacaðý sonucuna varan bir adamýn sesine, böyle bir anda, kulak vermek gerekir.

O, ayný zamanda, bu barýþçý ve yasal devrime, Ýngiliz egemen sýnýflarýnýn

köle yanlýsý bir isyan olmaksýzýn boyun eðeceklerini pek ummadýðýný da sözlerine eklemeyi kuþku yok ki hiç unutmadý. [sayfa 39]

5 Kasým 1886

FRÝEDRÝCH ENGELS

2 Manchester Ticaret Odasýnýn bugün öðleden sonra yapýlan üç aylýk toplantýsýnda, serbest ticaret konusunda ateþli bir tartýþma oldu. Ýngilterenin serbest ticaret örneðini baþka ülkelerin izlemesi için 40 yýl boþu boþuna bekleyen bu oda, bu durumun yeniden gözden geçirilmesi zamanýnýn geldiði düþüncesindedir anlamýnda bir karar tasarýsý önerildi. Karar tasarýsý 21e karþý 22 oyla, yani bir oy farký ile reddedildi. - Evening Standard, 1 Kasým 1886.

36 Karl Marks

Kapital I

ALMANCA DÖRDÜNCÜ BASKIYA ONSÖZ

DÖRDÜNCÜ baský, hem metne hem de dipnotlara son biçimlerini vermemi gerektiriyordu. Aþaðýdaki kýsa açýklama, bu görevi nasýl yerine getirdiðimi gösterecektir.

Fransýzca baský ile Marxýn müsvedde notlarýný bir kez daha karþýlaþtýrdýktan sonra, Almanca metne, bu çeviriden bazý eklemeler daha yaptým. Bunlar þu sayfalardadýr: s. 80 (3. baskýda s. 88) [bu baskýda s. 131], s. 458-60 (3. baskýda s. 509-10) [bu baskýda s. 502], s. 547-51

(3. baskýda s. 600) [bu baskýda s. 600-604] s. 591-93 (3. baskýda s. 644)

[bu baskýda s. 644-646] ve s. 596 (3. baskýda s. 648) [bu baskýda s. 648-649] dipnot 1 [bu baskýda not 86]. Ayrýca, Fransýzca ve Ýngilizce baskýlarý örnek alarak, maden iþçileri ile ilgili uzun dipnotu metne kattým (3.

baskýda s. 509-15, 4. baskýda s. 461-67) [bu baskýda s. 506-514]. Öteki küçük deðiþiklikler, tamamen teknik niteliktedir. [sayfa 40]

Karl Marks 37

Kapital I

Bunlardan baþka, özellikle tarihsel koþullarýn gerektirdiði yerlerde birkaç açýklayýcý not daha ekledim. Bütün bu ek dipnotlar köþeli parantez içine alýnmýþ ya da adýmýn ilk harfleriyle ya da D. H. harfleri ile gösterilmiþtir.3

Bu arada, Ýngilizce baskýnýn yayýnlanmasý ile birçok aktarmalarýn baþtan sona gözden geçirilmesi zorunlu duruma gelmiþti. Bu baský için Marxýn en küçük kýzý Eleanor, bütün aktarmalarý asýllarýyla karþýlaþtýrmak iþini üzerine aldý ve böylece Ýngilizce kaynaklardan alýnan ve büyük çoðunluðu oluþturan aktarmalarýn, Almancadan tekrar çevirileri deðil, Ýngilizce asýllarý verilmiþ oldu. Dördüncü baskýyý hazýrlarken bu metne baþvurmak iþi de, bana düþüyordu. Bu karþýlaþtýrma çeþitli küçük yanlýþlýklarý ortaya çýkarttý. Kýsmen not defterinden kopya edilirken yapýlan yanlýþlýklar yüzünden, kýsmen de üç baskýnýn birikmiþ baský yanlýþlýklarý yüzünden bazý sayfa numaralarý yanlýþ gösterilmiþti; böylesine büyük aktarmalar not defterinden alýnýrken kaçýnýlmaz olarak yanlýþ yerlere konmuþ ya da iþaretler atlanmýþtý; yer yer bazý sözcükler isabet-siz çevrilmiþ; Marxýn henüz Ýngilizce bilmediði ve Ýngiliz iktisatçýlarýný Fransýzca çevirilerinden okuduðu, 1843-45 yýllarýna ait Pariste tutulmuþ eski not defterlerinden alýnan pasajlarda, örneðin þimdi Ýngilizce asýlla-rýndan yararlanýlan Steuart, Ure vb. yazarlardan alýnan pasajlarda, dil-den dile yapýlan iki çeviriden dolayý ufak-tefek anlam farklarý ortaya çýkmýþ ve buna benzer bazý küçük yanlýþlar ya da ihmaller olmuþtu.

Ancak, dördüncü baskýyý daha öncekilerle karþýlaþtýran herkes, bütün bu yorucu gözden geçirme ve düzeltmelerin yapýtta sözü edilmeye deðer en küçük bir deðiþiklik yapmadýðý kanýsýna varacaktýr. Yapýtta yalnýzca bir tek aktarmanýn, Richard Jonestan yapýlan aktarmanýn asýl metindeki yeri bulunamamýþtýr (4. baský; s. 562, dipnot 47). Marx, belki de kitabýn adýný yazarken atlamýþ olacak4 Öteki bütün aktarmalar inan-dýrýcýlýk deðerini aynen korumakla ya da bugünkü tam biçimleriyle bu deðeri daha da artýrmaktadýrlar.

Bununla birlikte, þimdi burada eski bir öyküye dönmek gereðini duyuyorum. [sayfa 41]

Benim bildiðim kadarýyla, Marx tarafýndan yapýlan aktarmalardan yalnýz bir tanesinin doðruluðu þüphe konusu olmuþtur. Bu konu onun ölümünden sonra da devam ettiði için burada onu bilmemezlikten gelmem yerinde olmaz.

17 Mart 1872 tarihinde Alman Sanayiciler Birliðinin, Berlinde yayýnlanan organý Concordiada Karl Marx Nasýl Aktarýr? baþlýklý imzasýz bir yazý çýktý. Yazýda, ahlâka sýðmayan ve yakýþýksýz bir dille, Gladstoneun 16 Nisan 1863 tarihli Bütçe Konuþmasýndan yapýlan aktarmanýn (Ulus-3 Ýngilizce ve Türkçe çeviride köþeli parantez [ ] içinde verilmiþ ve F.E. harfleri ile simgelenmiþtir. -Ed.

4 Marx, kitabýn adýnda deðil, sayfa numarasýnda yanlýþlýk yapmýþtýr. Sayfa 37 yerine 36

yazmýþtýr. (Bu baskýda s. 615.) -Ed.

38 Karl Marks

Kapital I

lararasý Ýþçi Birliðinin 1864 yýlý Açýþ Konuþmasýnda ve sonra tekrar Kapitalin I. cilt, s. 617, 4. baský; s. 671, 3. baský) [bu baskýda s. 669] tahrif edildiði iddia ediliyor ve, bu baþdöndürücü servet ve kudret artýþý ...

tamamýyla mülk sahibi sýnýflarla sýnýrlý bir artýþtýr tümcesindeki tek bir sözcüðün bile Hansardý5 stenoyla tutulmuþ (yarý-resmi) raporunda bulunmadýðý öne sürülüyordu. Ama bu tümce Gladstoneun konuþmasýnýn hiç bir yerinde yok. Orada, tam karþýtý ifade edilmiþtir. (Altý çizilerek devam ediliyor): Bu tümce, hem biçim, hem öz olarak, Marx tarafýndan araya sýkýþtýrýlmýþ bir yalandýr.

Concordianýn bu sayýsý; Marxa Mayýsta gönderilmiþti; Marx, 1

Haziran tarihli Volksstaatda adsýz yazara karþýlýk verdi. Aktarma için hangi gazete haberinden yararlandýðýný anýmsayamadýðý için önce iki Ýngilizce yayýnda çýkmýþ ayný anlamdaki parçayý, sonra da The Timesta çýkan haberi belirtmekle yetindi. Bu gazeteye göre Gladstone þöyle söylemiþti:

That is the state of the case as regards the wealth of this country. I must say for one, I should look almost with apprehension and with pain upon this intoxicating augmentation of wealth and power, if it were my belief that it was confined to classes who are in easy circumstances. This takes no cognizance at all of the condition of the labouring population. The augmentation I have described and which is founded, I think, upon accurate returns, is an augmentation entirely confined to classes possessed of property.6 [sayfa 42]

Görüldüðü gibi, Gladstone, burada, böyle olsaydý üzülürdüm, diyor, oysa böyledir: bu baþdöndürücü servet ve kudret artýþý tamamen mülk sahibi sýnýfa inhisar ediyor. Yarý-resmi Hansarda gelince Marx þöyle devam ediyor: Daha sonra üzerinde oynanan metinde [zurecht-gestümpert], Bay Gladstone, bir Ýngiliz maliye bakanýnýn aðzýndan çýktýðýnda, kuþkusuz, saygýnlýðýný yitirecek bu pasajý deðiþtirecek [wegzupfu-schen] kadar kurnazdý. Aslýnda bu, Ýngiliz parlamentosunda gelenek-selleþmiþ bir usuldür ve hiç de küçük Laskerin, Bebele karþý bir buluþu deðildir.

Adsýz yazar kýzdýkça kýzýyor. 4 Temmuz tarihli Concordiada çýkan yanýtýnda, ikinci elden kaynaklarý bir yana itiyor ve parlamentoda yapýlan konuþmalarý, steno ile tutulan tutanaklardan almanýn âdet

olduðunu alçakgönüllülükle belirtiyor; bununla birlikte, The Timesta çýkan haber ile (tahrif edilmiþ tümceyi içeren haber) Hansardýn met-ninin (bu tümceyi almayan) esasta birbirine tamamen uyduðunu, oysa, ayný biçimde The Timesýn haberinin, Açýþ konuþmasýndaki o 5 Ýngiliz parlamentosundaki konuþmalarýn resmi olarak yayýnlandýðý tutanaklar. -ç.

6 Bu ülkenin zenginliði yönünden iþte durum böyle. Ben kendi payýma, bu baþ döndurücü servet ve kudret artýþýnýn varlýklý sýnýflarla sýnýrlý olduðu inancýnda olsaydým, bunu kaygýyla ve acýyla karþýlardým. Bu, çalýþan halkýn durumunu hiç dikkate almýyor. Belirttiðim ve sanýrým doðru hesaplara dayanan bu artýþ, tamamýyla mülk sahibi sýnýflarla sýnýrlý bir artýþtýr. -ç.

Karl Marks 39

Kapital I

mahut pasajýn tam karþýtýný içerdiðini de sözlerine ekliyor. Bu adam, The Timesýn haberinin, o mahut pasaj ile birlikte onun karþýtýný da açýkça içerdiði gerçeðini özenle gizliyor. Bütün bunlara karþý gene de adsýz yazar bataða saplanýp kaldýðýný ve ancak yeni bir hilenin kendisini kurtarabileceðini hissediyor. Böylece, yukarda gösterdiðimiz gibi kendi makalesi küstahça yalanlarla dolu olduðu, ve kötü niyet, hilekârlýk, uydurma beyan, þu uydurma aktarma, küstahça yalancýlýk,

tamamýyla tahrif edilmiþ bir aktarma, bu tahrifat, tek sözcükle rezilce vb. gibi yüce sövgülerle süslü bulunduðu halde, konuyu baþka bir alana kaydýrmayý gerekli görüyor ve bunun için ikinci bir makalede biz (yani yalancý olmayan adsýz yazar), Gladstoneun sözlerine atfettiðimiz anlamý açýklayacaðýz vaadinde bulunuyor. Sanki hiç bir deðer taþýmayan özel düþüncesinin konuyla herhangi bir iliþkisi varmýþ gibi. Bu ikinci makale, 11 Temmuz tarihli Concordiada çýktý.

Marx, gene 7 Aðustos tarihli Volksstaatta karþýlýk verdi ve bu kez de sözkonusu pasajýn 17 Nisan 1863 tarihli Morning Star ve Mor-ning Advertiserin haberlerindeki metnini yayýnladý. Her iki habere göre de, Gladstone, bu baþdöndürücü servet ve kudret artýþýnýn varlýklý sýnýflara inhisar ettiðine inanmýþ olsaydý, bunu kaygý verici vb. bir durum olarak kabul edeceðini söylüyordu. [sayfa 43] Ama bu artýþ, gerçekten

tamamen mülk sahibi sýnýflara inhisar ediyordu. Böylece bu haberler de sözcüðü sözcüðüne uydurularak metne katýlmýþ tümceyi yineli-yorlardý. Marx, ayrýca, The Times ve Hansardýn metinlerini karþýlaþtýrarak, birbirlerinden ayrý olarak ertesi sabah çýkan üç gazetenin haberlerinin içeriklerinin eþdeðer olmasýyla bu tümcenin gerçekten söylendiðini, Hansardýn bilinen âdetlere göre gözden geçirilen metninde bulunmadýðýný ve Gladstoneun bu tümcesinin Marxýn sözleriyle sonradan kayýplara karýþmýþ olduðunu bir kez daha saptýyor. Ensonu, Marx, bu adý belirsiz yazarlarla daha fazla uðraþacak zamaný olmadýðýný bildiriyor. Yazara da herhalde bu kadarý yetmiþ olmalý ki, Marxa Concordianýn baþka sayýsý gönderilmiyor.

Bununla sorun kapanmýþ gibi görünüyordu. Gerçi sonralarý bir iki kez Cambridge Üniversitesi ile iliþkisi olan kimselerden, Marxýn Kapitalde tariflere sýðmaz bir yazýnsal cinayet iþlediði yolunda esrarengiz söylentiler bize kadar ulaþtý. Ancak bütün araþtýrmalarýmýza karþýn, kesin hiç bir þey öðrenilemedi. Ardýndan, Kasým 1883te Marxýn ölümünden sekiz ay sonra, The Timesta Trinity College, Cambridge baþlýklý ve Sedley Taylor imzalý mektup çýktý. En tatlý cinsten þirket iþleriyle gönül eðlendiren bu küçük adam, durup dururken bizi ensonu yalnýz Cambridge nakli rivayetler konusunda deðil, Concordiadaki adsýz yazar konusunda da aydýnlatmýþ oldu.

Son derece garip görünen þey, diyordu Trinity Collegein küçük adamý, Gladstoneun [Açýþ] konuþmasýndan açýkça kötü niyetle yapýlan aktarmayý ... teþhir etmek iþinin Profesör Brentanoya (o sýrada 40 Karl Marks

Kapital I

Breslau, þimdi Strasburg Üniversitesinden) ait olmasýdýr. Bay Karl Marx

... önce aktarmayý savunmaya çalýþmýþ, ama, Brentanonun ustaca yür-üttüðü saldýrýlarýn kendisini düþürdüðü öldürücü acz içersinde, Bay Gladstoneun 17 Nisan 1863 tarihli The Timesta çýkan metnini, Hansardda yayýnlanmadan önce, bir Ýngiliz maliye bakaný için kuþkusuz, saygýnlýðýný yitirecek olan pasajýný yoketmek için üzerinde oynadýðýný öne sürmek küstahlýðýný göstermiþtir. Brentano, metinleri ayrýntýlý bir biçimde karþýlaþtýrarak Bay Gladstoneun sözlerine dayandýrýlan kurnazca seçilip biraraya getirilmiþ aktarmalarý tamamen dýþtaladýktan sonra, The Times ve Hansardýn metinlerinin birbirleriyle baðdaþtýklarýný göstermesi üzerine Marx, zamaný olmadýðý bahanesi ile daha fazla tartýþmaktan çekildi. [sayfa 44]

Demek ki, iþin aslý buydu! Ve Bay Brentanonun Concordiadaki adsýz kampanyasý, Cambridgein verimli iþ ortaklýðýnýn imgeleminde böyle görkemle yansýyordu. Demek, Alman Sanayiciler Birliðinin bu St.

Georgeu, kýlýç elde dimdik duruyor, ve saldýrýdaki yönetim ustalýðýyla

böylece savaþýyordu, oysa cehennem zebanisi Marx öldürücü acz içinde ayaklarýnýn dibinde hemen son nefesini veriyordu.

Ne var ki, bütün bu þiirsel savaþ sahnesi, bizim St. Georgeumuzun hilesini gizlemekten baþka bir iþe yaramaz. Artýk, burada, uydurma sokuþturma ya da tahrifat deðil, yalnýzca kurnazca seçilip biraraya getirilmiþ aktarma sözkonusudur. Konu bütünüyle baþka bir yöne kaydýrýlmýþtýr ve bunun nedenini St. George ile onun Cambridgeli uþaðý çok iyi bilirler.

Eleanor Marx, The Times, mektubunu yayýnlamayý reddettiði için, aylýk Today dergisinde (Þubat 1884) karþýlýk verdi. Tartýþmayý, tekrar sözkonusu tek soruya getirdi: Marx bu tümceyi uydurarak metne sokuþturmuþ muydu, sokuþturmamýþ mýydý? Bay Sedley Taylor, buna verdiði yanýtta, ona göre, belirli bir tümcenin Bay Gladstoneun konuþmasýnda geçip geçmediði sorunu Brentano-Marx tartýþmasýnda tartýþma konusu aktarmanýn, Bay Gladstoneun kastettiði anlamý ver-mek ya da buna engel olmak niyetiyle yapýlýp yapýlmamasý sorunu ile karþýlaþtýrýlýrsa çok önemsiz kalýr diyordu. Ardýndan, The Timesýn haberindeki

sözlerde çeliþkiler olduðunu kabul ediyor, ama bütünüyle doðru olarak yorumlanýrsa, yani gladstoncu liberal anlamda, Bay Gladstoneun kastýnýn ne olduðunu gösterdiðini söylüyordu. (Today, Mart 1884.) Burada en gülünç nokta da, artýk bizim Cambridgeli küçük adamýn, sözkonusu konuþmayý, adsýz Brentanoya göre âdet olduðu üzere Hansarddan deðil de, ayný Brentanonun beceriksizce dediði The Timesýn haberinden aktarmakta ýsrar etmesidir. Böyle olmasý da doðaldýr, çünkü o cansýkýcý tümce Hansardda yoktur.

Eleanor Marx, Today dergisinin ayný sayýsýnda bütün bu iddialarý çürütmekte hiç de güçlük çekmedi. Bay Taylor, ya 1872deki tartýþmayý okumuþtur ve þimdi yalnýz uydurma eklemeler yapmakla kalmayýp Karl Marks 41

Kapital I

sahtekârlýðý da gizlemiþ oluyordu, ya da bu tartýþmayý okumadýðý için susmalýydý. Her iki durumda da þurasý kesindi ki, dostu Brentano nun, Marxýn uydurma ekleme yaptýðý suçlamasýna bir an bile katýlmaya cesaret edemedi. [sayfa 45]

Tersine, þimdi anlaþýlan, Marx uydurma ekleme yapmak þöyle dursun, önemli bir tümceyi atlýyordu. Oysa bu ayný tümce Açýþ Konuþmasýnýn 5. sayfasýnda, uydurma eklemeden birkaç satýr önce verilmiþtir. Gladstoneun konuþmasýndaki çeliþkiye gelince, Kapital

in 618. sayfasýnda (3. baský, s. 672),. dipnot 105de [bu baskýda, s. 669-670, dipnot 113], Gladstoneun 1863 ve 1864 bütçe konuþmalarýndaki sürekli ve apaçýk çeliþkilerine iþaret eden Marxýn kendisi deðil midir?

Ne var ki, o, bunlarý, Bay Sedley Taylorvari liberal duygularý okþayacak biçimde çözümlemek cesaretini göstermiyordu. Eleanor Marx, yanýtý-nýn sonunda durumu þöyle özetliyordu:

Marx, aktarýlmaya deðer hiç bir þeyi atlamadýðý gibi uydurma

hiç bir þey de eklememiþtir. Ama o, Bay Gladstoneun konuþmasýndaki belirli bir tümceyi, söylendiðine hiç kuþku bulunmayan, ama her nasýl-sa bir yolunu bulup Hansarddan çýkýp giden bir tümceyi yerine yerleþtirmiþ, yokolup gitmekten kurtarmýþtýr.

Bay Sedley Taylor da böylece aðzýnýn payýný aldý ve bütün bu profesörsel dalaverenin sonucu, yirmi yýl boyunca ve iki büyük ülke arasýnda uzun uzun konuþuldu, o günden bu yana, hiç kimse, Marxýn bilimsel dürüstlüðüne dil uzatmak cesaretini gösteremedi; bir de, kuþkusuz Bay Sedley Taylor, bundan böyle, Bay Brentanonun yazýnsal savaþ bildirilerine, týpký Bay Brentanonun, Hansardýn kutsal yanýlmazlýðýna duyduðu güven kadar inanacaktýr. [sayfa 46]

Londra, 25 Haziran 1890

FRÝEDRÝCH ENGELS

42 Karl Marks

Kapital I

BÝRÝNCÝ KÝTAP

SERMAYENÝN ÜRETÝM SÜRECÝ

BÝRÝNCÝ KISIM

META VE PARA



BÝRÝNCÝ BÖLÜM

M E T A

BÝRÝNCÝ KESIM.  METAIN ÝKÝ ÖÐESÝ

KULLANIM-DEÐERÝ VE DEÐER

(DEÐERÝN ÖZÜ VE DEÐERÝN BÜYÜKLÜÐÜ)

Kapitalist üretim tarzýnýn egemen olduðu toplumlarýn zenginliði,

muazzam bir meta birikimi1 olarak kendini gösterir, bunun birimi tek bir metadýr. Araþtýrmalarýmýzýn, bu nedenle, metaýn tahlili ile baþlamasý gerekir.Meta, her þeyden önce, bizim dýþýmýzda bir nesnedir ve, taþýdýðý özellikleriyle, þu ya da bu türden insan gereksinmelerini gideren bir þeydir. Bu gereksinmelerin niteliði, örneðin ister mideden, ister hayalden çýkmýþ olsun, bir þey deðiþtirmez.2 Burada nesnenin, bu gereksinmeleri, geçim aracý olarak doðrudan doðruya [sayfa 49] mý, yoksa üretim aracý olarak dolaylý yoldan mý, nasýl giderdiði de bizi ilgilendirmemektedir.

1 Karl Marx, Zur Kritik der Politischen Ökonomie, Berlin 1859, s. 3. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 45]

2 Ýstek, gereksinme demektir; o, ruhun iþtahýdýr ve týpký vücudun açlýðý gibi doðaldýr. ...

Þeylerin çok büyük kýsmý, ruhun gereksinmelerini karþýladýðý için deðerlidir. Nicolas Barbon, A Discourse Concerning Coining the New Money Lighter. In Answer to Mr. Lockes Conside-rations, etc.. London 1696, s. 2. 3.

Karl Marks 45

Kapital I

Demir, kaðýt vb. gibi her yararlý þeye, iki görüþ açýsýndan, nitelik ve nicelik açýsýndan bakýlabilir. Her yararlý þey, birçok özelliklerin bir bütünüdür ve bunun için çeþitli yönlerden yararlý olabilir. Þeylerin çeþitli kullanýmlarýný bulup ortaya çýkarmak tarihin iþidir.3 Yararlý nesnelerin niceliðini ölçmek için toplumca benimsenen ölçüleri saptamak da böyledir. Bu ölçülerin farklý oluþunun nedeni, kýsmen ölçülecek nesnelerin niteliklerinin farklý oluþu, kýsmen de alýþkanlýklardýr.

Bir þeyin yararlýlýðý, onu, bir kullaným-deðeri haline getirir.4 Ama bu yararlýlýk, belirsiz bir þey deðildir. Metaýn fiziksel özellikleriyle sýnýrlý olduðu için, o, metadan ayrý bir varlýða sahip deðildir. Demir olsun, buðday olsun ya da elmas olsun, bir meta, bu nedenle, maddi bir þey olduðu için, bir kullaným-deðeridir, yararlý bir þeydir. Metaýn bu özelliði, o metaýn yararlý niteliklerinden yararlanmak için gerekli olan emek miktarýna baðýmlý deðildir.

Kullaným-deðeri ele alýnýrken, biz, her zaman, þu kadar düzine saat, þu kadar metre keten ya da þu kadar ton kömür gibi belirli nice-liklerden sözettiðimizi varsayarýz . Metalarýn kullaným-deðerleri özel bir bilgi alanýnýn, metalarýn ticari bilgisinin malzemesini oluþturur.5 Kullaným-deðerleri, ancak kullaným ya da tüketim ile bir gerçek haline gelir: bunlar, ayrýca, toplumsal biçimi ne olursa olsun, her türlü servetin özünü oluþtururlar. Ýncelemek üzere olduðumuz toplum biçiminde, bunlar, ayrýca, deðiþim-deðerinin maddi taþýyýcýlarýdýr.

Deðiþim-deðeri, ilk bakýþta, bir nicel iliþki olarak birbirleriyle deðiþilen deðiþik türden kullaným-deðerlerindeki oran olarak6 [sayfa 50] zamana ve yere göre durmadan deðiþen bir iliþki olarak görünür. Böyle olunca deðiþim-deðeri, raslantýya baðlý, tamamen göreli, ve bunun sonucu metaýn özünde bulunan bir deðer olarak görünür; metadan ayrýlamayan ve onun özünde bulunan bir deðiþim-deðeri ise, terimlerde bir çeliþki gibi gelir.7 Konuyu biraz daha yakýndan ele alalým.

Belli bir meta, örneðin bir quarter buðday, x kadar ayakkabý bo-yasýyla, y kadar ipekle, ya da z kadar altýnla vb., kýsacasý, çok farklý 3 Þeylerin kendilerine özgü bir özellikleri (bu, Barbonun kullaným-deðeri için özel terimidir)

vardýr; týpký mýknatýsýn demiri çekmesi gibi, her yerde bu özellik aynýdýr (l.c., s. 6). Mýknatýsýn demiri çekme özelliðinden ancak, bu özelliðin yardýmý ile manyetik kutuplaþma bulunduktan sonra yararlanýlmaya baþlanýlmýþtýr.

4 Herhangi bir þeyin doðal deðeri, zorunlu gereksinmeleri karþýlamaya uygunluðundan, ya da insan yaþamýna kolaylýk ve rahatlýk saðlayýcý olmasýndan ibarettir. (John Locke, Some Considerations on the Consequences of the Lowering of Interest. 1691, Worksta Edit. Lond.

1777, v. 2, s. 23.) 17. yüzyýl Ýngiliz yazarlarýnda sýk sýk, worth sözcüðünün kullaným-deðeri,

value sözcüðünün deðiþim-deðeri anlamýnda kullanýldýðýný görürüz. Bu, gerçekten varolan bir þey için Cermen kökenli, onun zihinde yansýyaný için Latin asýllý bir sözcük kullanmaktan hoþlanan bir dil anlayýþýna tamamýyla uyan bir durumdur.

5 Burjuva toplumunda, her insanýn alýcý olarak, ansiklopedik meta bilgisine sahip olduðu yolunda ekonomik bir fictio juris [varsayým -ç.] egemendir.

6 Deðer, bir þey ile diðer bir þey, bir ürün miktari ile diðer bir ürün miktarý arasýndaki deðiþim oranýndan ibarettir. (Le Trosne, De 1Intérêt Social, Physiocrates[ta] Ed. Daire, Paris 1846, s. 889.)

46 Karl Marks

Kapital I

oranlardaki baþka metalarla deðiþiliyor. Bu durumda, buðdayýn, bir deðil birçok deðiþim oraný var demektir. Ama, x kadar ayakkabý boyasý, y kadar ipek ya da z kadar altýn vb. hep bir quarter buðdayýn deðiþim-deðerini temsil ettiklerinden, x kadar ayakkabý boyasýnýn, y kadar ipeðin, z kadar altýnýn vb. Deðiþim-deðeri olarak, ya birbirlerinin yerlerini alabil-meleri, ya da birbirlerine eþit olmalarý gerekir. Bunun için, birincisi: belli bir metaýn geçerli deðiþim-deðerleri eþit bir þeyi ifade eder; ikincisi: deðiþim-deðeri, genellikle yalnýzca bir anlatým biçimi, metada bulunan, ama ondan ayýrdedilebilen görüngüsel (phenomenal) bir biçimdir.

Örneðin, buðday ve demir gibi iki meta alalým. Bunlarýn arasýndaki deðiþim oraný ne olursa olsun, bu daima belli bir miktar buðdayý, bir miktar demire eþit kýlan bir denklemle gösterilebilir: diyelim, 1 quarter buðday = x ton demir olsun. Bu denklem bize ne anlatýr? Bu denklem, bize, iki farklý þeyde, bir quarter buðday ile x ton demirde, her ikisinde de eþit miktarlarda ortak bir þeyin var olduðunu anlatýr. Öyleyse bu iki þeyin, ne biri ne de ötekisi olmayan üçüncü bir þeye eþit olmasý gerekir. Bunun için de, bunlarýn herbirinin, deðiþim-deðeri olarak, bu üçüncü þeye indirgenebilir olmasý gerekir.

Basit bir geometrik örnek bunu aydýnlatacaktýr. Çokgenlerin alanlarýný hesaplamak ve karþýlaþtýrmak için, bunlarý üçgenlere ayýrýrýz. Ama üçgenin alaný, onun görünen biçiminden tamamen farklý bir þeyle, yani tabaný ile yüksekliðinin çarpýmýnýn yarýsý ile ifade edilir. Ayný þekilde, metalarýn deðiþim-deðerlerinin de [sayfa 51] kendilerinde az ya da çok miktarda bulunan ortak terimlerle ifade edilebilmesi gerekir.

Bu ortak þey, metalarýn geometrik, kimyasal ya da baþka bir doðal özelliði olamaz. Bu gibi özellikler, ancak onlara bir yarallýlýk saðladýklarý, onlarý kullaným-deðeri haline getirdikleri zaman bizim için önemli olurlar. Ama metalarýn deðiþimi, kuþkusuz, kullaným-deðerinden tamamen soyutlanarak karakterize edilen bir iþtir. Öyleyse, bir kullaným-deðeri, ancak yeterli miktarda olmak kaydýyla, bir baþka kullaným-deðerinden farksýzdýr. Ya da, yaþlý Barbonun dediði gibi, De-ðerleri eþitse, bir tür eþya, hemen hemen baþka bir tür eþyadýr. Eþit deðerdeki þeyler arasýnda fark ya da ayrýlýk yoktur. ... Yüz pound deðerindeki kurþun ya da demir, yüz pound deðerindeki gümüþ ya da altýn kadar deðerlidir.8

Kullaným-deðeri olarak metalar, her þeyden önce birbirinden farklý nitelik-lerdir; ama deðiþim-deðerleri olarak yalnýzca farklý miktarlardýr ve dolayýsýyla zerre kadar kullaným-deðeri içermezler.

Demek ki, metalarýn kullaným-deðerini bir yana býrakýrsak, geri-7 Hiç bir þey yaratýlýþýnda deðere sahip deðildir. (N. Barbon, l.c.. s. 6.), ya da Butlerin söylediði gibi.

Bir þeyin deðeri

Getireceði þey kadardýr.

8 One sort of wares are as good as another, if the values be equal. There is no difference or distinction in things of equal value.... An hundred pounds worth of lead or iron, is of as great value as one hundred pounds worth of silver or gold. N. Barbon, l.c., s. 53 ve 7.

Karl Marks 47

Kapital I

ye ortak tek bir özellikleri, emek ürünleri olmalarý özelliði kalýr. Ancak, emek ürününün kendisi bile elimizde bir deðiþikliðe uðramýþtýr. Emek ürününü, kullaným-deðerinden soyutlarsak, ayný zamanda, onu kullaným-deðeri yapan maddi öðelerden ve biçimlerden de soyutlamýþ oluruz; artýk o, masa, ev, iplik ya da herhangi yararlý bir þey deðildir. Maddi bir þey olarak varlýðý, yokolmuþtur. Ve artýk kendisine, bir doðramacýnýn, duvarcýnýn, eðiricinin ya da baþka türden belirli bir üretici emeðin ürünü olarak bakýlamaz. Ürünlerin yararlý nitelikleri ile birlikte, hem bunlarda þekillenmiþ çeþit çeþit emeðin yararlý niteliðini, hem de bu emeðin somut biçimlerini yoketmiþ oluruz; hepsinde ortak olandan baþka bir þey kalmamýþtýr; hepsi de tek ve ayný tür emeðe, soyut insan emeðine indirgenmiþtir.

Þimdi de bu ürünlerin herbirinden arta kalan þeyi alalým; bu, herbirinde, ayný düþsel bir gerçekten, türdeþ insan emeðinin salt billurlaþ-masýndan, harcanýþ biçimi ne olursa olsun, harcanmýþ emek-gücünden ibarettir. Bütün bu þeyler, þimdi bize þunu anlatýyorlar: bunlarýn üretimleri sýrasýnda, insan emek-gücü harcanmýþtýr, [sayfa 52] ve bunlarda insan emeði cisimleþmiþtir. Hepsinde ortak olan bu toplumsal özün kristalleri olarak bakýldýðýnda, bunlar  Deðerdir.

Metalar deðiþildikleri zaman bunlarýn deðiþim-deðerlerinin kendisini, kullaným-deðerlerinden tamamen baðýmsýz bir þey olarak ortaya koyduðunu görmüþtük. Ama bunlarýn kullaným-deðerini soyutlarsak, geriye yukarda açýklandýðý gibi, Deðer kalýr. Bunun için, metalar deðiþildikle-rinde, kendisini, deðiþim-deðeri olarak ortaya koyan ortak öz, onlarýn deðeridir. Ýncelememiz ilerledikçe, deðiþim-deðerinin, içersinde metalarýn deðerinin kendisini gösterebildiði ya da ifade edilebildiði tek biçim olduðu görülecektir. Bununla birlikte, þimdilik, deðerin niteliðini onun biçiminden baðýmsýz olarak ele almak zorundayýz.

Bir kullaným-deðeri ya da yararlý bir madde, bu nedenle, ancak, içersinde soyut insan emeðinin somutlaþtýðý ya da maddeleþtiði için bir deðere sahiptir. Peki öyleyse bu deðerin büyüklüðü nasýl ölçülecek?

Besbelli ki, malýn içerdiði, deðer yaratýcý özün, yani emeðin niceliðiyle ölçülür. Emeðin niceliði, onun süresiyle ölçülür, ve emek-zamanýnýn ölçütü de hafta, gün ve saat olarak ifade edilir.

Bazýlarý, bir metaýn deðeri, onun için harcanan emeðin niceliðiyle belirlendiðine göre, iþçi ne kadar tembel ya da beceriksiz olursa, metaýn üretimi için o kadar fazla zaman gerekeceðinden, onun metaýnýn o kadar deðerli olacaðýný sanabilirler. Oysa, deðerin özünü oluþturan emek, türdeþ insan emeðidir, bir biçimli (uniform) emek-gücü harcamasýdýr.

Bir toplumun, ürettiði tüm metalarýn toplam deðerinde somutlaþan toplam emek-gücü birçok tek tek birimlerden meydana gelmekle birlikte, burada, türdeþ insan emek-gücü kitlesi olarak kabul edilir. Bu birimlerin herbiri, toplumsal ortalama emek-gücü niteliðini taþýdýklarý ve bu nitelikleri ile etkili olduklarý sürece, birbirlerinin aynýdýr; yani bir metaýn üretimi 48 Karl Marks

Kapital I

için ortalama olarak gerekli ya da toplumsal olarak gerekli zamandan daha fazlasýna gereksinme göstermedikleri sürece, biri diðerinin aynýdýr.

Toplumsal olarak gerekli emek-zamaný, bir malý, normal üretim koþullarý altýnda, o sýradaki ortalama hüner derecesi ve yoðunluðu ile elde edebilmek için gerekli zamandýr. Ýngilterede buharla iþleyen dokuma tezgâhlarýnýn kullanýlmaya baþlanmasýndan sonra, belirli bir miktar ipliði kumaþ haline getirmek için gerekli emek-zamaný belki de yarýya inmiþti.

Oysa el tezgâhýnda çalýþan dokumacýlar, ayný iþi, eskisi kadar ayný zamanda [sayfa 53] yapmaya devam etmiþlerdir; ama bu deðiþiklikten sonra, emeklerinin bir saatlik ürünü yalnýzca yarým saatlik toplumsal emeði temsil etmiþ ve bunun sonucu olarak da eski deðerinin yarýsýna düþmüþtür.Öyleyse görüyoruz ki, herhangi bir malýn deðerinin büyüklüðünü, toplumsal olarak gerekli-emek miktarý ya da onun elde edilmesi için toplumsal bakýmdan gerekli emek-zamaný belirler.9 Buna baðlý olarak tek tek her meta kendi türünün ortalama örneði olarak kabul edilmelidir.10 Bunun için, eþit nicelikte emek içeren ya da ayný sürede üretilebilen metalarýn deðerleri, aynýdýr. Bir metaýn deðeri ile baþka bir metaýn deðeri arasýndaki iliþki, birincisinin üretimi için gerekli emek-zamaný ile ikincisinin üretimi için gerekli emek-zamaný arasýndaki iliþki gibidir. Deðer olarak, bütün metalar, donmuþ emek-zamanýnýn belirli kitlelerinden baþka bir þey deðildir.11

Bu nedenle, bir metaýn üretimi için gerekli olan emek-zamaný sabit tutulursa, o metaýn deðeri de sabit kalýr. Ama, emek-zamaný, emeðin üretkenliðinde meydana gelen her deðiþmeyle birlikte deðiþir. Bu üretkenlik çeþitli koþullar tarafýndan belirlenir; öteki þeyler yanýnda, iþçilerin ortalama beceri düzeyi, bilimin durumu, ve onun pratikte uygulanma derecesi, üretimin toplumsal örgütlenmesi, üretim araçlarýnýn boyutlarý ve etkililiði ve fiziksel koþullar sayýlabilir. Örneðin uygun mevsimlerde ayný emek miktarý 8 kile buðdayda maddeleþtiði halde, uygun gitmeyen mevsimlerde yalnýzca dört kilede maddeleþir. Ayný emek, zengin madenden, zengin olmayan madene göre, daha çok maden cevheri çýkartýr.

Elmas yeryüzünde az raslanan bir þeydir, bu yüzden bulunup çýkartýlmasý ortalama olarak çok emek-zamanýna malolur. Öyle ki, küçük bir hacmi, çok büyük emek temsil eder. Jacop, altýn acaba [sayfa 54] hiç tam deðerini 9 The value of them (the necessaries of life) when they are exchanged the one for another is regulated by the quantity of labour necessarily required, and commonly taken in producing them. Yaþamak için gerekli þeylerin deðeri, birbirleriyle deðiþildikleri zaman, bunlarýn üretimleri için zorunlu ve normal sayýlan emeðin niceliðine baðlýdýr. (Some Thoughts on the Interest of Money in General, and Particularly in the Public Funds, etc., London, s. 36.) Geçen yüzyýlda yazýlan ve yazarý belli olmayan bu dikkat çekici yapýtýn baský tarihi de bulunmuyor. Bununla birlikte, içeriðine bakýlýrsa, George II zamanýnda, aþaðý yukarý 1739 ya da 1740 yýllarýnda yayýnlandýðý anlaþýlýyor.

10 Ayný türden bütün ürünler, gerçekte, fiyatýn genel olarak belirlenrriesine ve özel koþullara bakýlmaksýzýn belirlenen tek bir kitle meydana getirirler. (Le Trosne, l.c., s. 893.) 11 K. Marx, l.c., s. 6. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 49.]

Karl Marks 49

Kapital I

bulmuþ mudur diye kuþku duyar. Bu sözler elmas için daha da geçerlidir.

Eschwegeye göre, Brezilyanýn 1823 yýlýnda sona eren seksen yýllýk elmas madeni toplam üretimi, elmas daha çok emeðe malolduðu ve çok daha fazla deðeri temsil ettiði halde, ayný ülkenin birbuçuk yýllýk ortalama þeker ve kahve ürününün fiyatýna ulaþamamýþtýr. Daha zengin madenlerde, ayný nicelikteki emek, daha çok elmasta maddeleþebilir ve elmasýn deðeri düþebilir. Eðer biz, az emek harcayarak, kömürü elmasa dönüþtürmeyi baþarabilseydik, elmasýn deðeri, tuðlanýn deðerinin altýna düþebilirdi. Genel olarak, emeðin üretkenliði ne kadar büyük olursa, bir malýn üretimi için gerekli emek-zamaný o kadar kýsa, o malda billurlaþan emek miktarý o kadar az, ve deðeri de o kadar küçük olur; tersine, emeðin üretkenliði ne kadar azsa, bir malýn üretimi için gerekli olan emek-zamaný o kadar çok, malýn deðeri o kadar büyük olur. Bu nedenle, bir metaýn deðeri, o metada maddeleþmiþ emeðin miktarý ile doðru orantýlý, üretkenliði ile ters orantýlý olarak deðiþir.

Bir þey, deðere sahip olmadan da bir kullaným-deðerine sahip olabilir. Bu, o þeyin insana yararlýlýðý emeðe baðlý olmadýðý zaman sözkonusudur. Hava, iþlenmemiþ toprak, doðal çayýrlar ve otlaklar vb. böyledir. Bir þey, meta olmadan da, yararlý ve insan emeði ürünü olabilir.

Gereksinmelerini kendi emeðinin ürünü ile doðrudan doðruya karþýlayan kimse, gerçekte, kullaným-deðeri yaratýr, ama meta yaratmamýþtýr. Meta üretmek için, o kimsenin yalnýzca kullaným-deðerleri deðil, baþkalarý için kullaným-deðerleri, toplumsal kullaným-deðerleri üretmesi gerekir.

(Ve salt baþkasý için üretmesi de yetmez. Ortaçað köylüsü, feodal bey için ürün-rant-tahýl, papaz için öþür-tahýl üretirdi. Ama, ne bu ürün-rant-tahýl, ne de öþür-tahýl, bir baþkasý için üretilmiþ olmalarý gerçeðine karþýn, meta haline gelmemiþlerdi. Bir ürünün meta olabilmesi için, kullanýmdeðeri olacaðý baþka bir kimseye, deðiþim yoluyla devredilmesi gerekir.)11a Ensonu, hiç bir nesne, yararlý bir þey deðilse, deðere sahip olamaz.

Eðer o þey yararsýz ise, onda bulunan emek de yararsýzdýr; bu emek, emek sayýlmaz ve bu yüzden deðer yaratmaz. [sayfa 55]

ÝKÝNCÝ KESÝM.  METADA SOMUTLAÞAN

EMEÐÝN ÝKÝ YÖNLÜ NÝTELÝÐÝ

Ýlk bakýþta, bir meta, kendini, bize, iki þeyin karmaþýðý olarak göstermiþti: kullaným-deðeri ve deðiþim-deðeri. Daha sonra, emeðin de iki yönlü niteliði olduðunu gördük; çünkü, deðerde ifadesini bulduðuna göre, emek de, kullaným-deðerlerinin bir yaratýcýsý olarak taþýdýðý ayný niteliklere sahip deðildir. Metalarda bulunan emeðin bu ikili niteliðine 11a [4. Almanca baskýya not: Bu parantez içindeki metni eklememin nedeni, çoðu zaman üretici tarafýndan tüketilmeyen her ürünü, Marxýn meta saydýðý gibi bir yanlýþ anlayýþa düþülmesindendir. -F.E.]

50 Karl Marks

Kapital I

ilkönce iþaret eden ve eleþtirici bir yaklaþýmla inceleyen ben oldum.12

Bu nokta, ekonomi politiðin berrak bir þekilde anlaþýlmasýnda eksen olduðu için, daha fazla ayrýntýlara inmek zorundayýz.

Bir ceket ile 10 yarda keten bezi gibi iki meta alalým; bunlardan birincisinin deðeri, ikincisinin deðerinin iki katý olsun; yani 10 yarda keten bezi = 2W ise, ceket 2Wdir.

Ceket, belli bir gereksinmeyi karþýlayan bir kullaným-deðeridir.

Onun varlýðý, özel bir üretici faaliyet türünün sonucudur; bu faaliyetin niteliði, amacý, çalýþma biçimi, malzemesi, araçlarý ve vardýðý sonuçla belirlenir. Yararlýlýðý ürünün kullanýlarak deðerlenmesi ile ya da bu ürünün kullaným-deðeri haline gelmesiyle kendisini gösteren emeðe, biz, yararlý emek diyoruz. Bu açýdan bakýlýnca, biz, emeðin yalnýzca yararlý iþlevini gözönünde bulunduruyoruz.

Ceket ile keten bezi, nitelik bakýmýndan farklý iki kullaným-deðeri olduðu gibi, bunlarý üreten emeðin iki biçimi de, terzilik ve dokumacýlýk, farklýdýr. Bu iki nesne nitelik bakýmýndan farklý olmasalardý, farklý türden emeklerin ürünü olmasalardý, birbirleriyle metalarýn iliþkisi içinde karþý karþýya gelmezlerdi. Ceket ceket ile deðiþilmez; bir kullaným-deðeri, ay-ný cinsten baþka bir kullaným-deðeri ile deðiþilmez.

Tüm farklý kullaným-deðerlerinin her çeþidine, eþit farklýlýkta yararlý emek tekabül eder ve bunlar, toplumsal iþbölümünde ait olduklarý sýra-ya, cinse ve türe göre sýnýflandýrýlýrlar. Emeðin bu iþbölümü, metalarýn üretimi için zorunlu bir koþuldur, ama tersi doðru deðildir, yani metalarýn üretimi, iþbölümü için zorunlu koþul deðildir. Ýlkel Hint topluluklarýnda, meta üretimi olmaksýzýn toplumsal iþbölümü vardýr. Ya da daha yakýnýmýzdan bir örnek vermek gerekirse, her fabrikada emek (iþ), bir sisteme göre [sayfa 56] bölünmüþtür, ama bu bölünme, iþçilerin, kendi yaptýklarý ürünlerin birbirleri arasýnda karþýlýklý deðiþimi iþlemine yolaçmamýþtýr. Böyle ürünler, ancak, herbiri birbirinden baðýmsýz olarak oluþan ve bireylerin kiþisel emeðine dayanan farklý türdeki emeklerin bir sonucu olarak metalar haline gelebilirler.

Öyleyse özetlersek: her metaýn kullaným-deðerinde bulunan yararlý emek, yani belirli bir türde ve belirli bir amaca yönelmiþ üretken faaliyet vardýr. Ýçlerinde somutlaþan yararlý emek, herbirinde nitel olarak farklý olmadýðý sürece, kullaným-deðerleri, birbirlerinin karþýsýnda meta olarak duramazlar. Ürünleri genel olarak meta biçimini alan bir toplulukta, yani bir meta üreticileri topluluðunda, herbiri kendi hesabýna çalýþan tek tek üreticilerin baðýmsýz olarak yürüttükleri yararlý emekler arasýndaki bu nitelik farký, karmaþýk bir sistem, bir toplumsal iþbölümü meydana getirecek biçimde geliþir.

Ne var ki, örneðimizdeki ceketi ister terzi giysin isterse müþterisi, her iki durumda da, ceket bir kullaným-deðeri olarak iþ görür. Ayrýca 12 Zur Kritik.... s. 12, 13 ve passim. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 45 vd..]

Karl Marks 51

Kapital I

terziliðin, özel bir meslek, toplumsal iþbölümünün baðýmsýz bir kolu haline gelmesiyle de, ceket ile onu meydana getiren emek arasýndaki iliþki deðiþmiþ olmaz. Giyinme gereksinmesi insanoðlunu zorladýðýndan beri, insanoðlu, binlerce yýl, tek bir kiþi bile terzi haline gelmeden, giye-ceðini yapmýþtýr. Ancak, ceket ile keten bezi, doðanýn kendiliðinden üretmediði maddi servetin bütün öteki unsurlarý gibi, varlýklarýný, daima belirli bir amaçla yerine getirilen bir özel üretken faaliyete, belli doða vergisi malzemelerin, belli gereksinmeler için kullanýlmasý faaliyetine borçlu olmalýdýr. Bunun için, kullaným-deðerinin yaratýcýsý olarak emek, yararlý emektir, bütün toplum biçimlerinden baðýmsýz olarak, insanoðlunun varlýðý için zorunlu bir koþuldur; bu ezeli ve ebedi doðal zorunluluk olmaksýzýn insan ile doða arasýnda madde alýþveriþi, ve dolayýsýyla da yaþam olamazdý.

Kullaným-deðerleri, ceket, keten bezi vb., yani metalarýn madde olarak varlýklarý, iki öðenin birleþmesinden meydana gelir: madde ve emek. Bunlar üzerinde harcanan yararlý emeði kaldýrýrsak, geriye, insanýn yardýmý olmaksýzýn doða tarafýndan konmuþ olan maddi tortu kalýr.

Ýnsan, ancak týpký doðanýn yaptýðý gibi iþ görür, yani maddenin biçimini deðiþtirir.13 Ne var ki, bu biçim [sayfa 57] deðiþtirme iþinde doðal güçler kendisine durmadan yardým eder. Öyleyse görüyoruz ki, emek, maddi servetin, ürettiði kullaným-deðerlerinin tek kaynaðý deðildir. William Pettynin dediði gibi, maddi servetin babasý emek, anasý da topraktýr.

Kullaným-deðeri olarak ele alýnan metalardan, þimdi de metalarýn deðerine geçelim.

Varsayýmýmýza göre, ceket, keten bezinin iki katý deðere sahiptir.

Ama bu, þimdilik bizi ilgilendirmeyen yalnýzca bir nicel farklýlýktýr. Ancak þu kadarýný akýlda tutuyoruz ki, eðer bir ceketin deðeri 10 yarda keten bezinin iki katý ise, 20 yarda keten bezi, bir ceket ile ayný deðerde olur. Deðer olarak ceket ile keten bezi, ayný özün þeyleridir, temelde özdeþ emeðin nesnel ifadeleridir. Ama terzilik ile dokumacýlýk, nitelik yönünden farklý emek türleridir. Bununla birlikte, öyle toplum durumlarý vardýr ki, ayný kiþi, terzilik ve dokumacýlýðý ayný zamanda sýrayla yürütür; bu gibi durumlarda, bu iki tür emek biçimi, ayný bireyin çalýþmasýnýn salt iki deðiþik biçimidir ve farklý kiþilerin özel ve belirlenmiþ uðraþlarý deðildir; terzimizin bir gün ceket, ertesi gün pantolon dikmesi, ayný kiþinin, yalnýzca emeðindeki bir deðiþmeyi göstermesi gibidir. Ayrýca, kapi-13 Ýster insan elinin, ister genel fizik yasalarýnýn eseri olsunlar, evrendeki bütün olgular, aslýnda yeniden yaratýlmýþ þeyler deðil, yalnýzca maddenin biçim deðiþtirmesidir. Ýnsan aklýnýn, yeniden-üretim üzerinde düþünürken ve tahlilde bulunurken, daima karþýlaþtýðý iki öðe, birleþtirme ve ayýrmadýr; aslýnda bu, topraðýn, havanýn ve suyun, buðday tanesine dönüþmesi, insan eliyle bir böceðe ipek yaptýrýlmasý, ya da devamlý çalýþan bir saat yapmak üzere birkaç madeni par-çaya biçim verilmesi gibi deðer (Verri, burada, fizyokratlara karþý giriþtiði polemikte ne tür deðerden sözettiðini kendisi de iyice bilmemekle birlikte kullaným-deðerini kasteder) ve zenginliðin yeniden üretimidir. (Pietro Verri, Meditazion sulla Economia Politica, -ilkin 1771de basýlmýþtýr-

, Custodinin Ýtalyan Ýktisatçýlarý baskýsýnda, Parte Moderna, t. XV, s. 21, 22.) 52 Karl Marks

Kapital I

talist toplumumuzda, belli miktarda bir insan emeðinin deðiþen talebe göre, bir zaman terzilik, baþka bir zaman da dokumacýlýk biçiminde kullanýldýðý daha göze çarpar. Emeðin bu biçim deðiþtirmesi, sürtünmesiz olmayabilir, ama olmak zorundadýr.

Üretici faaliyet, aldýðý özel biçimi, yani emeðin yararlý niteliðini bir yana korsak, insan emek-gücünün harcanmasýndan baþka bir þey deðildir. Terzilik ve dokumacýlýk, nitelik bakýmýndan farklý üretici faaliyetler olmakla birlikte, her ikisi de, insan beyninin, sinirlerinin ve kaslarýnýn üretici harcamasýdýr ve bu anlamda, bunlar, insan emeði olarak aynýdýr. Bunlar, insan emek-gücünün farklý iki harcanma biçiminden baþka bir þey deðildir. Kuþkusuz, bütün deðiþiklikler içinde ayný kalan bu emek-gücünün, biçimlerin [sayfa 58] çeþitliliði içinde harcanamadan önce, belli bir geliþme düzeyine ulaþmasý gerekir. Ama bir metaýn deðeri, soyut insan emeðini, genel olarak insan emeðinin harcanmasýný temsil eder. Týpký toplumda sýradan bir insan iken önemsiz bir rol oynadýðý halde, bir general ya da bir banker olarak büyük bir rol oynamasý gibi,14

salt insan emeðinin rolü de buna benzer. Yalýn emek-gücü-nün harcanmasýdýr, yani, ortalama olarak. özel bir geliþme sözkonusu olmaksýzýn sýradan her insanýn organizmasýnda mevcut olan emek-gücünün harcanmasýdýr. Ortalama yalýn emeðin, çeþitli ülkelerde ve deðiþik zamanlarda niteliðinin deðiþtiði doðrudur, ama belli bir toplumda o da belirlidir. Vasýflý emek, yalnýzca yoðunlaþtýrýlmýþ yalýn emek, ya da daha doðrusu, çoðaltýlmýþ yalýn emek demektir; belli miktarda vasýflý emek, daha çok miktarda yalýn emeðe eþit olarak kabul edilir. Deneyim bu indirgemenin sürekli olarak yapýldýðýný göstermektedir. Bir meta, en vasýflý bir emeðin ürünü olabilir, ama deðeri, vasýfsýz yalýn emeðin ürünü ile eþitlenirse, bu, yalnýzca yalýn emeðin belirli bir miktarýný temsil eder.15

Onlarýn ölçü birimleri olarak, farklý emek türlerinin, vasýfsýz emeðe in-dirgenmesindeki farklý oranlar, üreticilerin gerisinde devam edip giden bir toplumsal süreç tarafýndan ortaya konur ve dolayýsýyla, bunlar gelenek ve alýþkanlýklar tarafýndan saptanmýþ gibi görünür. Ýþimizi basitleþtirmek için, bundan böyle emeðin her türünü, vasýfsýz emek, yalýn emek olarak kabul edeceðiz; böylece, devamlý indirgeme yapmak zahmetinden kurtulmuþ olacaðýz.

Ceket ile keten bezini deðer olarak ele aldýðýmýz zaman bunlarý farklý kullaným-deðerlerinden soyutladýðýmýz gibi, bu deðerlerin temsil ettiði emek için de ayný þeyi yapýyoruz: onun yararlý biçimleri arasýndaki, dokumacýlýk ve terzilik arasýndaki farký dikkate almýyoruz. Kullanýmdeðeri olarak ceket ve keten bezi, özel üretici faaliyetlerin kumaþ ve iplikle birleþmesidir, oysa ceket ile keten bezi, deðer olarak, birbirlerin-14 Karþ: Hegel, Philosophie des Rechs, Berlin 1840, s. 250, § 190.

15 Okur, burada, iþçinin belirli bir emek-zamaný için aldýðý ücretin ya da deðerin deðil, bu emek-zamanýnýn somutlaþtýðý metaýn deðerinin sözkonusu edildiðine dikkat etmelidir. Ücret, bir kategori olarak, incelememizin bu aþamasýnda henüz mevcut deðildir.

Karl Marks 53

Kapital I

den ayrýlmamýþ emeðin salt türdeþ donmuþ halidir ve bu deðerlerde somutlaþmýþ olan emek, kumaþ ve iplik ile iliþkili üretici faaliyetler açýsýndan deðil, yalnýzca insan emek-gücünün harcanmasý olarak hesaba katýlýrlar. Terzilik ve dokumacýlýk, ceket ve keten bezinin kullaným-deðerlerinin [sayfa 59] yaratýlmasýnda, yalnýz bu iki emek türü farklý nitelikte olduklarý için zorunlu etkenlerdir; ama bunlar kendi özel niteliklerinden soyutlandýðý ve her ikisinin de ayný nitelikte insan emeðine sahip olduðu gözönüne alýnýrsa, bu iki emek türü, terzilik ve dokumacýlýk, ayný mallarýn deðerlerinin özünü oluþtururlar.

Ancak, ceket ile keten bezi, yalnýzca deðerler deðil, belirli büyüklükte deðerlerdir, ve bizim varsayýmýmýza göre, ceket, on yardalýk keten bezinin iki katý deðerindedir. Peki ama, deðerleri arasýndaki bu fark nereden geliyor? Bu fark, keten bezinin içerdiði emeðin, ceketin içerdiði emeðin ancak yarýsý kadar olmasýndan, ve dolayýsýyla ikincinin üretimi sýrasýnda, birincinin üretimi için gerekli olan zamanýn iki katý emek-gücü harcanmasýndan ileri gelmektedir.

Öyleyse, kullaným-deðeri esas alýndýðýnda, bir metaýn içerdiði emek, yalnýzca nitel olarak hesaba katýlýr, deðer esas alýndýðýnda, yalnýzca nicelik hesaba katýlýr ve ilkönce, yalýn ve saf insan emeðine indirgenmesi gerekir. Sözkonusu olan, birincisinde Nasýl ve Ne?, ikincisinde Ne kadar? ve Ne sürede? sorularýdýr. Bir metaýn deðerinin büyüklüðü, kendisinde somutlaþan emeði temsil ettiðine göre, belli oranlarda alýnan bütün metalarýn deðer olarak eþit olmasý gerekir.

Bir ceketin yapýlmasý için gerekli her türlü yararlý emeðin üretkenlik gücü ayný kalýyorsa, yapýlan ceketlerin deðerlerinin toplamý, sayýsý ile birlikte artar. Yani her ceket, x günlük emeði temsil ediyorsa, iki ceket 2x günlük emeði temsil eder ve bu böyle devam edip gider. Ama varsayalým ki, bir ceketin üretimi için gerekli emek-zamaný iki katýna yükselsin ya da yapýya insin. Birinci durumda bir ceket, daha önceki iki ceket deðerinde olur; ikinci durumda ise iki ceket, önceki bir ceket deðerinde olur: oysa her iki durumda da ceket ayný iþi görür ve içinde somutlaþan yararlý emek ayný niteliktedir. Ancak, üretimi için harcanan emeðin niceliði deðiþmiþtir.

Kullaným-deðerinin niceliðindeki artýþ, maddi servette bir artýþ demektir. Ýki ceketle iki insaný giydirebilirsiniz, bir ceketle ancak bir insaný. Bununla birlikte, maddi servetin niceliðindeki artýþ, ayný anda onun deðer büyüklüðünde bir düþmeye tekabül edebilir. Bu karþýt hareket, kökenini, emeðin iki yönlü niteliðinden alýr. Üretici güç, kuþkusuz, yalnýzca yararlý, somut emek biçimi ile ilgilidir ve belli bir zaman süresinde üretkenliðine baðýmlý olarak [sayfa 60] herhangi bir özel üretici faaliyetin etkinliðidir. Bu nedenle, yararlý emek, üretkenliðindeki artma ya da ek-silmeyle orantýlý olarak, az ya da çok, ürünlerin bereket kaynaðý olur.

Öte yandan, bu üretkenlikteki hiç bir deðiþme, deðerle temsil edilen emeði etkilemez. Üretici güç, emeðin somut yararlý biçimlerinin bir 54 Karl Marks

Kapital I

niteliði olduðu için, emeði bu yararlý somut biçimlerden soyutladýðýmýz anda, kuþkusuz, emekle artýk bir ilgisi kalmaz. Bununla birlikte, üretici güç deðiþse bile, eþit zaman dönemleri süresince kullanýlan ayný emek, daima eþit miktarlarda deðer meydana getirir. Ama eþit zaman dönemleri süresince farklý nicelikte kullaným-deðerleri yaratýr; üretkenlik gücü arttýkça bu miktar yükselir, azaldýkça düþer. Emeðin verimliliðini ve dolayýsýyla da bu emeðin ürettiði kullaným-de-ðerlerinin niceliðini artýran üretken güçte meydana gelen bu ayný deðiþme, böyle bir deðiþme, onlarýn üretimi için gerekli toplam emek-zamanýný kýsaltmasý koþuluyla, kullaným-deðerlerinin bu artan niceliðinin toplam deðerini azaltýr; ve bunun tersi de doðrudur.

Bir yandan, her türlü emek, fizyolojik anlamda, insan emek-gü-cü harcanmasýdýr; ve bu, özdeþ soyut insan emeði özelliðinde oluþu ile, metalarýn deðerini yaratýr ve ona biçim verir. Öte yandan, her türlü emek, insan emek-gücünün, özel bir biçimde ve belirli bir amaca dönük olarak harcanmasýdýr, ve bu somut yararlý emek özelliði ile, kullaným-deðerlerini üretir.16 [sayfa 61]

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  DEÐERÝN BÝÇÝMÝ YA DA

DEÐÝÞÝM-DEÐERÝ

Metalar, dünyaya, kullaným-deðerleri ya da demir, keten bezi, buðday vb. gibi ticari mallar olarak gelirler. Bu, onlarýn, sade, yalýn, maddi biçimidir. Bununla birlikte, bunlar, yalnýzca iki yanlý bir þey olduklarý, hem yararlýlýðýn nesneleri ve hem de deðerin taþýyýcýlarý olduklarý için metadýrlar. Birisi fiziksel ya da doðal biçim, birisi de deðer-biçim 16 Emeðin, her çeþit metaýn deðerini her zaman ölçmeye ve karþýlaþtýrmaya yarayan yeterli ve gerçek tek ölçü olduðunu tanýtlamak için Adam Smith diyor ki, Eþit emek miktarlarýnýn, her zaman ve her yerde emekçi için ayný deðeri taþýmasý gerekir. Normal saðlýk, güç ve faaliyet halinde, sahip olduðu ortalama beceri derecesi ile, dinlenmesinden, özgürlüðünden ve mutluluðundan daima ayný ölçüde fedakârlik etmek zorundadýr. (Wealth of Nations, b. I, ch.

V, [s. 104-105].) Adam Smith, burada (ama her yerde deðil), bir yandan deðerin, metalarýn üretimi sýrasýnda harcanan emek miktarý yoluyla saptanmasýný, ayný þeyin, emeðin deðeri vasýtasýyla saptanmasýyla karýþtýrýyor ve bunun sonucu olarak da, eþit miktarda emeðin daima ayný deðere sahip olmasý gerektiðini tanýtlamaya çalýþýyor. Öte yandan da, bir önseziyle, metalarýn deðerinde kendisini ortaya koyan emeði, yalnýzca emek-gücünün harcanmasý olarak kabul ediyor ve bunu, canlýlarýn ayný zamanda normal faaliyetleri olarak deðil de, dinlenmekten, özgürlükten ve mutluluktan fedakârlýk olarak görüyor. Gözönünde tuttuðu, herhalde modern ücretli iþçi oluyor. Adam Smithin yukarda, s. 39, dipnot 1de, sözü edilen eski ve adsýz meslektaþý, daha yerinde olarak þöyle diyor: bir insan, yaþamasý için gerekli þeyleri saðlamak için bir haftalýðýna kendisini bir baþkasýnýn hizmetine veriyor ... ve bu adama emeði karþýlýðý baþka bir þey veren kimse, bu þeyin gerçek eþdeðerinin ne olduðunu, bunun kendisine ne kadar emeðe ve zamana malolduðunu hesaplamak yoluyla ancak doðru bir tahminde bulunabilir: aslýnda bu, bir kimsenin bir nesne için belirli bir sürede harcadýðý emeðin bir baþkasýnýn ayný sürede bir baþka þey için harcadýðý emekle deðiþiminden baþka bir þey deðildir. (l.c., s. 39.) [Ýngilizcenin, burada sözkonusu edilen emeðin iki farklý yönü için, iki farklý sözcüðe sahip olmak gibi bir üstünlüðü var. Kullaným-deðeri yaratan ve nitel olarak dikkate alýnan, Labour [emek] deðil, Work [iþ]tir; oysa Deðer yaratan ve nicel olarak dikkate alýnan, Work [iþ) deðil, Labour

[emek]tir. -F.E.]

Karl Marks 55

Kapital I

olmak üzere, iki biçime sahip olduklarý sürece, ancak meta olarak görünürler, ya da meta biçimine bürünürler.

Metalarýn deðerinin gerçek varlýðý, onu nerede ele geçireceðimizi bilmememiz yönünden Gönüllü Yosmadan* ayrýlýr. Metalarýn deðeri, onlarýn özlerinin kaba maddiliðinin tam karþýtýdýr, maddenin bir atomu bile bileþimine girmez. Bir metaý kendi baþýna elimize alýp istediðimiz gibi evirip çevirelim, deðerin bir nesnesi olarak kaldýðýna göre, kavranýl-masý olanaksýz gibi görünür. Ama bir de, metalarýn deðerinin salt toplumsal bir gerçeðe sahip olduðunu aklýmýzdan çýkartmaz ve bu gerçekliði, yalnýzca, özdeþ bir toplumsal özü, yani insan emeðini ifade ettiði ya da taþýdýðý sürece kazandýðýný gözönünde bulundurursak, deðerin, ancak, metaýn meta ile toplumsal iliþki içersinde kendini gösterebileceði sonucuna kolayca ulaþmýþ oluruz. Gerçekte biz, metalarýn ardýnda gizlenmiþ deðere ulaþmak için, metalarýn deðiþim-deðerlerinden ya da deðiþim iliþkilerinden hareket etmiþtik. Þimdi yeniden, deðerin bize ilk kez yüzünü gösterdiði bu biçime dönmemiz gerekiyor.

Baþka bir þey bilmese bile, herkes, metalarýn, hepsinde ortak olan bir deðer biçimine sahip olduðunu, ve bunun, kullaným-deðerlerinin çeþitli maddi biçimleri ile tam bir karþýtlýk gösterdiðini bilir. Bunlarýn pa-ra-biçimini kastediyorum.

Burada, bize, burjuva iktisadýnýn bugüne kadar elini bile sürme-diði bir görev, para-biçiminin doðuþunun kaynaðýný, metalarýn deðer-iliþkisi içindeki deðeri belirten ifadesinin geliþmesinin kaynaðýný, en yalýn ve hemen hemen farkedilemeyecek biçiminden, gözkamaþtýrýcý para-biçimine gelinceye kadar incelemek görevi [sayfa 62] bize düþüyor. Bunu yaparken, ayný zamanda, paranýn ne olduðu bilmecesini de çözeceðiz.

En basit deðer-iliþkisinin, bir metaýn, baþka türden bir meta ile olan iliþkisi olduðu besbellidir. Bunun için, iki metaýn deðerleri arasýndaki iliþki, bize, tek bir metaýn deðerinin en basit ifadesini saðlar.

A. DEÐERÝN BASÝT YA DA RASLANSAL

BÝÇÝMÝ

x kadar A metaý = y kadar B metaý, ya da

x kadar A metaý, y kadar B metaý deðerindedir.

20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya da

20 yarda keten bezi, 1 ceket deðerindedir.

1. Deðer Ýfadesinin Ýki Kutbu:

Nispi Biçim ve Eþdeðer Biçim

Deðer biçiminin bütün sýrrý, bu basit biçimde gizlidir. Bu neden-

* Shakespearein, Windsorun Þen Kadýnlarý oyunundaki Dame Quicly. -Ed.

56 Karl Marks

Kapital I

le, bunun tahlili oldukça güçtür.

Burada iki farklý türden metaýn (örneðimizde keten bezi ile ceket), iki deðiþik rol oynadýklarý açýktýr. Keten bezinin deðeri ceket ile ifade edilir; ceket bu deðerin ifade edildiði araç hizmetini görür. Birincisi aktif, ikincisi pasif bir rol oynar. Keten bezinin deðeri, nispi deðer olarak ifade edilir, ya da nispi biçimiyle ortaya çýkar. Ceket eþdeðer görevindedir, ya da eþdeðer biçimiyle görünür.

Nispi biçim ile eþdeðer biçim, deðer ifadesinin, birbiriyle sýký sýkýya baðlý, karþýlýklý birbirine baðýmlý ve ayrýlmaz iki öðesidir; ama ayný zamanda da, herbiri ötekisini dýþtalayan karþýt uçlardýr, yani ayný ifadenin kutuplarýdýr. Bunlar, bu ifade yoluyla iliþki içine giren iki farklý metaya aittirler. Keten bezinin deðerini keten bezi olarak ifade etmek olanaksýzdýr. 20 yarda keten bezi 20 yarda keten bezi, deðerin ifadesi deðildir.

Tersine, böyle bir denklem, sadece 20 yarda keten bezinin, 20 yarda keten bezinden baþka bir þey olmadýðýný, kullaným-deðeri olan keten bezinin belirli bir niceliði olduðunu ifade etmekten öte bir anlam taþýmaz.

Bunun için, keten bezinin deðeri ancak nispi olarak, yani baþka bir meta ile oranlanarak ölçülebilir. Keten bezinin deðerinin nispi biçimi, bu yüzden, eþdeðer bir biçimde baþka herhangi bir metaýn varlýðýný 

burada ceket öngörür. Öte yandan, eþdeðer olarak düþünülen meta, ayný zamanda, nispi biçimini alamaz. Bu ikinci [sayfa 63] meta, deðeri ifade edilen meta deðildir. Onun görevi, yalnýzca birinci metaýn deðerinin ifade edildiði araç olarak hizmet etmektir.

Kuþkusuz, 20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya da 20 yarda keten bezi, 1 ceket deðerindedir ifadeleri, karþýt baðýntýyý da gösterir: 1 ceket

= 20 yarda keten bezi, ya da 1 ceket, 20 yarda keten bezi deðerindedir.

Ama bu durumda, ceketin deðerini nispi olarak ifade etmek için denklemi tersine çevirmem gerekir; ve bunu yaptýðým anda keten bezi, ceket yerine eþdeðer haline gelir. Bu nedenle, tek bir meta, deðerin ayný ifadesi içinde her iki biçimi ayný anda alamaz. Bu biçimlerin karþýt kutuplar olmasý nedeniyle, daima birbirlerini dýþtalarlar.

Bu durumda, bir metaýn nispi biçimine mi, yoksa onun karþýtý eþdeðer biçimine mi bürüneceði, tamamen bu metaýn deðer ifadesin-deki raslansal durumuna baðlýdýr; yani deðeri ifade olunan meta oluþuna, ya da içersinde deðerin ifade edildiði meta oluþuna baðlýdýr.

2. Deðerin Nispi Biçimi

(a) Bu biçimin niteliði ve anlamý

Ýki metaýn deðer-iliþkisi içinde saklý bulunan bir metaýn deðerinin basit ifadesini bulabilmek için, ilkönce bu iliþkiyi, nicel yönden tümüyle farklý bir biçimde ele almak zorundayýz. Genellikle tutulan yol bunun tersidir ve deðer-iliþkisinde, birbirine eþit olarak kabul edilen iki farklý türden metaýn belirli nicelikleri arasýndaki orandan baþka bir þey dikkate Karl Marks 57

Kapital I

alýnmamýþtýr. Þeylerin farklý büyüklükleri, ancak bunlarýn büyüklükleri ayný birim ile ifade edildiklerinde, birbirleriyle nicel olarak karþýlaþtýrýlabi-leceði unutulmamalýdýr. Yalnýzca böyle bir birimle ifade edildikleri zaman, onlar, ayný ad altýnda toplanýrlar ve bu yüzden kýyaslanabilirler.17

Ýster 20 yarda keten bezi = 1 ceket ya da = 20 ceket ya da x ceket olsun, yani ister belli bir miktar keten bezi, birkaç ya da pek çok ceket deðerinde olsun, bu ifadelerin hepsi, keten bezi ile ceketlerin, deðer büyüklükleri olarak, ayný birimin ifadeleri, [sayfa 64] ayný türden þeyler olduklarý anlamýna gelir. Keten bezi = ceket denklemin temelidir.

Ancak, nitelikleri böyle eþit varsayýlan iki meta, ayný rolü oynamaz-lar. Burada ifade edilmiþ olan, yalnýz keten bezinin deðeridir. Ama nasýl?

Eþdeðer olarak, kendisi ile deðiþilebilir bir þey olarak ceket, esas alýnmýþtýr. Bu iliþkide ceket, deðerin varoluþ biçimi içersinde somutlaþan deðer, ancak böylece keten bezi ile ayný olur. Öte yandan, keten bezinin kendi deðeri önplana çýkar, baðýmsýz bir ifade kazanýr; artýk o, eþit deðerde bir nesne olarak, ceketle karþýlaþtýrýlabilecek ya da onunla deðiþtirilebi-lecek bir varlýktýr. Kimyadan bir örnek alýrsak, bütrik asit, propil formattan öz olarak farklýdýr. Ama her ikisi de, ayný kimyasal maddelerden, karbondan (C), hidrojenden (H) ve oksijenden (O) yapýlmýþtýr, ve üstelik oranlarý da aynýdýr: yani C H O . Þimdi eðer biz bütrik asidi, propil formata 4 8 2

eþitlersek, önce propil format, bu iliþkide, yalnýzca C H O nin bir varoluþ 4 8 2

biçimi olacaktýr; sonra da biz, bütrik asidin de C H O den oluþtuðunu 4 8 2

söylemiþ olacaðýz. Demek oluyor ki, iki öz, böylece eþitlenerek, farklý fiziksel biçimleri bir yana býrakýlarak kimyasal bileþimleri ifade edebiliyor.

Eðer, biz, deðer olarak metalarýn, yalnýzca donmuþ insan emeði olduðunu söylersek, bunlarý, tahlilimizle soyutlaþtýrýlmýþ bir þeye, deðere indirgediðimiz doðrudur; ancak biz, bu deðere, kendi fiziksel biçimi dýþýnda bir biçim vermiþ olmuyoruz. Bir metaýn baþka bir meta ile deðer iliþkisinde durum böyle deðildir. Burada bir tanesi, diðerine olan iliþkisi yönünden, deðer niteliði içinde önplandadýr, Ceket ile keten bezini eþdeðer hale getirmekle, birincide somutlaþan emeði, ikincide somutlaþan emek ile eþitlemiþ oluyoruz. Burada, ceketi yapan terziliðin, keten bezini yapan dokumacýlýktan farklý türler-den somut bir emek olduðu gerçektir. Ama terzilik, dokumacýlýða eþitlenmekle, her iki tür emekte de gerçekten eþit olan bir þeye, ortak nitelikteki insan emeðine indirgenmiþ oluyor. Öyleyse bu dolaylý yoldan, dokumacýlýðýn da, deðer dokuduðu sürece, terzilikten farklý bir þey olmadýðý ve dolayýsýyla soyut insan emeði olduðu ifade edilmiþ oluyor. Deðer yaratan emeðin özgül niteliðini ortaya koyan, ancak farklý türden metalar 17 Aralarýnda S. Bailey de olmak üzere, deðer biçiminin tahlili ile uðraþan bir avuç iktisatçý hiç bir sonuca ulaþamamýþlardýr. Bunun ilk nedeni, deðerin biçimi ile deðeri birbiriyle karþýlaþtýr-malarý, ikincisi, deneyimli burjuvazinin kaba etkisi altýnda bütün dikkatlerini sorunun nicel yönünde toplamýþ olmalarýdýr. Nicelik üzerindeki egemenlik... deðeri oluþturur. (S. Bailey, Money and its Vicissitudes, London 1837, s. 11.)

58 Karl Marks

Kapital I

arasýndaki eþdeðer ifadesidir, ve bunu, farklý türden metalarda somutlaþan emekleri, ortak nitelikleri olan soyut insan emeðine fiilen indirgemek suretiyle yapar.18 [sayfa 65]

Bununla birlikte, keten bezinin deðerini oluþturan emeðin özgül niteliðinin ifadesinde baþka bir þey daha gereklidir. Akýþkan halindeki insan emek-gücü ya da insan emeði deðer yaratýr, ama kendisi deðer deðildir. Ancak, bir nesne biçiminde somutlaþtýðý zaman, donmuþ durumda iken deðer halini alýr. Keten bezinin deðerini, donmuþ insan emeði olarak ifade etmek için, bu deðer nesnel bir varlýða sahipmiþ gibi, hem keten bezinden farklý maddi bir varlýk, hem de bütün keten bezleri ile öteki her türlü metada ortak bir þeymiþ gibi ifade edilmelidir.

Bu problem, artýk çözülmüþtür.

Deðer denkleminde, eþdeðer duruma geldiðinde ceket, deðeri nedeniyle, nitel olarak keten bezine eþitmiþ gibi, sanki ayný cinsten bir þeymiþ gibidir. Bu durumda biz, onda yalnýzca deðeri görürüz, ya da onun elle dokunulur fiziksel biçimi, deðeri temsil eder. Oysa ceketin kendisi, metaýn cismidir, ceket yalnýzca bir kullaným-deðeridir. Bu durumuyla ceket, deðer konusunda, elimize geçen herhangi bir keten bezi parçasýndan fazla bir þey ifade etmez. Bu da gösteriyor ki, keten bezi ile deðer-iliþkisi içine konulduðu zaman ceket, bu iliþki dýþýnda olduðu zamankinden çok daha fazla þey ifade ediyor; bu týpký, gösteriþli üniformasý içinde çalým satan bir insanýn, sivil elbise içinde olduðundan daha önemli sayýlmasýna benzer.

Ceketin üretimi sýrasýnda, insan emek-gücü, terzilik biçiminde fiilen harcanmak zorundadýr. Öyleyse insan emeði, onda birikmiþtir. Bu bakýmdan, ceket, deðer taþýyýcýsýdýr, ama lime lime olana kadar giyildiði halde bu gerçeði açýða vurmaz. Oysa, deðer denkleminde, keten bezinin eþdeðeri olarak, yalnýz bu yönüyle vardýr, somutlaþmýþ deðer, deðer olan bir cisim olarak hesaba katýlýr. Anýn, örneðin B için, saygýdeðer efendimiz olabilmesi, Bnin gözünde Anýn fiziksel biçimine girmesi gerekir; üstelik, halkýn her yeni babasý ile birlikte, yüzünü, saçlarýný ve daha pek çok þeyi de hemen deðiþtirmesi gerekir.

Demek oluyor ki, ceketin keten bezine eþdeðer olduðu deðer denkleminde, ceket, deðer-biçimi görevini görüyor. Keten bezi [sayfa 66]

metaýnýn deðeri, ceket metaýnýn maddi biçimiyle ifade ediliyor; yani birinin deðeri, ötekinin kullaným-deðeri ile ifade ediliyor. Kullaným-deðeri olarak keten bezi, gözle görülür elle tutulur biçimde ceketten farklý bir 18 William Pettyden sonra, deðerin niteliðini farkedebilen ilk iktisatçýlardan birisi olan ünlü Franklin þöyle diyor: Ticaret, genel olarak, emeðin emekle deðiþiminden baþka bir þey olmadýðý için bütün þeylerin deðeri ... çok yerinde olarak emekle ölçülür. (The Works of B. Franklin, etc., edited by Sparks, Boston 1836, v. II. s. 267.) Franklin, her þeyin deðerini emekle ölçerken bilinçsizdir; deðiþim konusu olan emeðin farklýlýðýndan soyutlama yapmakta ve böylece hepsini eþit insan emeðine indirgemektedir. Bunun farkýnda olmamakla birlikte, gene de bunu söyleyebiliyor. Önce bir emekten sözediyor, sonra baþka bir emekten, ve ensonu baþka bir niteleme yapmaksýzýn, her þeyin deðerinin özü olarak emek diyor.

Karl Marks 59

Kapital I

þeydir; deðer olarak ise, ceket ile aynýdýr ve bu durumda, ceketin görünü-müne sahiptir. Böylece keten bezi, kendi fiziksel biçiminden farklý bir deðer-biçimine bürünür. Deðeri, ceket ile eþitlenmesiyle ortaya çýkar, ve bu, týpký bir hýristiyanýn koyun niteliðinin Tanrýnýn Kuzusuna benzeþ-mesinde olduðu gibidir.

Görüyoruz ki, metalarýn deðeri üzerindeki tahlilimizde de ortaya çýktýðý gibi, keten bezi de bir baþka meta ile, ceket ile arasýnda baðlantý kurulur kurulmaz ayný þeyi dile getiriyor. Ancak, keten bezi, düþüncelerini, bir tek kendisinin bildiði bir dille, metaýn diliyle açýða vuruyor. Kendi deðerinin, insan emeðinin soyut niteliði içersindeki emeðiyle yaratýldýðýný bize anlatmak için, ceketin keten bezi deðerinde olduðunu, yani deðer olduðunu, keten bezinin ayný emekten oluþtuðunu söylüyor. Deðer olarak yüce varlýðýnýn, kabasaba maddesinden farklý olduðunu bize bildirmek için, deðerin ceket görünüþünde olduðunu, ve dolayýsýyla keten bezi de deðer olduðu sürece, birbirlerine iki bezelye gibi ben-zediklerini söylüyor. Burada belirtebiliriz ki, metalarýn Ýbraniceden baþka, þu ya da bu derecede doðru daha birçok dili vardýr. Örneðin, Almanca deðerinde olma anlamýna gelen Wertsein sözcüðü, Latin kökenli va-lere, valer, valoir fiillerinden, yani B metaý A metaýna eþitlenirken, Anýn deðerinin kendi ifade tarzýndan daha az çarpýcý bir anlatým tarzýna sahiptir. Paris vaut bien une messe.*

Bunun için, denklemimizde ifade edilen deðer-iliþkisi aracýlýðýyla B metaýnýn maddi biçimi, A metaýnýn deðer-biçimi haline geliyor, ya da B metaýnýn maddesi, A metaýnýn deðerinin yansýdýðý ayna oluyor.19 A metaý, in propriâ personâ** deðer olarak, insan emeðinin meydana geldiði bir madde olarak, kendini, B metaý ile iliþki içersine koyarak, A metaý, kullaným-deðerini, Byi, [sayfa 67] kendi deðer ifadesinin maddesine dönüþtürüyor. Böylece Bnin kullaným-deðeri ile ifade edilen Anýn deðeri, nispi deðer biçimini alýyor.

(b) Nispi deðerin nicel belirlenmesi

Deðeri ifade edilmek istenen her meta, belli nicelikte yararlý bir nesnedir. 15 kile buðday, 100 libre kahve gibi. Ve herhangi bir metaýn belli bir niceliði, belirli nicelikte insan emeði içerir. Deðer-biçiminin yalnýzca genel olarak deðeri deðil, ayný zamanda, belirli nicelikte deðeri ifade etmesi gerekir. Demek ki, A metaý ile B metaý, keten bezi ile ceket arasýndaki deðer-iliþkisinde, ceket keten bezine, genel anlamda de-19 Bir bakýma bu, insan için de, metalarda olduðu gibidir. Ýnsanoðlu dünyaya elinde aynayla, ya da ben benim diyen fihteci bir filozof olarak gelmediði için, kendisini önce baþka insanlarda gürür ve tanýr. Peter kendi kimliðini insan olarak, önce benzeri Paul ile kýyaslayarak saptar.

Böylece kendi kiþiliði içinde durmakta olan Paul, Peter için yalnýzca insan türünün bir tipidir.

* Paris bir ayine deðer. -ç.

* * Bizzat. -ç.

60 Karl Marks

Kapital I

ðer maddesi olarak nitelik bakýmýndan eþitlenmemiþ, ayný zamanda belirli miktarda ceket (1 ceket) belirli miktarda (20 yarda) keten bezine eþdeðer yapýlmýþtýr.

20 yarda keten bezi 1 ceket denklemi, ya da 20 yarda keten bezi bir ceket deðerindedir ifadesi, her ikisinin de ayný miktarda deðer-özünün (donmuþ emeðin) somutlaþtýðýný anlatýr; yani iki meta da, ayný miktar emeðe ve ayný nicelikte emek-zamanýna malolmuþtur. Ancak, 20 yarda keten bezi ya da 1 ceketin üretimi için gerekli emek-zamaný, dokumacýlýk ya da terzilikteki üretkenlikte meydana gelen her deðiþme ile deðiþecektir. Ýþte þimdi biz, deðerin nispi ifadesinin nicel yaný üzerindeki bu gibi deðiþikliklerin etkisini gözönüne almak zorundayýz.

I. Ceketin deðeri sabit kalýrken, keten bezinin deðeri deðiþmiþ olsun.20 Keten üretimi için gerekli emek-zamaný, diyelim keten yetiþtiren toprakta verimsizlik sonucu, iki katýna çýkmýþ olsun, ketenin deðeri de iki katý olacaktýr. 20 yarda keten bezi = 1 ceket denklemi yerine, 20

yarda keten bezi = 2 ceket denklemini bulacaðýz, çünkü artýk bir ceket, 20 yarda keten bezinde somutlaþan emek-zamanýnýn yalnýzca yarýsýný içerecektir. Öte yandan, diyelim ki, dokuma tezgâhlarýnýn geliþmesi sonucu bu emek-zamaný yarý yarýya kýsalsýn, keten bezinin deðeri de yarý yarýya azalacaktýr. Böylece, 20 yarda keten bezi = ½ ceket [denklemini

-ç.] elde edeceðiz. A metaýnýn nispi deðeri, yani B metaýnda ifade edilen deðeri, B metal sabit sayýlýrsa, Anýn deðeri ile doðru orantýlý olarak yükselir ve düþer. [sayfa 68]

II. Ceketin deðeri deðiþirken, keten bezinin deðeri sabit kalmýþ olsun. Bu koþullar altýnda, örneðin yün üretimindeki verimsizlik nedeniyle, ceket yapýmý için gerekli emek-zamaný iki katýna çýksýn, 20 yarda keten bezi = 1 ceket yerine, 20 yarda keten bezi = ½ ceket [denklemini

-ç.1 yazabileceðiz. Öte yandan, eðer ceketin deðeri yarýya düþse, 20 yarda keten bezi = 2 ceket olur. Demek ki, A metaýnýn deðeri sabit kalýrsa, B metaýnda ifade edilen nispi deðeri, Bnin deðeri ile ters orantýlý olarak yükselir ve düþer.

I ve IIdeki farklý durumlarý karþýlaþtýrýrsak, nispi deðerin büyüklüðündeki ayný deðiþmenin, tamamen karþýt nedenlerden ileri gelebile-ceðini görürüz. Böylece, 20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya keten bezinin deðerinin iki katýna çýkmasý, ya da ceketin deðerinin yarýya inmesi nedeniyle 20 yarda keten bezi = 2 ceket halini alýr; ve keten bezinin deðerinin yarýya düþmesi ya da ceketin deðerinin iki katýna çýkmasý sonucu da, 20 yarda keten bezi = ½ ceket olur.

III. Diyelim ki, keten bezi ile ceketin üretimi için gerekli emek-zamanýnýn niceliði, ayný anda, ayný yönde ve ayný oranda deðiþsin. Bu durumda 20 yarda keten bezi, deðerleri ne kadar deðiþirse deðiþsin, 1

20 Burada deðer, daha önceki sayfalarda da arasýra olduðu gibi, nicel olarak belirlenen deðer, ya da deðer-büyüklüðü anlamýnda kullanýlmýþtýr.

Karl Marks 61

Kapital I

cekete eþit olmaya devam eder. Bunlarýn deðerlerindeki deðiþiklik deðeri, sabit kalan üçüncü bir meta ile karþýlaþtýrýldýðý zaman görülür.

Bütün metalarýn deðerleri, ayný anda ve ayný oranda yükselse ya da düþse, bunlarýn nispi deðerleri deðiþmeden kalýr. Bunlardaki gerçek deðer deðiþmesi, belli bir süre üretilen metalarýn niceliklerindeki artma ya da azalma ile anlaþýlýr.

IV. Keten bezi ile ceketin üretimi için gerekli emek-zamaný ve dolayýsýyla bu metalarýn deðerleri, ayný anda, ayný yönde, ama deðiþik oranlarda, ya da karþýt yönlerde, veya baþka biçimlerde deðiþebilir. Bütün bu olasý farklý deðiþmelerin, bir metaýn nispi deðeri üzerindeki etkisi, I., II. ve III. durumlarýn sonuçlarýndan çýkartýlabilir.

Demek ki, deðerin büyüklüðündeki gerçek deðiþmeler, ne nispi deðer ifadelerinde, ne de nispi deðerin büyüklüðünü ifade eden denklemde tam ve kesin olarak yansýr. Bir metaýn nispi deðeri, deðeri sabit kaldýðý halde deðiþebilir. Deðeri deðiþse bile nispi deðeri sabit kalabilir, ve ensonu, deðerin büyüklüðü ile bu deðerin nispi ifadesinde ay-ný zamanda ortaya çýkan deðiþmelerin miktar olarak birbirlerine tekabül etmeleri gerekmez.21 [sayfa 69]

3. Deðerin Eþdeðer Biçimi

A metaýnýn (keten bezi), farklý türden bir metaýn (ceket) kullaným-deðeriyle ifade edilirken, ayný zamanda ikinci metaya özgül bir deðer-biçimi, yani eþdeðer biçimi verdiðini görmüþ bulunuyoruz. Keten bezi metaý bir deðere sahip bulunma niteliðini, ceketin kendi maddi biçiminden farklý bir deðer-biçimine girmeden, keten bezine eþitlenmesiyle ortaya koyar. Keten bezi, kendisinin bir deðer olduðunu, doðrudan doðruya ceket ile deðiþilebilir olmasý ile ifade etmiþ olur. Bir metaýn eþdeðer biçimde olduðunu söylerken, demek ki, onun diðer metalar ile deðiþilebilir olduðunu ifade etmiþ oluyoruz.

21 Deðerin büyüklüðü ile nispi ifadesi arasýndaki bu aykýrýlýðý her zamanki kaynaklarý ile vülger iktisatçýlar kendi görüþleri doðrultusunda istismara çalýþmýþlardýr. Örneðin: Anýn, karþýlýðýnda deðiþildiði Bnin deðeri yükseldiði ve ayný zamanda Aya daha az emek harcanmadýðý halde, Anýn deðerinin düþtüðünü kabul ederseniz, genel deðer ilkeniz yere serilmiþ olur. ...

Eðer o [Ricardo], Anýn deðerinin Bye oranla yükseldiðini, Bnin deðerinin Aya oranla düþtüðünü kabul ederse, bir metaýn deðerinin daima kendisinde somutlaþan emekle belirlendiðini öne süren kendi yüce önermesini dayandýrdýðý temeli yýkmýþ olur; çünkü, eðer Anýn maliyetindeki bir deðiþme, yalnýzca deðiþildiði B ile iliþkisi yönünden kendi deðerinde bir deðiþiklik yapmakla kalmaz, Bnin üretimi için gerekli emek miktarýnda bir farklýlýk olmadýðý halde, A ile iliþkisi yönünden Bnin deðerini de deðiþtirir: böylece, bir nesnenin deðerinin, ona harcanan emek miktarý ile belirlendiðini öne süren öðreti yere serilmekle kalmaz, bir malýn maliyetinin onun deðerini belirlediðini savunan öðreti de yýkýlmýþ olur. (J. Broadhurst, Political Economy, London 1842, s. 11 ve 14.)

Bay Broadhurst þöyle de diyebilirdi: 10/20, 10/50, 10/l00 vb. kesirlerini ele alalým, 10 sayýsý deðiþmiyor ama nispi büyüklükleri, 20, 50, 100 vb. sayýlarýna oranla durmadan küçülüyor. Öyleyse, 10 gibi bir tam sayýnýn büyüklüðü, kendisindeki ünitelerin sayýsýyla belirlenir diyen büyük ilke de yere serilmiþ olur. [Yazar, bu bölümün dördüncü kesiminde s. 80-81, dipnot 2de [bu baskýda, s. 96, dipnot 33te] Vülger Ekonomi deyiminden ne anladiðýný açýklamaktadýr. -F.E.]

62 Karl Marks

Kapital I

Ceket gibi bir meta, keten bezi gibi baþka bir meta için eþdeðer hizmetini görüyorsa., ve dolayýsýyla ceketler, keten bezi ile doðrudan doðruya deðiþilebilir olmak gibi karakteristik bir özellik kazanýyorlar ise, biz, bu iki metaýn hangi oranlarda deðiþilebildiðini bilmekten uzaðýz.

Keten bezinin deðeri büyüklük olarak verildiðinden, bu oran ceketin deðerine baðlýdýr. Ýster ceket eþdeðer, keten bezi nispi deðer olsun, ya da keten bezi eþdeðer, ceket nispi deðer olsun, ceketin deðerinin büyüklüðü, deðer-biçiminden baðýmsýz olarak, üretimi için gerekli emek-zamaný ile belirlenir. Ama ceket, ne zaman ki, deðer denkleminde eþdeðer durumuna girerse, kendi deðeri nicel bir ifadeye sahip deðildir; tersine, ceket metaý, þimdi yalnýzca belirli nicelikte bir mal olarak hesaba katýlýr. Örneðin, 40 yarda keten bezinin deðeri [sayfa 70] nedir? 2 ceket. Burada ceket metaý eþdeðer rolü oynadýðý için ve kullaným-deðeri ceket, keten bezinin karþýsýnda, deðerin somutlaþmasý olarak sayýldýðý için, keten bezindeki belirli nicelikteki deðeri ifade etmek için belirli sayýda ceket yeter. Demek ki, iki ceket, 40 yarda keten bezinin deðer niceliðini ifade edebilir ama, kendi deðer niceliðini asla ifade edemez. Bu gerçeði, yani deðer denkleminde, herhangi bir malýn, herhangi bir kullaným-deðerinin basit niceliði olarak eþdeðer sayýlar gerçeðini yüzeysel bir gözlemleme, kendisinden önce ve sonra gelenleri olduðu gibi Baileyi de, deðer ifadesini yalnýzca nicel bir iliþki gibi görmek yanýlgýsýna götürdü. Oysa gerçekte, bir meta eþdeðer durumunda ise, deðerinin nicel olarak belirleniþi ifade edilmez.

Eþdeðer biçimini incelerken gözümüze ilk çarpan þey þudur: kullaným-deðeri, karþýtýnýn, yani deðerin, kendini belli ediþ biçimi, görünürdeki biçimidir.

Metaýn maddi biçimi, onun deðer-biçimi halini alýr. Ama, dikkat edilsin, bu, quid pro quo,* bir B metaýnýn yalnýzca baþka bir A metaý ile bir deðer-iliþkisi içersine girmesi halinde ve yalnýzca bu iliþkinin sýnýrlarý içersinde vardýr. Hiç bir meta, kendisi ile eþdeðerlik iliþkisi içine giremeyeceði ve böylece kendi maddi biçimini kendi deðerinin ifadesi haline getiremeyeceði için, her metaýn eþdeðer olarak baþka bir meta seçmesi, ve onun kullaným-deðerini, yani maddi biçimini, kendi deðer-biçimi olarak kabul etmesi gerekir.

Metalara, maddi özler, kullaným-deðerleri olarak uygulayacaðý-mýz ölçülerden birisi, bu noktayý aydýnlatmaya yarayacaktýr. Bir kesme þeker cisim olduðu için aðýrdýr, ve bu nedenle bir aðýrlýðý vardýr: ama biz bu aðýrlýðý ne görebiliriz, ne de ona dokunabiliriz. Sonra, aðýrlýklarý önceden saptanan çeþitli demir parçalarý alalým. Demir, demir olarak bir kesme þekerden daha fazla aðýrlýðýn görünüþ biçimi deðildir. Ne var ki, þekerin þu kadar aðýrlýðý olduðunu ifade etmek için, onunla demir arasýnda bir aðýrlýk iliþkisi kurarýz. Bu iliþkide demir, aðýrlýktan baþka hiç

* Bir þeyin, bir baþka þeyin yerini tutmasý. -ç.

Karl Marks 63

Kapital I

bir þey temsil etmeyen bir cisim olarak iþ görür. Bu nedenle, belli bir nicelikte demir, þekerin aðýrlýðýnýn ölçülmesine yarar ve kesme þeker ile iliþkisinde, aðýrlýðýn somutlaþmasýný, aðýrlýðýn ortaya çýkýþ biçimini temsil eder. Demir, bu rolü ancak bu iliþki [sayfa 71] içersinde, aðýrlýðý belirlen-ecek olan þekerin ya da herhangi bir cismin demir ile girmiþ olduðu iliþki içersinde oynar. Her ikisi de aðýrlýk olmasaydý, bu iliþki içine gire-mezlerdi ve biri ötekinin aðýrlýk ifadesi olarak iþe yarayamazdý. Her ikisini de teraziye koyduðumuz zaman, aðýrlýk olarak her ikisinin de ayný olduðunu ve bunun için de belirli oranlarda alýndýklarý zaman, ayný aðýrlýkta olduklarýný gerçekten görürüz. Nasýl demir maddesi bir aðýrlýk ölçüsü olarak þekerle iliþkisinde yalnýz aðýrlýðý temsil ederse, bizim deðer ifademizde de ceket maddi nesnesi, keten bezi karþýsýnda yalnýzca deðeri temsil eder.

Ne var ki, benzeþme burada sona erer. Demir, þekerin aðýrlýk ifadesinde, her iki cisimde de ortak doðal bir özelliði, yani aðýrlýklarýný temsil eder; ama keten bezinin deðer ifadesinde ceket, her ikisi için de doðal olmayan bir özelliði, tamamen toplumsal bir þeyi, yani deðerlerini temsil eder.

Bir metaýn örneðin keten bezinin nispi deðer-biçimi, bu metaýn deðerini kendi maddesi ve özelliklerinden tamamen farklý bir þey olarak, örneðin ceket gibi bir þey olarak ifade edildiði için, bu ifadenin kendisinin, onun altýnda yatan toplumsal bir iliþkiyi gösterdiðini görürüz. Eþdeðer biçimde ise tam tersidir. Bu biçimin asýl özü, maddi metaýn kendisidir cekettir, ve bu haliyle, deðer ifade eder, ve deðer-bi-çimini doðadan almýþtýr. Kuþkusuz bu, yalnýzca ceketin, keten bezi ile eþdeðer durumda bulunduðu deðer-iliþkisi varolduðu sürece geçerlidir.22

Bununla birlikte, bir þeyin özellikleri, o þeyin baþka þeylerle iliþkilerinin sonucu olmadýðýna göre, yalnýzca kendilerini bu gibi iliþkiler içersinde belli ettiklerine göre, ceketin aldýðý eþdeðer biçim, doðrudan deðiþilebilir bir þey olma özelliði, doðanýn vermiþ olduðu aðýrlýðý olmak ya da bizi ýsýtmak kadar bir özelliktir. Bunun için, eþdeðer biçiminin bu karýþýk niteliði, bu biçim tamamen geliþip para biçiminde onlarýn karþýsýna çýkana kadar, burjuva ekonomi politikçilerinin dikkatlerinden kaçýyor.

Bundan sonra da, altýn ve gümüþün gizemli niteliðini, bunlarýn yerine daha az gözkamaþtýran metalarý koyarak ve, þu ya da bu zamanda eþdeðer rolü oynamýþ her türlü metaý tam bir gönül rahatlýðýyla sayýp dökerek [sayfa 72] açýklamaya çalýþýyorlar. 20 yarda keten bezi = 1 ceket gibi çok basit bir deðer ifadesinin, eþdeðer bilmecesinin, çözümünü zaten içinde taþýdýðýný bunlar akýllarýnýn ucuna bile getirmiyorlar.

Eþdeðer ödevini gören metaýn maddesi, soyut insan emeðinin 22 Hegelin yansýma-kategorisi dediði bu gibi genel iliþki ifadeleri çok garip bir sýnýf oluþtururlar. Örneðin, bir adam, yalnýzca, baþka insanlar ona göre uyruk durumunda olduklarý için kraldýr. Ötekiler ise, tersine, o, kral olduðu için kendilerini uyruk sayarlar.

64 Karl Marks

Kapital I

maddeleþmiþ görünüþüdür ve ayný zamanda özgül olarak yararlý somut emeðin ürünüdür. Bu somut emek, bu yüzden, soyut insan emeðinin ifade edilmesi için bir araç oluyor. Eðer, bir yandan, ceket soyut insan emeðinin, maddeleþmesinden baþka bir þey deðilse, öte yandan onda somutlaþan terzilik de, bu soyut emeðin gerçekleþme biçiminden baþka bir þey deðildir. Keten bezinin deðer ifadesinde, terziliðin yararlýlýðý, elbise yapmasýnda deðil, hemen ilk bakýþta Deðer olduðunu farket-tiðimiz bir nesne meydana getirmesinde ve dolayýsýyla donmuþ bir emek olmakla birlikte, bu emeðin, keten bezinin deðerinde gerçekleþen emekten ayýrdedilebilir olmasýndadýr. Deðerin böyle bir aynasý olma görevini yapabilmesi için, terzilik emeðinin, genel olarak insan emeði olma somut niteliðinden baþka bir þeyi yansýtmamasý gerekir.

Terzilikte olduðu gibi dokumacýlýkta da insan emek-gücü harcanmýþtýr. Bu nedenle her ikisi de, insan emeði olma genel özelliðine sahiptir ve böylece de bazý durumlarda, deðer üretilmesinde olduðu gibi yalnýz bu yönüyle dikkate alýnmalýdýr. Bunda, gizemli hiç bir yan yoktur. Ama, deðer ifadesinde durum büsbütün farklýdýr. Örneðin, dokumacýlýðýn, bizatihi dokumacýlýk olduðu için deðil de, insan emeði olma genel özelliði nedeniyle, keten bezinin deðerini yaratmasý olgusu nasýl ifade edilebilir?

Dokumacýlýðýn karþýsýna, onun ürününün eþdeðerini üreten, baþka bir özel somut emek biçimini (örneðimizde terziliði) koymak suretiyle ifade edilir. Týpký ceketin maddi biçimi içinde, doðrudan doðruya deðer ifadesi halini almasý gibi, þimdi de somut emek biçimi terzilik, genel anlamda insan emeðinin düpedüz ve elle dokunulur mad-deleþmesidir.

Demek ki, eþdeðer biçimin ikinci özelliði, somut emeðin, kendi karþýtýnýn, yani soyut insan emeðinin ortaya çýkýþ biçimi halini almasýdýr.

Ancak, bu somut emek, bizim örneðimizde terzilik, farklýlaþtýrýl-mamýþ insan emeðiyle doðrudan tanýndýðý için herhangi türden bir emekle eþdeðerdir ve bu nedenle keten bezinde somutlaþmýþ emekle de bir ve aynýdýr. Bütün diðer meta üreten emekler [sayfa 73] gibi bireylerin özel emekleri olmakla birlikte, ayný zamanda doðrudan doðruya toplumsal nitelikte emektir. Öteki metalarla doðrudan deðiþilebilen bir üründe sonuç vermesinin nedeni budur. Öyleyse, eþdeðer biçimin üçüncü bir özelliði daha ortaya çýkýyor: bireylerin özel emekleri, karþýtlarýnýn biçimini, yani doðrudan doðruya toplumsal emeðin biçimini alýyor.

Eþdeðer biçimin son iki özelliði, düþüncede de olsa, toplum, Doða gibi birçok biçimi, ve bunlar arasýnda deðer-biçimini de ilk kez tahlil eden o büyük düþünüre dönersek, daha anlaþýlýr hale gelecektir.

Aristotelesi kastediyorum.

Ýlkin, o, metalarýn para-biçiminin, yalnýzca, deðerin basit biçiminin daha ileri bir geliþmesi olduðunu, yani bir metaýn deðerinin, geliþigüzel alýnan baþka bir meta ile ifadesi olduðunu açýkça söylüyor; çünkü,

Karl Marks 65

Kapital I

5 yatak = 1 ev

(clinai pene anti oiciax)

ifadesinin

5 yatak = þu kadar para

(clinai pene anti ... oson ai pene clinai)

ifadesinden ayýrdedilemeyeceðini söylüyor.

Aristoteles, ayrýca, bu deðer ifadesine yolaçan deðer-iliþkisinin, evin nitel bakýmdan yataða eþitlenmesini gerektirdiðini, böyle bir eþitleme olmaksýzýn bu iki farklý þeyin, ölçülebilir nicelikler olarak birbirleriyle karþýlaþtýrýlmalarýnýn mümkün olamayacaðýný da görüyor. Eþitlik olmadan deðiþim, ortak bir ölçü ile ölçülebilme olmadan eþitlik olamaz.

(ont isothz m o nshz snmmetriaz) diyor. Ne var ki, Aristoteles bu noktada duruyor, deðer-biçiminin tahlilini daha ileri götürmekten vazgeçiyor.

Bununla birlikte, bu kadar farklý þeylerin, ayný ölçü ile ölçülebilir olmalarý gerçekte mümkün deðildir. th men alhqeia adunaton diyor. Yani nitel bakýmdan eþit olmalarý mümkün deðildir, diyor. Böyle bir eþitleme, eþyanýn gerçek niteliðine yabancý bir þeydir ve, dolayýsýyla, ancak pratik amaçlar için geçici bir çare olabilir.*

Aristoteles, böylece, tahlile devam etme yolunu týkayan þeyin ne olduðunu kendisi söylüyor, onu devamdan alýkoyan þey, deðer kavra-mýndan yoksunluktur. Bu ortak þey, yataklarýn deðerinin [sayfa 74] bir evin deðeri ile ifade edilmesini saðlayan bu ortak öz nedir? Aristoteles, böyle bir þey gerçekte varolmaz diyor. Ama niçin? Yataklar ile karþýlaþtýrmada ev, onlara eþit bir þeyi temsil ediyor; böylece hem yataklarda hem evde gerçekten eþit olan bir þey temsil edilmiþ oluyor. Ve bu  insan emeðidir.

Bununla birlikte, Aristotelesi metalara deðer atfetmenin, aslýnda, her emeði eþit insan emeði olarak ve bunun sonucu da eþit nitelikte emek olarak ifade etmenin bir biçimi olduðunu farketmekten alýkoyan önemli bir gerçek vardý. Bunun doðal temeli, Yunan toplumu kölelik üzerine kurulduðu için, insanlarýn ve onlarýn emek-güçlerinin eþit- siz-liðiydi. Deðer ifadesinin sýrrý, yani her tür emeðin genel anlamda insan emeði olduklarý için eþit ve eþdeðer bulunmalarý, insanlarýn eþitliði düþüncesi, halkýn önyargýlarý arasýnda yerleþmedikçe çözümlenemez. Bu, ancak, emek ürününün büyük kütlesinin meta biçimini aldýðý ve bunun sonucu olarak da, metalarýn, insanla insan arasýnda, meta sahipleri arasýnda egemen iliþki halini aldýðý bir toplumda mümkündür. Yalnýzca metalarýn deðeri ifadesinde bir eþitlik iliþkisi bulmuþ olmasý bile, Aristotelesin dehasýnýn parlaklýðýný göstermektedir. Bu eþitliðin temelinde gerçekte ne bulunduðunu ortaya çýkarmaktan onu alýkoyan tek þey, içinde yaþadýðý toplumun özel koþullarýdýr.

* Marx, burada, Aristotelesin Ethica Nicamachea adlý yapýtýný anýyor. Bkz: Aristoteles opera ex recensione Immanuelis Bekkeri, Bd. 9, Oxinii 1837, s. 99-100. -Ed.

66 Karl Marks

Kapital I

4. Bir Bütün Olarak Deðerin Basit Biçimi Bir metaýn deðerinin basit biçimi, baþka türden bir meta ile olan deðer-iliþkisini, ya da ayný türden bir meta ile deðiþim-iliþkisini ifade eden denklemde bulunur. A metal, nitel olarak, B metaý ile doðrudan deðiþilebilir olmasý gerçeði ile ifade edilir. Nicel olarak deðeri, Bnin belirli bir niceliðinin, Anýn belirli bir niceliði ile deðiþilebilir olmasý ile ifade edilir. Baþka bir deyiþle, bir metaýn deðeri, deðiþim-deðeri biçimini almakla baðýmsýz ve belirli bir ifadeye kavuþur. Bu bölümün baþýnda, günlük konuþma diliyle, bir metaýn hem kullaným-deðeri hem de deðiþim-deðeri olduðunu söylememiz, doðrusunu söylemek gerekirse, yanlýþtý. Bir meta, bir kullaným-deðeri ya da yararlýlýk nesnesi, ve bir deðerdir. Meta, kendisini, bu iki yaný ile, deðeri, baðýmsýz biçimini, yani deðiþim-deðeri biçimini alýr almaz gösterir. Yalýtýlmýþ halde bu biçimi hiç bir zaman almaz; ama ancak farklý [sayfa 75] türden baþka bir meta ile, bir deðer ya da deðiþim-iliþkisi içine girince bu biçime bürünür. Biz bunu bildikten sonra, bu anlatým þeklinin zararý olmaz ve ancak kýsaltmak bakýmýndan yararý vardýr.

Tahlilimiz, bir metaýn deðerinin biçimi ya da ifadesinin, deðerin niteliðinden doðduðunu, yoksa bu deðer ile deðer büyüklüðünün, deðiþim-deðeri olarak ifade edilme biçiminden ortaya çýkmadýðýný göstermiþtir. Ne var ki bu, merkantilistler ile bunlarýn yakýn zamandaki izleyicileri Ferrier, Ganilh23 ve benzerlerinin olduðu kadar, bunlarýn karþýtlarýnýn, Bastiat gibi modern serbest ticaret iþportacýlarýnýn yanýldýklarý nokta olmuþtur. Merkantilistler, deðer ifadesinin nitel yönüne özel bir aðýrlýk vermiþler ve bunun sonucu, en yetkin biçimini parada bulan, metalarýn eþdeðer birimi üzerinde durmuþlardýr. Öte yandan, mallarýný ne pahasýna olursa olsun elden çýkartmamak zorunda olan modern serbest ticaret iþportacýlarý, deðerin-nispi biçiminin, nicel yanýna çok büyük bir önem vermiþlerdir. Bunlar için, metalarýn deðiþim-iliþkisinde, yani günlük cari fiyat listesinde ifade edilenin dýþýnda, ne deðer vardýr, ne de deðer büyüklüðü. Lombard Streetin karmakarýþýk fikirlerine, pek ince bir bilim-sellik içinde çekidüzen vermeyi üzerine alan Macleod, batýl inançlý merkantilistler ile çokbilmiþ serbest ticaret iþportacýlarý arasýnda baþarýlý bir aracý olmuþtur.

A ile B arasýndaki deðer-iliþkisini ifade eden denklemde, Anýn B

cinsinden deðer ifadesinin yakýndan incelenmesi, bu iliþki içersinde, Anýn maddi biçiminin yalnýzca kullaným-deðeri olarak, Bnin maddi biçiminin yalnýzca deðer-biçimi ya da yaný olarak yer aldýðýný bize göstermiþ bulunuyor. Her meta içersinde varolan kullaným-deðeri ile deðer arasýndaki karþýtlýk ya da zýtlýk, iki metaýn birbirleri ile böyle bir iliþki içine 23 F. L. A. Ferrier (gümrük müfettiþ muavini), Du gouvernement considéeré dans ses rapports avec le commerce, Paris 1805; ve Charies Ganilh, Des Systémes dEconomie Politique, 2. baský, Paris 1821.

Karl Marks 67

Kapital I

girmesiyle, yani deðeri ifade edilecek metaýn, doðrudan doðruya yalnýz kullaným-deðeri, bu deðerin kendisi ile ifade edileceði meta ise, doðrudan doðruya yalnýz deðiþim-deðeri olarak yer aldýðý zaman açýða çýkmýþ olur. Böylece, bir metaýn deðerinin basit biçimi, bu metaýn içerdiði kullaným-deðeri ile deðer arasýndaki karþýtlýðýn ortaya çýktýðý basit biçimdir.

[sayfa 76]

Emeðin her ürünü, her toplumsal durumda, bir kullaným-deðeridir; ama ancak bir toplumun geliþmesinin belirli bir tarihsel çaðýnda bu ürün, meta halini alýr; bu çað, yararlý bir nesnenin üretimi için harcanan emeðin, bu nesnenin nesnel niteliklerinden birisi, yani onun deðeri olarak ifade edildiði çaðdýr. Bundan þu sonuç çýkar ki, basit deðer-biçimi, ayný zamanda, bir emek ürününün, tarih içinde meta olarak ortaya çýktýðý ilkel biçimdir, ve bu ürünlerin metalara dönüþmesi, deðer-biçiminin geliþmesi ile pari passu* ilerler.

Deðerin basit biçiminin eksikliklerini ilk bakýþta farkederiz: o, fiyat-biçimi halinde olgunlaþana kadar, bir dizi deðiþmelerden geçmesi gereken bir tohumdan baþka bir þey deðildir.

A metaýnýn deðerinin, herhangi bir baþka B metaý ile ifadesi, ancak Ayý deðer-biçimi ve kullaným-deðeri olarak ayýrdeder, ve bu nedenle Ayý, kendisinden farklý tek bir meta ile, B ile deðiþim-iliþkisi içersine sokar; ama hâlâ Anýn bütün metalara göre nitel eþitliði ve nicel oranlýlýðý ifade edilmekten uzaktýr. Bir metaýn basit nispi deðer-biçimine, baþka bir metaýn tek bir eþdeðer biçimi tekabül eder. Böyle olunca, keten bezinin deðerinin nispi ifadesinde, ceket, bu tek meta ile, keten be-zi ile iliþki halinde olmasý nedeniyle, eþdeðer biçimine, ya da doðrudan deðiþilebilme biçimine sahip olur.

Ne var ki, deðerin basit biçimi, kolay bir geçiþle daha tam bir biçime geçer. Basit biçim aracýlýðý ile A metaýnýn deðerinin, yalnýzca tek bir baþka meta ile ifade edildiði doðrudur. Ancak, bu öteki tek meta, herhangi bir þey, ceket, demir, buðday ya da baþka bir þey olabilir. Bunun için, A ile, þu ya da bu meta arasýnda iliþki kurmakla, bir ve ayný meta için farklý basit deðer ifadesi elde ederiz.24 Bu metaýn olabilecek deðer ifadelerinin sayýsý, ancak kendisinden farklý meta türlerinin sayýsý ile sýnýrlýdýr. Bu nedenle, Anýn yalýtýlmýþ deðer ifadesi, bu deðerin farklý basit ifadelerinin istenilen uzunluktaki bir dizisine çevrilebilir. [sayfa 77]

B. TOPLAM YA DA GENÝÞLEMÝÞ DEÐER-BÝÇÝMÝ

z kadar A metal = u kadar B, ya da = v kadar C, ya da = w kadar D, ya da = x kadar E, ya da = vb..

(20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya da = 10 libre çay, ya da = 40 libre kahve, ya da =

* Ayný hýzla. -ç.

24 Örneðin Homerosta bir þeyin deðeri, birbirinden farklý bir dizi þeyle ifade edilir. II., VII.

472 475.

68 Karl Marks

Kapital I

1 kile buðday, ya da = 2 ons altýn, ya da = ½ ton demir, ya da = vb..) 1. Geniþlemiþ Nispi Deðer-Biçimi

Tek bir metaýn deðeri, örneðin keten bezinin deðeri, þimdi, metalar dünyasýnýn sayýsýz baþka unsurlarýyla ifade edilmektedir. Öteki her metaýn deðeri, þimdi keten bezinin deðerinin aynasý haline gelmiþtir.25

Böylece, ilk kez, bu deðer, kendisini, farklýlaþmamýþ insan emeðinin donmuþ hali olarak gerçek yüzüyle göstermiþ oluyor. Çünkü kendisini yaratan emeðin, hangi biçimde olursa olsun, ister terzilik, ister çiftçilik, madencilik vb. biçiminde olsun, her türlü insan emeði ile eþit durumda olduðu ve bu nedenle de, cekette, buðdayda, demirde ya da altýnda somutlaþmasýnýn hiç bir önemi olmadýðý apaçýk ortaya çýkmýþ oluyor.

Keten bezi, deðer-biçimi aracýlýðýyla þimdi artýk tek bir meta ile deðil, bütün metalar âlemiyle toplumsal iliþki içersine girmiþ oluyor. Meta olarak o, artýk dünya yurttaþýdýr. Ayný zamanda, deðerin bitmez tükenmez denklemleri dizisi, kullaným-deðerinin, hangi özel biçimi ya da tü-rü altýnda olursa olsun, bir fark gözetmeksizin, metaýn deðerini gösterir.

Ýlk biçimde, 20 yarda keten bezi = 1 ceket ifadesinde, bu iki metaýn belirli niceliklerde deðiþilebilir olmasý salt raslansal olabilir. Ýkinci biçimde, bunun tersine, derhal, bu raslansal görünüþü belirleyen ve on-da esasta farklý olan temeli görürüz. Ceketle [sayfa 78] de, kahveyle de, demirle de ya da sayýsýz farklý metalarla da ifade edilse, bu metalarýn sahipleri, çok farklý insanlar da olsa, keten bezinin deðeri, büyüklük olarak deðiþmeden kalýr. Meta sahibi iki birey arasýndaki raslansal iliþki kaybolur. Bunlarýn deðerlerinin büyüklüðünü düzenleyen þeyin, metalarýn deðiþimi olmadýðý açýk-seçik hale gelir; ama tersine, bunlarýn deðiþim oranlarýný denetleyen þey, bunlarýn deðerlerinin büyüklükleridir.

2. Özel Eþdeðer Biçimi

Ceket, çay, buðday, demir vb. gibi her meta, keten bezinin deðer 25 Bu nedenle, deðer, ceketle ifade edildiði zaman keten bezinin ceket-deðerinden, buðdayla ifade edildiði zaman buðday-deðerinden vb. sözedebiliriz. Bu ifadelerin herbiri, bize, kullaným-deðerinde görülen þeyin, ceketin, buðdayýn vb. keten bezinin deðeri olduðunu anlatmýþ oluyor. Her metaýn deðeri, onun deðiþimdeki iliþkisini gösterdiðinden, kýyaslandýðý metaya göre ... buðday-deðeri, kumaþ-deðeri ... diyebiliriz; öyleyse, binlerce farklý türden deðer, dünyada ne kadar meta varsa o kadar çeþitli deðer olduðu gibi, bunlarýn hepsi de ayný derecede gerçek hem de ayný derecede itibaridir. (A Critical Dissertation on the Nature, Measures and Causes of Value: chiefly in reference to the writings of Mr. Ricardo and his followers. By the authar of Essays on the Formation, etc., of Opinions, London 1825, s. 39.) Zamanýnda Ýngilterede epeyce gürültü koparan bu adsýz yapýtýn yazarý S. Bailey, bir ve ayný deðerin çeþitli nispi ifadelerine böylece iþaret etmekle, deðer kavramýnýn belirlenmesinin olanaksýzlýðýný tanýtladýðýný sanýr. Kendi görüþleri ne kadar dar olursa olsun, rikardocu teorinin bazý ciddi kusurlarýna parmak basmýþ olmasý, Ricardonun izleyicilerinin kendisine karþý giriþtikleri düþmanca saldýrýlardan da anlaþýlýr.

Örneðin Westminster Reviewa bakýnýz.

Karl Marks 69

Kapital I

ifadesinde bir eþdeðer olarak ve dolayýsýyla da deðer olan bir þey olarak yer alýr. Bu metalarýn herbirinin maddi biçimi, þimdi artýk birçok meta içinde tek bir özel eþdeðer biçimdir. Ayný þekilde, bu farklý metalarda somutlaþan emeðin çok yanlý somut yararlý türleri, þimdi artýk farklýlaþmamýþ insan emeðinin bu çok farklý gerçekleþme biçimleri ya da ortaya çýkýþ biçimleri kadar kendini gösterir.

3. Toplam ya da Geniþlemiþ Deðer-Biçiminin Eksiklikleri Ýlkönce, deðerin nispi ifadesi, onu temsil eden dizinin sonsuz olmasý nedeniyle noksandýr. Her deðer denkleminin bir halkasýný oluþturduðu zincir, her yeni bir meta türünün ortaya çýkmasý ve deðerin yeni bir ifadesi için malzeme saðlamasýyla her an uzayabilir. Ýkinci olarak, birbirinden farklý ve baðýmsýz deðer ifadelerinin oluþturduklarý alacalý-bulacalý bir mozayik görünümündedir. Ensonu, her metaýn nispi deðeri, sýrayla bu geniþlemiþ biçim içinde ifade edilirse ki böyle olmasý gerekir

, bunlarýn herbiri için birbirinden farklý bir nispi deðer elde ettiðimiz gibi, deðer ifadeleri dizisi sonsuza doðru uzar gider. Bu geniþlemiþ nispi deðer-biçiminin eksikleri, buna tekabül eden eþdeðer biçimde yansýrlar.

Her tek metaýn maddi biçimi, sayýsýz meta arasýnda yalnýz bir tane özel eþdeðer olduðu için, bütün olarak ancak herbiri diðerini dýþtalayan parça parça eþdeðer biçimler elde etmiþ oluruz. Ayný þekilde, her özel eþdeðerde maddeleþmiþ, özel, somut, yararlý emek türü, yalnýzca özel türde emek olarak temsil edilmiþtir ve bunun için de genel olarak insan emeðinin eksiksiz bir temsilcisi deðildir. Ýnsan emeði, gerçekte, çok yanlý [sayfa 79] özel ve somut biçimlerin bütünlüðü içinde, eksiksiz bir ifadeye kavuþur. Ama o zaman da, sonsuz dizi içindeki ifade daima noksan ve birlikten yoksun olacaktýr.

Geniþlemiþ nispi deðer-biçimi, basit nispi deðer ifadelerinin veya ilk türdeki denklemlerin toplamýndan baþka bir þey deðildir; yani: 20 yarda keten bezi = 1 ceket

20 yarda keten bezi = 10 libre çay, vb. gibi.

Bunlarýn herbiri, taraflarýn yer deðiþtirdiði denklemler anlamýna da gelir:

1 ceket = 20 yarda keten bezi

10 libre çay = 20 yarda keten bezi, vb..

Gerçekten de, bir kimse keten bezini baþka birçok meta ile deðiþir ve malýnýn deðerini bu bir dizi öteki metalar ile ifade ettiði zaman, bu metalarýn deðiþik sahiplerinin de mallarýný keten bezi ile deðiþmeleri ve bu çeþitli metalarýn deðerini, tek ve ayný üçüncü meta ile, yani keten bezi ile ifade etmeleri gerekir. Bu durumda diziyi tersine çevirir, 20 yarda keten bezi = 1 ceket, ya da = 10 libre çay vb. þekline so-karsak, yani dizide zaten görülen ters iliþkiyi ifade edersek þu sonuca ulaþýrýz:

70 Karl Marks

Kapital I

C. DEÐERÝN GENEL BÝÇÝMÝ

1 ceket =

10 libre çay =

40 libre kahve =

1 kile buðday =

} 20 yarda keten bezi

2 ons altýn =

½ ton demir =

x kadar A metaý vb. =

1. Deðer-Biçiminin Deðiþmiþ Niteliði

Bütün metalar, artýk deðerlerini, (1) tek bir meta ile olduðu için, basit bir biçimde; (2) bir ve ayný meta ile olduðu için birlik halinde ifade etmektedirler. Bu deðer-biçimi, hepsi için ayný ve basit olduðundan geneldir.

A ve B biçimleri, ancak bir metaýn deðerini, onun kullaným-deðerinden ya da maddi biçiminden farklý bir þey olarak ifade etmek için uygundu. [sayfa 80]

Birinci biçim A, þöyle denklemler verir: 1 ceket = 20 yarda keten bezi, 10 libre çay = ½ ton demir. Burada ceketin deðeri, keten bezine, çayýn deðeri demire eþitlenmiþtir. Ama önce keten bezine eþitlemek ve tekrar demire eþitlemek, keten bezi ile demirin farklý olduðu kadar farklý þeylerdir. Bu biçim, açýktýr ki, pratikte, ancak emek ürünleri raslansal ve geliþigüzel deðiþimlerle metalara dönüþtüklerinde, ilk baþlangýçta olur.

Ýkinci biçim B, bir metaýn deðerini onun kullaným-deðerinden, ilk birincisinden daha uygun bir tarzda ayýrdeder; çünkü burada ceketin deðeri, mümkün olan bütün biçimler altýnda ceketin maddi biçimine karþýt olarak konmuþtur; keten bezine, demire, çaya, kýsacasý kendisi dýþýnda, ceket dýþýnda, her þeye eþitlenmiþtir. Öte yandan, hepsinde ortak herhangi bir genel deðer ifadesi, doðrudan dýþtalanmýþtýr; çünkü, her metaýn deðer denkleminde, bütün öteki metalar þimdi, yalnýzca eþdeðerler biçiminde görülür. Geniþlemiþ deðer-biçiminin ilk kez gerçek olarak ortaya çýkýþý, özel bir emek ürününün, diyelim sýðýr sürüsünün artýk istisnai deðil de olaðan bir biçimde, öteki çeþitli metalar ile deðiþil-meye baþlanmasý ile olur.

Üçüncü ve son olarak geliþmiþ biçim, bütün metalar dünyasýn-daki deðerleri, bu amaç için seçilmiþ tek bir meta ile, yani keten bezi ile ifade eder ve böylece bunlarýn deðerlerini, bize, keten bezi ile eþitliði aracýlýðýyla bildirir. Þimdi artýk her metaýn deðeri ketene eþitlenmekle, yalnýzca kendi kullaným-deðerinden ayrýlmakla kalmaz, genellikle bütün öteki kullaným-deðerlerinden de farklýlaþtýrýlmýþ olur ve iþte bu nedenle Karl Marks 71

Kapital I

bütün metalarda ortak olan bir þeyle ifade edilir. Bu biçim ile metalar, ilk kez birbirleriyle deðer olarak iliþki içersine sokulmuþtur, ya da deðiþim-deðeri görünüþüne bürünmüþlerdir.

Ýlk iki biçim, her metaýn deðerini, ya farklý türden tek bir meta ile ya da böyle birçok metaýn bir dizisi ile ifade eder. Her iki durumda da, kendi deðeri için bir ifade bulmasý, sözgeliþi, her metaýn özel iþiydi ve bunu ötekilerin yardýmý olmaksýzýn yapýyordu. Bu ötekiler, ilkine göre pasif eþdeðer rolünde idiler. Deðerin genel biçimi C, tüm meta âleminin ortak hareketinden, bir tek bundan kaynaklanýr. Bir meta, genel deðer ifadesini ancak tüm öteki metalar ile kazanýr ve ayný anda bu metalarýn deðerleri de ayný eþdeðerde ifadesini bulmuþ olur; ve her yeni meta ayný yolu izlemek zorundadýr. Böylece þu gerçek ortaya çýkar

[sayfa 81] ki, metalarýn deðer olarak varlýðý tamamen toplumsal olduðu için, bu toplumsal varlýk ancak kendi toplumsal iliþkilerinin toplamýyla ifade edilebilir ve bunun sonucu olarak, deðerlerinin biçiminin toplumsal olarak kabul edilen bir biçim olmasý zorunludur.

Keten bezine eþitlenen bütün metalar, þimdi artýk yalnýzca genel deðerler olmalarý yönünden nitelikçe eþit olmakla kalmazlar, ayný zamanda büyüklükleri karþýlaþtýrýlabilir duruma gelirler. Deðerlerinin büyüklüðü bir ve ayný maddeyle, keten beziyle ifade edilmekle, bu büyüklükler de birbirleri ile karþýlaþtýrýlabilirler. Örneðin, 10 libre çay =

20 yarda keten bezi, ve 40 libre kahve = 20 yarda keten bezi olursa, 10

libre çay = 40 libre kahve olur. Þöyle de söyleyebiliriz, 1 libre kahvede, 1 libre çayda bulunanýn ancak ¼ü kadar deðer özü emek vardýr.

Tüm metalar âlemini kapsayan nispi deðerin genel biçimi, geri kalanlarýn içinden seçilip ayrýlan ve kendisine eþdeðer rolü verilen tek bir metaý burada keten bezini, evrensel eþdeðer haline getirir. Keten bezinin maddi biçimi, þimdi artýk, bütün metalarýn deðerlerinde ortak bir biçime bürünmüþtür; ve bunun için de hepsiyle ve her biriyle deðiþilebilir duruma gelmiþtir. Keten bezinin maddesi, her türlü insan emeðinin görülür duruma gelmesi, toplumsal kozasý durumuna gelmesidir. Belli bir mal, keten bezi üreten belli özel bireyin emeði olan dokumacýlýk, sonuçta, toplumsal bir niteliðe, bütün öteki türden emeklerle eþit bir niteliðe bürünmüþ oluyor. Genel deðer-biçimini meydana getiren sayýsýz denklemler, keten bezinde somutlaþan emeði, öteki bütün metalarda somutlaþanlara eþit kýlýyor ve böylece dokumacýlýðý, ayýrdedilmemiþ insan emeðini, genel görünüm biçimi haline sokuyor. Bu yolla, metalarýn deðerlerinde gerçekleþen emek, fiili iþin her türlü somut þekli ile yararlý özelliklerinden soyutlanmýþ bir emek olarak yalnýzca olumsuz yönüyle gösterilmiþ olmaz, ama olumlu niteliðinin de açýkça kendisini göstermesi saptanmýþ olur. Genel deðer-biçimi, her türlü fiili emeði, hepsinde bulunan ortak özelliðe, yani genel insan emeði, ve insan emek-gücünün harcanmasý olma niteliðine indirgenmesidir.

Bütün emek ürünlerini, ayýrdedilmemiþ insan emeðinin donmasý 72 Karl Marks

Kapital I

olarak gösteren genel deðer-biçimi, metalar âleminin toplumsal özeti olduðunu bizzat kendi yapýsý ile gösterir. Bu biçim, sonuç olarak, açýkça ortaya koymaktadýr ki, metalar âleminde her emeðin sahip olduðu niteliðin insan emeði olmasý, onun özgül [sayfa 82] toplumsal niteliðini meydana getirmektedir.

2. Deðerin Nispi Biçimi ile Eþdeðer Biçiminin

Birbirine Baðlý Geliþmesi

Deðerin nispi biçiminin geliþme derecesi, eþdeðer biçiminin geliþme derecesine tekabül eder. Ama þurasýný da unutmamak gerekir ki, ikincinin geliþmesi, birincinin geliþmesinin yalnýzca sonucu ve ifadesidir.Bir metaýn deðerinin birincil ya da yalýtýk nispi biçimi, bir diðer metaý yalýtýk bir eþdeðer haline getirir. Bir metaýn deðerinin tüm öteki metalarla ifadesi demek olan nispi deðerin geniþletilmiþ biçimi, bu öteki metalara, farklý türden özel eþdeðer nitelikler verir. Ve son olarak, metaýn özel bir türü, tüm öteki metalar, onu, içersinde deðerlerini daima ayný biçimde ifade ettikleri bir madde haline getirdikleri için, evrensel eþdeðer niteliðini kazanýr.

Deðer-biçiminin iki kutbu olan deðerin eþdeðer biçimi ile nispi biçimi arasýndaki karþýtlýk bu biçimin kendisiyle birlikte geliþir.

Birinci biçim, 20 yarda keten bezi = 1 ceket eþitliðinde bile bu karþýtlýk vardýr, ama henüz sabitleþmemiþtir. Bu eþitliði soldan saða ya da saðdan sola okumanýza göre, ceket ile keten bezinin oynadýðý rol farklýdýr. Bir durumda, keten bezinin nispi deðeri ceket ile, öteki durumda, ceketin nispi deðeri keten bezi ile ifade edilmiþtir. Bunun için, deðerin bu ilk biçiminde, kutupsal karþýtlýðý kavramak zordur.

B biçimi, bir defada ancak tek bir metaýn kendi nispi deðerini bütünüyle geniþletebileceðini ve, ancak, tüm öteki metalar onun karþýsýnda eþdeðerler olduðu için ve böyle olmakta devam ettikleri sürece, bu geniþlemiþ biçimi alabileceðini gösterir. Burada, biz, 20 yarda keten bezi = 1 ceket denkleminde yaptýðýmýz gibi, eþitliði, genel niteliðini bozmadan ve deðerin geniþlemiþ biçimini deðerin genel biçimine dönüþtürmeden tersine çeviremeyiz.

Ensonu C biçimi, tek bir istisna ile bütün metalar eþdeðer biçimin dýþýnda tutulduðu için ve tutulduðu sürece, metalar âlemine deðerin genel toplumsal nispi biçimini verir. Demek ki, tek bir meta, keten bezi, öteki bütün metalardan bu nitelik esirgendiði için ve sürece, bunlarýn herbiri ile doðrudan doðruya [sayfa 83] deðiþilebilir bir nitelik kazanmýþ gibidir.26

26 Bu doðudan doðruya ve genel deðiþilebilir olma özelliðinin, bir kutba benzetilmesi ve karþýt kutupla, yani doðrudan deðiþilebilmenin olanaksýz olduðu durumla baðýntýlý görünmesi, Karl Marks 73

Kapital I

Evrensel eþdeðer görevindeki meta, öte yandan nispi deðer-biçiminin dýþýnda kalmýþtýr. Eðer keten bezi ya da evrensel eþdeðer görevindeki baþka bir meta, ayný zamanda, deðerin nispi biçimini de pay-laþmýþ olsaydý, kendi eþdeðeri olarak da iþ görebilirdi. Bu durumda, yalnýzca 20 yarda keten bezi = 20 yarda keten bezi gibi, ne deðeri, ne de deðer büyüklüðünü ifade etmeyen boþ bir yineleme elde etmiþ oluruz. Öyleyse evrensel eþdeðerin nispi deðerini ifade etmek için, C

biçimini tersine çevirmemiz gerekir. Bu eþdeðer, öteki metalarýn ortak deðerin nispi biçimi olmamakla birlikte. deðeri, öteki metalarýn sonu gelmeyen dizisi ile nispi olarak ifade edilir. Böylece, nispi deðerin geniþlemiþ biçimi ya da B biçimi, þimdi kendisini, eþdeðer metaýn özgül nispi deðer-biçimi olarak ortaya koyar.

3. Deðerin Genel Biçiminden Para-Biçimine Geçiþ

Evrensel eþdeðer biçimi, genel anlamda, bir deðer-biçimidir. Bunun için her meta, bu biçime girebilir. Öte yandan eðer bir meta, bu evrensel eþdeðer biçimine (C biçimi) girmiþse, bu, ancak eþdeðer olarak öteki bütün metalarýn dýþýnda tutulduðu için ve sürece olanaklýdýr.

Bu dýþtalama, ensonu, belirli bir meta ile sýnýrlandýðý andan sonra, ancak bu andan sonra, metalar âleminin nispi deðerin genel biçimi gerçek bir tutarlýlýk ve genel toplumsal geçerlilik kazanýr.

Eþdeðer biçim, kendi maddi biçimi ile böylece toplumsal bir nitelik kazanan o belirli meta, þimdi artýk para-meta durumuna [sayfa 84]

gelir, ya da para olarak iþ görür. Bu, artýk, o metaýn özel toplumsal iþlevidir ve bu nedenle, metalar âleminde evrensel eþdeðer rolü oynamak, onun toplumsal tekelindedir. B biçiminde keten bezinin özel eþdeðerleri ve C biçimindeki nispi deðerlerini ortakça keten bezi ile ifade eden metalar arasýnda bu seçkin yere belli bir meta ulaþabilmiþtir: altýn. Öyleyse, C biçimindeki keten bezinin yerine altýný koyarsak þu sonucu elde ederiz:

bir mýknatýsýn pozitif kutbunun negatif ile baðlý olmasý gibi apaçýk deðildir. Bütün metalarýn ayný anda kendilerine yükletilen bu özelliðe sahip olabileceklerini düþünmek, bütün katolikler toplanýrsa papa ederler sözü kadar hayal olur. Meta üretimini insan özgürlüðünün ve bireysel baðýmsýzýiðýn doruðu gibi gören küçük-burjuva için, metadaki bu doðrudan deðiþebilir olmama özelliðinden doðan güçlüklerin ortadan kalkmasý, kuþkusuz, çok arzu edilir bir þeydir. Proudhon sosyalizmi, bu dargörüþlü ütopyanýn iþlenmiþ bir biçimidir ve baþka bir yerde de gösterdiðim gibi özgün olma niteliðinden de yoksundur. Ondan çok daha önce, bu iþe, Gray, Bray ve baþkalarý çok daha baþarýlý bir þekilde teþebbüs etmiþlerdir. Ama gene de, böylesine bir bilgeliðin þimdi bile bazý çevrelerde bilim adý altýnda çiçeklendiði gürülüyor. Hiç bir okul, bilim sözü ile, Proudhon kadar oynamamýþtýr, çünkü,

Wo Begriffe fehlen,

da stelt zur rechten Zeit ein wort sich ein.*

* Kavram olmadýðý yerde, hemen bir söz onun yerine hazýrdýr. (Gthe, Faust Birinci Kýsým, Mefistofelesin sözleri.) -ç.

74 Karl Marks

Kapital I

D. PARA-BÝÇÝMÝ

20 yarda keten bezi =

1 ceket =

10 libre çay =

40 libre kahve =

}2 ons altýn

1 kile buðday =

½ ton demir =

x kadar A metaý vb. =

A biçiminden B biçimine ve B biçiminden C biçimine geçiþteki deðiþiklikler temel niteliktedir. Öte yandan, C ile D biçimleri arasýnda, keten bezi yerine eþdeðerliði altýnýn almasýndan baþka bir deðiþiklik yoktur. C biçiminde keten bezi neyse, D biçiminde altýn odur: genel eþdeðer. Geliþme, yalnýzca doðrudan doðruya ve evrensel deðiþilebilme niteliðinin baþka bir deyimle evrensel eþdeðer biçiminin þimdi artýk, toplumsal bir alýþkanlýkla, ensonu bir maddeyle, altýnla özdeþ duruma gelmiþ olmasýndandýr.

Altýn, þimdi, tüm öteki metalarýn karþýsýna, zaten daha önce onlarýn karþýsýnda basit bir meta olarak yer aldýðý için, para olarak çýkar.

Tüm öteki metalar gibi, altýn da, ya tek tek deðiþimlerde basit bir eþdeðer olarak, ya da ötekilerin yanýnda özel bir eþdeðer olarak iþ görüyordu.

Giderek, deðiþen sýnýrlar içersinde evrensel eþdeðer olarak iþ görmeye baþladý. Metalar âleminde deðerin ifadesinde bu konumu kendi tekeli-ne alýr almaz, altýn, para-meta durumunu alýr ve iþte ancak o zaman D

biçimi, C biçiminden farklýlaþýr, ve deðerin genel biçimi, para-biçimine dönüþür.

Keten bezi gibi tek bir metaýn nispi deðerinin, para rolündeki altýn gibi bir meta ile basit ifadesi, o metaýn fiyat-biçimidir. Bu nedenle keten bezinin fiyat-biçimi þöyledir:

20 yarda keten bezi = 2 ons altýn, ya da, eðer 2 onsluk altýn sikke olarak 2 sterlin ise, 20 yarda keten bezi = 2 sterlindir.

Para-biçimi kavramýnýn oluþumundaki güçlük, evrensel eþdeðer

[sayfa 85] biçiminin ve bunun zorunlu sonucu deðerin genel biçiminin, C

biçiminin açýk-seçik anlaþýlmasýnda yatar. Bu son biçim, deðerin geniþlemiþ biçiminden, yani B biçiminden çýkartýlabilir ki, bunun da temel öðesi, gördüðümüz gibi A biçimidir: 20 yarda keten bezi = 1

ceket, veya x kadar A metaý = y kadar B metaý, bu nedenle, basit meta-biçimi, para-biçiminin çekirdeðidir.

DÖRDÜNCÜ KESÝM.  METALARIN FETÝÞÝZMÝ

VE BUNUN SIRRI

Karl Marks 75

Kapital I

Ýlk bakýþta bir meta, çok önemsiz ve kolayca anlaþýlýr bir þey gibi gelir. Oysa metaýn tahlili, aslýnda onun metafizik incelikler ve teolojik süslerle dolu pek garip bir þey olduðunu göstermiþtir. Kullaným-deðeri olduðu sürece, o ister insan gereksinmelerini karþýlayabilen özellikleri açýsýndan, ister bu özelliklerin insan emeðinin ürünü olmasý yönünden ele alýnsýn, gizemli bir yaný yoktur. Ýnsan, çalýþmasýyla, Doðanýn saðladýðý maddelerin biçimini, kendisine yararlý olacak þekilde deðiþtirdiði gün gibi açýktýr. Sözgeliþi aðacýn biçimi, masa yapýlarak deðiþtirilir. Ama ge-ne de masa, o alelâde günlük þey olmakta, aðaç olmakta devam eder.

Ne var ki, meta olarak ilk adýmýný atar atmaz, tamamen baþka bir þey olur. Yalnýz ayaklarý üzerinde yerde durmakla kalmaz, tüm öteki metalarla iliþki içersinde amuda kalkar ve o aðaç beyninden, masa yürütmekten çok daha çarpýcý, parlak fikirler saçar. 26a Bu yüzden, metalarýn mistik özelliði onlarýn kullaným-deðerinden doðmuyor. Týpký, deðerin belirleyici etkenlerinin niteliðinden de gelmediði gibi. Çünkü her þeyden önce, emeðin yararlý türleri ya da üretken, faaliyetler ne kadar çeþitli olursa olsun, bunlarýn, insan organizmasýnýn iþlevleri olduðu, fizyolojik bir gerçektir, ve bu gibi iþlevlerin herbiri, niteliði ve biçimi ne olursa olsun, aslýnda, insan beyninin, sinirlerinin, kaslarýnýn vb. harcanmasýdýr. Ýkinci olarak, deðerin nicel belirlenmesi için temel [sayfa 86] oluþturan þey, yani bu harcamanýn süresi, ya da emeðin niceliði dikkate alýnýrsa, emeðin niceliði ile niteliði arasýndaki farlýlýk apaçýk olarak görülür. Toplumun her durumunda, yaþam araçlarýnýn üretimi için gerekli emek-zamaný, geliþmenin farklý aþamalarýnda eþit ölçüde ilgi çekmemekle birlikte, insanlýðýn zorunlu olarak ilgilen-diði bir konu olmasý gerekir.27 Ve ensonu, insanlar, herhangi bir biçimde, baþkalarý için çalýþmaya baþladýklarý andan itibaren, emekleri, toplumsal bir biçim alýr.

Öyleyse, emek ürününün anlaþýlmaz özelliði, meta biçimine girer girmez, niçin ortaya çýkýyor? Kuþkusuz bu, biçimin kendisinden geliyor. Her türlü insan emeðinin eþitliði, bu emek ürünlerinin hepsinin eþit deðerde olmalarý ile nesnel olarak ifade edilir; harcanan emek-gücünün, bu harcanma suresi ile ölçümü, emek ürünlerinin deðerinin niceliði biçimini alýr; ve ensonu, üreticilerin içersinde emeklerinin toplumsal 26a Arta kalan bütün dünya kýmýldamadan durur görünürken Çinin ve masalarýn dansa baþladýðý anýmsanýr*  pour encourager les autres [diðerlerini yüreklendirmek için  ç.]. [Bu not, Almanca baskýdan alýnmýþtýr.]

27 Eski Cermenler arasýnda toprak ölçüsünün birimi, bir günlük hasada göre hesaplanýrdý ve bunun için de Tagwerk, Tagwanne, Mannsmaad, (jurnale, ya da terre jurnale, ya da diornalis) vb. gibi terimler kullanýlýrdý. (Bkz: G. L. von Maurer, Einleitung zur Geschichte der Mark-, msw Verafassung, München 1854, s. 129 sq..)

* 1848-49 devriminin yenilgisinden sonra Avrupada en karanlýk bir siyasal gericilik dönemi baþladý. O sýrada Avrupanýn aristokrat ve burjuva çevrelerinde ruh-çaðýrma, özellikle masa yürütme heyecan uyandýrýrken, Çinde özellikle köylüler arasýnda, tarihe Taiping-devrimi olarak geçen pek büyük bir anti-feodal özgürlük hareketi yayýlýyordu. Marx, çindeki devrim ile Avrupadaki ruh-çaðýrma tutkusu arasýndaki farklýlýðý anýmsatan bir benzetmeye baþvuruyor. -Ed.

76 Karl Marks

Kapital I

niteliðinin kendini gösterdiði karþýlýklý iliþkiler, ürünler arasýnda bir toplumsal iliþki biçimini alýr.

Demek ki, metaýn gizemli bir þey olmasýnýn basit nedeni, onun içinde insan emeðinin toplumsal niteliði, insana, bu emeðin ürününe nesnel bir nitelik damgalamýþ olarak görünmesine dayanmaktadýr; üreticilerin kendi toplam emek ürünleri ile iliþkileri, onlarla kendi aralarýnda bir iliþki olarak deðil de, emek ürünleri arasýnda kurulan toplumsal bir iliþki olarak görünmesindedir. Emeðin ürünlerinin, metalar haline, niteliklerinin duyularla hem kavranabilir hem de kavranamaz toplumsal þeyler haline gelmelerinin nedeni budur. Bunun gibi, bir nesneden algýlanan ýþýn, bize, görme sinirimizin öznel etkilenmesi olarak deðil de, gözün dýþýnda bir þeyin nesnel biçimi gibi geliyor. Oysa, görme olayýnda her zaman, ýþýnýn bir þeyden baþka bir þeye, dýþtaki bir nesneden göze fiilen geçmesi sözkonusudur. Fiziksel þeyler arasýnda, fiziksel bir iliþki vardýr. Ama metalarda, bu farklýdýr. Þeylerin, quâ* metalarýn varlýðý, ve bunlara meta damgasýný vuran emek ürünleri arasýndaki deðer-iliþkisi ile bunlarýn fiziksel özellikleri ve bu özelliklerden doðan maddi iliþkiler arasýnda mutlak olarak bað yoktur. Burada, insanlar arasýndaki belirli toplumsal iliþki, onlarýn gözünde, þeyler arasýnda düþsel bir iliþki biçimine bürünüyor. Bu nedenle, [sayfa 87] benzer bir örnek vermek için, din âleminin sislerle kaplý katlarýný dolaþmamýz gerekir. Bu âlemde, insan beyninin ürünleri, baðýmsýz canlý varlýklar gibi görünür, ve hem birbirleriyle, hem de insanoðlu ile iliþki içine girerler. Ýþte metalar âleminde de, insan elinin yarattýðý ürünler için durum aynýdýr. Emek ürünlerine, meta olarak üretildikleri anda yapýþýveren ve bu, nedenle meta üretiminden ayrýlmasý olanaksýz olan þeye, ben, Fetiþizm diyorum.

Tahlilimizin de gösterdiði gibi, metalardaki bu fetiþizmin kökeni, bunlarý üreten emeðin özel toplumsal niteliðindedir.

Genel. kural olarak, kullanýlýr mallar, yalnýzca, iþlerini birbirlerinden baðýmsýz olarak yürüten özel bireylerin ya da birey gruplarýnýn emeklerinin ürünleri olduklarý için meta haline geliyorlar. Bütün bu özel bireysel emeklerin genel toplamý, toplumun emeðinin tümünü oluþturuyor. Üreticiler ürünlerini deðiþinceye kadar, birbirleri ile toplumsal temasa gelmedikleri için, her üreticinin emeðinin özgül toplumsal niteliði, kendisini ancak deðiþim iþinde ortaya koyar. Baþka bir deyiþle, bireyin emeði, toplum emeðinin bir parçasý olarak, kendisini, ancak, doðrudan doðruya ürünler arasýnda, ve dolaylý olarak bunlar aracýlýðýyla üreticiler arasýnda kurulmuþ olan deðiþim eylemi olan iliþkiler aracýlýðýyla açýða vurur. Bunun için, bir bireyin emeðini öteki üreticilerin emeklerine baðlayan iliþkiler, üreticilere, aslýnda olduðu gibi, çalýþan bireyler arasýnda doðrudan toplumsal bir iliþki olarak deðil, tersine, kiþiler arasýnda maddi iliþkiler ve þeyler arasýnda toplumsal iliþkiler olarak görünür.

* Ki bu. -ç.

Karl Marks 77

Kapital I

Ancak deðiþilmeleri sayesindedir ki, emeðin ürünleri, yararlanýlan nesneler olarak, deðiþik varoluþ biçimlerinden ayrý olarak bir tekdüze toplumsal biçimde deðer alýrlar. Bir ürünün bu þekilde, yararlý bir þey ve bir deðer olarak ayrýlmasý, ancak deðiþimin, yararlý mallarýn deðiþim amacýyla üretilmesi ve bu nedenle de özelliklerinin her þeyden önce üretimleri sýrasýnda deðer olarak hesaba katýlmasý boyutlarýna ulaþmasýyla pratik önem kazanýr. Bu andan itibaren üreticilerin kiþisel emeði, iki yönlü toplumsal bir niteliðe bürünür. Bir yandan, emeðin belirli bir yararlý türü olarak, belirli bir toplumsal gereði karþýlamak ve böylece, kolektif emeðin ayrýlmaz bir parçasý, kendiliðinden oluþan toplumsal iþbölümünün bir kolu olmak durumundadýr. Öte yandan, üretici bireyin çeþitli gereksinmelerini karþýlayabilmesi için, her türden yararlý bireysel emeðin karþýlýklý olarak deðiþilebilmelerinin yerleþmiþ bir toplumsal olgu olmasý ve bunun [sayfa 88] için de, her üreticinin özel yararlý emeðinin bütün ötekilerin yararlý emekleriyle eþit sayýlmasý gerekir. En farklý türden emeklerin eþitlenmesi, ancak, bunlarýn eþitsizliklerinden soyutlan-masý ya da bunlarýn ortak bir paydaya, yani insan emek-gücü harcamasý ya da soyut insan emeðine indirgenmesi sonucu olabilir. Bireyin emeðinin iki yönlü toplumsal niteliði, ona, ancak ürünlerin deðiþimi ile günlük pratik içersindeki emeði etkileyen biçimler altýnda beyninde yansýdýðý zaman görünür. Böylece, onun kendi emeði, toplumsal nitelikte yararlý olmasý koþulunu, yani ürünün yalnýzca yararlý deðil, ama baþkalarý için yararlý olmasý koþulunu alýr, ve onun özel emeðinin, öteki bütün özel emek türlerine eþit olmakla kazandýðý toplumsal nitelik, tüm emek ürünlerinin fiziksel olarak farklý mallarýn ortak nitelik taþýmasý, yani bir deðere sahip olmasý þekline girer.

Demek ki, emek ürünlerini deðer olarak birbirleriyle iliþki içersine sokmamýzýn nedeni, bu mallarda türdeþ insan emeðinin maddi halde birikmesini görmemiz deðildir. Tam tersine: farklý ürünlerimizi deðiþimle deðer olarak eþitlediðimiz zaman, bu davranýþýmýzla, ayný zamanda, biz, bunlara harcanan farklý türden emekleri de, insan emeði olarak eþitlemiþ oluyoruz. Bunun farkýnda olmayýz, ama gene de yaparýz.28 Bu nedenle deðer, göðsünde ne olduðunu anlatan bir yafta ile ortalýkta dolaþmaz. Aslýnda her ürünü, toplumsal bir hiyeroglif yazýsýna çeviren, daha çok deðerdir. Kendi toplumsal ürünlerimizin ardýnda yatan sýrrý aydýnlatmak için, daha sonra, biz bu hiyeroglifi çözmeye çalýþýrýz; çünkü yararlý bir nesneyi deðer olarak damgalamak, dil gibi toplumsal bir üründür. Emek ürünlerinin, deðer olduklarý sürece, bunlarýn üretimi için harcanan insan emeðinin maddi ifadeleri olduðunu ortaya koyan son bilimsel buluþ, gerçekte, insan soyunun geliþme tarihinde bir çaðý 28 Bunun için. Galiani, Deðer, kiþiler arasýnda bir iliþkidir.  La Ricchezza è una Ragione tra due persone. (Galiani, Della Moneta, s. 221, Custodi koleksiyonu, t. IIIte. Scrittori classici Italiani di Economia Politica.  Parte Modrna, Milano 1803), dediði zaman þunu eklemesi gerekirdi: þeyler arasýnda bir iliþki gibi ifade edilen, aslýnda kiþiler arasýnda bir iliþkidir.

78 Karl Marks

Kapital I

belirlemiþtir ama, emeðin toplumsal niteliðini, bize ürünlerin bizatihi kendilerinin nesnel niteliði gibi gösteren sisi daðýtamamýþtýr. Ele aldýðýmýz özel üretim biçiminde, yani meta üretiminde, baðýmsýz olarak yürütülen özel emeðin özgül toplumsal niteliði, her çeþit emeðin, insan emeði olmasý nedeniyle, eþitliði gerçeðine dayanýr; bunun için bu özellik, üründe [sayfa 89] deðer-biçimine bürünür; bu olgu, yukarda sözü edilen buluþa karþýn üreticiye tamamen gerçek ve sonal gibi gelir; bu, týpký, havayý oluþturan gazlarýn bulunuþundan sonra da atmosferin yapýsýnýn ayný kalmasý olgusuna benzer.

Deðiþim sýrasýnda üreticiyi ilkin ilgilendiren þey, kendi ürünleri karþýlýðýnda ne kadar baþka ürün alabilecekleri sorusudur: ürünlerini hangi oranlarda deðiþebileceklerdir? Bu oranlar, âdetler yoluyla belli bir kararlýlýða eriþince, bunlar sanki ürünlerin niteliklerinin sonucu gibi görünür ve böylece, örneðin bir ton demir ile iki ons altýn pek doðal olarak eþit deðerde imiþ gibi gelir; bu, týpký bir libre altýn ile bir libre demirin, farklý fiziksel ve kimyasal niteliklerine karþýn, eþit aðýrlýkta görünmesine benzer. Ürünlerin üzerine etiket gibi yapýþan deðer olma özelliði, birbirleri karþýsýna tekrar tekrar deðer nicelikleri olarak çýkmalarý ile kararlýlýk kazanýr. Bu nicelikler, üreticilerin iradeleri, öngörüleri ve davranýþlarýndan baðýmsýz olarak durmadan deðiþir. Bunlar için, kendi toplumsal faaliyetleri, nesnelerin faaliyetleri biçimini alýr ve onlar nesneleri yöneteceðine, nesneler onlarý yönetir. Birbirinden baðýmsýz yürütülen ve gene de toplumsal iþbölümünün ayný anda geliþen kollarýný oluþturan farklý türdeki bütün özel emeðin, devamlý olarak toplumun gerektirdiði oranlara indirgenerek, biriken deneyimlere dayanýlarak bilimsel bir kaný halini alabilmesi için meta üretiminin, esaslý bir geliþme düzeyine ulaþmasý gerekir. Niçin böyledir? Çünkü, ürünler arasýndaki her türlü raslansal ve durmadan dalgalanan deðiþim iliþkileri ortasýnda, üretim için toplumsal olarak gerekli emek-zamaný, kendisini, önüne geçilmez bir doða yasasý gibi zorla kabul ettirir. Bu, týpký, yerçekimi yasasýnýn, evin baþýmýza çökmesi ile kendini göstermesi ve kabul ettirmesi gibidir.29 Deðerin büyüklüðünün emek-zamaný ile saptanmasý, iþte bu nedenle, metalarýn nispi deðerlerinde görünürdeki dalgalanmalarýn altýnda yatan bir sýrdýr. Bunun keþfi, emek ürünlerinin deðer büyüklüklerinin belirlen-melerinin salt raslantýya baðlý bir þeydir sanýsýna son vermekle birlikte bu belirlemenin içinde yer aldýðý biçimi hiç deðiþtirmez. [sayfa 90]

Ýnsanýn toplumsal yaþam biçimleri üzerindeki düþünme ve incelemeleri ve dolayýsýyla bu biçimlerin bilimsel tahlilleri, bunlarýn fiili tarih-29 Kendisini yalnýzca dönenssel karýþýklýklar yoluyla ortaya koyabilen bir yasa konusunda nasýl bir kanýya sahip olabiliriz ki? Bu, kesinlikle, ona katýlanlarýn bilinçsizliklerine dayanan doðal bir yasadýr. (Friedrich Engels, Umrisse zu einer Kritik der Nationalöko-nomie. s. 103, Arnold Ruge ve Karl Marx tarafýndan yayýnlanmýþ olan Deutsch-Französishie Jahrbücherde.

Paris 1844. [Friedrich Engels, Bir Ekonomi Politik Eleþtirisi Denemesi, bkz: Karl Marx, 1844

Elyazmalarý, Sol Yayýnlarý, Ankara 1976, s. 419].) Karl Marks 79

Kapital I

sel geliþmelerine tamamen ters düþen bir yol izler. Ýþe post festum*

önünde hazýr duran geliþme süreci sonuçlarý ile baþlar. Ürünlere meta damgasýný vuran ve dolaþýmlarý için belirli hale gelmeleri zorunlu bir baþlangýç olan nitelikler, insan, kendi gözünde, bunlarý deðiþmez özellikler olarak kabul ettiði için, tarihsel niteliklerini deðil de anlamlarýný çözmeye kalkýþmadan önce, zaten toplumsal yaþamýný doðal ve kendiliðinden anlaþýlýr biçimlerin kararlýlýðýný kazanmýþ bulunurlar. Ýþte bunun için, deðer büyüklüðünün belirlenmesine ancak meta fiyatlarýnýn tahlili ile varýlmýþ, ve ancak tüm metalarýn para-biçiminde ortak ifadesi, onlarýn deðer olarak özelliklerinin ortaya konmasýna yolaçmýþtýr. Ne var ki, metalar âleminin iþte bu sonal para-biçimi, aslýnda, özel emeðin toplumsal niteliðini ve tek tek üreticiler arasýndaki toplumsal iliþkiyi aydýnlatmak ve açýklýða kavuþturmak yerine, örtbas eden öðe olmuþtur.

Ceketler ya da ayakkabýlar ile, salt soyut insan emeðinin evrensel cisimleþmesi nedeniyle, keten bezi arasýnda iliþki vardýr dediðim zaman, bu önermenin saçmalýðý besbellidir. Ayný þekilde, ceket ve ayakkabý üreticileri, bu mallarý, evrensel eþdeðer olarak keten beziyle ya da ayný þey olan altýnla ya da gümüþle oranladýklarý zaman, kendi özel emekleri ve toplumun ortaklaþa emeði arasýndaki iliþkiyi ayný saçma biçimde ifade etmiþ olurlar.

Burjuva iktisadýnýn kategorileri, böylesine saçma biçimlerden oluþmuþtur. Bunlar, tarihsel olarak belirlenmiþ belirli bir üretim tarzýnýn, koþullarýný ve iliþkilerini, yani meta üretimini, toplumsal geçerlik ile ifade eden düþünce biçimleridir. Metalarýn bütün gizemi ve emek ürünlerinin metalar biçimini aldýðý anda çevresini saran büyü ve sihir, öteki üretim biçimlerine geçer geçmez, bu yüzden yokolur.

Robinson Crusoe denemesi, ekonomi politikçiler30 için gözde bir tema olduðundan, Robinsona, adasýnda bir gözatalým. Ne [sayfa 91] denli mütevazi olsa da, o, bazý gereksinmeleri karþýlamak zorundadýr ve bu nedenle de, alet ve eþya yapmak gibi, keçileri ehlileþtirmek gibi, balýk tutmak ve avlanmak gibi, deðiþik türden biraz yararlý iþ yapmasý gerekir. Dua ve benzeri þeyleri, kendisine zevk verdiði ve bunlara dinlenme gözüyle baktýðý için, hiç hesaba katmýyoruz. Ýþlerinin çeþitli olmasýna karþýn, þekli ne olursa olsun, emeðinin, bir ve ayný Robinson un faaliyeti olduðunu ve dolayýsýyla bir çalýþmalarýn insan emeðinin farklý biçimlerinden baþka bir þey olmadýðýný bilir. Zorunluluk, onu, zamanýný, deðiþik türden iþlerine kusursuz olarak bölmeye zorlar. Genel faaliyeti içinde,

* Ýþ iþten geçtikten sonra. -ç.

30 Ricardonun bile Robinsonvari hikayeleri vardýr. Meta sahibi saydýðý ilkel avcý ile balýkçýya, o [Ricardo], deðiþim-deðerlerinde maddeleþmiþ emek zamanýyla orantýlý olarak, balýk ile av hayvanýný deðiþtirir. O, burada, ilkel balýkçý ile avcýyý, onlarýn kullandýklarý aletlerin hesabýný yapmakla 1817 yýlýnda, Londra Borsasýnda yürürlükte olan yýllýk temettü tablolarýný dikkate alan kimseler haline getirirken, bir zaman tutarsýzlýðýna düþme hatasý iþler. Öyle görünüyor ki, çok iyi tanýdýðý burjuva toplumu dýþýnda bildiði tek toplum biçimi, Bay Owenýn paralelkenarlarýdýr.

(Karl Marx, Zur Kritik..., s. 38, 39. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 86.]) 80 Karl Marks

Kapital I

eðer bir iþ ötekisinden daha fazla yer tutuyorsa, bu, amaç edinilen yarara ulaþmak için yenilmesi gerekli güçlüðün az ya da çok olmasýna dayanýr. Dostumuz Robinson, bunu, çok geçmeden deneyimleriyle öðrenir ve batan gemiden bir saat, kayýt defteri, mürekkep ve kalem kurtararak halis bir Ýngiliz olarak derhal muhasebe tutmaya koyulur.

Envanterinde, kendisine ait yararlý eþyalarýn, bu eþyalarý yapmak için gerekli iþlerin ve ensonu bu eþyalarýn belirli niceliðini elde etmek için harcadýðý ortalama emek-zamanýnýn bir listesi bulunur. Robinson ile, kendi yarattýðý bu serveti oluþturan eþyalar arasýndaki iliþki, o kadar basit ve açýktýr ki, bunu, büyük bir çaba harcamaksýzýn Bay Sedley Taylor bile anlayabilir. Ve gene de bu iliþkiler, deðerin belirlenmesi için esas olan her þeyi içermektedir.

Þimdi Robinsonun aydýnlýk adasýndan, karanlýklara gömülmüþ ortaçað Avrupasýna geçelim. Burada baðýmsýz insan yerine herkesin baðýmlý olduðunu görürüz: serfler ve senyörler, vasallar ve süzerenler, rahipler ve rahip olmayanlar. Burada kiþisel baðýmlýlýk, toplumsal üretimin toplumsal iliþkileri karakterize etmesi gibi, bu üretime dayanýlarak örgütlenmiþ yaþamýn öteki alanlarýnda da ayný etkiyi gösterir. Salt kiþisel baðýmlýlýk, ama toplumun temelini kiþisel baðýmlýlýðýn oluþturmasý nedeniyle, emeðin ve emek ürünlerinin kendi gerçeklikleri dýþýnda hayali bir biçime bürünmelerine gerek yoktur. Toplumun iþleyiþi içersinde, bunlar, ayný hizmetler ve ayný ödemeler biçimini alýrlar. Burada, emeðin özel ve doðal biçimi, meta üretimine dayanan toplumlarda olduðu gibi deðil de, onun genel soyut biçimi, emeðin mevcut toplumsal biçimidir.

Yükümlü emek, meta-üreten emek gibi, zamanla ölçülür; ama her serf, senyörünün hizmetinde harcadýðý þeyin, kendi kiþisel emek-gücünün [sayfa 92] belirli bir niceliði olduðunu bilir. Papaza verilen öþür, onun kutsamalarýndan daha gerçektir. Bu toplumdaki farklý sýnýflara mensup insanlarýn oynadýklarý rol konusunda ne düþünürsek düþünelim, emek harcarken, bireyler arasýndaki toplumsal iliþkiler, her durum, ve koþulda, her zaman kendi karþýlýklý kiþisel iliþkileri olarak görünür, ve emek ürünleri arasýnda toplumsal iliþkiler kýlýðýna bürünmezler.

Ortak ya da doðrudan birleþmiþ bir emeðe örnek vermek için, bütün uygar kavimlerin tarihlerinin eþiðinde gördüðümüz o kendiliðinden geliþen biçime kadar geri gitmemize gerek yoktur.31 Kendi gereksinmesi için, hububat, hayvan, iplik, keten bezi ve giyecek üreten bir köylü ailesinin ataerkil sanayii hemen yakýnýmýzdadýr. Bu çeþitli mallar, ailenin karþýsýna, [aile üyelerinin -ç.] emeklerinin çeþitli ürünleri olarak çýkarlar, ama kendi aralarýnda bunlar meta deðildirler. Topraðýn sürülmesi, hayvan yetiþtirme, iplik eðirme, dokuma, elbise dikme gibi çeþitli 31 Ýlkel kolektif mülkiyetin özgül olarak bir Ýslav, hatta özellikle Rus mülkiyet biçimi olduðunu sanmak, son zamanlarda çok yaygýn olan gülünç bir önyargýdýr. Ýlkel biçimi, Romenlerde, Cermenlerde, Keltlerde saptamak niümkündür, ama bunun kalýntý halinde olsa bile, Hindistanda Karl Marks 81

Kapital I

ürünlerde yer alan farklý türde emekler, bizatihi ve o halleriyle dolaysýz toplumsal iþlevlerdir: Çünkü ailenin iþlevi de týpký meta üretimine dayanan toplumda olduðu gibi kendiliðinden doðup geliþmiþ bir iþbölümü düzeyine sahiptir. Aile içinde iþin daðýlýmý, üyelerinin emek-zamanlarýnýn düzenlenmesi mevsimlere göre deðiþen doðal koþullara baðlý olduðu kadar, yaþ ve cinsiyet farkýna da baðlýdýr. Her bireyin emek-gücü, bu durumda, zaten ailenin tüm emek-gücünün yalnýzca belirli bir bölümüdür, ve bu nedenle, bireysel emek-gücü harcanmasýnýn süresine göre ölçülmesi, haliyle emeklerinin toplumsal niteliði olarak ortaya çýkar.

Þimdi de bir deðiþiklik olsun diye, kendi iþlerini ortak üretim araçlarý ile gören ve bütün bireylerin kendi emek-güçlerini bilinçli olarak o topluluðun birleþik emek-gücü olarak kullanan, özgür insanlardan kurulmuþ bir topluluk tablosu çizelim. Robinsonun emeðindeki bütün ayýrýcý özellikler burada da yinelenir, [sayfa 93] ama þu farkla ki, buradaki emek, bireysel deðil, toplumsaldýr. Robinsonun ürettiði her þey, yalnýz kendi kiþisel emeðinin sonucuydu ve bunun için de yalnýz kendisi için bir kullaným nesnesiydi. Bizim toplumumuzun toplam ürünü, toplumsal bir üründür. Bunun bir kýsmý yeni üretim araçlarý olarak iþ görür ve toplumsallýðý devam eder. Ama öteki kýsmý, üyelerce yaþamý sürdürme aracý olarak tüketilir. Bu ikinci kýsmýn üyeler arasýnda daðýlýmý bu nedenle zorunludur. Bu daðýlým biçimi, topluluðun üretken örgütlenmesine ve üreticilerin ulaþtýklarý tarihsel geliþmenin derecesine baðlý olarak deðiþir. Salt metalarýn üretimi ile bir paralellik kurmuþ olmak için yaþamlarýný sürdürme araçlarýnda tek tek her üreticinin payýnýn, onun emek-zamaný ile belirlendiðini varsayacaðýz. Bu durumda emek-zamaný ikili bir rol oynamaktadýr. Belirli bir toplumsal plana uygun olarak bunun bölüþümü, yapýlacak olan farklý iþ türleri ile topluluðun çeþitli gereksinmeleri arasýnda uygun bir oran kurar. Öte yandan bu, ayný zamanda, her birey tarafýndan ortaya konan ortak emeðin payýnýn vb.

ve bireysel tüketim için ayrýlan toplam üründeki payýnýn ölçüsü olarak iþ görür. Tek tek üreticilerin, hem kendi emekleri ve hem de emek ürünleri yönünden, toplumsal iliþkileri, bu örnekte, yalnýz üretim bakýmýndan deðil, bölüþüm bakýmýndan da çok basit ve kolay anlaþýlýr durumdadýr.

Din dünyasý, gerçek dünyanýn yansýmasýndan baþka bir þey deðildir. Üreticilerin, genel olarak, ürünlerini meta ve deðer olarak ele alarak birbirleriyle toplumsal iliþkilere girdikleri ve böylece kendi bireysel özel emeklerini türdeþ insan emeði ölçütüne indirgedikleri meta üreti-birçok çeþitleririe hâlâ raslanmaktadýr. Asyada ve özeilikle Hindistanda, kolektif mülkiyet biçimlerinin ayrýntýlý bir incelemesi, bu çeþitli ilkel kolektif mülkiyet biçimlerinin daðýlmakla deðiþik mülkiyet biçimlerini doðurduklarýný gösterirdi. Böylece, örneðin Romada ve Cermenlerdeki deðiþik özgün tipteki özel mülkiyeti, Hindistanda bulunan çeþitli kolektif mülkiyet biçimlerinden tümdengelim yoluyla bulmak mümkündür. (Karl Marx, Zur Kritik..., s. 1 0.

[Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 53, not].) 82 Karl Marks

Kapital I

mine dayanan bir toplum için böyle bir toplum için, soyut insan cultusu ile hýristiyanlýk, ve hele onun burjuva geliþmesi olan protestan-lýk, yaradancýlýk vb. en uygun din biçimiydi. Eski Asyatik ve öteki es-kiçað üretim biçimlerinde, ürünlerin metalara dönüþtürülmesi ve bu nedenle de insanlarýn metalar üreticilerine dönüþmeleri ikincil bir yer tutar; ne var ki, bu ilkel topluluklar daðýlmaya yüztuttukça bunun önemi de artar. Gerçek tüccar kavimler, Epikürosun tanrýlarýnýn küreler arasýnda ya da Yahudilerin, Polonya toplumunun gözeneklerinde yaþamasý gibi, eski. dünyanýn ancak çatlaklarýnda yaþarlardý. Bu eski toplumsal üretim organizmalarý, burjuva toplumuyla karþýlaþtýrýldýðýnda, son derece basit ve saydamdý. Ama bunlar, ya ilkel kabile topluluðu içersinde birlikte yaþadýðý [sayfa 94] kimselerle göbekbaðýný henüz kesip atamamýþ olan insanýn, birey olarak henüz olgunluða ulaþmamýþ geliþmesi üzerine ya da doðrudan zorbalýk ve kölelik iliþkileri üzerine kurulur. Ancak bunlar, emeðin üretkenlik gücünün geliþmesi düþük bir aþamanýn üstüne çýkmadýðý ve bu nedenle de maddi yaþam alanýnda insan ile insan ve insan ile doða arasýndaki toplumsal iliþkilerin karþýlýklý olarak sýnýrlý olduðu zamanlarda ortaya çýkabilir ve varolabilir. Bu sýnýrlýlýk, eskinin doðaya tapýnmasýnda ve halk arasýnda yaygýn dinlerin öteki öðelerinde yansýr. Gerçek dünyanýn, dinsel yansýmasý, kaçýnýlmaz olarak, günlük yaþamýn pratik iliþkilerinin insana, onun öteki insanlar ve doða ile iliþkilerini tam anlamýyla anlaþýlýr ve aklauygun bir iliþki olmaktan öte bir þey sunmadýðý zaman, ancak o zaman yitip gider.

Maddi üretim sürecine dayanan toplumun yaþam süreci, kendisini saran mistik tülü, üretimin, serbestçe biraraya gelen insanlar tarafýndan ve saptanmýþ bir plana uygun olarak bilinçli bir biçimde düzenlenmesi saðlanmadýkça, soyulup atýlamaz. Ne var ki bu da toplum için, belli bir maddi temeli, ya da kendileri de uzun ve zahmetli bir geliþme sürecinin kendiliðinden oluþmuþ ürünleri olan bir dizi varoluþ ko-þulunun bulunmasýný öngörür.

Ekonomi politik ne denli eksik olursa olsun,32 deðer ve deðer 32 Deðer büyüklüðü üzerine Ricardonun yaptýðý tahlilin yetersizliði bu konuda yapýlanlarýn en iyisi olmakla birlikte-, bu yapýtýn 3. ve 4. kitaplarýnda görülecektir. Genel anlamda deðerle ilgili olarak klasik ekonomi politik okulunun en zayýf noktasý þudur, bir ürünün deðerinde göründüðü biçimiyle emek ile ayný emeðin o ürünün kullaným-deðeri olarak görüntüsü arasýndaki farký açýk-seçik ve bilinçli bir biçimde ortaya koyamamasýdýr. Bu okul, emeði, bir defasýnda nicel, baþka bir defasýnda nitel yönüyle ele aldýðýna göre, bu ayrým, pratikte kuþkusuz yapýlmýþtýr.

Ama, çeþitli emek türleri arasýndaki fark salt miktar olarak ele alýndýðý zaman, bunlarýn nitel birliði ya da eþitliði, ve dolayýsýyla soyut insan emeðine indirgenmesi hiç düþünülmemiþtir.

Örneðin Ricardo þu önermede Destutt de Tracy ile ayný fikirde olduðunu söyler: Bizim bedensel ve düþünsel yeteneklerimiz, kuþkusuz, bizim en aslî zenginliklerimiz olduklarýna göre, bu yeteneklerimizin kullanýlmasý, yani bir tür emek, bizim tek ve aslî hazinemizdir, ve iþte zenginlik dediðimiz her þey daima bu yetilerimizin kullanýlmasýyla yaratýlmýþtýr. ... Þurasý da kesindir ki, bütün bu þeyler, yalnýzca kendilerini yaratan emeði temsil ederler ve eðer bunlarýn bir ya da hatta iki farklý deðerleri varsa, bunlarý ancak doðduklarý emeðin (deðerinden) almýþ olabilirler.

(Ricar-do, The Principles of Pol. Econ., 3. baský, Lond., 1821, s. 334.) Þurasýný da belirtelim ki, Ricardo, burada, kendi çok daha derin yorumlarýný Destuttnün sözlerine katýyor, Aslýnda Karl Marks 83

Kapital I

büyüklüðünü gerçekten tahlil etmiþ ve bu biçimlerin altýnda [sayfa 95] yatan þeyi açýða çýkarmýþtýr. Ama bir kez olsun, emeðin, niçin onun ürün deðeri ile ve emek-zamanýnýn bu deðerin büyüklüðü ile temsil edildiði sorusunu sormamýþtýr.33 Üretim sürecinin insan tarafýndan denetimi yerine insana egemen olduðu bir toplum durumuna ait bulunduklarý üzerlerine silinmez harflerle damgalanmýþ bulunan bu formüller, burjuva anlayýþýna, týpký üretken emek olarak, doðanýn yüklediði apaçýk zorunluluk olarak görünür. Bu nedenle, burjuva-öncesi toplumsal üretim biçimleri, burjuvalarca, kilise babalarýnýn, hýristiyanlýk-öncesi dinleri ele aldýklarý gibi incelenir.34

Destuttnün söylediði, bir yandan serveti oluþturan her þey, bunlarý yaratan emeði temsil etmeleri, ama öte yandan, bunlar iki farklý deðerlerini (kullaným-deðeri ve deðiþim-deðeri) emeðin deðerinden almalarýdýr. O da böylece geriye kalanlarýn deðerlerini saptayabilmek için bir metaýn (burada emeðin) deðerinin belli olduðunu kabul eden vülger iktisatçýlarýn düþtükleri yanýlgýya düþüyor. Ricardo, emeðin (emeðin deðerinin deðil), hem kullaným-deðerinde, hem de deðiþim-deðerin-de somutlaþtýðýný sanki o söylemiþ gibi dile getiriyor. Bununla birlikte, Ricardonun kendisi de emeðin iki yanlý somutlaþmasý olan ikili niteliðine o kader az önem veriyor ki, Deðer ve Zenginlikler, Bunlarý Farklýlaþtýran Özellikler baþlýklý bir bölümünü, J. B. Sayýn saçmalýklarýnýn ciddi ciddi incelenmesine ayýrýyor. Ve sonunda, Destuttnün bir yandan, deðerin kaynaðýnýn emek olduðu konusunda kendisiyle, öte yandan da deðer kavramý üzerinde J. B. Say ile ayný fikirde olduðunu görerek hayrete düþüyor.

33 Klasik ekonominin baþlýca kusurlarýndan birisi de, metalarýn ve özellikle bunlarýn deðerlerinin tahliliyle, deðerin, deðiþim-deðeri halini aldýðý biçimi ortaya çýkartmamasý olmuþtur.

Bu okulun en iyi temsilcileri Adam Smith ile Ricardo bile, deðer-biçimini, önemsiz bir þey; metalarýn niteliði ile ilgisiz bir þey gibi ele almýþlardýr. Bunun nedeni, yalnýzca, dikkatlerinin, tamamiyla deðerin büyüklüðünün tahliline yönelmiþ olmasý deðildir. Bunun daha derin nederderi vardýr. Emek ürününün deðer-biçimi, burjuva üretimde ürünün aldýðý en soyut biçim deðil, ayný zamanda en genel biçimdir, ve ürüne toplumsal üretimin özel bir türü damgasýný vurur ve böylece ona özel tarihsel niteliðini verir. Bu durumda, eðer biz, bu üretim tarzýna, toplumun her hali için doða tarafýndan saptanýlmýþ tek ve ebedî biçim gözüyle bakarsak, deðer-biçiminin, meta-biçiminin, onun daha sonraki geliþmeleri olan para-biçiminin, sermaye-biçiminin, vb.

ayýrdedici niteliðini zorunlu olarak ihmal etmiþ oluruz. Ýþte bunun için, deðer büyüklüðünün öl-çülmesinde emek-zamanýnýn kabul edilmesini benimseyen iktisatçýlarda, genel eþdeðerin en yetkin biçimi olan para konusunda çok garip ve çeliþik düþüncelere raslýyoruz. Paranýn bilinen tanýmlarýnýn artýk geçerli olmadýðý bankacýlýðý ele aldýklarý zaman, bu durum en göze çarpýcý biçimde ortaya çýkar. Bu, deðerde toplumsal biçimden ya da bu biçiminin maddi özden yoksun bir hayaletinden baþka bir þey görmeyen, restore edilmiþ bir merkantil sistemin (Ganilh. vb.) doðmasýna yolaçmýþtýr. Ýlk ve son kez burada belirtmek isterim ki, ben klasik ekonomi politik deyince, yalnýzca görünüþleri ele alan, bilimsel ekonominin uzun süre önce saðladýðý malzemeyi durup dinlenmeden aðzýnda geveleyip duran ve burjuvazinin günlük kullanýmý için en münasebetsiz olaylarýn en aklauygun açýklamalarýný arayan, bunun dýþýnda da tuzukuru burjuvazinin onlar için dünyalarýn en iyisi olan kendi dünyalarý ile ilgili bayaðý düþüncelerini bilgiççe sistemleþ-tinmeye ve bunlarý ebedî gerçeklermiþ gibi ilan ettmeye kalkýþan vülger ekonomiye karþýlýk, W.

Pettyden beri, burjuva toplumundaki gerçek üretim iliþkilerini araþtýran bir ekonomi bilimini anlýyorum.

34 Ýktisatçýlarýn bir tek iþlem biçimi vardýr. Onlar için ancak iki tür kurum vardýr: yapay ve doðal. Feodalizmin kurumlarý yapay kurumlar, burjuvazininkiler ise doðal kurumlardýr. Bu durumlarýyla, kendileri gibi iki tür din kuran tanrýbilimcilere benziyorlar. Kendilerinin olmayan her din insan icadý, kendilerininki ise Tanrýdan çýkma. ... Ýþte bundan ötürüdür ki, bir zamanlar varolan tarih bundan böyle yoktur. (Karl Marx, Misère de la Philosophie, Reponse à la Philosophie de la Misère pur M. Proudhon, 1847. s. 113 [Felsefenin Sefaleti, Sol Yayýnlarý, Ankara 1975, s. 126-127].) Eski Yunanlýlarýn ve Romalýlarýn yalnýzca yaðma ile geçindikIerini tasavvur etmekle M. Bastiat gerçekten gülünç oluyor. Ne var ki, insanoðlu yüzlerce yýl yaðmacýlýk ettiðine göre, ortada daima yaðma edilecek bir þeylerin bulunmasý gerekir; yaðma edilecek þeylerin durmadan üretilmesi gerekir. Böyle olunca, Yunanlýlar ile Romalýlarýn bile bazý üretim süreçleri olduðu 84 Karl Marks

Kapital I

Bazý iktisatçýlarýn metalarda bulunan fetiþizm ya da emeðin toplumsal niteliklerinin nesnel görünüþü ile ne ölçüde yanýlgýlara [sayfa 96]

düþtüklerini, öteki þeyler yanýnda, deðiþim-deðerinin oluþumunda doðanýn oynadýðý rol üzerinde giriþtikleri yavan ve cansýkýcý tartýþmalar da gösterir. Deðiþim-deðeri, bir nesne üzerinde harcanan emek miktarýnýn belirli bir toplumsal ifade þekli olduðuna göre, doðanýn bununla iliþkisi, kambiyo kurlarýnýn saptanmasýyla olan iliþkisinden fazla deðildir.

Ürünün meta þeklini aldýðý üretim biçimi, ya da doðrudan deðiþim için üretilmesi, burjuva üretim biçiminin en genel ve en ilkel biçimdir.

Bunun için, bugünkü egemen ve karakteristik biçimiyle olmamakla birlikte, epeyce eski bir tarihte ortaya çýkmýþtýr. Böylece fetiþ karakter, nispeten daha kolay kavranýlabilir. Ama daha somut biçimlere geld-iðimizde bu basit görünüm bile kaybolur. Parasal sistemin yanýlsamala-rý nereden gelir? Bu sistem için altýn ve gümüþ, para olarak iþ görürken, üreticiler arasýnda toplumsal bir iliþkiyi temsil etmiyorlardý, ama garip toplumsal özellikleriyle doðal nesnelerdi. Parasal sisteme küçümsey-erek bakan modern ekonomi, sermaye ile ilgilenir ilgilenmez kendi batýl inancýný gün gibi ortaya koymuyor mu? Rantýn toplumdan deðil topraktan doðduðunu söyleyen fizyokratça yanýlsamayý, [sayfa 97] ekonominin bir yana itmesinden bu yana ne kadar zaman geçti?

Bu konuya daha sonra geleceðimiz için, burada, meta biçimi ile ilgili bir baþka örnek vermekle yetineceðiz. Metalarýn dili olsaydý þöyle derlerdi: kullaným-deðerimiz insanlarý ilgilendirebilir. Nesne olarak o bizim bir parçamýz deðildir. Nesne olarak bize ait olan þey deðerimiz-dir. Meta olarak doðal iliþkilerimiz bunu tanýtlar. Birbirimizin gözünde, deðiþim-deðerinden baþka bir þey deðiliz. Þimdi de bu metalarýn, iktisatçýlarýn aðzýndan nasýl konuþtuklarýný dinleyelim: Deðer (yani deðiþim-anlaþýlýyor, dolayýsýyla da, týpký bizim modern toplumumuzun maddi temelini burjuva ekonomisinin oluþturmasý gibi, onlarýn toplumlarýnýn maddi temelini oluþturan bir ekonomileri olmasý gerekir. Belki de Bastiat, köleliðe dayanan üretim biçiminin bir yaðma sistemine dayandýðýný söylemek istiyor. Öyleyse tehlikeli bir yerde yürüyor demektir. Aristoteles gibi dev bir düþünür köle emeðini deðerlendirmede yanýldýktan sonra Bastiat gibi cüce bir iktisatçý, ücretli emeði deðerlendirmede niçin doðru düþünüyor olsun? Bu fýrsattan yararlanarak, Amerikada yayýnlanan bir Alman gazetesinde, benim Zur Kritik der Pol. Ökonomie, 1859, yapýtýma yöneltilen bir itirazý kýsaca yanýtlamak istiyorum. O gazetenin deðerlendirmesine göre, her özel üretim tarzý ve ona tekabül eden toplumsal iliþkiler, kýsacasý toplumun ekonomik yapýsý, hukuksal ve siyasal üstyapýnýn gerçek temelidir, ve buna belirli toplumsal biçimler tekabül eder; üretim tarzý, toplumsal, siyasal ve genel olarak entelektüel yaþamýn niteliðini belirler [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, Önsöz, s. 25, 26] þeklindeki görüþlerimin, maddi çýkarlarýn egemen olduðu zamanýmýz için çok doðru olduklarý, ama hýristiyanlýðýn egemen olduðu ortaçað için, politikanýn egemen olduðu Atina ve Roma için geçerli olmadýðý öne sürülüyor. Her þeyden önce, ortaçað ile eski dünya konusundaki bu kokuþmuþ laflarý bir baþkasýnýn bilmediðini sanmasý insana garip geliyor. Bununla birlikte, þu kadarý besbellidir ki, ne ortaçað katoliklik ile, ne de eski dünya politika ile karnýný doyurabilirdi. Tam tersine, þurada katolikliðin, burada politikanýn niçin baþrolü oynadýðýný açýklayan þey, orada yaþayan insanlarýn yaþamlarýný kazanma biçimidir. Bundan baþka, örneðin, onun gizemli tarihini, toprak mülkiyeti tarihinin meydana getirdiðini bilmek için Roma Cumhuriyetinin tarihi ile biraz tanýþýklýk yeter. Üstelik gezginci þövalyeliðin toplumun her türlü ekonomik biçimleri ile baðdaþabileceðini sanmakla yaptýðý yanýlgýnýn cezasýný Don Kiþot uzun zaman önce çekmiþ bulunuyor.

Karl Marks 85

Kapital I

deðeri) þeylerin bir özelliðidir, zenginlik (yani kullaným-deðeri) ise insanýn. Deðer, bu anlamda, zorunlu olarak deðiþimi varsayar, zenginlik ise varsaymaz.35 Zenginlik (kullaným-deðeri) insanýn sýfatýdýr, deðer ise metalarýn sýfatý. Bir insan ya da bir topluluk zengindir, bir inci ya da elmas deðerlidir. ... Bir inci ya da bir elmas inci ya da elmas olarak deðerlidir.36 Þimdiye kadar hiç bir kimyager, ne incide, ne de elmasta, deðiþim-deðeri keþfedemedi. Keskin eleþtirel ferasete her gün daha çok özel olarak sahip çýkan bu kimyasal elemanýn iktisadi kâþifleri, gene de nesnelerin kullaným-deðerinin, maddi özelliklerinden baðýmsýz olarak kendilerine ait olduðunu, oysa öte yandan deðerlerinin, nesne olarak bir parçalarýný oluþturduklarýný ortaya koyuyorlar. Onlarýn görüþlerini tanýtlayan þey, nesnelerin kullaným-deðerlerinin deðiþim olmaksýzýn, nesne ile insan arasýndaki doðrudan bir iliþki yoluyla gerçekleþmesi, oysa öte yandan deðerlerinin yalnýzca deðiþimle, yani toplumsal bir süreç yoluyla gerçekleþmesi özel koþuludur. Burada sevgili dostumuz Dogberrynin komþusu Seacoala söylediði þu sözleri nasýl anýmsamazsýnýz: Yakýþýklý insan olmak talih iþidir, ama okuma-yazma doðadan gelir.37 [sayfa 98]

35 Value is a property of things, riches of man. Value, in this sense,. necessarily implies exchanges,. riches do not. (Observations on some verbal disputes in Pol. Econ., particularly relating to value, and to supply and demand, London 1821, s. 16) 36 Riches are the attribute of man, value is the attribute of commodities. A man or a community is rich, a pearl or a diamond is valuable ... A pearl or a diamond is valuable as a pearl or diamond. (S. Bailey, l.c., s. 165, sq)

37 Observations yazarý ile S. Bailey, Ricardoyu, deðiþim-deðerini nispî bir þey olmaktan çýkartýp mutlak bir þey haline getirmekle suçlar. Gerçek olan bunun tersidir. Ricardo, örneðin elmas ile inci gibi nesneler arasýndaki, deðiþim-deðeri olarak görünen iliþkiyi açýklamýþ ve görünüþlerin ardýndaki gizli gerçek iliþkiyi, yani bunlarýn birbirleriyle yalnýzca insan emeðinin ifadeleri olarak iliþki içinde olduklarýný aydýnlýða kavuþturmuþtur. Eðer Ricardonun izleyicileri Baileye biraz sertçe, ama hiç de kandýrýcý biçimde karþýlýk veremiyorlarsa, bu, bunlarýn Ricardonun yapýtlarýnda, deðer ile deðer-biçimi, ya da deðiþim-deðeri arasýndaki gizli iliþkiyi çözümlemeye yarayacak bir anahtar bulamamalarýndan ileri geliyor.

86 Karl Marks

Kapital I

ÝKÝNCÝ BÖLÜM

D E Ð Ý Þ Ý M

AÇIKTIR KÝ, metalar pazara kendi baþlarýna gidemezler ve kendi hesaplarýna deðiþim yapamazlar. Bu yüzden, ayný zamanda sahipleri olan koruyucularýný da tanýmamýz gerekir. Metalar, þeylerdir, bunun için de insana karþý direnme güçleri yoktur. Böyle yumuþakbaþlý olmasalar bile, insanoðlu zora baþvurabilir; bir baþka deyiþle insan, bunlara zorla sahip olabilir.38 Bu nesnelerin, birbirleriyle meta olarak iliþki içine girebilmeleri için, koruyucularýn, iradeleri bu nesnelere yerleþmiþ kimseler olarak birbirleriyle karþý karþýya gelmeleri ve karþýlýklý rýzaya dayanan bir anlaþma olmaksýzýn, birisi diðerinin metaýna elkoymayacak

[sayfa 99] ve kendi isteði ile ondan ayrýlacak biçimde hareket etmelidirler.

38 Dindarlýðý dillere destan 12. yüzyýlda, çok zarif ve ince þeyler de metadan sayýlýrdý. Ýþte bunun için o dönemde bir Fransýz ozaný, Landit pazarýnda bulunabilecek mallar arasýnda, glyecek eþyasý, ayakkabý, deri, tarým aletlerinin vb. yanýsýra, femmes folles de leur corps

[ateþli dilberleri] de sayýyor.

Karl Marks 87

Kapital I

Bu nedenle, bu kiþilerin, birbirlerinin özel sahiplik haklarýný karþýlýk olarak tanýmalarý gerekir. Böylece, bir sözleþmede ifadesini bulan bu hukuksal iliþki, bu sözleþme, geliþmiþ bir yasal sistemin bir parçasý olsun ya da olmasýn, iki irade arasýndaki bir iliþkidir ve bu haliyle iki insan arasýndaki, gerçek ekonomik iliþkinin yansýmasýndan baþka bir þey deðildir.

Bunun gibi her hukuksal sözleþmenin konusunu belirleyen þey, iþte bu ekonomik iliþkidir.39 Burada kiþiler birbirleri için yalnýzca metalarýn temsilcileri ve dolayýsýyla sahipleri olarak vardýr. Araþtýrmamýz ilerledikçe, ekonomi sahnesinde görülen kimselerin, genellikle aralarýnda bulunan ekonomik iliþkilerin bir kiþiliðe bürünmesinden baþka bir þey olmadýklarýný göreceðiz.

Bir metaý sahibinden ayýran baþlýca þey, her baþka metaya, onun kendi deðerinin görünüþ biçiminden baþka bir þey olmadýðý gözüyle bakmasýdýr. Doðuþtan eþitlikçi ve sinik olduðu için, bunlar Maritorneden daha da iðrenç bir þey olsalar bile, her çeþitten meta ile, yalnýz ruhunu deðil, vücudunu da deðiþtirmeye daima hazýrdýr. Metalarda eksik olan bu somutluk duygusunu, mal sahipleri kendi beþ ya da daha çok duyusu ile giderirler, Meta, sahibi için doðrudan bir kullaným-deðerine sahip deðildir. Yoksa onu pazara getirmezdi. Ondaki kullaným-deðeri baþkalarý içindir; kendisi için dolaysýz kullaným-deðeri olmasý, yalnýzca deðiþim-deðeri taþýyýcýsý olmasý, dolayýsýyla deðiþim aracý olmasýndadýr.40 Bu nedenle mal sahibi, metaýný, kullaným-deðeri [sayfa 100] kendisine yararý olacak metalar ile deðiþtirmeye karar verir. Bütün metalar, sahipleri için kullaným-deðeri deðildir, ama kendilerine sahip olmayanlar için kullaným-deðerleridir. Bunun için, hepsi de, eldeðiþtirmek zorundadýrlar. Ama bu eldeðiþtirme, bunlarýn deðiþimlerini oluþturan þeydir, ve böylece birbirlerinin karþýsýna deðer olarak çýkarlar ve deðer olarak gerçeklik kazanýrlar. Demek ki, metalar, kullaným-deðeri olarak gerçekleþmeden önce, deðer olarak gerçekleþmek durumundadýr.

39 Proudhon, kafasýndaki adalet idealini, justice éternellei [ebedi adaleti] meta üretimine uygun düþen hukuk iliþkilerinden çýkartmakla iþe baþlar: böylece de, hemen belirtelim, meta üretimi biçiminin adalet kadar ebedi olduðunu bütün iyi yurttaþlara huzur verecek þekilde tanýtlamýþ olur. Ardýndan, geriye döner ve yürürlükteki meta üretim biçimini ve buna tekabül eden hukuk sistemini bu ideale uygun olarak yeniden düzenlemenin yollarýný araþtýrýr. Maddenin bileþimindeki ve ayrýþýmýndaki molekül deðiþmelerinin yürürlükteki yasalarýný inceleyerek bu temel üzerinde belirli sorunlarý çözeceði yerde, bir kimyacý tutarak, maddenin bileþimi ve ayrýþýmýný, ewigen Ideen [ebedi Ýdeler], naturalite [doðal durum] ve affinite [yakýnlýk]

aracýlýðý ile düzenlemek iddiasýnda bulunsa, bu adam hakkýnda ne düþünürdük? Tefecilik, justice éternelle [ebedi adalete], équité éternellee [ebedi hakkaniyete], mutualité éternellee

[ebedi dayanýþmaya] ve öteki vé rités éternellese [ebedi gerçeklere] aykýrýdýr dediðimiz zaman, kilise babalarýnýn, tefeciliðin, grâce éternellele [ebedi inayetle], foi éterullele [ebedi inançla] ve la volonté éternelle de Dieuyle [Tanrýnýn sonsuz iradesiyle] baðdaþamayacaðýný söylemelerinden aslýnda fazla bir þey bilmiþ olur muyuz?

40 Çünkü her nesnenin kullanýmý iki yönlüdür. ... Bunlardan bir tanesi nesneye özgüdür, diðeri deðildir; bir sandaletin giyilebilmesi ya da deðiþilebilmesi gibi. Her ikisi de sandaletin kullaným-biçimidir. Çünkü gereksinmesi olan parayla ya da yiyecekle sandaleti deðiþen kimse de, sandaletten sandalet olarak yararlanmýþtýr. Ama bu, sandaletin doðal kullanýmý gibi olmamýþtýr.

Çünkü sandalet, deðiþilmek için yapýlmamýþtýr. (Aristoteles, De Rep, l. I, c. 9.) 88 Karl Marks

Kapital I

Öte yandan metalar, deðer olarak gerçekleþmeden önce, kullaným-deðerleri olduklarýný göstermek zorundadýrlar. Onlara harcanan emeðin etkin olarak kabul edilebilmesi, ancak bu emeðin, baþkalarý için yararlý olabilecek bir biçimde harcanmasýyla mümkündür. Bu emeðin baþkalarý için yararlý olup olmadýðý ve dolayýsýyla. emeðin ürününün baþkalarýnýn gereksinmesini karþýlayabilmesi, ancak deðiþim ile tanýtlana-bilir. Her meta sahibi, malýný, yalnýzca bir kýsým gereksinmesini giderecek kullaným-deðeri olan meta karþýlýðýnda deðiþtirerek elden çýkarmak ister. Bu açýdan bakýlýnca, onun için deðiþim, yalnýzca özel bir iþtir. Öte yandan, meta sahibi, metaýnýn, karþýsýndaki meta sahibi için herhangi bir kullaným-deðeri olup olmadýðýna bakmaksýzýn, eþit deðerde olan herhangi bir uygun metaya çevirerek metaýnýn deðerini gerçekleþtirmek ister. Bu görüþ açýsýndan deðiþim, onun için genel nitelikte toplumsal bir iþlemdir. Ne var ki, bir ve ayný iþlemler dizisi, bütün meta sahipleri için ayný anda hem tamamen özel, hem tamamen toplumsal ve genel olamaz.Konuya biraz daha yakýndan bakalým. Bir meta sahibi için bütün öteki metalar, kendisininkine göre özel bir eþdeðerdir, ve dolayýsýyla kendi metaý bütün ötekiler için genel eþdeðerdir. Ama bu, her meta sahibi için geçerli olduðuna göre, gerçekte ortada genel eþdeðer görevini yapan hiç bir meta yoktur, ve metalarýn nispi deðerleri, deðer olarak eþitlenebilecek ve deðerlerinin büyüklüðü karþýlaþtýrýlabilecek genel biçime sahip deðildirler. Öyleyse bunlar, birbirlerinin karþýsýna, metalar olarak deðil, yalnýzca ürünler olarak ya da kullaným-deðerleri olarak çýkmaktadýrlar. Bu güçlükler karþýsýnda meta sahiplerimiz Faust gibi düþünürler: Im Anfang war die Tat.* Bunun için de hiç [sayfa 101] düþünme-den hemen harekete geçip iþe baþladýlar. Böylece, metalarýn niteliðinden gelen yasalara içgüdüleriyle uydular. Ellerindeki metalarý evrensel eþdeðer olan baþka bir meta ile kýyaslamadan, metalarýný deðerler olarak iliþki içersine sokamazlar ve dolayýsýyla da metalar haline getiremezler.

Biz, bunu, metaýn tahlilinden biliyoruz. Ama ancak toplumsal bir fiil olmaksýzýn, belli metaýn evrensel eþdeðer haline gelmesi de olanaksýzdýr.

Bunun için. bütün öteki metalarýn toplumsal hareketi, kendi deðerlerini ifade edecekleri o belli metaý bir yana býrakýr. Böylece bu metaýn maddi biçimi, toplumsal olarak kabul edilmiþ evrensel eþdeðer biçimini alýr.

Bu toplumsal süreçle, evrensel eþdeðer olmak, geri kalan metalar tarafýndan böylece dýþtalanan metaýn özgül iþlevi haline gelir. Yani o meta böylece  para olur. Illi unum consilium habent et virtutem et pote-statem suam bestiae tradunt. Et ne quis possit emere aut vendere, nisi qui habet characterem aut nomen bestiae, aut numerum nominis ejus.

(Apocalypse.)**

* Baþlangýçta eylem vardý. -ç.

Karl Marks 89

Kapital I

Para, deðiþim sýrasýnda, zorunluluðun oluþturduðu kristaldir, böylece farklý emek ürünleri fiilen birbirlerine eþitlenir ve bu uygulama sonucu metalara dönüþürler. Tarihsel ilerleme ve deðiþimin geniþlemesi, metalarda saklý bulunan kullaným-deðeri ile deðer arasýndaki karþýtlýðý geliþtirir. Ticari iliþkiler amacýyla bu karþýtlýða dýþsal bir ifade verilmesi zorunluluðu, deðerin baðýmsýz bir biçiminin saptanmasýný gerektirir, ve bu durum, metalarýn, metalar ve para olarak farklýlaþmasý, kesin biçimini alana kadar devam eder. O zaman, ürünlerin metalara dönüþümü ile tek bir özel metaýn paraya dönüþümü de ayni ölçüde gerçekleþmiþ olur.41 Ürünlerin doðrudan doðruya trampasý, bir bakýma, deðerin nispi ifadesinin basit biçimini alýr, ama bir bakýma da almaz. Bu biçim, x kadar A metaý = y kadar B metaýdýr. Dolaysýz trampa biçimi ise, x kadar A kullaným-deðeri = y kadar [sayfa 102] B kullaným-deðeri biçimindedir.42 A ve B mallarý, bu durumda henüz meta deðildirler, ancak trampa fiili ile meta olabilirler. Bir kullaným nesnesinin, deðiþim-deðeri olmaya doðru attýðý ilk adým, sahibi için kullaným-deðeri olmamasýdýr, ki bu da, ancak sahibinin gereksinmelerinden arta kalan bir kýsým olmasýyla mümkündür. Nesneler aslýnda insanýn dýþýndadýr ve dolayýsýyla elden çýkartýlabilir þeylerdir. Bu elden çýkarmanýn karþýlýklý olabilmesi için, insanlar için gerekli tek þey, sözsüz bir anlaþma ile birbirlerini, bu elden çýkarýlabilir nesnelerin özel sahipleri olarak, ve böylece birbirlerinden baðýmsýz bireyler olarak kabul etmeleridir. Ama, ortak mülkiyet üzerine kurulan ilkel bir toplumda, bu toplum, ister ataerkil bir aile biçimini alsýn, ister eski bir Hint topluluðu ya da Perulu Ýnka Devleti olsun, böyle birbirine karþýlýklý baðýmsýz bir durum görülmez. Bunun için, metalarýn deðiþimi önce bu gibi topluluklarýn sýnýrlarýnda, benzer öteki topluluklar ile temas noktalarýnda, ya da baþka topluluklarýn bi-reyleriyle temasla baþlar. Ne var ki, ürünler, bir topluluðun dýþ iliþkileri ile bir kez metalar halini alýnca, bunlar gerisin geriye toplum içi iliþkilerde de meta halini alýrlar. Bunlarýn arasýndaki deðiþim oraný, baþlangýçta oldukça bir raslantý iþidir. Bunlarý deðiþilebilir yapan þey, sahiplerinin bunlarý elden çýkarma konusundaki karþýlýklý istekleridir. Bu arada yararlý yabancý nesne gereksinmesi giderek yerleþir. Deðiþimin durmadan yi-

** Bunlarýn düþünceleri birdir, güçlerini ve kuvvetlerini canavarca verirler. (Apocalypse, XVII, 13.) Ve canavarýn mührünü, adýna ya da adýnýn sayýsýna sahip olmayan kimse ne alabilir, ne de satabilir. (Apocalypse, XIII, 17. Trad. Lemaistre de Sacy.) -Ed.

41 Buna bakarak, bir yandan meta üretimini devam ettirirken, para ile meta arasýndaki

karþýtlaþmayý kaldýrmayý amaç edinen ve böylece, salt bu karþýtlýk sonucu varolan parayý da ortadan kaldýrmak isteyen küçük-burjuva sosyalizminin kurnazlýðý konusunda bir fikir edinebiliriz.

Yani, papa olmaksýzýn da hýristiyanlýðý pekâlâ sürdürebiliriz diye düþünülüyordu. Bu konuda daha fazla bilgi için bkz: Zur Kritik der Pol. Ökon., s. 61 sqq. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 115 vd..]

42 Ýki farklý kullaným-deðeri deðiþilmek yerine, vahþiler arasýnda çoðu zaman olduðu gibi, tek bir eþyanýn eþdeðeri olarak bir yýðýn öteberi öne sürüldüðü sürece, ürünler arasý dolaysýz trampa bile, ilk aþamasýnda bulunuyor demektir.

90 Karl Marks

Kapital I

nelenmesi, bunu, olaðan toplumsal bir fiil haline getirir. Bu nedenle, zamanla, emek ürünlerinin hiç deðilse bir kýsmý özel bir deðiþim amacýyla üretilmek zorundadýr. Ýþte o andan itibaren, bir nesnenin tüketim amacý için yararlýlýðý ile, deðiþim amaçlarý için yararlýlýðý arasýndaki fark kesinlik kazanýr. Artýk kullaným-deðeri, deðiþim-deðerinden farklý hale gelmiþtir. Öte yandan, mallarýn içersinde deðiþilebildiði nicel oran, bundan böyle onlarýn üretimine baðlý hale gelir. Adetler, bunlarýn üzerine, belirli büyüklükte deðer damgasýný vurur.

Ürünlerin dolaysýz trampasýnda her meta, sahibi için doðrudan doðruya bir deðiþim aracý, baþka herkes için ise, ancak onlar için bir kullaným-deðeri olduðu sürece, bir eþdeðerdir. Bu aþamada, deðiþim konusu olan mallar, demek ki, kendi [sayfa 103] kullaným-deðerlerinden, ya da deðiþim yapanlarýn bireysel gereksinmelerinden baðýmsýz bir deðer-biçimi alamazlar. Deðer-biçiminin zorunluluðu, deðiþilen metalarýn sayý ve türündeki artýþla birlikte büyür. Problem ile çözüm yollarý ayný anda ortaya çýkar. Çeþitli biçimlere ait farklý türden metalar, tek ve ayný özel bir nesne ile deðiþilebilir ve deðer olarak eþitlenebilir hale gelme-dikçe, meta sahiplerinin bunlarý baþkalarýnýn metalarý ile eþitlemesi, ve geniþ ölçüde deðiþime giriþmesi sözkonusu olamaz. Bu üçüncü meta, öteki çeþitli metalarýn eþdeðeri haline gelmekle, dar sýnýrlar içersinde kalmakla birlikte, derhal genel toplumsal bir eþdeðer niteliðine bürünür. Bu nitelik, kendisini yaratan geçici toplumsal hareketle doðar ve kaybolur. Sýrayla ve geçici bir süre için bu nitelik, önce þu, ardýndan da bu metaya baðlanýr. Ama deðiþimdeki geliþme ile yalnýzca belli türden metalara sýký sýkýya yerleþir, ve para-biçimini alarak kristalleþir. Üzerine yapýþtýðý belli türdeki meta, baþlangýçta raslansaldýr. Gene de etkisi kesin olan iki durum vardýr. Para-biçimi, ya dýþardan gelen en önemli deðiþim mallarýna baðlanýr; bunlar gerçekte dahili ürünlerin ifade edildikleri deðiþim-deðerlerinin ilkel ve doðal biçimleridir; ya da sýðýr sürüsü gibi, elden çýkarýlabilir yerli servetin bellibaþlý kýsmýný oluþturan bir kullaným nesnesine baðlanýr. Bütün dünyevi mallarý taþýnabilir nesnelerden oluþan ve bu yüzden doðrudan elden çýkarýlabilen nesnelerden oluþmasý nedeniyle, göçebe kavimlerde para-biçimi daha önce geliþmiþtir; ayrýca yaþayýþ biçimleri bunlarý devamlý olarak yabancý topluluklarla temasa getirdiði için ürünlerin deðiþimi kolaylaþmýþtýr. Ýnsanlar, çoðu zaman, insanlarý, kölelik biçimi altýnda ilkel para malzemesi olarak kullanmýþlar, ama topraðý bu amaçla hiç kullanmamýþlardýr. Böyle bir düþünce, ancak iyice geliþmiþ burjuva toplumunda ortaya çýkabilmiþtir. Bu, 17. yüzyýlýn son otuz yýlýna raslar ve ulus ölçüsünde ilk uygulanma giriþimi bir yüzyýl sonra, Fransýz burjuva devrimi sýrasýnda görülür.

Deðiþimin yerel baðlarýný kopardýðý ve metalarýn deðeri gitgide soyut insan emeðinin maddeleþmesine doðru geniþlediði ölçüde, paranýn niteliði de, evrensel eþdeðer toplumsal iþlevini yerine getirmek için, doðal haliyle en uygun metalara baðlanýr. Bu metalar da deðerli ma-Karl Marks 91

Kapital I

denlerdir.

Altýn ve gümüþ, doðasý gereði para deðildir, ama para doðasý gereði altýn ve gümüþtür,43 önermesinin doðruluðu bu [sayfa 104] madenlerin fiziksel özelliklerinin paranýn iþlevleriyle uygunluk halinde olmasýyla görülmüþtür.44 Ne var ki, bu noktaya kadar biz, paranýn yalnýzca bir iþlevini, yani meta deðerinin ortaya çýkýþ biçimi olarak, ya da bunlarýn deðer büyüklüklerinin toplumsal yönden ifade edildiði madde olarak iþ görmesini biliyoruz. Deðerin uygun bir ortaya konuþ biçimi, soyutun, uygun bir cisimleniþi, farklýlaþmamýþ ve bunun için de eþit insan emeðinin uygun bir maddesi, ancak bütün örnekleri ayný tekdüze nitelikleri gösteren bir þey olabilir. Öte yandan da, deðer büyüklükleri arasýndaki fark, salt nicel olduðu için, para-metaýn nicel farklýlaþtýrmaya uygun olmasý, istenildiði gibi bölünebilmesi ve gene istenildiði zaman yeniden birleþtirilmesi mümkün olmalýdýr. Altýn ve gümüþ bu özelliklere doðal olarak sahiptirler.

Para-metaýn kullaným-deðeri iki yönlü hale gelir. Meta olarak özel kullaným-deðerine ilaveten (örneðin altýn, diþçilikte dolgu için, lüks eþyalarýn hammaddesi olarak vb. kullanýlýr), özgül toplumsal iþlevinden doðan resmi bir kullaným-deðeri niteliði kazanýr.

Bütün metalar, yalnýzca paranýn özel eþdeðerleri olduklarý için, para bunlarýn evrensel eþdeðerleri olduðu için, evrensel meta olarak para yönünden bunlar özel meta rolü oynarlar.45

Para-biçiminin, öteki bütün metalar arasýndaki deðer iliþkilerinin tek bir meta üzerinde toplanmýþ yansýmasýndan baþka bir þey olmadýðýný görmüþtük. Paranýn bir meta oluþu,46 para tahliline tam geliþmiþ biçiminden baþlayanlar için yepyeni bir buluþtur. Deðiþim süreci, paraya dönüþen metaya deðerini deðil, [sayfa 105] özgül deðer-biçimini verir.

Bu iki farklý þeyi birbirine karýþtýran bazý yazarlar, altýn ve gümüþün deðerlerinin sanal olduðu sonucuna varmýþlardýr.47 Bazý iþlevleri yerine 43 Karl Marx, l.c., s. 135 [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 200]. Madenler, ... doðal halleriyle paradýr. (Galiani, Della Moneta, Custodi basýmý, Parte Moderna, c. III, s. 137.) 44 Bu konuda daha fazla ayrýntý için yukarda adý geçen yapýtýmýn, deðerli madenler

bölümüne bakýnýz. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 197 vd.]

45 Para evrensel metadýr. (Verri, l. c., s. 16)

46 Gümüþ ile altýn (biz bunlara genel olarak deðerli cevherler diyoruz) ... deðerleri ...

yükselen ve düþen ... metalardir. ... Küçük aðýrlýklý bir cevherle, bir ülkenin ürün ya da mamullerinin büyük bir kýsmý satýn alýnabilirse bu cevherin deðeri yüksek sayýlabilir. ([S.

Clement,] A Discourse of the General Notions of Money, Trade and Exchange, as They Stand in Relations to each other, By a Merchant, Lond., 1695, s. 7.) Sikke haline getirilmiþ olsun ya da olmasýn gümüþ ile altýn, diðer þeylerin deðerlerinin ölçülmesi için kullanýlsalar da, kendileri de týpký þarap, yað, tütün, kumaþ ya da öteberi gibi metadýrlar. ([J. Child,] A Discourse concerning Trade, and that in particular of the East-Indies, London 1689, s. 2.) Krallýðýn mal ve zenginlikleri yalnýzca parayla sýnýrlý olmadýðý gibi altýn ile gümüþ de onun mallarýnýn dýþýnda býrakýlamaz.

([Th. Papiuon,] The East-India Trade a Most Profitable Trade, London 1677, s. 4.) 47 Altýn ve gümüþ, para olmazdan önce maden olarak deðere sahiptiler. (Galiani, l.c., [s.

72.]) Locke diyor ki, Ýnsanlann genel rýzalarý ile gümüþe, para olmaya uygun nitelikleri nedeniyle imgesel bir deðer verildi. [John Locke, Somme Considerations, etc, 1691, Vorksta, ed. 1777, v. II, s. 15.] Öte yandan Law da þöyle diyor: Farklý uluslar, herhangi tek bir þeye nasýl olur da 92 Karl Marks

Kapital I

getirirken paranýn yerine yalnýzca simgelerin kullanýlmasý, baþka bir yanlýþ düþüncenin uyanmasýna, paranýn kendisinin yalnýzca bir simge olduðu düþüncesinin doðmasýna yolaçtý. Ne var ki, bu yanlýþýn ardýnda, bir nesnenin para-biçiminin, bu nesnenin ayrýlamaz bir unsuru olmadýðý, yalnýzca içersinde belli toplumsal iliþkilerin kendilerini ortaya koyduklarý bir biçim olduðu önsezisi yatýyordu. Bu anlamda her meta bir deðer olduðuna göre, bir simgedir, ancak kendisi için harcanan insan emeðinin maddi bir zarfýdýr.48 Ama, nesnelerin kazandýklarý toplumsal niteliklerin, ya da belirli bir üretim tarzýnýn rejimi altýnda emeðin toplumsal niteliklerinin büründüðü maddi biçimlerin simgeden baþka bir þey olmadýklarý söylenirse, bunlar için, ayný anda, insanlýðýn evrensel onayý adý verilen keyfi imgeler olduðu da ifade edilmiþ olur. Bu, 18. yüzyýlda geçerli olan açýklama biçimine uygun düþüyordu. Ýnsanla insan arasýndaki toplumsal iliþkilerin aldýðý þaþýrtýcý biçimlerin kökenini kestire-meyen kimseler, bunlara insanlararasý uydurma bir köken yakýþtýrarak bu garip görünüþlerinden onlarý sýyýrma yollarýný arýyorlardý. [sayfa 106]

Bir metaýn eþdeðer biçiminin, onun deðer büyüklüðünün belirlenmesi anlamýna gelmediðine yukarda deðinilmiþti. Demek ki, altýnýn para olduðunu ve dolayýsýyla öteki bütün metalar ile dolaysýz deðiþilebildiðini bilebiliriz, ama bundan, örneðin, 10 libre altýnýn ne kadar ettiðini çýkaramayýz. Para da öteki her meta gibi, deðerinin büyüklüðünü öteki bütün metalarla kýyaslanmadýðý sürece ifade edemez. Bu deðer, üretimi için gerekli emek-zamaný ile belirlenir, ve ayný nicelikte emek-hayali bir deðer verebilirler ... ya da bu hayali deðer nasýl olur da sürüp gidebilir? Ama aþaðýdaki sözler, kendisinin de konuyu ne kadar az anladýðýný gösterir: Gümüþ sahip olduðu kullanýmdeðeri ile orantýlý olarak, yani gerçek deðerine göre deðiþiliyordu. Para olarak kabul edilmesiyle ek bir deðer (une valeur additionalle) kazandý. (Jean Law, Considérations sur le numéraire et le commerce, E. Dairenin Economistes Financiers du XVIII. siècle baskýsýnda, s. 469, 470.) 48 Para onlarýn (zahirelerin) simgeleridir. (V. de Forbonnais, Eléments du Commerce, Nouv. Edit. Leyde 1766, t. II, s. 143.)  Zahireler simge olarak para kýlýðýna bürünürler. (l.c., s.

155.) Para bir þeyin simgesidir ve onu temsil eder. (Montesquieu, Esprit des Lois uvres, Lond., 1767, t. II. s. 2.) Para yalnýzca simge deðildir, kendisi bizatihi zenginliktir; para, deðerleri temsil etmez, o, eþdeðerdir. (Le Trosne, l.c., s. 910.) Deðer kavramý, deðerli þeyleri yalnýzca simge olarak görür; oysa ne olduðu için deðil, ne kadar ettiði için hesaba katýlýr. (Hegel, l.c., s.

100.) Paranýn yalnýzca bir simge olduðu düþüncesini, deðerli madenlerin deðerlerinin yalnýzca imgesel olduðu düþüncesini hukukçular iktisatçýlardan çok daha önce baþlatmýþlardýr. Bunu, bütün ortaçað boyunca paranýn ayarýný bozma haklarýný Roma Ýmparatorluðunun geleneklerine ve Pandektlerdeki para kavramýna Quaucun puisse ni doive faire doute dayanarak destekledikleri taçlý kafalara dalkavukluk hizmeti olarak yapmýþlardýr. Aklýevvel bilim adamlari, Philippe de Valois, 1346 tarihli bir bildiride þöyle diyor: Para iþlerinin, darp iþinin, ayar ve þeklinin saptanmasýnýn, stok edilmesinin ve para ile ilgili bütün tüzük ve kararlarýn, ve nasýl istersek ve uygun görürsek, o fiyatla. piyasaya çýkarýlacaðýnýn yalnýz bizi ve hükümranlýk hakkýmýzý ilgilendiren þeyler olduðundan kimse kuþku duyamaz ve kuþku duymaya yetkili deðildir. Paranýn deðerinin imparatorun buyruðu ile belirleneceði, Roma Hukukunda deðiþmez bir kuraldý. Paranýn meta olarak iþlem görmesi, açýk olarak yasaklanmýþtý. Para her ne kadar satýn alýnabilir bir þey ise de, buna kimse yetkili deðildir, çünkü genel kullaným için varolmuþtur, meta olamaz. Bu sorunlar üzerinde G. F. Pagnininin iyi çalýþmalarý vardýr: Saggio sopra il giusto pregio delle cose, 1751; Custodi, Parte Moderna, t. II. yapýtýnýn ikinci kýsmýnda Pagnini, özellikle hukukçulara karþý polemiðe giriþir.

Karl Marks 93

Kapital I

zamanýna malolan baþka bir metaýn miktarý ile ifade edilir.49 Nispi deðerin bu þekilde nicel belirlenmesi, üretildiði kaynakta trampa yoluyla olur. Para olarak dolaþýma adým attýðýnda, artýk deðeri belli olmuþtur.

17. yüzyýlýn son on yýllarýnda, paranýn daha o zaman bir meta olduðu gösterilmiþ bulunuyordu, ama atýlan bu adým, tahlillerin henüz emekleme döneminde olduðuna iþaret ediyordu. Güçlük, paranýn bir meta olduðunu anlamak deðil, bir metaýn nasýl, niçin ve hangi yollardan para halini aldýðýný ortaya çýkartmaktý.50

Deðerin en basit ifadesi olan, x kadar A metaý = y kadar B metaý eþitliðinde, baþka bir nesnenin deðer büyüklüðünü temsil eden nesnenin bu iliþkilerden baðýmsýz olarak, sanki doða [sayfa 107] tarafýndan kendisine verilmiþ toplumsal bir özellik gibi eþdeðer biçime sahip olma görüntüsünü taþýdýðýný görmüþtük. Bu sahte görünüþü en son tamamla-nýþýna kadar izledik; ki bu tamamlanýþ, özel bir metaýn maddi biçimi ile belirlenerek evrensel eþdeðer biçimi alýr almaz, ve böylece para-biçimi halinde kristalleþir kristalleþmez sona erer. Görünürde olan, altýnýn, tüm öteki metalarýn deðerlerini onda ifade etmeleri sonucu para halini almasý deðil, tam tersine, altýn para olduðu için tüm öteki metalarýn deðerlerini, evrensel olarak altýnda ifade etmeleridir. Sürecin ara adýmlarý sonuçta ortadan kaybolur ve arkalarýnda bir iz býrakmazlar, Metalar, kendi paylarýna hiç bir giriþkenlikleri olmaksýzýn, deðerlerinin, yanlarýnda bulunan baþka bir meta ile tamamen temsil edildiðini görürler. Bu nesneler, altýn ile gümüþ, topraðýn baðrýndan çýktýklarý haliyle bundan böyle bütün insan emeðinin doðrudan cisimleþmiþ þekilleridir. Ýþte paranýn gizemi burdadýr. Ýncelediðimiz toplum biçiminde, toplumsal üretim sürecinde insanlarýn davranýþlarýnýn etkisi çok küçüktür. Bunun için de, üretim sürecinde birbirlerine karþý iliþkileri, kendi denetimlerinden ve bilinçli bireysel hareketlerinden baðýmsýz maddi bir nitelik alýr.

Bu olgular, genel bir kural olarak, ilkönce, meta biçimini alan ürünler yoluyla kendilerini gösterirler. Meta üreticilerinden kurulu bir toplumun giderek geliþmesinin ayrýcalýklý bir metaya para damgasýný nasýl vur-49 Eðer bir kimse, bir kile buðday üretebileceði zaman içersinde, Peruda, topraktan bir ons gümüþ çýkartýp Londraya getirebiliyorsa, bunlardan birisi ötekinin doðal fiyatý olur; þimdi, eðer ayný kimse, yeni ya da daha kolay bir madenden bir yerine iki ons gümüþ elde edecek olsa, öteki koþullar ayný kalmak kaydýyla, daha önce beþ þilin olan buðdayýn kilesi þimdi on þilin olur. William Petty, A Treatise of Taxes and Contributions, Lond., 1667, s. 31.

50 Bilgili Profesör Roscher, bize, önce, paranýn yanlýþ tanýmlarý iki ana gruba ayrýlabilir: onu metadan daha çok ve daha az yapanlar diye haber verdikten sonra, paranýn niteliði üzerine uzun ve karýþýk bir yapýt listesi sunuyor, ve bundan da, teorinin tarihi üzerine en küçük bir bilgisi olmadýðý görülüyor. Sonra da þu yargýya varýyor: Þurasý da yadsýnamaz ki, yeni iktisatçýlarýn çoðu, parayý öteki metalardan ayýran özellikleri yeterince akýlda tutmuyorlar. (Bu özellikler topu topu, metadan çok ya da az olma deðil miydi?) Bu yönden Ganilhin yarý-merkantilist tepkisi tamamen temelsiz deðildir. (Wilhelm Roscher, Die Grundlagen der Nationaökonomie, 3. baský, 1858. s. 207-210.) Daha fazla! daha az! yeteri kadar deðil! Bu yönden! tamamen deðil!

Düþüncelerdeki ve anlatýmdaki açýklýða ve kesinliðe bakýnýz! Ve bu gibi eklektik kürsü boþboðaz-lýklarýna Bay Roscher, büyük bir alçakgönüllülükle, ekonomi politiðin, anatomik-fizyolojik yöntemi adýný takar! Bununla birlikte, bir buluþu yadsýnýmaz: Para hoþ bir metadýr.

94 Karl Marks

Kapital I

duðunu gördük. Öyleyse paradaki bilmece metalardaki bilmeceden baþka bir þey deðildir; ne var ki, þimdi en gözalýcý biçimiyle gözlerimizi kamaþtýrýyor. [sayfa 108]

Karl Marks 95

Kapital I

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

PARA YA DA META DOLAÞIMI

BÝRÝNCÝ KESÝM.  DEÐERLERÝN ÖLÇÜSÜ

Bütün bu yapýt boyunca, kolaylýk olsun diye, altýný para-meta olarak kabul ediyorum.

Altýnýn ilk esas iþlevi, metalara deðerlerinin ifadesi için gerekli malzemeyi saðlamak, ya da ayný ad altýnda, bunlarýn deðerlerini nitel olarak eþit, nicel olarak karþýlaþtýrýlabilir büyüklükler olarak temsil etmektir. Böylece altýn, deðerin evrensel bir ölçüsü olarak iþ görür. Ve salt bu iþlevi ile altýn, bu par excellence * eþdeðer meta, para haline gelir.

Metalarý ortak bir ölçü ile ölçülebilir hale getiren, para deðildir.

Tam tersine, tüm metalar deðer olarak insan emeðini gerçekleþtirdikleri ve bu nedenle de ayný ölçü ile ölçülebilir olduklarý içindir ki, bunlarýn deðeri bir ve ayný özel meta ile [sayfa 109] ölçülebilir ve bu meta da, deðerlerinin ortak ölçüsüne, yani paraya dönüþtürülebilir. Para, bir deðer öl-

* En üstün derecede. -ç.

96 Karl Marks

Kapital I

çüsü olarak, metalarda içkin deðerin ölçüsüne, emek-zamanýna bir zorunluluk sonucu verilmiþ dýþsal bir biçimdir.51

Bir metaýn deðerinin altýn olarak ifadesi x kadar A metaý y kadar para-meta onun para-biçimi ya da fiyatýdýr. 1 ton demir = 2 ons altýn gibi tek bir denklem, artýk, demirin deðerinin, toplumsal olarak geçerli bir biçimde ifade edilmesine yetecektir. Bundan böyle, bu denklemi, tüm öteki metalarýn deðerlerini ifade eden denklemler zincirinde bir halka gibi göstermeye gerek kalmamýþtýr, çünkü eþdeðer meta, altýn, þimdi para özelliðine sahiptir. Genel nispi deðerin genel biçimi, ilk biçimi, yalýn ya da yalýtýlmýþ ilk biçimini almýþtýr. Öte yandan, nispi deðerin geniþlemiþ ifadesi, o sonsuz denklemler dizisi, þimdi artýk para-metaýnýn nispi deðerine özgü biçimi almýþtýr. Dizi de þimdi belirlidir ve fiili meta fiyatlarý ile toplumsal bir gerçeklik kazanmýþtýr. Paranýn her tür meta ile ifade edilen deðer büyüklüðünü bulmak için, fiyat listelerinde-ki satýrlarý geriye doðru okumamýz yeter. Ama paranýn kendisi fiyata sahip deðildir. Bu yönden onu öteki metalar ile eþit bir yere koymak için, kendi eþdeðeri olarak bizzat kendisine eþitlememiz gerekirdi.

Metalarýn fiyatý ya da para-biçimi, genellikle kendi deðer-biçimleri gibi, onlarýn elle tutulur maddi biçimlerinden oldukça farklý bir biçimdir; bu nedenle, tamamen düþünsel ya da zihinsel bir biçimdir.

Gözle görülmemekle birlikte, demirin, keten bezinin ve buðdayýn deðeri bu mallarda fiilen mevcuttur: onlar altýn ile eþitlenmekle, düþünsel olarak algýlanýr bir iliþki, yani yalnýzca [sayfa 110] onlarýn kafalarýnda mevcut bir iliþki haline getirilmiþtir. Bunun için de, fiyatlarýnýn dýþ dünyayla iliþki içersine sokulmasýndan önce, sahiplerinin ya dilini onlara kiralamasý ya da üzerlerine bir etiket asmasý gerekir.52 Metalarýn altýn ile deðerlerinin 51 Paranýn niçin doðrudan doðruya emek-zamanýný temsil etmediði sorusu böylece, bir kaðýt parçasý, örneðin x kadar emek-zamanýný temsil edebilirdi aslýnda bizi þu soruya götürür: meta üretimi ele alýndýðý zaman, emek ürünleri niçin meta biçimini almak zorundadýrlar? Çünkü bunlarýn meta biçimini almalarý, bunlarýn meta ve para diye farklýlaþmalarýný gerektirir de ondan.

Bunun gibi bir soru daha: özel emek özel kiþilerin hesabýna emek onun karþýtý olan toplumsal emek gibi niçin ele alýnmasýn? Meta üretimi üzerine kurulu bir toplumda ütopik emek-para

düþüncesini baþka bir yerde ayrýntýlarý ile incelemiþtim. (l.c., s. 61 sqq. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 115 vd.].) Bu noktada yalnýzca þunu eklemek isterim ki, örneðin Owenýn

emek-parasý tiyatro bileti ne kadar para sayýlýrsa, o kadar paradýr. Owen, meta üretimi ile hiç baðdaþmayan bir üretim biçimi olan dolaysýz ortak emeði önceden kabul eder. Emek belgeleri, yalnýzca, bireyin ortak emekte yer aldýðýný, ve tüketim için ayrýlan ortak üretimdeki belli payýný gösterir. Ama Owenýn aklýna, meta üretimini önceden kabul etmek ve ayný zamanda para ile de hokkabazlýk ederek, bu üretim için gerekli koþullardan kaçýnmaya çalýþmak hiç gelmiyor.

52 Vahþiler ile yarý-uygar kavimler bu dili farklý þekilde kullanýyorlar. Kaptan Parry, Baffin körfezinin batý kýyýsýnda oturan yerliler için þöyle diyor: Bu durumda (trampa sýrasýnda) onu (kendilerine verilen þeyi) iki kez yaladýlar, ve bundan sonra pazarlýðýn tatmin edici bir þekilde sonuçlandýðýný belirtir bir tavýr takýndýlar. Bunun gibi Doðu Eskimolarý da deðiþimle aldýklarý þeyi yalarlardý. Böylece, Kuzeyde. dil, devir-teslim organý olarak kullanýlýyorsa , Güneyde de, mide, birikmiþ mülkiyet organý ödevi görür, ve kâfirler, bir insanýn servetini göbeðinin büyüklüðü ile tahmin eder. Bu kâfirlerin bayaðý akýllý adamlar olduðu þu örnekten de görülür: 1864 tarihli resmi bir Ýngiliz Saðlýk Raporu, iþçi sýnýfýnýn büyük bir kesiminde yaðlý besinler noksanlýðý olduðunu açýkladýðý sýrada, Dr. Harvey adýnda biri (kan dolaþýmýný bulan ünlü kiþi deðil elbette), burjuvalar ile aristokratlarýn fazla yaðlarýný eritmek için reçeteler yazarak dünyalýðýný doðrutmuþtu.

Karl Marks 97

Kapital I

ifadesi salt düþünsel bir iþ olduðuna göre, bu amaç için sanal ya da düþünsel parayý kullanabiliriz. Her tüccar, mallarýnýn deðerlerini bir fiyatla ya da sanal parayla ifade ettiðinde, bunlarýn paraya çevrilmiþ olmadýklarýný, ve milyonlar kýymetindeki malýn deðerini altýn olarak takdir etmek için, bir zerre bile gerçek altýna gerek bulunmadýðýný çok iyi bilir.

Bunun için para, deðer ölçüsü olarak iþ gördüðünde, o, yalnýzca sanal ya da düþünsel para olarak kullanýlmýþ olur. Bu durum, en aþýrý teorilerin dogmasýna yolaçmýþtýr.53 Deðer ölçüsü olma iþlevlerini yerine getiren yalnýzca düþünsel para olmakla birlikte, fiyat tamamýyla paranýn fiili varlýðýna baðlýdýr. Deðer, ya da baþka bir deyiþle, bir ton demirin içerdiði insan emeði niceliði, demirin içerdiði emek miktarý kadar para-metaýn niceliðiyle düþüncede ifadesini bulur. Bu yüzden, deðerin ölçüsü olarak, altýn, gümüþ ya da bakýr olmasýna göre, bir ton demirin deðeri birbirinden çok farklý fiyatlarla ifade edilecek, ya da bu madenlerin herbirinin çok farklý nicelikleriyle temsil edilecektir.

Bunun için, eðer altýn ve gümüþ gibi iki farklý meta, ayný anda, deðerin ölçüsü olursa, metalarýn, iki fiyatý olur  birisi altýn-fiyatý, öteki gümüþ-fiyatý. Gümüþün deðerinin oraný, altýna göre ayný kaldýðý, diyelim ki, 1 : 15 olduðu sürece, bu iki fiyat yanyana sessiz sedasýz bulunabilir.

Bu orandaki her deðiþme, metalarýn altýn-fiyatý ile gümüþ-fiyatý arasýndaki oraný bozar ve bu da, bize, deðerin ikili ölçütünün, ölçüt olma iþleviyle baðdaþmadýðýný [sayfa 111] tanýtlamýþ olur.54

Belirli fiyatlarý ile metalar, kendilerini þöyle ortaya koyarlar: a 53 Bkz: Karl Marx, Zur Kritik etc., Theorien von der Masseinheit des Geldes, s. 53 vd.

[Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, Paranýn Ölçü Birimi Üzerine Teoriler, s. 104 vd..]

54 Altýn ve gümüþün, birbirinin yanýnda yasal madeni para olarak, yani deðer ölçüsü olarak bulunduklarý yerde, bu ikisini, tek ve ayný madde sayma yolunda boþuna çaba harcanmýþ olmasý bu yüzdendir. Ayný gümüþ ve altýn oranlarýnda deðiþmez þekilde ayný emek-zamanýnýn maddeleþtiðini varsaymak, gerçekte gümüþ ile altýnýn ayný madde olduðunu ve daha az deðer taþýyan maden olan gümüþün de altýnýn deðiþmez bir kesri olduðunu varsaymaktýr. Edward III zamanýndan George II zamanýna kadar Ýngiliz parasýnýn tarihi, yasal olarak saptanan altýn ve gümüþün deðer iliþkisiyle, bu iki madenin gerçek deðerinde meydana gelen dalgalanmalarýn çatýþmasýndan doðan devamlý karýþýklýklar tarihidir. Bazan altýnýn deðeri gereðinden fazla olarak saptanmýþtýr, bazan da gümüþün. Deðeri gereðinden düþük olarak saptanan maden, dolaþýmdan çekilir, eritilip ihraç edilir. Bu durumda, iki madenin deðer iliþkisi, yasayla yeniden deðiþtiriliyordu, ama kýsa bir süre sonra yeni itibari deðer, gerçek deðer iliþkisiyle, týpký eskiden olduðu gibi çeliþiyordu. Bugün bile, Hindistanda ve Çinde gümüþ talebinin artmasýndan ileri gelen altýn deðerinin gümüþe oranla hafif ve geçici olarak düþmesi durumu, Fransada, ayný olaya, gümüþün ihracýna ve bu madenin, dolaþýmda, büyük ölçülerde altýnýn yerini almasýna neden oldu.

Fransada, 1855, 1856, 1857 yýllarýnda, altýn ithali, bu madenin ihracatýný 41.580.000 sterlin aþýyordu; gümüþ ihracý ise, bu madenin ithalini 14.704.000 sterlin aþmaktaydý. Gerçekte, Fransa gibi, bu iki madenin yasal olarak deðer ölçüleri sayýldýðý ve her ikisinin de zorunlu geçerliði bulunduðu, ama ödemelerin isteðe baðlý olarak altýn ya da gümüþ ile yapýlabileceði ülkelerde, deðeri yükselen maden, herhangi bir diðer meta gibi iktisadi akýþý dumura uðratan bir etken haline gelir ve bu meta, kendi fiyatýný, itibari deðeri, gerçek deðerinden yüksek takdir edilen öteki maden ile ölçer ve bu durumda, yalnýzca ve böylelikle, deðeri yükselmeyen maden, biricik deðer ölçüsü olarak kalýr. Tarihin bu alanda saðlamýþ olduðu bütün deneyimler þu sonuca varýr ki, iki metaýn yasal olarak deðer ölçüsü görevini yerine getirdikleri yerde, pratikte bu görevi fiilen yerine getiren, yalnýzca bu metalardan bir tanesidir. (Karl Marx, l.c., s. 52, 53 [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 102-103].)

98 Karl Marks

Kapital I

kadar A metaý = x kadar altýn; b kadar B metaý = z kadar altýn; c kadar C metaý = y kadar altýn vb.. a, b, c, burada, A, B, C, metalarýnýn belirli niceliklerini, ve x, y, z belirli niceliklerde altýný temsil ederler. Bu metalarýn deðerleri, demek ki, düþüncede, birbirinden çok farklý nicelikler-deki altýnla deðiþilir. Böylece, metalarýn karmakarýþýk çeþitliliðine karþýn, bunlarýn deðerleri, ayný adý taþýyan büyüklükler, altýn-büyüklükleri halini alýrlar. Þimdi artýk bunlar birbirleriyle karþýlaþtýrýlabilir ve ölçülebilir-ler, ve bunlarýn, birim ölçüsü olarak sabit bir miktarda altýnla kýyaslan-masý teknik bir gereksinme haline gelir. Bu birim, daha alt küçük bölümlere bölünerek, ölçüt ya da ölçek haline gelir. Altýn, gümüþ ve bakýr, para haline gelmeden önce de, kendi aðýrlýklarýnýn ölçütleri içersinde böyle ayarlý ölçütlere sahiptirler; örneðin, birim olarak kullanýlan bir libre aðýrlýk, bir yandan onslara bölünür, öte yandan da, yüz librelik aðýrlýklarý meydana getirmek üzere birleþebilirler.55 Ýþte bunun içindir ki, bütün [sayfa 112] madeni paralarda, paranýn ya da fiyatýn ölçütlerine verilen adlar, ilkin aðýrlýk ölçütlerinin önce varolan adlarýndan alýnmýþtýr.

Deðerin ölçüsü ve fiyatýn ölçütü olarak paranýn birbirinden tamamen farklý iki iþlevi vardýr. Para, insan emeðinin cisimleþmesinin toplumsal olarak kabul edilmesi yönünden ele alýnýrsa deðerin ölçüsüdür, belirlenmiþ bir madeni aðýrlýk olmasý yönünden fiyatýn ölçütüdür. Deðerin ölçüsü olarak, her türden metalarýn deðerlerini fiyatlara, sanal altýn niceliðine çevirmeye hizmet eder; fiyatýn ölçütü olarak ise, bu altýnýn niceliðini ölçer. Deðerlerin ölçüsü, deðer olarak kabul edilen metalarý ölçer; fiyatlarýn ölçütü ise, tersine, bir baþka aðýrlýk ile altýnýn bir niceliðinin deðerini deðil, altýnýn birim niceliðiyle, altýnýn niceliklerini ölçer. Altýný fiyatýn ölçütü yapmak için, belli bir aðýrlýðýn birim olarak saptanmasý gerekir. Ayný adý taþýyan niceliklerin ölçülmesi ile ilgili bütün durumlarda olduðu gibi, burada da, deðiþmeyen bir ölçü biriminin saptanmasý çok önemlidir. Yani bu birim ne kadar az deðiþirse, fiyat ölçütü de görevini o kadar iyi yerine getirmiþ olur. Altýnýn kendisi de bir emek ürünü olmasý dolayýsýyla deðeri deðiþebilir olduðu için, deðerin bir ölçüsü olarak iþ görebilir.56

Oldukça açýktýr ki, her þeyden önce altýnýn deðerindeki bir deðiþme, fiyatýn ölçütü olarak iþlevinde herhangi bir deðiþiklik yapmaz. Bu deðer ne kadar deðiþirse deðiþsin, madenlerin farklý niceliklerinin deðerleri arasýndaki oran sabit kalýr. Deðerindeki düþme ne kadar büyük olursa olsun, 12 ons altýnýn deðeri, 1 ons altýnýn deðerinden daima 12

55 Ýngilterede bir ons altýnýn, para ölçütü birimi olarak hizmet ettiði halde, sterlinin bunun bir parçasýný oluþturmamasý gibi garip durum söyle açýklanýr: Bizim sikke sistemimiz aslýnda yalnýz gümüþün kullanýlmasýna göre düzenlendiði için bir ons gümüþ daima belli sayýda ufak paraya bölünebilir; oysa altýnýn, yalnýzca gümüþe göre düzenlenmiþ sikke sistemine daha sonraki bir dönemde girmesi nedeniyle bir ons altýn, kesirsiz ufak paralar halinde darbedilemez.

Maclaren, A Sketch of the History of the Currency, London 1858, s. 16.

56 Ýngiliz yazarlarýnda, deðer ölçüsü ile fiyat ölçütü (deðerin ölçütü) üzerindeki karýþýklýk anlatýlamayacak derecededir. Bunlarýn, adlarý da görevleri de durmadan yer deðiþtirir.

Karl Marks 99

Kapital I

kat büyüktür; ve fiyatlarda dikkate alýnan tek þey, farklý altýn miktarlarý arasýndaki baðýntýdýr. Ayrýca, bir ons altýnýn deðerindeki yükselme ya da düþme, aðýrlýðýný deðiþtirmeyeceðine göre, daha küçük bölümlerinin aðýrlýðý da deðiþmez. Böylece altýn, deðeri ne kadar deðiþirse deðiþsin, deðiþmeyen fiyat ölçütü olarak ayný iþi görür.

Sonra, altýnýn deðerindeki deðiþme, deðer ölçüsü olma iþlevine karýþmaz. Deðiþme, bütün metalarý ayný anda etkiler, ve deðerleri þimdi daha yüksek ya da daha düþük altýn-fiyatlarý ile [sayfa 113] ifade edilseler de, bu yüzden caeteris paribus*, bunlarýn nispi deðerlerini, inter se, olduðu gibi býrakýr.

Herhangi bir metaýn deðerini, bir baþka metaýn kullaným-deðerinin belirli bir niceliði ile gösterdiðimiz gibi, bu ilk metaýn deðerinin altýn ile gösterilmesinde de, biz, belli bir nicelikte altýnýn üretiminin, belli bir süredeki, belli bir miktar emeðe malolduðunu varsaymýþ oluyoruz. Genel fiyat dalgalanmalarý ise, bir önceki bölümde incelenen basit nispi deðer yasalarýna tâbidir.

Meta fiyatlarýndaki genel yükselme, ancak, paranýn deðeri sabit kalýrken ya bunlarýn deðerlerinin yükselmesinin, ya da meta deðerleri sabit kaldýðý halde paranýn deðerindeki bir düþüþün sonucu olabilir.

Öte yandan, fiyatlardaki genel bir düþme, ancak, para deðeri sabit kalýrken ya da meta fiyatlarýndaki bir düþmenin, ya da meta deðerleri sabit kalýrken para deðerindeki bir yükselmenin sonucu olabilir. Bunun için, para deðerindeki bir yükselmenin, zorunlu olarak, meta fiyatlarýnda orantýlý bir düþüþe ya da para deðerindeki bir düþmenin fiyatlarda gene orantýlý bir yükseliþe yolaçacaðý sonucu kesinlikle çýkartýlamaz.

Bu gibi fiyat deðiþiklikleri, ancak deðerleri sabit kalan metalar için geçerlidir. Deðerleri para ile ayný zamanda ve onunla orantýlý olarak yükselen metalarýn fiyatlarýnda bir deðiþiklik olmaz. Eðer metalarýn deðeri paranýn deðerinden daha yavaþ ya da daha hýzlý yükseliyor ise, fiyatlarýndaki düþüþ ya da yükseliþ, bunlarýn deðeri ile paranýn deðerindeki deðiþme arasýndaki farka baðlý olarak belirlenir; vb., vb..

Þimdi fiyat-biçimi konusundaki incelememize dönelim.

Para olarak kullanýlan deðerli madenlerin çeþitli aðýrlýklarýnýn yürürlükteki para-adlarý ile bu adlarýn baþlangýçta temsil ettikleri fiili aðýrlýklar arasýnda yavaþ yavaþ bir tutarsýzlýk ortaya çýkar. Bu tutarsýzlýk, tarihsel nedenlerin sonucudur ve bu nedenlerin bellibaþlýlarý þunlardýr: (1) Geliþmesi eksik kalmýþ topluluklara yabancý paranýn girmesi. Buna, altýn ve gümüþ sikkelerin baþlangýçta yabancý meta olarak dolaþýma girdiði Romanýn ilk günlerinde raslanýr. Bu yabancý sikkelerin adlarý, yerli aðýrlýk ölçülerinin adlarýndan daima farklý olmuþtur. (2) Servet arttýkça, bir deðer ölçüsü olarak, daha az deðerli madenlerin yerini, daha deðerli madenler alýr; þairane sýralanýþa ne kadar aykýrý düþse de, bakýrýn yerini

* Her þey ayný kalmak koþuluyla. -ç.

100 Karl Marks

Kapital I

gümüþ, gümüþün yerini altýn alýr.57 Örneðin [sayfa 114] pound sözcüðü gerçekten bir pound (libre) aðýrlýðýndaki gümüþe takýlan para-ad idi.

Altýn, bir deðer ölçüsü olarak gümüþün yerine geçince, ayný ad, gümüþ ile altýnýn deðerleri arasýndaki orana göre, belki de bir poundun 1/ i 15

kadar altýna verildi. Pound sözcüðü, para-ad olarak, böylece, bir aðýrlýk adý olan ayný sözcükten farklýlaþmýþ oldu.58 (3) Krallar ile prenslerin yüzyýllar boyu para ayarýný bozmalarý sonucu, sikkelerin baþlangýçtaki aðýrlýklarýndan geriye yalnýzca adlarý kalmýþtýr.59

Bu tarihsel nedenler, para-adýn, aðýrlýk-addan ayrýlmasýný toplulukta yerleþmiþ bir âdete dönüþtürmüþtür. Paranýn ölçütü, bir yandan, insanlar arasý yerleþmiþ âdetlere baðlý olduðu, öte yandan da herkesçe kabul edilmek zorunluluðu taþýdýðý için, sonunda yasayla düzenlenmiþtir.

Deðerli madenlerden birinin belli bir aðýrlýðý, örneðin bir ons altýn, yasalarla verilen pound, dolar vb. gibi adlar, resmi olarak, küçük alt-bölgelere bölünürler. Böylece para birimi hizmetini gören bu küçük bölümler, þilin, peni vb., gibi yasal adlarla yeniden daha küçük birimlere ayrýlýr.60

Ne var ki, bu bölünmelerden önce de, sonra da, madenin belirli aðýrlýðý madeni paranýn ölçütüdür. Yapýlan tek deðiþiklik, küçük birimlere bölünmesi ve yeni adlar verilmesidir.

Meta deðerlerinin düþünsel olarak dönüþtürüldüðü bu fiyatlar, ya da altýn nicelikleriyle, þimdi artýk, sikkelerin adlarýyla ya da altýn ölçütünün alt-bölümlerinin yasal geçerli adlarýyla ifade edilir. Bir kile buðday, bir ons altýn eder yerine, 3 sterlin 17 þilin 10,5 peni eder diyoruz. Bu suretle, metalar ne deðerde olduklarýný fiyatlarý ile ifade ederler, ve para da, bir malýn deðerini kendi para-biçimi ile belirlerken hesap parasý olarak hizmet eder.61 [sayfa 115]

Bir þeyin adý, onun niteliklerinden farklý olan bir þeydir. Bir insanýn adýnýn Yakup olduðunu bilmekle, o adam hakkýnda hiç bir þey öðrenmiþ olmam. Bunun gibi, parada da, pound, dolar, frank, düka vb.

adlarýnda, bir deðer iliþkisinin bütün izleri kaybolur. Para-adlarý hem metalarýn deðerlerini ve hem de paranýn ölçütü olan madenin aðýrlýðýnýn alt-bölümlerini ifade ettikleri için bu gizemli simgelere verilen 57 Ayrýca, genel tarihsel bir geçerliði de yoktur.

58 Öyle ki, Ýngilizcede pound sterlin, özgün aðýrlýðýnýn üçte-birinden azýný; birleþmeden önce Ýskoç poundu yalnýzca 1/ kadarýný; Fransýz livrei 1/ ünü, Ýspanyol madavedisý 1/

den

36

74

1.000

azýný; ve Portekiz reisi ise çok daha küçük bir kesri gösterir.

59 Bugün yalnýzca adlarý aklýmýzda kalan sikkeler, bütün ülkelerde en eski olanlardýr; bunlarýn hepsi de bir zamanlar gerçek idiler, ve iþte bu nederde, hesaplar bunlarla yapýlmýþtýr.

(Galiani, Della Moneta, l.c., s. 153.)

60 David Urquhart, Familiar Words adlý yapýtýnda bazý canavarlýklara (!) deðinir: bugünlerde, Ýngiliz para ölçütü birimi olan bir pound (sterlin) aþaðý yukarý bir geyrek altýna eþittir. Bu, bir ölçütün saptanmasý deðil, düpedüz bir ölçünün tahrif edilmesidir. Altýn aðýrlýðýnýn böylece

sahte adlandýrýlýþinda, her þeyde olduðu gibi, uygarlýðýn yozlaþtýrýcý elini görür.

61 Anakarsise, Yunanlýlarýn parayý hangi amaçla kullandýklarý sorulunca, Hesap yapmak için diye karþýlýk vermiþtir. (Athen[aeus], Deipn., 1. IV, 49, v. 2 [s. 110]. ed. Schweighäuser, Stras-bourg 1802.)

Karl Marks 101

Kapital I

gizli anlamlar bu konudaki karýþýklýðý büsbütün artýrmaktadýr.62 Öte yandan, deðerin metalarýn çeþitli maddi biçimlerinden ayýrdedilebilmesi için, bu maddi ve anlamsýz, ama ayný zamanda da tamamen toplumsal biçime bürünmesi mutlaka gerekir.63

Fiyat, metada gerçekleþen emeðin para-adýdýr. Bunun için, bir metaýn eþdeðerini, onun fiyatýný oluþturan para ile ifade etmek, ayný sözü boþ bir yineleme olur,64 ve týpký, genel olarak, bir metaýn nispi deðer ifadesinin, iki metaýn eþitliðini belirtmesine benzer. Fiyat, metaýn deðer büyüklüðünün göstergesi olarak, onun parayla deðiþim-oranýný da temsil eder, ama bu deðiþim-oraný göstergesinin, metaýn deðer büyüklüðünü mutlaka belirlemesi gerekmez. Toplumsal olarak gerekli iki eþit emek niceliðinin 1 kile buðday ve 2 sterlin (yaklaþýk olarak 2 ons altýn) ile temsil edildiðini düþünürsek, burada, 2 sterlin, 1 kile buðdayýn deðer [sayfa 116] büyüklüðünün para ile ifadesi ya da fiyatýdýr. Diyelim ki, deðiþen koþullara göre bu fiyat 3 sterline yükselsin ya da 1 sterline düþmüþ olsun, þimdi 1 sterlin ve 3 sterlin, buðdayýn deðer büyüklüðünü tam tamýna ifade etmek için fazla küçük ya da fazla büyük olabilir, ama gene de onun fiyatlarýdýr; çünkü, önce buðdayýn deðerinin ortaya çýktýðý biçimdir, yani paradýr; sonra da para ile deðiþim oranýnýn örneðidir. Eðer üretim koþullarý, baþka bir deyiþle emeðin üretkenlik gücü sabit kalýyorsa, fiyattaki deðiþiklikten önce de sonra da bir kile buðdayýn yeniden üretimi için ayný miktar toplumsal emek-zamanýnýn harcanmasý gerekir. Bu durum, ne buðday üreticisinin, ne de öteki meta sahiplerinin isteðine baðlý deðildir.

Deðer büyüklüðü, bir toplumsal üretim iliþkisi ifadesidir ve belli 62 Fiyatlar ölçütü olarak altýn, týpký metalann fiyatlarý gibi, ayný itibari adlarla ifade edildiðinden, ve böylece, örneðin, týpký 1 ton demir gibi, 1 ons altýn da 3 sterlin 17 þilin 101/2

peni olarak ifade edildiðinden, altýnýn bu itibari adlarýna, altýnýn darp-fiyatý* denmiþtir. Altýnýn kendi maddesiyle deðerinin ölçüldüðü ve, bu bakýmdan öteki metalardan farklý olarak, altýnýn fiyatýnýn devlet tarafýndan saptandýðý yolundaki garip düþünce, buradan doðmuþtur. Buradaki yanýlgý belirli altýn aðýrlýklarýnýn itibari adlarýnýn saptanmasýyla bu aðýrlýklarýn deðerinin saptanmasýnýn birbirine karýþtýrýlmasýdýr. (Karl Marx, l.c., s. 52 [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 102].)

63 Bkz: Theorien von der Masseinheit des Geldes, Zur Kritik der Pol. Ökon., s. 53, vd.

[Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, Paranýn Ölçü Birimi Üzerine Teoriler, s. 104 vd.]. Altýnýn ya da gümüþün daha büyük ya da daha küçük aðýrlýklarýna, bu madenlerin belirli aðýrlýklarýna yasa ile verilmiþ bulunan adlarýn aktarýlmasý ile paranýn darp-fiyatýnýn yükseltilebileceði ya da düþürülebileceði konusundaki garip düþünceler; bu düþüncelerin, kamu ve özel kiþi alacaklarýna karþý giriþilmiþ beceriksizce mali iþlemler olarak deðil de þarlatanca ekonomik önlemler gibi uygulandýðý haller, Wm. Pettynin Quantulumcunque concerning money: To the lord Marquis of Halifax, 1682, adlý yapýtýnda öylesine enine-boyuna iþlenmiþtir ki, kendisinden hemen sonra gelen Sir Dudley North ile John Lockeun, diðerlerini saymýyoruz, yaptýklarý tek þey, onun söylediklerini sulandýrmak olmuþtur. Wm. Petty þöyle diyor: Eðer bir ulusun zenginliði bir buyrukla on katýna çýkartýlabiliyorsa, böyle bir buyruðu hükümdarlarýmýzýn çoktan çýkartmamýþ olmasý doðrusu çok garip. (l.c., s. 36.)

64 Ya da para biçimindeki bir milyonun ayný büyüklükte meta biçimindeki bir deðerden daha deðerli olduðu (Le Trosne, l.c., s. 919.) yani, bir deðerin. ayný büyüklükteki bir baþka deðerden daha deðerli olduðu kabul edilmelidir.

* Fransýzca baskýda prix de monnaie, Ýngilizce baskýda mint-price, Almanca baskýda

Münzpreis. -ç.

102 Karl Marks

Kapital I

bir mal ve onu üretmek için gerekli olan toplumsal emek-zamaný bölümü arasýnda var olan zorunlu baðýntýyý ifade eder. Deðer büyüklüðü fiyata çevrilir çevrilmez, bu zorunlu iliþki, tek bir meta ile bir deðeri, para-meta arasýndaki az ya da çok raslansal deðiþim-oraný biçimini alýr.

Ama bu deðiþim-oraný, ya o metaýn deðerinin gerçek büyüklüðünü ifade edebilir ya da koþullarýn zoruyla bu deðerden sapan altýn niceliðini ifade edebilir. Demek ki, fiyatla deðer büyüklüðü arasýndaki nicel uyumsuzluk olasýlýðý, ya da fiyatýn deðer büyüklüðünden sapma olasýlýðý, fiyat-biçiminin kendisinde varolan bir þeydir. Bu bir kusur deðil, ama tersine, fiyat-biçiminin, iç yasalarý birbirini gideren açýk yasasýz düzensizliklerin bir ortalamasý olarak kendisini gösteren bir üretim biçimine çok iyi bir biçimde uyumlanmasýdýr.

Fiyat-biçimi, bununla birlikte, yalnýzca, deðer büyüklüðü ile fiyat, yani bu büyüklükle onun para olarak ifadesi arasýnda nicel bir uyuþmazlýk olasýlýðý ile baðdaþmakla kalmaz, ayný zamanda, nitel bir tutarsýzlýðý da gizleyebilir, ve bu, o dereceye ulaþýr ki, para, metalarýn deðer-biçiminden baþka bir þey olmadýðý halde, fiyat, deðeri ifade etmez olur. Kendileri meta olmayan vicdan, onur vb. gibi þeyler, sahipleri tarafýndan satýþa çýkarýlýr hale gelirler ve böylece bir fiyatlarý olduðu için meta biçimini alýrlar. Demek ki, bir þeyin deðeri olmadýðý halde, bir fiyatý olabilir. Bu durumda fiyat, matematikteki bazý nicelikler gibi sa-naldýr. Ayrýca, bu sanal fiyat-biçimi, bazan dolaysýz ya da dolaylý bir gerçek deðer-iliþkisini gizleyebilir; örneðin, insan emeði katýlmadýðý için deðeri olmayan iþlenmemiþ topraðýn fiyatý gibi. [sayfa 117]

Fiyat, genellikle nispi deðeri gibi bir metaýn (diyelim bir ton demirin) deðerini, belli miktarda bir eþdeðerin (diyelim bir ons altýnýn) demir ile. doðrudan doðruya deðiþilebileceðini belirtmek suretiyle ifade eder. Ama bunun tersini, yani demirin altýnla doðrudan doðruya deðiþilebileceðini asla ifade etmez. Bu nedenle, bir metaýn uygulamada deðiþim-deðeri olarak etkili bir biçimde iþ görebilmesi için maddi biçimden sýyrýlmasý, salt sanal olmaktan çýkýp gerçek altýna dönüþmesi gerekir; meta için bu öz deðiþtirme, her ne kadar hegelci kavram

için, zorunluluktan özgürlüke dönüþümden, istakoz için kabuðund-an çýkmaktan, ya da Aziz Jerome için Adem babadan65 kurtulmaktan daha güç ise de, bunu yapmasý zorunludur.

Bir meta (diyelim demir) imgemizde kendi gerçek biçimi ve altýn biçimiyle yanyana yer alabilir, ama bu, ayný zamanda, fiilen hem demir, hem de altýn olamaz. Deðerini saptamak için, imgemizde onu altýna eþitlememiz yeter. Ama sahibine, evrensel eþdeðer hizmeti göre-65 Aziz Jerome, yalnýz gençliðinde, hayalinde yarattýðý güzel kadýnlara karþý çölde savaþým vermesinin de gösterdiði gibi bedeniyle çetin savaþlara tutuþmakla kalmamýþ, yaþlýlýðýnda da manevi tutkularýna karþý da savaþmak zorunda kalmýþtýr. Ruhumla, Yüce Yargýcýn önüne çýktýðýmý zannettim, der. Kimsiri sen? diye sordu bir ses,  Bir hýristiyaným, dedim.  Yalan söylüyorsun, sen yalnýzca bir çiçeroncusun diye gürledi Yüce Yargýç.

Karl Marks 103

Kapital I

bilmesi için, onun yerine, fiilen altýnýn geçmesi gerekir. Eðer demirin sahibi, deðiþim için sunulan baþka bir metaýn sahibine gidip de, demirin fiyatýnýn daha þimdiden para olmasýnýn kanýtý olduðunu söyleseydi, cennette amentüyü ezbere okuyan Danteye, St. Peterin verdiði karþýlýðý alýrdý:

Assai bena é trasconsa

Desta moneta giâ lega el peso;

Ma dimmi se tu lhai nella tua borsa.*

Bunun için bir fiyat, hem bir metaýn para ile deðiþilebilir olduðunu, hem de bu fiyatla deðiþilmesi gerektiði anlamlarýna geliyor. Öte yandan, altýn, deðiþim sürecinde kendisini zaten para-meta olarak kabul ettirdiði için, ideal bir deðer ölçüsü olarak hizmet eder. Ýþte deðerlerin bu ideal ölçüleri ardýnda, gerçek para yatar. [sayfa 118]

ÝKÝNCÝ KESÝM.  DOLAÞIM ARACI

a. Metalarýn Baþkalaþýmý

Bundan önceki bölümde, metalarýn deðiþiminin, çeliþik ve birbirlerini karþýlýklý dýþtalayan koþullarý içerdiðini görmüþ bulunuyoruz.

Metalarýn böylece meta ve para olarak farklýlaþmasý, bu tutarsýzlýklarý ortadan kaldýrmaz, ama içinde bunlarýn yanyana varolabilecekleri bir biçim, bir modus vivendi** yaratýr. Bu, genel olarak, gerçek çeliþkilerin uzlaþtýðý yoldur. Örneðin, bir cismin sürekli olarak bir baþka cisme doðru düþtüðünü, ama ayný zamanda da durmadan ondan uzaklaþtýðýný söylemek bir çeliþkidir. Elips, hem bir çeliþkinin sürüp gitmesini, hem de uzlaþmasýný saptayan bir devinim biçimidir.

Deðiþim, metalarýn kullaným-deðerleri olmadýklarý ellerden, kullaným-deðerleri olacaklarý ellere aktarýlmasýný saðlayan bir süreç olduðu kadar, maddenin toplumsal bir dolaþýmýdýr da. Bir yararlý emeðin bir biçiminin ürünü, bir baþkasýnýn yerini alýr. Bir meta, kullaným-deðeri olarak iþe yarayacaðý bir durak-noktasý bulunca, deðiþim alanýndan çýkýp tüketim alanýna girmiþ olur. Ama bizi burada þimdilik yalnýz deðiþim alaný ilgilendirmektedir. Bunun için de, þimdi deðiþimi biçimsel bir açýdan incelemek durumundayýz; yani maddenin toplumsal dolaþýmýný saðlayan biçim deðiþikliðini ya da metalarýn baþkalaþmasýný inceleyeceðiz. Bu biçim deðiþikliðinin kavranmasý, bir kural olarak çok eksiktir.

* Bu sikkenin karýþýmý ile aðýrlýðýný iyi bildin. Ama söyle bakalým, bu sikkeden senin kesende var mý? (Dante, Ýlâhi Komedya, Cennet, Yirmidördüncü Manzume, MEB Yayýnlarý, 1956, s. 217.) -ç.

** Geçici anlaþma, -ç.

104 Karl Marks

Kapital I

Bu eksikliðin nedeni, deðer kavramýndaki belirsizlik bir yana, bir metadaki her türlü biçim deðiþikliðinin, biri meta, öteki para-meta olmak üzere iki metaýn deðiþiminden gelir. Yalnýz bir maddi olguyu, yani bir metaýn altýn ile deðiþilmesi olgusunu gözönünde bulundurursak, asýl gözlemlememiz gereken þeyi, yani metaýn biçimine ne olduðu hususunu gözden kaçýrýrýz. Altýnýn salt meta olarak para olmadýðý, ve öteki metalarýn fiyatlarýný altýn ile ifade ettiði zaman, bu altýnýn yalnýzca o metalarýn para-biçimi olduðu gerçeðini gözden kaçýrýrýz.

Metalar deðiþim sürecine, her þeyden önce, ne iseler öyle girerler. Deðiþim süreci, bunlarý meta ve para diye farklýlaþtýrýr, ve böylece içlerinde taþýdýklarý karþýtlýða, yani ayný zamanda hem [sayfa 119] kullanýmdeðeri ve hem de deðer olmalarýndan ileri gelen iç karþýtlýða uygun düþen bir dýþ karþýtlýk yaratýr. Kullaným-deðeri olarak metalar, þimdi paranýn karþýsýnda deðiþim-deðeri olarak yer alýr. Öte yandan, her iki karþýt yan da metadýr, kullaným-deðerinin ve deðerin birliðidir. Ama farklýlýðýn bu birliði, iki karþýt kutupta kendini gösterir, ve her kutupta karþýt bir yöndedirler. Kutuplar olarak birbirine baðlý olduklarý kadar zorunlu olarak karþýttýrlar da. Denklemin bir yanýnda, gerçekte bir kullaným-deðeri olan bayaðý bir meta vardýr. Deðeri, ancak düþünsel olarak fiyatýyla ifade edilmiþ ve bu fiyat ile karþýtýna, ve deðerinin gerçekten somutlaþtýðý altýna eþitlenmiþtir. Öte yandan da, altýn, madenî gerçekliði içersinde, deðerin somutlaþmasý olarak, para olarak bir aþamaya ulaþýr. Altýn, altýn olarak kendisi deðiþim-deðeridir. Kullaným-deðeri olarak altýn, içersinde öteki bütün metalarla yüzyüze geldiði nispî deðerin ifade dizileriyle temsil edilen yalnýzca düþünsel bir varlýða sahiptir, ve bu metalarýn kullaným-deðerlerinin toplamý, altýnýn çeþitli kullaným-deðerlerinin toplamýný oluþturur. Metalarýn bu karþýt biçimleri, içlerinde onlarýn deðiþim sürecinin hareket ettiði ve yer aldýðý gerçek biçimlerdir.

Þimdi herhangi bir meta sahibi ile, diyelim eski dostumuz keten bezi dokuyucusu ile, olaylarýn geçtiði yere, pazara gelelim. Onun 20

yarda keten bezinin belirli bir fiyatý vardýr: 2 sterlin. O, malýný 2 sterline deðiþir ve sonra, dini bütün bir adam olarak, bu 2 sterlini ayný fiyattaki bir aile Ýnciline yatýrýr. Onun gözünde yalnýzca bir meta, bir deðer taþýyýcýsý olan keten bezi, metaýn deðer-biçimi olan altýn karþýlýðýnda elden çýkar, ve bu biçimi de, yeniden, evine kullaným nesnesi gibi girecek ve aile üyelerini manevî yönden donatacak baþka bir meta ile, Ýncil ile deðiþir. Deðiþim, birbirine karþýt, ama birbirini tamamlayan nitelikte iki baþkalaþým ile tamamlanmýþ bir olgu oluyor  metaýn paraya dönüþmesi ve paranýn yeniden metaya dönüþmesi.66 Bu baþkalaþýmýn iki aþamasý, 66 Ec oe tou ... purz antameeibeaqai panta, jhsin o¢Hracleitoz, cai pur apantwn, woper crnson crhmata cai crhatwn crusoz.  (Herakleitos, her þey ateþten ... olur, ve ateþ her þeyden, demiþti. Týpký bunun gibi, altýndan metalar ve metalardan altýn olur.) (F. Lassalle, Die Philosophie Herakleitos des Dunkeln, Berlin 1858, Bd. I, s. 222.) Lassalle bu pasajdaki notunda (s. 224, n. 3) yanlýþ olarak, altýný, yalnýzca deðer simgesi yapar.

Karl Marks 105

Kapital I

dokumacýmýzýn yaptýðý iki farklý alýþveriþtir  satýþ ya da metaýn para ile deðiþimi; satýnalma, ya da paranýn bir meta ile deðiþimi; ve iki eylemin birliði: satýnalma için satýþ. [sayfa 120]

Dokumacý yönünden bütün alýþveriþlerin sonucu, keten bezi yerine þimdi Ýncile sahip olmaktýr; ilk metaý yerine, þimdi elinde ayný deðerde ama farklý kullanýmda baþka bir meta vardýr. Ayný biçimde, yaþamasý için gerekli öteki araçlarý ve üretim araçlarýný da edinir. Onun görüþ açýsýndan, bütün bu süreç, emek ürününün bir baþkasýnýn emek ürünü ile deðiþiminden, yani ürünlerin deðiþiminden baþka bir þey deðildir.

Demek ki, metalarýn deðiþimi, biçimlerindeki þu deðiþiklikle birlikte olmaktadýr.

MetaParaMeta

MPM

Salt nesneleri ilgilendirdiði kadarýyla, tüm sürecin sonucu, MM, bir metaýn bir baþkasý ile deðiþimi, maddeleþmiþ toplumsal emeðin dolaþýmýdýr. Bu sonuca ulaþýldýðýnda süreç bir sona ermiþtir.

MP. Ýlk Baþkalaþým ya da Satýþ

Deðerin, metaýn bedeninden çýkýp altýnýn bedenine sýçramasý, baþka bir yerde de söylediðim gibi, metaýn salto mortalesidir.* Bu iþi beceremedi mi metaya pek bir þey olmaz, ama sahibi hapý yutar. Emeðin toplumsal iþbölümü, gereksinmelerinin çok yönlü olmasýna karþýlýk, emeðinin tek yönlü olmasýna yolaçar. Emeðinin ürününün ona salt deðiþim-deðeri olarak hizmet etmesinin nedeni de zaten budur. Ama, bu emek, paraya dönüþmedikçe, toplumsal geçerlikte evrensel eþdeðer özelliðini kazanamaz. Ne var ki, bu para da bir baþkasýnýn cebindedir.

Bu parayý ayartýp cepten çýkartmak için bizim meta dostumuzun her þeyden önce para sahibi için bir kullaným-deðeri olmasý gerekir. Bunun için de, meta üzerinde harcanan emeðin, toplumsal yararlý türden, toplumsal iþbölümünün bir dalýný oluþturan bir türden olmasý gerekir. Ama iþbölümü, kendiliðinden geliþen ve üreticilerin ardýnda geliþmesini sürdüren bir üretim sistemidir. Deðiþilecek meta, yeni ortaya çýkan gereksinmeleri karþýlayan, yeni türden bir emeðin ürünü olabileceði gibi, kendisi de yepyeni gereksinmelerin doðmasýna pekâlâ neden olabilir.

Düne kadar, belli bir metaýn yaratýlmasýnda tek bir üretici tarafýndan yönetilen ve birçok iþlemlerden birini [sayfa 121] oluþturan özel bir iþlem, bugün belki de kendisini bu baðýntýdan ayýrarak emeðin baðýmsýz bir kolu olarak ortaya koyabilir ve henüz tamamlanmamýþ ürününü pazara baðýmsýz bir meta olarak arzedebilir. Koþullar böylesine bir ayrýlýþ için olgunlaþmýþ olabilir ya da olmayabilir. Ürün bugün toplumsal bir gerek-

* Ölüm parendesi. -ç.

106 Karl Marks

Kapital I

sinmeyi karþýlamaktadýr. Yarýn, onun yerini, ya kýsmen ya da tamamen baþka uygun bir ürün alacaktýr. Üstelik, bizim dokumacýnýn emeði, toplumsal iþbölümünün kabul edilmiþ bir dalý olsa bile, bu durum, 20

yarda keten bezinin yararlýlýðýný yeterince güvence altýna alamaz. Eðer toplumun keten bezine olan gereksinmesi, böyle bir gereksinme de öteki bütün gereksinmeler gibi sýnýrlý olduðuna göre, rakip dokumacýlarýn ürünleri ile doymuþ duruma gelirse, dostumuzun ürünü, gereksiz, gereksinmeden fazla ve dolayýsýyla yararsýz hale gelir. Her ne kadar insanoðlu bahþiþ atýn diþine bakmazsa da, dostumuz, pazarýn yolunu, armaðan vermek için aþýndýrmaz. Ama kabul edelim ki, ürünü, gerçekten kullaným-deðeri taþýyor ve hâlâ para ediyor olsun. Þimdi de, ne kadar para ediyor sorusu ortaya çýkar. Sorunun karþýlýðý, kuþkusuz malýn fiyatýyla, deðer büyüklüðünün göstergesiyle verilmiþ bulunur. Dostumuzun deðer konusunda yaptýðý raslansal bir hesap yanlýþýný burada dikkate almýyoruz; bu yanlýþ nasýl olsa çok geçmeden pazarda düzeltile-cektir. Biz, onun, ürünü üzerinde, yalnýzca toplumsal olarak gerekli ortalama emek-zamaný kadar zaman harcadýðýný, varsayýyoruz. Öyleyse fiyat, yalnýzca dokumacýnýn metaýnda gerçekleþen toplumsal emek niceliðinin para-adýdýr. Ama, dokumacýmýzýn ne izni ne de haberi olmadan, eski moda dokumacýlýk bir deðiþikliðe uðruyor. Dün bir yarda keten bezinin üretimi için toplumsal olarak gerekli emek-zamaný bugün artýk ayný deðildir; rakipleri tarafýndan verilen fiyatlarla, para sahipleri, bu gerçeði ona tanýtlamaya canatarlar. Onun için bir þanssýzlýk da, dokumacýlarýn az ve ender olmayýþlarýdýr. Son olarak, bir de, pazardaki her keten bezi parçasýnýn, toplumsal olarak gerekli olan emek-zamanýndan fazlasýný içermediðini düþünelim. Buna karþýn, bütün bu parçalar, bir tüm olarak ele alýndýðýnda, bunlar için, gereðinden fazla emek-zamaný harcanmýþ olabilir. Eðer pazar tüm keten bezini normal fiyattan, yardasý 2 þilinden yutamazsa, bu, toplumdaki toplam emeðin gereðinden büyük bir bölümünün dokumacýlýk biçiminde harcandýðýný tanýtlar. Sanki her dokumacý, kendi özel ürününe toplumsal olarak gerekli olandan daha çok emek-zamaný [sayfa 122] harcamýþ gibidir. Burada bir Alman atasözünü yineleyebiliriz: birlikte tutulan birlikte asýlýr. Pazardaki bütün keten bezlerinin her parçasý yalnýzca bütünün bir kýsmý olur, tek bir ticarî mal olarak deðerlendirilir. Ve aslýnda, herbir yardasýn-ýn deðeri de, ayný belirli ve toplumsal olarak sabit türdeþ insan emeði niceliðinin maddeleþmiþ biçiminden baþka bir þey deðildir.*

Görüyoruz ki, metalar paraya âþýktýr, ama the course of true

* N. F. Danielsona yazdýðý 28 Kasým 1878 tarihli mektubunda Marx, bu tümcenin þu þekilde düzeltilmesini önermiþtir: Ve aslýnda, her yarda bezin fiyatý, bütün yardalar üzerinde harcanmýþ toplumsal emeðin bir kýsmýnýn maddeleþmiþ biçiminden baþka bir þey deðildir.

Kapitalin Birinci Cildinin Almanca ikinci baskýsýnýn Marxaait bir nüshasý üzerinde de benzer bir düzeltme yapýlmýþtýr, ama yazý, Marxýn elyazýsý deðildir.  Rusça baskýya Marksizm-Leninizm Enstitüsünün notu.

Karl Marks 107

Kapital I

love never does run smooth.* Emeðin nicel bölünmesi de týpký nitel bölünmesi gibi kendiliðinden ve raslansal bir biçimde olur. Bundan dolayý, meta sahipleri, kendilerini baðýmsýz özel üreticiler haline getiren ayný iþbölümünün, toplumsal üretim süreci ile onlarýn bu süreç içersindeki iliþkilerini, kendi ifadelerinden baðýmsýzlaþtýrdýðýný, ve bireyler arasýnda görünüþteki bu karþýlýklý baðýmsýzlýðýn, ürünleri içinde ya da ürünler aracýyla karþýlýklý bir baðýmlýlýk sistemiyle tamamlandýðýný göreceklerdir.

Ýþbölümü, emeðin ürününü metaya çevirir ve böylece, daha sonra paraya dönüþümünü zorunlu hale getirir. Ayný zamanda da, bu bir baþka þeye dönüþme olayýnýn gerçekleþmesini de raslantýya býrakýr. Ne var ki, biz, burada, olguyu bütünlüðü içersinde ele aldýðýmýz için, bu geliþmeyi normal kabul ediyoruz. Ayrýca, bu dönüþüm mutlaka olacaksa, yani eðer meta satýlmasý büsbütün olanaksýz bir þey deðilse, gerçekleþen fiyat, deðerin çok üzerinde ya da altýnda olsa bile, metaýn baþkalaþýmý daima gerçekleþir.

Satýcýnýn eline meta yerine altýn, alýcýnýn eline altýn yerine meta geçer. Burada, yüzyüze geldiðimiz gerçek, bir meta ile altýnýn, 20 yarda keten bezi ile 2 sterlinin, el ve yer deðiþtirmesi, bir baþka deyiþle, bunlarýn birbirleriyle deðiþilmeleridir. Ama meta ne ile deðiþiliyor? Kendi deðerinin aldýðý biçimle, evrensel eþdeðerle. Peki altýn ne ile deðiþiliyor? Kendi kullaným-deðerinin özel bir biçimi ile. Altýn, keten bezi karþýsýnda niçin para biçimini alýyor? Keten bezinin 2 sterlinlik fiyatý, yani para olarak ifadesi, para olarak keten bezini altýna zaten eþitlemiþ olduðu için. Bir meta, baþlangýcýndaki meta biçiminden, elden çýkarýldýðý [sayfa 123] anda sýyrýlýr; yani kullaným-deðeri, daha önce yalnýzca fiyatýnda düþünsel olarak var olan altýný çektiði zaman. Bir metaýn fiyatýnýn ya da düþünsel deðer-biçiminin gerçekleþmesi, bunun için, ayný zamanda, paranýn düþünsel kullaným-deðerinin de gerçekleþmesi demektir; bir metaýn paraya dönüþmesi ayný anda paranýn metaya dönüþmesidir. Görünüþteki tek süreç, gerçekte ikili bir süreçtir. Bu, meta sahibinin bulunduðu ku-tuptan bir satýþ, para sahibinin bulunduðu karþý kutuptan bir satýnalýþtýr. Bir baþka deyiþle, her satýþ, bir satýnalmadýr, MP ayný zamanda PMdir.67

Bu noktaya kadar, insanlarý, biz, yalnýzca bir ekonomik konum, meta sahibi olma konumu içersinde ele almýþ bulunuyoruz;bu konum içersinde insanlar, kendi emek ürünlerini elden çýkarmak suretiyle, baþkalarýnýn emek ürünlerini elde ediyorlar. Bir meta sahibinin, parasý olan bir baþkasý ile karþý karþýya gelebilmesi için, ya bu alýcýnýn emek ürününün para ya da parayý içeren madde, altýn olmasý, ya da bu ürü-

* Gerçek aþkýn yolu hiç bir zaman dikensiz deðildir, (Shakespeare, Bir Yaz Gecesi Düþü, l. perde, 1. sahne). -Ed.

67 Her satýþ, bir satýnalýþtýr. (Dr. Quesnay. Dialogues sur le Commerce et les Travaux des Artisans, Physiocrates [ta]. ed. Daire, I. Partie. Paris 1846. s. 170) ya da Quesnaynin Maximes Generalesin de dediði gibi, Satmak, satýnalmaktýr.

108 Karl Marks

Kapital I

nün derisini zaten deðiþtirmiþ baþlangýç biçimi olan yararlý nesne þeklinden soyunmuþ bulunmasý gerekir. Para rolünü oynayabilmesi için, altýnýn, kuþkusuz, þu ya da bu noktada pazara girmesi de zorunludur.

Bu nokta, emeðin doðrudan ürünü olarak altýnýn eþit deðerde baþka bir ürünle deðiþildiði yer olan madenin üretiminin kaynaðýnda bulunur. Bu andan baþlayarak altýn, daima herhangi bir metaýn gerçekleþmiþ fiyatýný temsil eder.68 Üretim kaynaðýnda diðer metalar ile deðiþiminden ayrý olarak altýn, kimin elinde olursa olsun, sahibinin elden çýkardýðý bir metaýn dönüþmüþ biçimidir; bir satýþýn ya da ilk baþkalaþýmýn, MP, sonucudur.69 Gördüðümüz gibi altýn, bütün metalarýn deðerlerini onunla ölçmelerinin sonucu olarak, ve böylece onlarýn yararlý nesneler halindeki doðal biçimleriyle onu düþünsel olarak yadsýyarak ve onu deðerlerinin biçimi haline getirerek, düþünsel para ya da deðer ölçüsü haline, gelmiþtir. Altýn, metalarýn genel satýþý ile, yararlý nesneler olarak bunlarýn doðal biçimleri ile fiilen yerlerini deðiþtirerek, gerçekte, bunlarýn deðerlerinin somutlaþmasý haline gelerek, gerçek para kimliðini [sayfa 124]

kazanmýþtýr. Para biçimine büründüðü anda metalar, kendilerini tekdüze, toplumsal olarak kabul edilmiþ türdeþ insan emeðinin cisimleþmiþ haline dönüþtürmek için, doðal kullaným-deðerle-rinin ve yaratýlmala-rýný borçlu olduklarý özel emek türünün bütün izlerinden sýyrýlýrlar. Bir para parçasýna þöyle bir gözatmakla, hangi meta ile deðiþildiðini anlay-amayýz. Para biçimi altýnda bütün metalar birbirine benzerler. Demek ki, para pis olabilir ama pislik para olamaz. Dokumacýmýzýn keten bezi karþýlýðýnda aldýðý iki parça altýnýn, bir kile buðdayýn baþkalaþmýþ biçimi olduðunu kabul edelim. Keten bezinin satýþý, MP, ayný zamanda onun satýnalýnmasý, PMdir. Ama, keten bezinin satýþý, karþýt nitelikte bir alýþveriþle sonuçlanan bir sürecin ilk hareketidir, yani Ýncilin satýnalýn-masýdýr; öte yandan, keten bezinin satýnalýnmasý, karþýt nitelikte bir alýþveriþle, yani buðdayýn satýþý ile baþlayan bir hareketi sona erdirir. M

P (keten bezi-para), MPM (keten beziparaÝncil) sürecinin ilk evresi olduðu gibi PM (paraketen bezi) diðer bir MPM (buðdaypara

keten bezi) hareketinin son evresidir. Bunun için, bir metaýn ilk baþkalaþýmý, meta halinden para haline dönüþmesi, ayný zamanda da, deðiþmez olarak diðer bir metaýn ikinci baþkalaþýmý, para biçiminden gerisingeriye metaya dönüþümüdür.70

MP, ya da Satýnalma

Metaýn Ýkinci ve Sonal Baþkalaþýmý

Para, tüm öteki metalarýn baþkalaþmýþ biçimi, bunlarýn genel 68 Bir metaýn fiyatý, ancak bir baþka metaýn fiyatý ile ödenebilir. (Mercier de la Riviere.

LOrdre naturel et essentiel des societes politiques, Phsiocrates(ta), ed. Daire, II. Partie, s. 554.) 69 Bu paraya sahip olmak için, bir þey satýlmýþ olmasý gerekir. (l. c. , s. 543.) 70 Daha önce de iþaret edildiði gibi, altýný ya da gümüþü fiilen üreten kiþi bir istisnadýr. O, ürününü, ilk kez satmaksýzýn, doðrudan doðruya baþka bir meta ile deðiþir.

Karl Marks 109

Kapital I

satýþýnýn sonucu olduðu için, bu nedenle hiç bir sýnýrý ya da koþulu olmaksýzýn bizzat devredilebilir bir þeydir. Bütün fiyatlarý geriye doðru sayar ve böylece, deyim yerindeyse, kullaným-deðerinin gerçekleþmesi için malzeme olabilecek tüm öteki metalarda kendisini ortaya koyar.

Ayný zamanda fiyatlar, metalarýn paraya yönelttiði bu ayartýcý bakýþlar, onun dönüþülebilirliðinin sýnýrlarýný, onun niceliðini göstererek belirler.

Her meta, para haline gelir gelmez bir meta olarak gözden kaybolduðu için, bizzat parayla, sahibinin eline nasýl geçtiðini, ya, da ona dönüþen malýn ne olduðunu söylemek olanaksýzdýr. Hangi kaynaktan gelirse gelsin, non olet.* Bir yandan satýlmýþ bir metaý temsil ederken, öte yandan

[sayfa 125] satýnalýnacak bir metaý da temsil eder.71

PM, satýnalma, ayný zamanda, MP, satýþtýr; bir metaýn son baþkalaþýmý, bir diðerinin ilk baþkalaþýmýdýr. Dokumacýmýzýn metaýnýn ömrü, 2 sterline dönüþtürdüðü Ýncil ile sona erer. Ama kabul edelim ki, Ýncil satýcýsý, dokumacýdan aldýðý 2 sterlini kanyaða, PM, çeviriyor, M

PM (keten beziparaÝncil) hareketinin son evresi, MPde ayný zamanda, MPM (Ýncilparakanyak) hareketinin birinci evresidir. Özel bir meta üreticisi yalnýzca bu malý sunmak durumundadýr; bunu çoðu zaman büyük miktarlarda satar, ama çok ve çeþitli gereksinmeleri, onu, bu gerçekleþen fiyata aldýðý parayý deðiþik satýnalmalar için parçalama-ya zorlar. Böylece bir satýþ, çeþitli mallarýn satýnalýnmasýna yolaçar. Demek ki, bir metaýn son baþkalaþýmý, diðer çeþitli metalarýn ilk baþkalaþýmýnýn bir toplamýný meydana getirir.

Þimdi eðer bir metaýn tamamlanmýþ baþkalaþýmýný bir bütün olarak ele alýrsak, bunun, her þeyden önce iki karþýt ve birbirini tamamlayan hareketten, MP ve PM, meydana geldiði görülür. Metaýn bu iki karþýt dönüþümü, mal sahibi açýsýndan iki karþýt toplumsal fiille meydana gelir ve bu fiiller onun oynadýðý ekonomik rolün niteliðini belirler.

Satýþ yapan kimse olarak satýcý; satýnalan biri olarak satýnalýcýdýr. Ama týpký bir metaýn buna benzer her dönüþümünde iki biçiminin, meta-biçimi ile para-biçiminin ayný anda, ama karþýt kutuplarda varolmasý gibi, her satýcýya karþýt bir alýcý, her alýcýya karþýt bir satýcý bulunur. Belli bir meta, ardarda bu iki dönüþümünden, metadan paraya ve paradan bir baþka metaya geçerken, meta sahibi de, sýrasýyla satýcý rolünden alýcý rolüne geçmiþ olur. Demek ki, satýcýnýn ve alýcýnýn bu nitelikleri daimî deðildir, ama meta dolaþýmýnda sýrasýyla farklý kalýplara girerler.

Bir metaýn tam baþkalaþýmý, en yalýn halinde, dört ucu ve üç dramatis personayi ** gerektirir. Önce, meta para ile yüzyüze gelir; burada ikinci birincinin deðerinin aldýðý biçimdir ve bütün katý gerçekliði ile

* Pis kokmaz.  (Roma Ýmparatoru Vespasiyan (69-79), oðlu ayakyollarýnýn vergilendirmesini önerdiði zamanparadan böyle sözetmiþti.) -ç.

** Oyundaki kiþiler, pazarlýða giriþen kiþiler. -ç.

71 Elimizdeki, para, satýnalmayý isteyebileceðimiz þeyleri temsil ederken, ayný zamanda bu para, karþýlýðýnda satmýþ oldugumuz þeyleri de temsil eder. (Mercier de la Riviere, l. c. , s. 586.) 110 Karl Marks

Kapital I

alýcýnýn cebinde vardýr. Meta sahibi böylece para sahibi ile temasa getirilmiþtir. Þimdi, meta, paraya dönüþür dönüþmez, para onun geçici eþdeðer biçim halini alýr, ve [sayfa 126] bu eþdeðer biçiminin kullaným-deðeri öteki metalarýn varlýklarýnda bulunur. Birinci baþkalaþýmýn sonucu olan para, ayný zamanda ikincinin baþlangýç noktasýdýr. Ýlk alýþveriþte satýcý olan kimse böylece ikincide alýcý durumuna girer, ve bu ikinci alýþveriþte üçüncü bir meta sahibi, satýcý olarak sahneye çýkar.72

Bir metaýn baþkalaþýmýný meydana getiren birbirine ters olan iki evre, birlikte, dairesel bir hareket, bir devre oluþtururlar: meta biçimi, bu biçimden sýyrýlýþ ve meta biçimine dönüþ. Kuþkusuz, burada meta, iki farklý yaný ile görünür. Baþlangýç noktasýnda sahibi için bir kullanýmdeðeri deðildir, ama bitiþ noktasýnda kullaným-deðeridir. Böylece para da ilk evrede, deðerin katý bir kristali, içersinde metaýn isteyerek katýlaþtýðý bir kristal olarak görülür, ama ikinci evrede ise, çok geçmeden yerini kullaným-deðerine býrakarak geçici eþdeðer biçim içersinde çözülür.Devreyi oluþturan iki baþkalaþým, ayný zamanda, öteki iki metaýn karþýt yönlü ters iki kýsmî baþkalaþýmýdýr. Bir ve ayný meta, keten bezi, kendi baþkalaþým dizisini açar, ve bir diðerinin (buðdayýn) baþkalaþýmýný tamamlar. Ýlk evrede, ya da satýþta, keten bezi, bu iki rolü kendi kiþiliðinde oynar. Ama ardýndan altýn haline gelince, kendi ikinci ve son baþkalaþýmýný tamamlar ve ayný zamanda, üçüncü bir metaýn ilk baþkalaþýmýnýn tamamlanmasýna yardým eder. O halde, bir metaýn kendi baþkalaþým döneminde meydana getirdiði devre, öteki metalarýn de-vreleriyle kördüðüm gibi karýþmýþtýr. Ýþte bütün bu farklý devrelerin toplamý, metalarýn dolaþýmýný oluþturur.

Metalarýn dolaþýmý, ürünlerin dolaysýz deðiþiminden (trampadan) yalnýzca biçim yönünden deðil, öz yönünden de farklýdýr. Olaylarýn geliþmesine bir gözatalým. Dokumacý, aslýnda, keten bezini Ýncil ile, kendi metaýný bir baþkasýnýn metaý ile deðiþmiþti. Ne var ki, bu ifade yalnýzca onun açýsýndan doðrudur. Ýçini ýsýtacak birþeyi yeðleyen Ýncil satýcýsý, dokumacý nasýl kendi keten bezinin buðdayla deðiþildiðini bil-miyorsa, Ýncilin keten bezi ile deðiþileceðini düþünmemiþti. Bnin metaý, Anýn metaýnýn yerini almýþtýr, ama A ile B, bu metalarý, karþýlýklý olarak deðiþmemiþlerdir. Kuþkusuz A ile B, birbirlerinden ayný anda satýnalmada bulunabilirler, ama böyle özel bir durum, hiç bir þekilde me-ta dolaþýmýnýn genel koþullarýnýn zorunlu bir sonucu deðildir. Burada, biz, bir yandan, [sayfa 127] meta deðiþiminin, dolaysýz trampadan ayrýlmaz olan bütün yerel ve kiþisel baðlarý nasýl kopardýðýný ve toplumsal emek ürünlerinin dolaþýmýný nasýl geliþtirdiðini, öbür yandan da, geliþmelerinde baðýmsýz, bu iþte rol oynayan kiþilerin tamamen denetimlerinden uzak 72 Buna göre dört uç, ve birisi ilk kez iþe karýþan üç sözleþmeci kiþi vardýr.(Le Trosne, l. c.

, s. 909.)

Karl Marks 111

Kapital I

toplumsal iliþkiler aðýnýn bütününün nasýl geliþtiðini görüyoruz. Ancak çiftçi buðdayýný satabildiði içindir ki dokumacý keten bezini satabilmektedir, ancak dokumacý keten bezini satabildiði için bizim ehlikeyf, Ýncilini satabilmektedir, ve ancak sonuncusu ebedî hayat iksirini sattýðý içindir ki, içki yapýmcýsý, eau-de-viesini* satabilmektedir ve vb..

Dolaþým süreci bu nedenle, ürünlerin dolaysýz trampasý gibi, kullaným-deðerlerinin yer ve el deðiþtirmeleri ile sona ermiþ olmaz. Para, belli bir metaýn baþkalaþým devresinin dýþýna düþmekle kaybolmaz.

Dolaþým alanýnda öteki metalarýn boþ býraktýðý yeni yerleri sürekli olarak doldurur. Örneðin keten bezinin baþkalaþýmýnýn tamamlanmasýnda, keten beziparaÝncil, dolaþýmdan, ilk kez keten bezi çýkar, onun yerini para alýr. Daha sonra Ýncil dolaþýmdan çýkar ve yerini yeniden para alýr. Bir meta ötekinin yerini alýrken, para-meta daima bir üçüncü þahsýn eline yapýþýr.73 Dolaþým, parayý su gibi terletir.

Her satýþ bir satýnalma, her satýnalma bir satýþtýr diye, meta dolaþýmýnýn, satýþ ile satýnalma arasýndaki zorunlu bir dengeyi gösterdiðini söylemek kadar çocukça bir dogma olamaz. Eðer bu, fiilî satýþ sayýsýnýn satýnalma sayýsýna eþit olduðu anlamda söyleniyorsa, boþ bir yineleme-dir. Ama bu sözün asýl amacý, her satýcýnýn pazara alýcýsýný da birlikte getirdiðini tanýtlamaktýr. Ama durum hiç de böyle deðildir. Satýþ ve satýnalma tek bir özdeþ hareket oluþtururlar; metâ sahibi ile para sahibi, mýknatýsýn iki kutbu gibi birbirine karþýt iki kiþi arasýnda bir deðiþim hareketidir. Bir tek kiþi tarafýndan yapýldýðý zaman, kutupsal ve karþýt nitelikte farklý iki hareket oluþtururlar. Bu nedenle, satýþ ile satýnalmanýn özdeþliði, gizemli dolaþým imbiðinden geçtiði zaman, eðer oradan tekrar para biçiminde çýkmýyorsa; bir baþka deyiþle, eðer sahibi tarafýndan satýlamýyorsa ve bunun için de para sahibi tarafýndan satýnalýnmý-yorsa, bu, o metaýn yararsýz olduðunu anlatýr. Bu özdeþlik, ayrýca, gerçekleþmesi halinde, deðiþimin, metaýn [sayfa 128] yaþamýnda, uzun ya da kýsa bir arayý, bir duraklama dönemini oluþturduðunu gösterir. Bir metaýn ilk baþkalaþýmý, bir anda hem satýþ hem satýnalma olduðu için, ayný zamanda bizzat baðýmsýz bir süreçtir de. Satýnalanýn elinde meta, satanýn elinde para, yani her an dolaþýma girmeye hazýr bir meta vardýr. Ortada alýcý olmadan, kimse satamaz. Ama salt o satýyor diye de, karþýsýndakiler almak zorunda deðildir. Dolaþým, doðrudan trampanýn koyduðu, zaman, yer ve bireylere baðlý bütün sýnýrlamalarý ortadan kaldýrýr, ve bunu tram-padaki, birisinin kendi ürününü elden çýkarmasý ve bir baþkasýnýn bu ürünü elde etmesiyle ortaya çýkan dolaysýz özdeþliði, satýþ ve alýþ antitez-lerine parçalayarak yapar. Bu iki baðýmsýz ve karþýt fiilin, bir iç birlik (unity) olduðunu söylemek, aslýnda, bu iç birliðin (oneness) bir dýþ antitezle kendini ifade ettiðini söylemekle ayný þeydir. Eðer bir metaýn tam

* Ýspirtolu içki. Etimolojik anlamýnda yaþam suyu. -ç.

73 Bu apaçýk bir þey gibi gelir, ama çoðu zaman baþta, serbest ticaret çýðýrtkanlarý olmak üzere, ekonomi politikçilerin gözünden kaçmýþtýr.

112 Karl Marks

Kapital I

baþkalaþýmýnýn birbirini tamamlayan iki evresi arasýndaki zaman aralýðý pek büyük ise ve satýþ ile satýnalma arasýndaki bölünme çok belirli hale gelmiþse, aralarýndaki iç bað, yani bunlarýn iç birliði; kendisini bir bunalým yaratarak ortaya koyar. Kullaným-deðeri ve deðer; antitez; özel emeðe baðlý olarak kendisini dolaysýz toplumsal emek olarak ortaya koyan, soyut insan emeðine geçmek için özelleþmiþ somut türde bir emek çeliþkileri; nesnelerin kiþileþtirilmesi ve kiþilerin þeyler tarafýndan temsil edilmesi arasýndaki çeliþki; iþte metalarda var olan bütün bu antitezler ve çeliþkiler su yüzüne çýkarlar ve bir metaýn baþkalaþýmýnýn karþýt evrelerinde hareket biçimlerini geliþtirirler. Bu nedenle bu biçimler; bir bunalým olasýlýðýna evet yalnýzca olasýlýðýna iþaret ederler. Bu olasýlýðýn gerçeðe dönüþmesi, uzun bir dizi iliþkilerin sonucudur, ve bizim þimdiki basit dolaþým açýsýndan varlýklarý henüz sözkonusu olamaz.74 [sayfa 129]

b. Paranýn Devinmesi *

Emeðin maddî ürünlerinin dolaþýmlarýný saðlayan deðiþme biçimi, MPM, meta biçiminde belli bir deðiþim süreci baþlatmasýný, ve gene bir meta biçiminde o süreci sona erdirmesini gerektiriyor. Bu nedenle, metaýn hareketi bir devredir. Öte yandan, bu hareket biçimi, parayla yapýlan bir devreyi engeller. Sonuçta, paranýn, çýkýþ noktasýna dönmesi þöyle dursun, ondan sürekli olarak daha çok uzaklaþýr. Satýcý, paraya, metaýnýn bu dönüþmüþ biçimine, sýký sýkýya sarýldýðý sürece, bu meta hâlâ baþkalaþýmýnýn birinci evresindedir ve yolunun ancak ilk yarýsýný tamamlamýþ haldedir. Satýcý, süreci tamamlar tamamlamaz, satýþýný bir satýnalmayla bütünler bütünlemez, para, tekrar sahibinin elinden çýkar gider. Dokumacýnýn Ýncili satýnaldýktan sonra daha fazla keten bezi satmasý halinde, paranýn tekrar eline döneceði gerçektir.

Ama bu dönüþ, ilk 20 yarda keten bezinin dolaþýmý nedeniyle deðildir; bu dolaþým, paranýn Ýncil satýcýsýnýn eline geçmesiyle sonuçlanmýþtýr.

Paranýn dokumacýnýn eline dönüþü, dolaþým sürecinin yeni bir meta ile yenilenmesi ya da yinelenmesi ile olmuþtur, ve yenilenen bu süreç, bir 74 Zur Kritik etc. , s. 74-76da [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 128-130] James Mill üzerindeki gözlemlerime bakýnýz. Bu konu ile ilgili olarak mazeretçi ekonomiye özgü iki yönteme deðinilebilir. Bunlarýn ilki, metalarýn dolaþýmýnýn, aradaki farklý noktalardan soyutlanarak, ürünlerin dolaysýz trampasý ile özdeþ hale getirilmesidir; ikincisi, kapitalist üretimin çeliþkilerinin, bu üretime katýlan kiþiler arasýndaki iliþkilerin, metalarýn dolaþýmýndan doðan basit iliþkilere indirgenmek suretiyleaçýklanmaya giriþilmesidir. Meta üretimi ve dolaþýmý, büyüklükleri ve boyutlarý farklýolsalar bile, birbirinden çok farklý üretim biçimlerinde de görülür. Eðer biz yalnýzcabu dolaþýmýn bütün bu üretim biçimlerinde ortak soyut kategorilerini biliyorsak, bu üretim biçimleri arasýndaki belirli ayrýlýk noktalarý konusunda hiç bir þey bilmiyoruz, ve bu konuda yargýlar vermemiz de olanaksýz demektir. Hiç bir bilim dalýnda, ekonomi politikte olduðu kadar sýradan farklarla kuru gürültü kopartýlmamýþtýr. Örneðin, metaýn bir ürün olduðunu bilen J. B. Say bir de bakýyorsunuz bunalýmlar konusunda ahkam kesmeye kalkýyor.

* Devinme sözcüðü, elden ele geçen paranýn izlediði yolu ya da izi anlatmak için kullanýlmýþtýr; bu devinme, dolaþýmdan farklý bir hareket biçimidir. -ç.

Karl Marks 113

Kapital I

öncekinin varmýþ olduðu ayný sonuçla sona erer. Demek ki, metalarýn dolaþýmý ile paraya doðrudan verilen hareket, baþlangýç noktasýndan sürekli olarak uzaklaþan bir hareket biçimini alýr, ve bir meta sahibinin elinden bir diðerinin eline geçecek þekilde bir yol izler. Ýþte izlediði bu yol, onun devinmesidir (currency, cours de la monnaie).

Paranýn devinmesi, ayný sürecin sürekli ve tekdüze yinelenmesi-dir. Meta daima satýcýnýn elindedir; para, satýnalma aracý olarak daima alýcýnýn elindedir. Ve para, metaýn fiyatýný gerçekleþtirmekle, satýn-alma aracý olarak hizmet eder. Bu gerçekleþme, metaý, satýcýdan alýcýya devreder ve parayý, alýcýnýn elinden satýcýnýn eline geçirir; ve orada da yeniden ayný süreç bir baþka meta ile devam eder. Paranýn devinmesinin bu tek yönlü niteliðinin, metaýn hareketinin iki yönlü niteliðinden ileri gelmesi gerçeði, ilk anda görülmeyen bir durumdur. Meta dolaþýmýnýn kendi niteliði; bu karþýt görünüþü doðurur. Metaýn ilk baþkalaþýmý, yalnýz paranýn hareketi ile deðil, metaýn kendi hareketi ile de açýkça görüldüðü halde, ikinci baþkalaþýmda hareket, tersine bize yalnýz paranýn

[sayfa 130] hareketi olarak görünür. Dolaþýmýnýn ilk evresinde meta, para ile yer deðiþtirir. Bunun üzerine, meta, yararlý nesne niteliði ile dolaþým alanýndan çýkar, tüketim alanýna girer.75 Þimdi onun yerine elimizde, deðer-biçimi olan para vardýr. Dolaþýmýn ikinci evresine artýk kendi doðal biçimi altýnda deðil, para-biçimi altýnda devam eder. Bunun için, hareketin sürekliliði yalnýzca para tarafýndan saðlanýyor ve meta yönünden bir karþýt niteliðin iki sürecinden oluþan ayný hareket, paranýn hareketi sözkonusu olduðu zaman, daima bir ve ayný süreçtir, her yeni meta ile sürekli bir yer deðiþtirmedir. Böylece, metalarýn dolaþýmýnýn meydana getirdiði sonuç, yani bir metaýn yerini bir baþkasýnýn almasý, metalarýn biçim deðiþtirmesi yoluyla deðil de, daha çok kendi içlerinde hareketsiz görünmelerine karþýn, bir dolaþým aracý olarak iþ yapan para yoluyla, metalarý dolaþtýran ve bunlarý kullaným-deðeri olmadýklarý ellerden kullaným-deðeri olduklarý ellere aktaran ve paranýn doðrultusuna sürekli olarak karþýt doðrultudaki bir eylemle gerçekleþiyormuþ gibi görüntü alýr. Aslýnda para, sürekli olarak, metalarý dolaþýmdan çeker ve onlarýn yerine geçer, ve bu yolla sürekli olarak baþlangýç noktasýndan daha çok uzaklaþýr. Ýþte bunun için, aslýnda paranýn hareketi metalarýn dolaþýmýnýn bir ifadesi olduðu halde, gerçekte bunun tersi oluyormuþ gibi gelir; metalarýn dolaþýmý, paranýn hareketinin sonucu imiþ gibi görünür.76

Gene, dolaþým aracý olarak paranýn iþlevleri, yalnýzca metalarýnýn deðerlerinin onda baðýmsýz gerçeðe sahip olmalarýndan ötürüdür. Bundan dolayý, dolaþým aracý olarak onun hareketi, gerçekte, yalnýzca biçim 75 Bir meta, tekrar tekrar satýldýðý zaman bile, bizim için halen varolmayan bir olgu ortaya çýkar; son defa kesin olarak satýldýðýnda, dolaþým alanýndan çýkarak tüketim alanýna girer ve burada, ya tüketim ya da üretim aracý olarak hizmet eder.

76 [Paranýn] biricik hareket biçimi, ürünlerin ona emrettiði biçimdir. (Le Trosne, l. c., s.

885.)

114 Karl Marks

Kapital I

deðiþtirmekte olan metalarýn hareketidir. Paranýn devinmesinde bu gerçeðin kendisini açýkça göstermesi gerekir.* Örneðin keten bezi, böylece, her þeyden önce, kendi meta-biçimini, para-biçimine dönüþtürür.

Ýlk baþkalaþýmýnýn ikinci ucu, MP, para-biçimi, daha sonra son baþkalaþýmýnýn ilk ucu, PM, gerisin geriye Ýncile dönüþüm halini, alýr.

Ama biçimin bu iki deðiþiminden herbiri, meta ile para arasýndaki bir deðiþim ile, bunlarýn [sayfa 131] karþýlýklý yer deðiþtirmeleri ile gerçekleþir.

Ayný paralar satýcýnýn eline, metaýn elden çýkartýlmýþ biçimleri olarak gelirler ve onu, gene o metaýn mutlak olarak elden çýkartýlabilir biçimi olarak terkederler. Böylece iki kez yer deðiþtirirler. Keten bezinin ilk baþkalaþýmý bu paralarý dokumacýnýn cebine koyar, ikincisi ise cebinden çýkartýr. Ayný metaýn geçirdiði iki ters deðiþme, ayný paranýn karþýt yönlerde iki kez yinelenen yer deðiþtirmesinde yansýr.

Tersine, baþkalaþýmýn yalnýzca bir evresi gerçekleþse, ortada yalnýzca satýþlar ya da yalnýzca satýnalmalar olsa, ayný para, yalnýzca bir kez yer deðiþtirir. Ýkinci yer deðiþtirmesi daima metalarýn ikinci baþkalaþýmýný, para biçiminden geriye dönüþünü ifade eder. Ayný paranýn yer deðiþtirmesinin sýk sýk yinelenmesi, yalnýzca tek bir metaýn geçirdiði baþkalaþýmlar dizisini yansýtmakla kalmaz, ama ayný zamanda genellikle metalar âlemindeki sayýsýz baþkalaþýmlarýn birbirini sarmalamasýný da yansýtýr. Bütün bunlar, kuþkusuz, yalnýzca incelemekte olduðumuz metalarýn basit dolaþýmý için sözkonusudur.

Dolaþýma ilk adýmýný atan ve ilk biçim deðiþikliðini geçiren her meta, bunu, yalnýzca tekrar dolaþýmýn dýþýna düþmek ve yerini baþka metalara býrakmak için yapar. Para ise, tersine, dolaþým aracý olarak, sürekli olarak bu dolaþým alanýnýn içinde kalýr ve bu alan içersinde hareket eder. Burada þöyle bir soru ortaya çýkar: bu alan sürekli olarak ne kadar parayý emer?

Belli bir ülkede, her gün ayný anda ama farklý yerlerde sayýsýz tek yönlü meta baþkalaþýmlarý, ya da bir baþka deyiþle, sayýsýz satýþ ve sayýsýz alýþ olur. Metalar, her þeyden önce tasarýmda, fiyatlarýyla belirli para niceliklerine eþitlenmiþtir. Ve para ile metalar þimdi incelemekte olduðumuz dolaþým biçimi içersinde, bir tanesi satýnalmanýn olumlu kutbunda, diðeri satýþýn olumsuz kutbunda olmak üzere her zaman maddî olarak yüzyüze geldikleri için, gerekli dolaþým aracý miktarýnýn, bütün bu meta fiyatlarýnýn toplamý ile önceden belirlendiði açýktýr. Aslýnda para, gerçekte, meta fiyatlarýnýn toplamýyla önceden düþünsel olarak ifade edilmiþ bulunan altýn niceliðini ya da toplamýný temsil eder. Bu iki toplamýn eþitliði bu nedenle apaçýktýr. Bununla birlikte, metalarýn deðeri sabit kaldýðý halde, onlarýn fiyatlarýnýn (paranýn maddesi) altýnýn deðeri ile deðiþtiðini, altýnýn deðerinin düþmesine orantýlý olarak yükseldiðini, altýnýn

* Burada (Örneðin keten bezi böylece...den ... birbirini sarmalamasýný da yansýtýr.a kadar) Ýngilizce metin, 4. Almanca baskýya uygun olarak deðiþtirilmiþtir. -Ed.

Karl Marks 115

Kapital I

deðerinin yükselmesine orantýlý olarak düþtüðünü biliyoruz. Þimdi, eðer altýnýn deðerindeki bu gibi [sayfa 132] yükselmeler ya da düþmeler sonucu meta fiyatlarýnýn toplamýnda düþ-me ya da yükselme olursa, dolaþýmdaki para miktarýnýn da ayný ölçüde artmasý ya da eksilmesi gerekir. Bu durumda dolaþým aracýnýn niceliðindeki deðiþikliðe, bizzat para neden olmaktadýr, gene de bu, onun dolaþým aracý olma iþlevinden dolayý deðil, deðer ölçüsü olma iþlevinden ileri gelmektedir. Önce, meta fiyatlarý, paranýn deðeriyle ters yönde deðiþir ve daha sonra da dolaþým aracý miktarý, meta fiyatlarý ile ayný yönde deðiþir. Örneðin, eðer, altýnýn deðerinin düþmesi yerine, deðer ölçüsü olarak gümüþ onun yerine geçseydi, ya da gümüþün deðerinin yükselmesi yerine altýn onu deðer ölçüsü olmaktan sürüp çýkarsaydý, tamamen ayný þey olurdu. Bir durumda, eskiden dolaþýmda olan altýndan daha fazla gümüþ, öteki durumda, eskiden dolaþýmda olan gümüþten daha az altýn dolaþýmda yer alýrdý. Her durumda da, para maddesinin deðeri, yani deðer ölçüsü olarak hizmet eden metaýn deðeri bir deðiþiklik geçirir, ve buna baðlý olarak da deðerlerini parayla ifade eden meta fiyatlarý ile, iþlevi bu fiyat-larý gerçekleþtirmek olan dolaþýmdaki para miktarý da deðiþirdi. Dolaþým alanýnda, altýnýn (ya da genellikle para maddesinin) belli deðerde bir meta gibi girebileceði bir aralýk bulunduðunu görmüþ bulunuyoruz. Bunun için, deðerin bir ölçüsü olarak para, iþlevine baþladýðýnda, fiyatlarý ifade ettiðinde, deðeri zaten belirlenmiþtir. Þimdi, eðer deðeri düþerse, bu gerçek, ilk kez, üretimlerinin kaynaðýnda deðerli madenlerle doðrudan trampa edilen meta fiyatlarýnda meydana gelen deðiþme ile kendini belli eder.

Bütün diðer metalarýn büyük bir kýsmý, özellikle uygar toplumlarýn iyice geliþmemiþ aþamalarýnda daha uzun süre deðer ölçüsünün artýk eskimiþ ve hayalî deðerleri ile belirlenmeye devam edeceklerdir. Ne var ki, bir meta ötekini ortak deðer-iliþkisi içersinde etkiler ve böylece, altýn ya da gümüþle ifade edilen deðerleri giderek nispî deðerleri ile belirlenen oranlarda yerleþir ve bu, bütün meta deðerlerinin, parayý oluþturan madenin yeni deðeri ile saptanmasýna kadar sürer gider. Bu sürecin yanýsýra, deðerli madenlerin niceliðinde sürekli bir artýþ olur; bu artýþýn nedeni, bu madenlerin, üretim kaynaklarýnda doðrudan trampa edildikleri mallarýn yerini doldurmak üzere durmaksýzýn akmalarýdýr. Bundan dolayý, genellikle metalarýn gerçek fiyatlarýna ulaþmalarý oranýnda, deðerlerinin deðerli madenlerin düþen deðerlerine uygun þekilde belirlenmesi oranýnda, bu yeni [sayfa 133] fiyatlarýn ger-çekleþmesi için gerekli miktarda maden ayný oranda saðlanmýþ olur. Yeni altýn ve gümüþ kaynaklarýnýn bulunmasýný izleyen tek yanlý bir gözlemin sonucu, 17. ve özellikle 18.

yüzyýlda, kimi iktisatçýlarýn, meta fiyatlarýnýn, dolaþým aracý olarak hizmet eden altýn ile gümüþün miktarýndaki artýþýn sonucu olarak yükseldiði gibi yanlýþ bir sonuca varmalarýna yolaçmýþtýr. Bundan böyle, biz de, altýnýn deðerinin belirli olduðunu kabul edeceðiz; aslýnda ise bir metaya fiyat biçtiðimiz zaman, bu deðer, o an içindir.

116 Karl Marks

Kapital I

Bu varsayýma göre, dolaþým aracýnýn miktarý, gerçekleþecek olan fiyatlarýn toplamý ile belirlenir. Þimdi eðer bir adým daha atarak her metaýn fiyatýnýn belli olduðunu varsayarsak, fiyatlarýn toplamý, kuþkusuz, dolaþýmdaki metalar kitlesine baðlý olur. 1 kile buðday 2 sterlin, 100 kile 200 sterlin, 200 kile 400 sterlin vb. iken, satýldýðý zaman buðday ile yer deðiþtirecek para miktarýnýn, buðdayýn miktarýyla artmasý zorunluluðunu kavramak için öyle pek fazla kafa yormaya gerek yoktur.

Eðer metalarýn kitlesi sabit kalýrsa, dolaþýmdaki para miktarý, bu meta fiyatlarýndaki dalgalanmalara göre deðiþir. Fiyat deðiþikliði sonucu toplam fiyatlardaki artýþ ya da düþüþ yüzünden para da artar ve eksilir. Bu sonucun ortaya çýkmasý için bütün meta fiyatlarýnýn ayný anda yükselmesi ya da düþmesi de gerekmez. Önde gelen bir kýsým metaýn fiyatlarýndaki yükselme ya da düþme, bütün metalarýn toplam fiyatlarýnýn artmasýna ya da azalmasýna yettiði gibi, dolaþýmda daha çok ya da daha az para bulunmasýna yolaçar. Fiyatlardaki deðiþme, ister meta deðerlerindeki fiili deðiþmeye tekabül etsin ya da yalnýzca piyasa-fiyatlarýndaki bir dalgalanmanýn sonucu olsun, dolaþým aracý miktarý üzerindeki etkisi ayný kalýr.

Diyelim ki, aþaðýdaki mallar ayný anda farklý yerlerde satýlýyor ya da kýsmen baþkalaþýyorlar: bir kile buðday, 20 yarda keten bezi, bir Ýncil ve dört galon kanyak. Eðer her kalem eþyanýn fiyatý 2 sterlin ise gerçekleþen fiyat toplamý 8 sterlin olur ve dolayýsýyla 8 sterlinlik bir para dolaþýma girmek zorundadýr. Öte yandan, eðer bu ayný mallar bildiðimiz baþkalaþýmlar dizisinin, yani 1 kile buðday2 sterlin20 yarda keten bezi2 sterlin1 Ýncil2 sterlin4 galon kanyak2 sterlin, bizce çok iyi bilinen bir zincir ise, bu durumda 2 sterlin, deðiþik metalarý birini ötekinin arkasýnda dolaþtýrýr ve bunlarýn 8 sterlinlik toplam [sayfa 134] fiyatlarýný ardýþýk olarak gerçekleþtirdikten sonra, ensonu kanyakçýnýn cebinde istirahate çekilir. 2 sterlin böylece dört hareket yapmýþtýr. Ayný madenî paranýn bu yinelenen yer deðiþtirmesi, metalarýn biçimindeki ikili deðiþikliðe, iki dolaþým aþamasýndan geçerek karþýt yönlerde hareketlerine ve farklý metalarýn baþkalaþýmlarýndaki içiçeliðe tekabül eder.77

Baþkalaþým sürecini oluþturan sürecin bu karþýt ve birbirini tamamlayýcý evreleri, ayný anda deðil, ama ardýþýk olarak geçmiþlerdir. Dizinin tamamlanmasý için bu nedenle zamana gereksinme vardýr. Demek ki, paranýn devinme hýzý, belli bir madenî paranýn belli bir zamanda yaptýðý hareketlerin sayýsý ile ölçülür. Dört parça malýn dolaþýmý, diyelim ki, bir gün alsýn. Bir günde gerçekleþen fiyatlarýn toplamý 8 sterlin, iki madenî paranýn yaptýðý hareket sayýsý dört, ve dolaþan para miktarý 2 sterlindir. Bu durumda, dolaþým süreci sýrasýnda belli bir zaman aralýðý için 77 Ürünler onu (parayý) devindirirler ve dolaþýmda yer aldýrýrlar. ... (Paranýn) devinme hýzý i1e miktarý tamamlanýr. Gerektiði sürece, bir an bile durmadan, bir elden diðerine geçer.

(Le Trosne, l. c. , s. 915, 916.)

Karl Marks 117

Kapital I

þu iliþkileri elde ederiz: dolaþým aracý olarak iþlev gören para miktarý, meta fiyatlarý toplamýnýn, ayný ad altýndaki paranýn yaptýðý hareket sayýsýyla bölünmesinden çýkacak sonuca eþittir. Bu yasa, genel geçerliðe sahiptir.Bir ülkede belli bir zaman aralýðýndaki toplam meta dolaþýmý, bir yandan, birçok yalýtýk ve eþzamanlý kýsmi baþkalaþmalardan, her para parçasýnýn, yerini yalnýzca bir kez deðiþtirdiði ya da yalnýzca bir kez hareket ettiði, ayný zamanda satýnalma olan satýþlardan meydana gelmiþtir; öte yandan da, bazan yanyana bazan içiçe geçmiþ birçok farklý baþkalaþým dizilerinden meydana gelmiþtir; bu dizilerin herbirinde herbir sikke belli sayýda hareket yapar ve bu sayý, koþullara göre daha büyük ya da küçük olabilir. Ayný ad altýnda dolaþýmda bulunan bütün sikkelerin yapmýþ olduklarý hareketin toplam sayýsý bilinirse, o addaki tek bir sikkenin yaptýðý ortalama hareket sayýsýný ya da para devinmesinin ortalama hýzýný bulabiliriz. Her günün baþlangýcýnda dolaþýma sokulan para miktarý, kuþkusuz, ayný anda yanyana dolaþýmda bulunan bütün metalarýn fiyatlarýnýn toplamý ile belirlenir. Ama dolaþýma giren sikkeler, deyim yerindeyse, birbirinden sorumlu hale gelirler. Ýçlerinden birisi hýzýný artýrýrsa, diðeri ya hýzýný azaltýr ya da dolaþýmdan büsbütün çýkar; çünkü dolaþým, tek bir [sayfa 135] sikkenin ya da unsurun yaptýðý ortalama devir sayýsý ile çarpýmýnýn, gerçekleþtirilecek fiyatlar toplamýna eþit olan altýn miktarýný ancak emebilir. Bunun için, eðer ayrý ayrý madenî paralarýn yaptýðý hareket sayýsý artarsa, bu madenî paralarýn dolaþýmdaki toplam sayýsý azalýr. Eðer hareket sayýsý azalýrsa, toplam para sayýsý artar. Dolaþýmýn emebileceði para miktarý belli bir ortalama dolaþým hýzý için bilindiðine göre, belli miktarda bir sterlin altýn paranýn bu dolaþýmdan çekilmesi için ayný miktarda kaðýt paranýn dolaþýma sokulmasý yeterlidir, ve bu marifeti bütün bankerler çok iyi bilirler.

Paranýn devinmesi, genel anlamda, nasýl metalarýn dolaþýmýnýn ya da onlarýn geçirdikleri karþýt baþkalaþýmlarýnýn bir yansýmasýndan baþka bir þey deðilse, ayný þekilde, bu devinmenin hýzý da, metalarýn biçim deðiþtirme hýzýný, bir dizi baþkalaþýmýn bir diðeriyle sürekli içiçe geçiþini, maddenin hýzlý toplumsal deðiþimini, metalarýn dolaþým alanýndan hýzla çekilmesini ve yerlerine ayný hýzla yenilerinin geçmesini yansýtýr. Demek ki, devinmenin hýzýnda, karþýt ve ayný zamanda birbirini tamamlayan evrelerin akýcý birliðini, metalarýn kullaným-deðeri biçiminden deðer biçimine dönüþmesinin birliðini, deðer biçiminden çýkýp tekrar kullaným-deðerine dönüþmesini, ya da satma ve satýnalma gibi iki sürecin birliðini görüyoruz. Öte yandan, devinmenin yavaþlamasý, bu iki sürecin yalýtýk karþýt evrelere ayrýlmasýný, biçim deðiþtirmesinde ve dolayýsýyla maddenin toplumsal deðiþimindeki týkanmayý yansýtýr.

Dolaþým, tek baþýna, kuþkusuz bu týkanýklýðýn kaynaðý konusunda bize bir ipucu veremez; yalnýzca olguyu açýða çýkarýr. Kamuoyu, devinme-deki yavaþlama ile birlikte dolaþýmýn çevresinde paranýn ortaya çýkýþýný 118 Karl Marks

Kapital I

ve kayboluþunu daha seyrek olarak görür, bu yavaþlamayý, doðal olarak, dolaþým aracýndaki nicel eksikliðe baðlar.78 [sayfa 136]

Belli bir dönemde dolaþým aracý iþlevini yerine getiren toplam para miktarý, bir yandan dolaþýmdaki meta fiyatlarýnýn toplamý, öte yandan, baþkalaþýmýn karþýt evrelerinin birbirlerini izleme hýzlarýyla belirlenir. Toplam fiyatlarýn ortalama olarak her tek sikkeyle ne oranda gerçekleþebileceði, bu hýza baðlýdýr. Ama, dolaþýmdaki metalarýn fiyat toplamý ise, metalarýn miktarýna olduðu kadar fiyatlarýna da baðlýdýr. Ne var ki, bu üç etmen de, fiyatlarýn durumu, dolaþýmdaki meta miktarý ve paranýn devinme hýzý deðiþebilir. Bundan dolayý, gerçekleþecek fiyatlarýn toplamý ile bu toplama baðlý olan dolaþým aracý miktarý, bu üç etmenin çeþitli þekillerde biraraya gelmesine göre deðiþecektir. Bu deðiþmeler içersinde, biz, yalnýzca fiyat tarihinde en büyük önem taþýyanlarý gözden geçireceðiz.

Fiyatlar sabit kalýrken, dolaþým aracýnýn niceliði, ya dolaþýmdaki metalarýn sayýsýnýn artýþý ya da devinme hýzýndaki düþüþ, ya da her ikisinin birlikte olmasýyla yükselebilir. Öte yandan, dolaþým aracý miktarý, meta sayýsýndaki azalýþ ya da bunlarýn dolaþým hýzýndaki yükseliþ ile birlikte azalabilir.

Meta fiyatlarýnýn genel yükselmesi ile, dolaþýmdaki metalarýn kitlesi, bu metalarýn fiyatlarýnýn artmasý oranýnda azalmasý kaydýyla, ya da dolaþýmdaki metalarýn kitlesi sabit kalýrken, devinme hýzýnýn, fiyatlardaki yükseliþ ölçüsünde artmasý kaydýyla, dolaþým aracý miktarý sabit kalýr. Dolaþým aracý miktarý, daha çabuk azalan meta sayýsýna ya da fiyat yükselmelerinden daha çabuk artan para hýzýna baðlý olarak azalabilir.

Metalarýn fiyatlarýndaki bir genel düþme ile, meta kitlesinin artýþý, fiyatlarýnýn düþmesine orantýlý olmak kaydýyla ya da dolaþýmdaki para-78 Para ... alým ve satýmýn ortak ölçüsü olduðu için; elinde satacak bir þeyiolup da alýcý bu-lamayan herkes, malýný elinden çýkartamamanýn nedenini krallýkta ya da ülkedeki para eksikliðinde görmeye ve düþünmeye eðilimlidir; ve böylece herkesin yakýnmasý; yeter para bulun-mamasýndandýr, ama bu büyük bir yanýlgýdýr. ... Para diye feryat eden bu insanlarýn istedikleri nedir? ... Çiftçi yakýnýr ... ülkede dahafazla para olsa mallarýna bir fiyat elde edebileceðini sanýr.

Bu durumda, öyle görünüyor ki, onun gereksinme duyduðu þey para deðil, satmak isteyip de satamadýðý hububat ve hayvanlarý için fiyattýr. ... Peki niçin bir fiyat elde edemez? ... (1) Ya ülkede çok fazla hububat ve hayvan vardýr ve bu yüzden pazara gelenlerin çoðu onun gibi malýný satmak ve pek az satýnalmak gereksinmesi duyar; ya da (2) dýþarýyaher zamanki ihraç yolu týkanmýþtýr ...; ya da (3) yoksulluk nedeniyle insanlarýn ev gereksinmeleri için eskisi kadar para harcayamamalarý yüzünden tüketim azalmýþtýr; bunun için, çiftçinin mallarýnýn satýþýný saðlamanýn yolu para miktarýnýn artýrýlmasýdeðil, aslýnda piyasayý durgunlaþtýran bu üç nedenin ortadan kaldýrýlmasýdýr. ... Tüccar ile küçük esnaf da parayý ayný þekilde isterler, yani piyasa týkandýðý için, ellerindeki mallara bir çýkýþ noktasý ararlar. ... (Bir ulus) hiç bir zaman, servetin elden ele geçtiði zamanki kadar gönençli olamaz. (Sir Dudley, North Discoursesupon Trade, Lond. 1691, s. 11-15 passim.) Herrenschwandýn hayal ürünü düþünceleri de þuna gelir dayanýr: metalarýn niteliðinden doðan ve dolaþýmlarýyla ortaya çýkan çeliþkiler, dolaþým aracý miktarýnýn artýrýlmasý ile ortadan kaldýrýlabilir. Bir yandan, halk arasýnda, üretim ve dolaþýmdaki durgunluðu, dolaþým aracýndaki yetersizliðe baðlamak gibi yanlýþ bir kaný olmakla birlikte, bu, öte yandan hiç bir zaman paranýn dolaþýmýnýn düzenlenmesine bazý acemice yasal müdahaleler sonucu dolaþýmaraçlarýnda meydana gelen kýtlýk, böylesi durgunluklara yolaçma anlamýna gelmez.

Karl Marks 119

Kapital I

nýn hýzýnýn azalýþýnýn ayný oranda olmasý kaydýyla, dolaþým aracý miktarý sabit kalýr. Metalarýn kitlesinin daha hýzlý artmasý ya da dolaþým hýzýnýn azalmasý, fiyat düþmelerinden daha [sayfa 137] çabuk olmasý kaydýyla, dolaþým aracýnýn miktarý artar.

Çeþitli etmenlerdeki deðiþmeler karþýlýklý olarak birbirlerini yoke-debilirler ve böylece bunlardaki sürekli kararsýzlýða karþýn, fiyatlarýn gerçekleþecek genel toplamý ile dolaþýmdaki para miktarý sabit kalýr; bu nedenle, özellikle uzun dönemleri dikkate alýrsak, herhangi bir ülkede dolaþýmdaki para miktarýnýn ortalama düzeyindeki sapmalar ilk bakýþta umduðumuzdan çok daha küçüktür. Sýnaî ve ticarî bunalýmlardan ileri gelen devresel aþýrý bozulmalar ve daha ender olarak da para deðerindeki dalgalanmalar, kuþkusuz bu kuralýn dýþýndadýr.

Dolaþým aracý miktarýnýn, dolaþýmdaki metalarýn fiyatlarýnýn toplamý ile ortalama dolaþým hýzý79 tarafýndan belirleneceði yasasý, þöyle de ifade edilebilir: metalarýn deðerlerinin toplamý ile bunlarýn. baþkalaþýmlarýnýn ortalama hýzý belli ise, para olarak dolaþýmda bulunan deðerli madenin miktarý bu madenin deðerine baðlýdýr. Bunun tersine, fiyatlarýn, dolaþým aracýnýn miktarý ile belirlendiði ve bunun da ülkedeki deðerli madenlerin miktarýna baðlý olduðu düþüncesi yanlýþtýr;80 bu düþünce, 79 Bir ulusun ticaretini yürütmek için gerekli olan para, belli bir ölçü ve orandadýr; bunun fazlasý da azý da iþin yürütülmesine zarar verir. Bu aynen, küçük perakende ticarette gümüþ parayý bozmak ve hatta en küçük gümüþ sikkelerle bile yapýlamayan hesaplarýn ödenebilmesi için belirli bir oranda paraya gereksinme olduðu gibidir. ... Ve gene ticaret için gerekli bozuk paranýn miktarý, alýþveriþ yapan insanlarýn sayýsý ve bunlarýn yaptýklarý alýþveriþin sýklýðýna; ve ayný zamanda ve özellikle en küçük gümüþ paranýn deðerine baðlý ise; ayný þekilde bizim ticaretimiz için gerekliparanýn [altýn ve gümüþ sikkelerin] oraný da yapýlan alýþveriþin sýklýðý ve ödemelerin büyüklüðü ile belirlenir. (William Petty, A Treatise of Taxes and Contributions, Lond. 1667, s. 17.) Humeun teorisi. J. Steuart ile diðerlerinin saldýrýlarýna karþý, A. Young tarafýndan Political Arithmetic, Lond., 1774te savunulmuþtur; bu yapýtta, Fiyatlar Para Miktarýna Baðlýdýr

baþlýklý özel bir bölüm (s. 112) bulunmaktadýr. Zur Kritik etc. , s. 149da [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 216] þunu belirtmiþtim: Dolaþýmdaki sikkelerin miktarýna gelince, bunu, sözünü etmeden geçiþtirir ve tamamen yanlýþ bir tutumla parayý basit meta gibi ele alarak bu konuyu dokunmaksýzýn geçiþtirir. Bu ifade, ancak, Adam Smith, parayý, ex officio [mesleði açýsýndan -ç. ] e1e aldýðý sürece geçerlidir. Bununla birlikte, arasýra daha önceki ekonomi politik sistemlerinin eleþtirisinde yaptýðý gibi doðru görüþleri de benimser: Her ülkedeki sikke miktarý, dolaþýmlarýna aracýlýk ettiði metalarýn deðeriyle düzenlenir. ... Herhangi bir ülkede yýlda alýnýp satýlan mallarýn deðeri, bunlarýn dolaþýmlarý ve asýl tüketicileri arasýnda daðýlýmlarý için belli bir miktar parayý gerektirir, ama fazlasý için bir kullaným yaratmaz. Dolaþým kanalý, zorunlu olarak, kendisine, onu doldurmaya yetecek kadar bir miktarý çeker. (Wealth of Nations, [vol.

III.] I. IV. ch. I. [s. 87, 89.]) Ayný þekilde, o, yapýtýna, ex officio, iþbölümünü kutsallaþtýrmayla baþlar. Daha sonra, kamu gelirlerinin kaynaklarýný ele aldýðý son ciltte, hocasý A. Fergusonun yaptýðý iþbölümü yermelerini arasýra yineler.

80 Halk arasýnda altýn ile gümüþ çoðaldýkça her ulusta mutlaka þeylerin fiyatlarý yükselecektir; ve bunun için, bir ulusta, altýn ile gümüþ azalýnca her þeyin fiyatýnýn, paranýn bu azalýþýna uygun olarak düþmesi zorunludur. (Jacob Vanderlint, Money Answers all Things, Lond. 1734. s. 5.) Bu kitap ile Humeun Essaysý arasýndayapýlan dikkatli bir karþýlaþtýrma bana, kuþkusuz, Humeun, Vanderlintin gerçekten önemli olan bu yapýtýndan haberli olduðu ve ondan yararlandýðý kanýsýný veriyor. Fiyatlarýn, dolaþým aracýnýn miktarý ile belirlendiði fikri, Barbon ve çok daha önceki baþka yazarlarca da benimsenmiþtir.Sýnýrlandýrýlmamýþ bir ticaretten hiç bir sakýnca doðmaz

der Vanderlint, tersine büyük yararlar saðlanýr; çünkü, eðer ulusun sahip olduðu nakit para ticaretle azalacak olursa koruyucu önlemlerle, bu, önlenmek istenir külçe paranýn aktýðý 120 Karl Marks

Kapital I

onu ilk benimseyenler [sayfa 138] tarafýndan þu saçma varsayýma dayandýrýl-mýþtý: dolaþýma ilk girdikleri zaman metalar fiyattan yoksundu, para da deðerden; meta yýðýnýndan belli bir kýsým, deðerli maden yýðýnýndan belli kýsýmla deðiþilir.81

c. Sikke ve Deðer Simgeleri

Paranýn sikke biçimini almasý, dolaþým aracý olarak iþlev görme-sinden çýkmýþtýr. Metalarýn fiyatlarý ya da para-adlarý ile imgelemde temsil edilen altýn aðýrlýðýnýn, dolaþým içinde bu metalarýn karþýþýna, belli adlar altýnda sikke ya da altýnýn para biçiminde çýkmasý gerekir. Fiyat ölçütünün saptanmasý gibi sikke basmak da devletin iþidir. Altýn ile gümüþün, sikke olarak ülke içersinde giydikleri çeþitli ulusal üniformalarý dünya pazarýnda soyunup atmalarý, metalarýn, iç ya da ulusal dolaþým alanlarý ile evrensel alanlarý arasýndaki ayrýlýðý gösterir.

Bu nedenle sikke ile külçe arasýndaki tek fark, biçim yönünden-dir ve altýn daima bir biçimden diðerine geçebilir.82 Sikke, darphanenin ülkelerde, sahip bulunduklarý nakit para miktarý arttýðý oranda her þeyin fiyatý yükselir. Ve ...

bizim mamul maddelerimiz ile diðer her þey, ticaret dengesini bizim lehimize çevirecek derecede ucuzlayacak ve böylece tekrar para bize geri dönecektir. (l. c., s. 43. 44.) 81 Herbir tür meta fiyatýnýn, dolaþýmdaki bütün metalarýn fiyatlarý toplamýnýn bir parçasýný oluþturduðu apaçýk bir gerçektir. Ama kendi aralarýnda ölçülemez þeyler olan kullaným deðerlerinin kitle olarak, bir ülkedeki altýn ve gümüþün toplam miktarý ile nasýl deðiþilebileceði tamamen anlaþýlmaz bir þeydir. Eðer biz, bütün metalarýn biraraya gelerek tek bir meta oluþturduðu ve herbir metaýn da bu bütünün bir parçasý olduðu düþüncesinden hareket edersek þu güzel sonuca ulaþmýþ oluruz: Toplam meta = x ton altýn; A metaý = toplam metalarýn bir kýsmý = x ton altýnýn bu kýsým büyüklüðünde bir parçasý. Bunu Montesquieu tam bir ciddiyetle ifade etmiþtir: Yeryüzündeki altýn ve gümüþ kütlesi gene yeryüzünde var olan metalar toplamý ile karþýlaþtýrýlacak olsa, mutlaka herbir ürün özellikle meta, belli bir para miktarý ile karþýlaþtýrýlmýþ olur. Diyelim ki, dünyada ancak ve yalnýz bir ürün ve özellikle bir tek meta vardýr, ya da yalnýzca bir tek meta satýnalýnmaktadýr ve bu da para gibi küçük parçalara bölünmektedir: bu durumda, bu metaýn belli bir miktarý bir kýsým para kitlesine, metalarýn toplamýnýn yarýsý, toplam para kitlesinin yarýsýna tekabül eder vb. ... Meta fiyatlarýnýn belirlenmesi, temelinde daima metalarýn toplam kitlesi ile para simgelerinin toplam kitlesi arasýndaki orana baðlýdýr. (Montesquieu. l. c., t. III, s. 12, 13.) Bu teorinin Ricardo ile izleyicileri, James Mill, Lord Overstone ve diðerleri tarafýndan daha da geliþtirilmesi konusunda bkz: Zur Kritik etc. . s. 140-146 ve s. 150 vd. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 217-240]. John Stuart Mill o her zamanki seçmeci mantýký ile, ayný zamanda hem babasý James Millin ve hem de karþýt görüþlerin sahibi olabilmeyi becermiþtir.

Düþüncelerinin özeti olan Principles of Pol. Econ.nin metni ile, kendisini zamanýnýn Adam Smithi ilan ettiði birinci baskýnýn önsözü karþýlaþtýrýldýðýnda. Ýnsan, adamýn saflýðýna mý, yoksa bu ilana bakarak, iyi niyetle, onu, Adam Smith diye kabul eden halkýn saflýðýna mý daha çok hayran olacaðýný bilmez; oysa onun Adam Smithe benzerliði örneðin, ancak General Williams Karl von Karsýn. Wellington düküne benzerliði gibidir. Bay J. S. Millin ekonomi politik alanýnda geniþlikten de, derinlikten de yoksun özgün araþtýrmalarýnýn hepsi, 1844te yayýnlanan küçük yapýtý, Some Unsettled Questions of Political Economyde bulunur. Locke, düpedüz , altýn ve gümüþün deðerden yoksunluðu ile, bunlarýn deðerlerinin yalnýz miktarlarý ile belirlenmesi arasýndaki iliþkiyi öne sürer. Ýnsanlar altýn ile gümüþe imgesel bir deðer verme konusunda anlaþtýklarý için ... bu madenlerde görülen aslýnda var olan deðer, miktardan baþka bir þey deðildir. (Some Considerations, etc. 1691, Works[ta]. ed. 1777, vol. II. s. 15.) 82 Darp üzerinden vergi hakký gibi ayrýntýlar üzerinde durmak kuþkusuz benim amacým dýþýndadýr. Bununla birlikte, Ýngiliz hükümetinin hiç bir karþýlýk gözetmeksizin para basmakla gösterdiði cömertçe liberalliðe hayran olan romantik dalkavuk Adam Müllerin yararlanmasý Karl Marks 121

Kapital I

kapýsýndan çýkar çýkmaz, kendisini erime potasýnýn yolunda bulur. Dolaþýmlarý sýrasýnda sikkeler, kimi az kimi çok, aþýnýrlar. Ad ve öz, itibari aðýrlýk ve gerçek aðýrlýk, birbirinden ayrýlma sürecine baþlarlar. Ayný adý taþýyan sikkeler, aðýrlýklarýndaki farklýlýk nedeniyle, farklý deðerde olmaya baþlarlar. Fiyatlarýn ölçütü olarak saptanýlan altýn aðýrlýðý, dolaþým aracý olarak hizmet eden aðýrlýktan sapar ve artýk fiyatlarýný gerçekleþtirdiði metalarýn gerçek eþdeðeri olmaktan çýkar. Ortaçaðdan 18. yüzyýla kadar, sikke basma tarihi, bu nedenden ileri gelen devamlý karýþýk-lýklarla doludur. Sikkeleri yalnýzca taþýdýklarý anlam yönünden deðerlendirme ve resmen kabul edilen maden aðýrlýklarýnýn birer simgesi haline getirme konusundaki dolaþýmýn doðal eðilimi, modern yasalarla kabul edilmiþ ve bir altýn sikkenin para olma özelliðini ya da yasayla kabul edilmiþ para olma niteliðini yitireceði aðýrlýk kayýplarý saptanmýþtýr.

Bizzat sikkenin devinimi, bir yandan yalnýzca basit bir maden parçasý olarak ve öte yandan da belirli bir iþlevle sikkeler olarak aralarýnda bir fark yaratarak, itibarî ve gerçek aðýrlýðý arasýnda bir ayrým yapma etkisi gerçeði, madenî sikkeler yerine, sikkeler olarak ayný amaca hizmet eden simgeler ya da herhangi bir baþka maddenin konmasý olanaðýný sakladýðýný gösterir. Çok [sayfa 140] küçük altýn ve gümüþ miktarlarda sikke yapmanýn pratik güçlükleri ile, baþlangýçta deðer ölçüsü olarak deðeri yüksek madenler yerine daha az deðerli madenlerin, gümüþ yerine bakýrýn altýn yerine gümüþün kullanýlmasý ve bu halin, deðerli madenlerin bunlarý tahttan indirmesine kadar sürmesi gibi olaylar, tarihte gümüþ ve bakýr ufaklýklarýn, altýn sikkelerin yerini tutmada oynadýklarý rolü açýklar. Gümüþ ve bakýr ufaklýklar, sikkelerin elden ele hýzla dolaþtýðý ve dolayýsýyla en fazla aþýnma ve ufalanmayla karþý karþýya kaldýðý dolaþým alanlarýnda altýnýn yerini almýþtýr. Bu, çok küçük çapta alýþveriþlerin devamlý olduðu yerlerde olur. Bu uydularýn altýnýn yerine sürekli olarak yerleþmelerini önlemek için ödemelerde altýn yerine bunlardan hangi miktarlarda kabul edilebileceði yasalarla saptanmýþtýr. Devinim halindeki farklý sikke türlerinin izlemiþ olduklarý özel yollar, doðal olarak, birbirleriyle karþýlaþýr. Gümüþ ve bakýr ufaklýklar, en küçük altýn sikkelerin kesirlerini ödemek için altýn ile kolkola girer; altýn bir yandan durmadan perakende dolaþýma akar, öte yandan da ufaklýklar ile deðiþilerek durmadan tekrar dýþarý atýlýr.83

için, Sir Dudley Northun, þu görüþlerini buraya alacaðým: Gümüþ ile altýnda diðer bütün metalar gibi yükselmeler ve alçalmalar olur. ... Ýspanyadan bunlar geldiðinde... Towere taþýnýrlar ve darpedilirler. Çok geçmeden,ihraç edilmek üzere külçeye talep doðar. Eger elde külçe yoksa ve hepsi sikke haline getirilmiþ ise ne olacak? Tekrar eritilecektir; sikkelerin darbedilmesi sahibine hiç bir þeye malolmadýðý için bunda bir kayýp yoktur. Ama böylece ulus zarar görür;eþeðin yiyeceði otu hasýr gibi örmenin bedelini o öder. Eðer tüccar madeni parabasýmý için para ödemeye yükümlü tutulsa, gümüþünü, Towere, düþünüp taþýnmadan göndermez; ve sikke haline getirilmiþ para daima külçe gümüþten daha fazla deðere sahip olur. (North, l.c., s. 18.) North, Charles II zamanýnda ileri gelen tüccarlardan biriydi.

83 Eðer gümüþ hiç bir zaman küçük ödemeler için gerektiðinden fazla olmasa, daha büyük 122 Karl Marks

Kapital I

Gümüþ ve bakýr ufaklýklarýn madeni aðýrlýðý, keyfi olarak, yasalarla saptanýr. Bunlar devinirken altýn sikkelerden de çabuk aþýnýrlar. Bundan dolayý iþlevleri, aðýrlýklarýndan ve dolayýsýyla bütün deðerlerinden tamamen baðýmsýzdýr. Sikke olarak altýnýn iþlevi, altýnýn madeni deðerinden tamamen baðýmsýz hale gelir. Bu nedenle, kâðýt paralar gibi nispeten deðersiz þeyler, onun yerine sikke görevini görebilirler. Bu salt simgesel özellik, belli bir ölçüde madenî ufaklýklarda maskelenmiþtir. Kâðýt parada ise iyice sýrýtýr. Aslýnda, ce nest que le premier pas qui coûte.*

Burada sözünü ettiðimiz, yalnýzca, devlet tarafýndan basýlan, ve zorunlu dolaþýma sahip, karþýlýksýz kâðýt paradýr. En yakýn kökeni madenî para devinimindedir. Buna karþýlýk krediye dayanan para, metalarýn basit dolaþýmý açýsýndan bize henüz tamamen [sayfa 141] yabancý olan koþullarý gerektirmektedir. Ama bu konuda þu kadarý söylenebilir ki, nasýl asýl kâðýt para, paranýn dolaþým aracý olmasý iþlevinden doðuyor-sa; kredi parasý da kaynaðýný, paranýn ödeme aracý olma iþlevinden kendiliðinden alýr.84

Devlet, üzerlerinde 1 sterlin, 5 sterlin vb. gibi adlar bulunan kâðýt parçalarýný dolaþýma sokar. Ayný miktarda altýnýn yerini fiilen aldýklarý sürece, bunlar da, bizzat paranýn devinmesini düzenleyen yasalara tâbidir. Kâðýt paranýn dolaþýmýna özgü bir yasa, ancak, bu kâðýt paranýn altýný temsil oranýndan doðabilir. Böyle bir yasa vardýr ve basitçe söylemek gerekirse þöyledir: çýkartýlacak kâðýt paranýn miktarýnýn yerine simgeler konmadan bizzat dolaþýma girecek olan altýn (ya da gümüþ) miktarýný geçmemesi gerekir. Dolaþýmýn emebileceði altýn miktarý, belli bir düzeyde durmadan dalgalanýr. Böyle olmakla birlikte, bir ülkedeki dolaþým aracý kitlesi, fiili deneylerle doðruluðu kolayca anlaþýlabilecek belli bir asgarî düzeyin altýna düþmez. Bu asgarî kitleyi oluþturan kýsýmlarda durmadan süregelen deðiþiklikler gerçeði ya da içindeki altýn ödemeler için yeterli miktarý biraraya toplanamaz. ... Büyük ödemeler için altýnýn kullanýlmasý, onun zorunlu olarak perakende ticarette de kullanýlmasýný gerektirir: küçük alýþveriþlerde altýn sikke veren kimse, satýnaldýðý malla birlikte parasýnýn üzerini gümüþ sikkeler ile alýr; böylece, bir baþka durumda perakendeci tüccar için yük olacak olan fazla gümüþ, çekilmiþ ve genel dolaþýma sokulmuþ olur. Ama eðer, küçük ödemelerin, altýndan ayrý olarak yapýlmasýna yetecek kadar gümüþ bulunursa, perakendeci tüccar, ufak satýnalmalar için gümüþ almak durumunda kalýr ve sonuçta, bu gümüþler, zorunlu olarak elinde birikir. (David Buchanan, Inquiry into the Taxation and Commercial Policy of Great Britain, Edinburgh 1844, s. 248. 249.) 84 Çin maliye bakaný, mandarin Van Mao-in bir gün Göklerin Oðluna (imparatora)hazine tahvillerini konvertible banknota çevirme gizli amacýný güden bir proje sunmayý kafasýna koyar.

Hazine Komitesi, Nisan 1854 tarihli raporunda, kendisine þiddetli bir zýlgýt çeker. Ayrýca geleneksel kamýþ sopasý yiyip yemediði belirtilmiyor. Raporunson bölümü þöyle: Komite, bakanýn raporunu dikkatle incelemiþ ve bunun tamamýyla tüccarlarýn çýkarýna olacaðý ve krallýðýn bundan hiç bir yararý olamayacaðý sonucuna varmýþtýr. (Arbeiten der Kaiserlich Russichen Gesandtschaft zu Pekin über China, Rusçadan çevirenler: Dr. K. Abel ve F. A. Meckenburg. Erster Bank, Berlin 1858, s. 54.) Ýngiltere Bankasýnýn yöneticilerinden birisi, Lordlar Kamarasý Komitesinde, dolaþým sýrasýnda altýn sikkelerin aþýnmalarý konusunda verdiði ifadede þöyle diyor:  Her yýl bir grup sikke çok hafif hale geliyor. Bir yýlý tam aðýrlýklarý ile geçirenler, ertesi yýl aþýnma sonucu ölçüye uymayacak derecede aðýrlýklarýndan kaybederler. (Lordlar Kamarasý Komitesi. 1848, no 429)

* Yalnýzca ilk adým bir deðer taþýr. -ç.

Karl Marks 123

Kapital I

paralarýnýn sürekli olarak yenileriyle deðiþtirilmesi, kuþkusuz ne onun miktarýný ne de onun dolaþýmýnýn sürekliliðini deðiþtirmeye yolaçmaz.

Ýþte bunun için yerini kâðýt simgeler alabilir. Buna karþýlýk, dolaþýmýn bütün kanallarý, bugün, para emme kapasitelerinin sonuna kadar kâðýt para ile dolu olsa, yarýn, meta dolaþýmýndaki bir dalgalanma sonucu, taþacak hale gelebilirler. Bu durumda artýk ölçüt diye bir þey kalmaz.

Eðer ayný ad altýnda fiilen dolaþýma girebilecek altýn sikkesi yerine konan kâðýt para gerçek sýnýrýný aþarsa, genel itibarsýzlýk tehlikesi bir yana, metalarýn dolaþým yasalarý gereðince, salt kâðýt para ile temsil edilebilecek kadar bir altýn miktarýný ancak temsil edebilir. Çýkartýlan kâðýt para miktarý, gereken miktarýn iki katý olsa, 1 sterlin, [sayfa 142] 1/ onsluk altýnýn 4

deðil, 1/ ons altýnýn para adý olur. Bunun etkisi, týpký, fiyatlarýn bir ölçütü 8

olarak altýnýn iþlevinde sanki bir deðiþme oluyormuþ gibi olur. Daha önce 1 sterlinlik fiyatla ifade edilen deðerler, þimdi artýk 2 sterlinlik fiyatla ifade edilebilir.

Kâðýt para, altýný ya da parayý temsil eden bir simgedir. Onunla metalarýn deðerleri arasýndaki iliþki, metalarýn kâðýt para tarafýndan simge olarak temsil edilen ayný altýn miktarý ile düþünsel olarak ifade edil-mesinden ibarettir. Kâðýt para, yalnýzca, diðer bütün metalar gibi bir deðere sahip olan altýný temsil ettiði sürece deðerin bir simgesidir.85

Ensonu þu soru sorulabilir: nasýl oluyor da altýnýn yerini kendileri bir deðer taþýmayan simgeler alabiliyor? Ama, daha önce de görmüþ olduðumuz gibi, altýn ancak sikke ya da dolaþým aracý olmaktan baþka bir iþlevde bulunmadýðý sürece bu yer deðiþtirme olanaklýdýr. Þimdi paranýn bunun yanýnda baþka iþlevleri de vardýr, ve salt dolaþým aracý olarak hizmet etme iþlevi hâlâ devinmesini sürdüren aþýnmýþ sikkelerin bulunmasýna karþýn, altýn sikkeyle sýnýrlanmýþ deðildir. Her para parçasý, fiilen devinmede bulunduðu sürece sikkedir ya da dolaþým aracýdýr. Ama bu, yerini kâðýt paraya býrakabilecek çok küçük altýn kütleler için sözkonusudur. Bu kütle, sürekli dolaþým alanýnda kalýr, sürekli olarak dolaþým aracý iþlevini yapar, ve salt bu amaçla vardýr. Hareketi, bu nedenle, yalnýzca, baþkalaþýmýn sürekli deðiþen ters evrelerini, MPM, metalarýn deðer-biçimlerinde yalnýzca tekrar ve hemen kaybolmasý için karþý karþýya gelmeleri evrelerini temsil eder. Burada metalarýn deðiþim-deðerlerinin baðýmsýz varlýklarý geçici bir görüntüdür ve yerini derhal 85 Para konusunda en iyi yazarlarýn bile, çeþitli iþlevlerini kavramada açýklýktan uzak olduklarýný Fullartondan alýnan þu pasaj göstermektedir: Ýç deðiþim iþlemlerimiz sözkonusu olduðu sürece, paranýn, bugüne kadar genellikle altýn ve gümüþ sikkelerce yerine getirilen bütün görevleri, ayný etkinlikle, genel kabule dayanan, yapayve yasayla belirlenen deðerlerinden baþka deðerleri bulunmayan, konvertible olmayan kâgýt paralarýn dolaþýmlarýyla da yerine getirilebileceði sanýrým yadsýnamayacak bir olgudur. Bu tür bir deðer, emisyon miktarý gerekli sýnýrlar içersinde tutulmak koþuluyla aslen var olan bir iç deðerin bütün amaçlarýný karþýlayabilir ve hatta varlýðý zorunlu bir deðer ölçüsünün yerini bile alabilir. (Fullarton, Regulation of Currrencies, 2. ed.. London 1845, s. 21.) Para olarak iþ gören bir metaýn dolaþýmda yerini salt bir deðer simgesinin alabilmesi karþýsýnda demek oluyor ki, onun deðer ölçüsü ve fiyat ölçütü olma görevleri gereksiz hale geliyorlar!

124 Karl Marks

Kapital I

bir baþka metaya býrakýr. Paranýn durmadan elden ele dolaþmasýna yolaçan bu süreçte, paranýn salt simgesel bir varlýða sahip olmasý yeterlidir. Deyim yerindeyse, burada paranýn iþlevsel varlýðý, maddî varlýðýný

[sayfa 143] yutmaktadýr. Meta fiyatlarýnýn geçici ve nesnel bir yansýmasý olmasý nedeniyle, bizzat kendisinin bir simgesi olarak hizmet etmektedir ve dolayýsýyla yerini bir simgeye býrakabilmektedir.86 Burada tek zorunluluk, bu simgelerin kendi baþýna nesnel toplumsal bir geçerliðe sahip olmasý gerekir ki, kâðýt simge bunu da zora dayanan devinmesi ile kazanýr. Devletin bu zorunlu eylemi, toplumun sýnýrlarý ile çakýþan ülke için dolaþýmda geçerli olabilir, ama ayný zamanda da, ancak bu alan içersinde para, dolaþým aracý olma iþlevini tümüyle yerine getirir ya da sikke halini alýr.

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  PARA

Deðer ölçüsü iþlevini yerine getiren ve ister kendi kiþiliðinde ister bir temsilci ile dolaþým aracý olarak hizmet eden meta, paradýr. Altýn (ya da gümüþ) iþte bunun için paradýr. Bir yandan, kendi altýn kiþiliði içinde varolmasý gerektiði zaman para olarak iþlev görür. O zaman, deðer ölçüsü iþlevinde olduðu gibi ne yalnýzca düþünseldir, ne de dolaþým iþlevindeki gibi temsil edilmeye uygun para-metadýr. Öte yandan, iþlevini, ister kendisi, ister bir temsilci aracýlýðý ile yerine getirsin, bu iþlevi gereði, para olarak da iþlev görür, bütün öteki metalarýn temsil ettiði kullaným-deðerleri karþýsýnda biricik deðiþim-deðerinin uygun biçimi olarak bir tek deðer-biçimi halinde pýhtýlaþýr.

a. Para-Yýðma (Ýddihar)

Metalarýn iki karþýt baþkalaþýmýnýn devrelerindeki sürekli hareket, ya da satýþ ve satýnalmanýn hiç bitmeyen deðiþmesi, paranýn dinmeyen devrinde ya da paranýn devinmesinde oynadýðý perpetuum mobile* iþlevinde yansýr. Ne var ki, baþkalaþým dizileri kesilir kesilmez, satýþlar kendisini izleyecek satýnalmalarla tamamlanmadýðý anda para hareketli olmaktan çýkar; [sayfa 144] Boisguillebertin dediði gibi, meubleden im-meubleye, hareketlilikten hareketsizliðe dönüþür, sikke iken para olur.

Metalarýn daha ilk dolaþýmý ile birlikte, ilk baþkalaþýmýnýn ürününü sýký sýkýya elde tutma zorunluluðu ve tutkusu ortaya çýkmýþtýr. Bu 86 Altýn ile gümüþün sikke olarak ya da özellikle dolaþým aracý olarak hizmet etmeleri ile kendi kendilerine salt simge haline gelmeleri olgusundan, Nicholas Barbon, hükümetlerin

paranýn deðerini yükseltme hakký olduðunu çýkarýr; yani örneðin kuruþ adýndaki bir gümüþ niceliðine, daha büyük bir gümüþ niceliðinin (taler gibi) adý verilir ve böylece taler yerine güvenilir kuruþ ödenir. Para eskir; aþýnýr ve çok fazla sayýlýp el deðiþtirerek hafifleþir. ... Alýþveriþ sýrasýnda insanlarýn önem verdikleri. paranýn adý ve rayicidir, yoksa gümüþün miktarý deðildir. ...

Madeni para yapan, üzerindeki devlet otoritesidir. (N. Barbon, l.c., s. 29. 30, 25.)

* Tükenmez hareket. -ç.

Karl Marks 125

Kapital I

ürün, metaýn dönüþmüþ , þekli ya da altýn-krizalit biçimidir.87 Artýk metalar, baþka metalarý satýnalmak için deðil, bunlarýn meta-biçimini, para-biçimi ile deðiþtirmek için satýlmýþtýr. Metalarýn dolaþýmýný etkileyen salt amaçlar olmalarýndan, bu biçim deðiþikliði kendi baþýna bir amaç, bir hedef halini almýþtýr. Metaýn bu deðiþmiþ biçiminin, hiç bir koþula baðlý olmadan elden çýkarýlabilir biçim olarak ya da yalnýzca geçici para-biçimi olarak iþlevini yerine getirmesi, böylece önlenmiþ oluyordu. Yani para, bir küme halinde taþlaþýyor ve satýcý, para yýðýcýsý oluyordu.

Metalarýn dolaþýmýnýn ilk aþamalarýnda, yalnýzca kullaným deðerleri fazlalarý paraya çevrilirdi. Altýn ile gümüþ, böylece, fazlalýðýn ya da servetin toplumsal ifadeleri halini almýþlardýr. Para yýðýcýlýðýn bu ilkel biçimi, geleneksel üretim biçiminin sabit ve sýnýrlý bir aile çevresi gereksinmelerini karþýlamak için sürdürüldüðü topluluklarda süreklilik kazanmýþtýr. Asya halkýnda, özellikle Hintlilerde durum böyledir. Bir ülkedeki meta fiyatlarýnýn, orada bulunan altýn ve gümüþ miktarý ile belirlendiði sanýsýna kapýlan Vanderlint, Hint mallarýnýn niçin bu kadar ucuz olduðunu kendi kendine sorar. Yanýt þudur: Hintliler paralarýný gömerler de ondan. 1602 ilâ 1734 yýllarý arasýnda, aslýnda Amerikadan Avrupaya gelmiþ olan 150 milyon gümüþ sterlini gömdüklerini belirtir.88 1856 ile 1866 yýllarý arasýndaki 10 yýlda Ýngiltere, Hindistana ve Çine, aldýðý Avustralya altýnýna karþýlýk 120.000.000 gümüþ sterlin ihraç etmiþtir. Çine ihraç edilen gümüþün büyük kýsmý, sonradan Hindistana akýyor.

Meta üretimi geliþtikçe, her meta üreticisi, nevrus rerumdan* ya da toplumsal güvenceden emin olmak zorundadýr.89 Gereksinmeleri sürekli olarak kendisini hissettirir ve onu durmadan baþkalarýna ait metalarý satýnalmaya zorlar; oysa kendi öz [sayfa 145] mallarýnýn üretimi ve satýþý, zaman gerektirir ve koþullara baðlýdýr. Satmadan satýnalabilmek için, satýnalmadan önce satmýþ olmasý gerekir. Bu iþlem genel ölçüde ele alýndýðýnda bir çeliþki taþýyormuþ gibi görünür. Ama, deðerli madenler, üretim kaynaklarýnda, öteki metalar ile dolaysýz olarak deðiþilir.

Ve iþte burada, meta sahipleri tarafýndan yapýlan satýþ, (altýn ya da gümüþ sahipleri tarafýndan) satýnalma olmadan yapýlmýþtýr.90 Diðer üreticilerin ardýndan satýnalmayý izlemeyen satýþlar, yeni yeni üretilen deðerli madenlerin meta sahipleri arasýnda daðýlýmýný saðlar. Böylece, bütün deðiþim çizgisi boyunca çeþitli miktarlarda altýn ve gümüþ kümeleri 87 Paraca zenginlik... paraya çevrilmiþ ürünce zenginlikten baþka bir þey deðildir. (Mercier de la Riviere, l.c., 573.) Ürün þeklinde bir deðer, yalnýzca þekil deðiþtirmiþ bir deðerdir. (Id., s.

486.)88 Ýþte bu önlemle, ellerindeki bütün mallarýn fiyatlarýný, bu kadar düþük düzeyde tutarlar.

(Vanderlint, l.c., s. 95, 96.)

89 Para ... bir taahhüttür. (John Bellers, Essays about, the Poor, Manufactures, Trade, Plantations, and Immorality, Lond. 1699, s.13.)

90 Satýnalma, kategorik anlamda, altýn ile gümüþün, metalarýn zaten deðiþmiþ þekilleri ya da bir satýþýn ürünü olduðu anlamýna gelir.

* Eþyanýn siniri. ç.

126 Karl Marks

Kapital I

birikir. Deðiþim-deðerini belli bir meta biçiminde elde tutma ve biriktirme olanaðý ile birlikte altýn hýrsý da artar. Dolaþýmdaki geniþlemeyle birlikte paranýn gücü, her an kullanýlmaya hazýr bu mutlak toplumsal servet biçiminin gücü de artar. Altýn harika bir þeydir! Ona sahip olan arzuladýðý her þeyi elde eder. Altýnla bir kimse ruhlar cennetinin kapýlarýný bile açar. (Colombusun 1503te Jamaikadan yazdýðý mektup.) Altýn, kendisine dönüþen þeyleri açýða vurmadýðý için, her þey, meta olsun ya da olmasýn, altýna dönüþtürülebilir. Her þey, satýlabilir ve satýnalýnabilir hale gelir. Dolaþým, her þeyin içine atýlabileceði ve altýn-kristali olarak tekrar çýkacaðý büyük bir toplumsal imbik olur. Bu simya ilmine azizlerin kemikleri bile dayanamadýktan sonra, res sacrosancta, extra commercium hominum* nasýl dayansýn.91

Metalar arasýndaki her nitel farklýlýk parada nasýl kayboluyorsa, para da, kendi payýna, radikal eþitçiler gibi bütün farklýlýklarý yokeder.92

Ne var ki, paranýn kendisi de bir meta, dýþsal bir nesne, herkesin özel malý olabilecek bir þeydir. Böylece toplumsal güç, özel kiþilerin özel güçleri halini alýr. Eskiler, bu yüzden parayý, ekonominin ve þeylerin ah-lâkî düzeninin yýkýcýsý olarak lânetlemiþlerdir.93 Modern toplum doðar doðmaz, Plutusu saçlarýndan [sayfa 146] tutarak topraðýn karnýndan94

* Ýnsanlarýn alýþveriþi dýþýnda kutsallaþmýþ þeyler. -ç.

91 Fransanýn dini bütün kralý Henry III, manastýrlardaki kutsal emanetleri soymuþ ve bunlarý paraya çevirmiþti. Delfi Tapýnaðýnýn Foçalýlar tarafýndan soyulmasýnýn Yunan tarihinde oynadýðý rol herkesçe bilinir. Eski insanlar arasýnda tapýnaklar mal tanrýlarýnýn oturduklarý yerler sayýlýrdý.

Buralar kutsal bankalardý. Yetkin tüccar bir halk olan Fenikeliler için para, her þeyin biçim deðiþtirmiþ þekliydi. Bunun için, Aþk Tanrýçalarý adýna yapýlan þölenlerde, kendilerini yabancýlara teslim eden bakirelerin aldýklarý paralarý tanrýçaya sunmalarý çok doðaldý.

92 Altýn, sarý, gözkamaþtýrýcý, deðerli altýn!

Bunun þu kadarý, karayý ak, çirkini güzel,

Eðriyi doðru, adiyi soylu, yaþlýyý genç, korkaðý yiðit yapar.

... Ah tanrýlar nedir bu? Niçin bu

Rahiplerinizi, uþaklarýnýzý yanýnýzdan kaçýrýr;

Çeker güçlü insanlarýn yastýklarýný baþlarýnýn altýndan; Bu sarý köle

Din de kurar, din de bozar, kutsar lanetliyi;

Hayran eder herkesi kocamýþ cüzzamlýya;

Hýrsýzlara yer, senatörlere kürsüde

Ün, þan, saygýnlýk kazandýrýr;

Odur geçkin dullara yeniden koca bulan;

... Gel lanetli maden.

Orta malý orospusu insanlýðýn.

(Shakespeare, Atinalý Timon.)

93 Ouden gar anqrwpoisin oin arguroz,

Kacon nomisma eblaste touto cai poleiz,

Horqei, tod andraz exanisthsin domwu,

Tod ecdidascei cai paraggassei jrenaz,

Crhstaz proz aiascra anqrwpoiz eceig,

Kai pantoz ergon dussebeian eioenai.

Çünkü insanoðlunun hiç bir icadý para kadar kötülük saçýcý deðildir. Ülkeleri harap ve yerlebir eden odur: dessaslýðý öðreterek mertliði bozar ve böylece asil ruhlarý fenalýðýn iðrenç yoluna saptýrýr. Ýnsanlarý her türlü hileye baþvurdurur ve onlara her günahý iþletir. (Sofokles, Antigone, [MEB Yayýnlarý, Ankara 1941, s: 24].)

Karl Marks 127

Kapital I

çýkarmýþ ve altýný, Kutsal Kâse* olarak, kendi öz yaþamýnýn gerçek ilkesinin parýltýlý cisimleþmesi olarak selâmlamýþtýr.

Meta, içerdiði kullaným-deðeriyle belli bir gereksinmeyi karþýlar ve maddî servetin belli bir öðesidir. Ama bir metaýn deðeri, maddî servetin diðer bütün öðeleri için taþýdýðý çekim gücünün derecesini ve bu nedenle sahibinin toplumsal servetini ölçer. Metalarýn sahibi olan bir barbar ve hatta bir Batý Avrupa köylüsü için, deðer, deðer-biçimi ile ayný þeydir, ve bundan dolayý, ona göre, altýn ve gümüþ istifindeki artýþ, deðerde bir artýþ demektir. Paranýn deðerinin, bazan kendi deðerindeki deðiþmenin, bazan da metalarýn deðerlerinde bir deðiþmenin sonucu olarak deðiþtiði doðrudur. Ama bu, bir yandan, 200 ons altýnýn 100 ons altýndan daha fazla deðer taþýmasýna engel olamayacaðý gibi, öte yandan da bu malýn o andaki madenî biçiminin, diðer bütün metalarýn evrensel eþdeðer biçimi ve insan emeðinin doðrudan toplumsal cisimleþmesi olmasýný da önleyemez. Para-yýðma hýrsý, [sayfa 147] doðasý gereði doymak bilmez. Nitelik ya da biçim açýsýndan paranýn yararlý-lýðýnýn sýnýrý yoktur, yani her metaya doðrudan doðruya çevrilebildiði için maddî servetin evrensel temsilcisidir. Ama ayný zamanda, her fiilî para toplamý miktar olarak sýnýrlýdýr, dolayýsýyla, satýnalma aracý olarak sýnýrlý bir yararlýlýðý vardýr. Paranýn nicel sýnýrlýlýðý ile nitel sýnýrsýzlýðý arasýndaki bu karþýtlýk, istifçi için, Sisyphus-benzeri** emek biriktirmesinde, para yýðýcýsý için, sürekli bir mahmuz olur. Bu, týpký, aldýðý her yeni ülkede,yalnýzca yeni bir sýnýr gören bir fatihi andýrýr.

Altýnýn para olarak elde tutulmasý ve istiflenmesi için, dolaþýmýna ya da zevk aracýna dönüþmesine engel olunmasý gerekir. Para yýðýcý, bunun için, altýn fetiþi adýna, bedenî zevklerden fedakârlýk yapar. Kutsal kitabýn perhiz bahsine büyük bir içtenlikle uyar. Öte yandan, dolaþýmdan, ona metalar biçiminde katmýþ olduðundan fazlasýný çe-kemez. Ne kadar çok üretirse o kadar çok satabilir. Çok çalýþmak, tutumluluk ve hasislik onun baþlýca üç erdemidir, ve çok satýp, az satýnalmak ekonomi politiðin özetidir.95

Para yýðýcýlýðýn kaba biçiminin yanýsýra, altýn ve gümüþ eþyalara sahip olma þeklinde, estetik bir biçimini de görüyoruz. Bu, uygar toplumun serveti ile birlikte geliþir. Soyons riches ou paraissons riches***

(Diderot). Böylece, bir yandan, altýn ve gümüþ için, para iþlevlerinden kopuk, durmadan geniþleyen bir pazar doðar, ve öte yandan, bunalým

* Ýsanýn son akþam yemeðini yediði kase ya da tabak. -ç.

** Ölüler diyarýnda sarp bir tepeye büyük bir kayayý iterek çýkarmaya mahkum edilen, ama kayayý tepeye her yaklaþtýrdýðýnda, kayanýn yuvarlanmasýyla birlikte aþaðý inen ve bunu sürekli olarak yineleyen Korentin masal kahramaný. -ç.

*** Zengin olalým ya da zengin görünelim. -ç.

94 Pluton kendisini yerin derinliklerinden sýnýrsýz hýrsýnýn çekip çýkartacaðýný umar.

(Athen[aeus], Deipnos[ophistarum, 1802, t. II, s. 397].) 95 Her metaýn satýcýlarýnýn sayýsýný mümkün olduðu kadar çoðaltmak, alýcýlarýn sayýsýný mümkün olduðu kadar azaltmak, iþte, ekonomi politiðin iþlemlerinin özeti. (Verri, l.c., s. 52,53.) 128 Karl Marks

Kapital I

ve toplumsal çalkantýlar sýrasýnda baþvurulabilecek bir kaynak doðar.

Para yýðýcýlýðý, madeni dolaþým ekonomisinde çeþitli amaçlara hizmet eder. Ýlk iþlevi, altýn ve gümüþ sikkelerin devinmelerinin tâbi olduðu koþullarda doðar. Metalarýn dolaþýmý ve fiyatlarýnýn büyüklüðü ve hýzýndaki sürekli dalgalanmalarýnýn yanýsýra, dolaþýmdaki para miktarýnýn durmaksýzýn nasýl yükseldiðini ya da alçaldýðýný görmüþ bulunuyoruz. Demek ki, bu kitlenin geniþleyebilir ve daralabilir olmasý gerekir.

Bazan para, dolaþan sikke olarak iþ görmek üzere çekilmek, bazan da dolaþan sikke, az ya da çok durgun para olarak iþ görmek üzere itilmek zorundadýr. [sayfa 148] Fiilen dolaþýmdaki para kitlesinin, dolaþýmýn emme gücünü sürekli doyum noktasýnda tutabilmesi için, ülkedeki altýn ve gümüþ miktarýnýn, sikke olarak iþlev yapmasý, gerekli miktardan daha fazla olmasý zorunludur. Bu koþul, yýðýlý para biçimini alan para tarafýndan yerine getirilir. Bu rezervler, dolaþýma para çýkarmak ya da dolaþýmdan para çekmek için kanal hizmetini görürler ve böylece kanallarýndan dolup taþmalarý önlenmiþ olur.96

b. Ödeme Aracý

Metalarýn þimdiye kadar gözönünde tuttuðumuz basit dolaþýmý biçiminde, belli bir deðerin, daima iki biçimde karþýmýza çýktýðýný görmüþtük: bir kutupta meta, karþý kutupta para. Meta sahipleri bu nedenle, zaten eþdeðer þeylerin temsilcileri olarak temasa gelirler. Ama dolaþým geliþtikçe, metalarýn elden çýkarýlmasýný saðlayan koþullar, bir zaman aralýðý ile fiyatlarýnýn gerçekleþmesinden ayrý hale gelir. Burada, bu koþullarýn en basitine iþaret etmek yetecektir. Bir çeþit malýn üretimi için daha uzun zaman, bir baþka malýn üretimi için daha kýsa zaman gerekir. Gene, farklý metalarýn üretimi yýlýn çeþitli mevsimlerine baðlýdýr. Bir tür meta kendi pazar yerinde doðabilir, bir diðerinin pazara gitmesi için uzun bir yolculuk yapmasý gerekir. Bunun için 1 numaralý meta sahibi, 2 numaralý satýnalmaya hazýr olmadan önce, satýþa hazýr olabilir. Ayný kiþiler arasýnda ayný alýþveriþler sürekli yinelenince, satýþ koþullarý, üretim koþullarýna göre düzenlenir. Öte yandan, belli bir metaýn, örneðin, 96 Bir ulusun ticaretini yürütmek için, içinde bulunulan koþullara göre deðiþen, bazan büyüyen, bazan küçülen, belirli miktarda paraya gereksinme vardýr. ... Paranýn bu yükselmesi ve alçalmasý olayý, politikacýlarýn herhangi bir yardýmý olmaksýzýnkendi kendisini düzenler. ...

Kepçeler sýrasýyla çalýþýr; para azalýnca külçeler sikke haline getirilir, külçe azalýnca sikkeler eritilir. (Sir D. North, l.c., [Postscript], s.3:) Uzun süre Doðu Hindistan Kumpanyasýnýn ileri gelenlerinden olan John StuartMill Hindistanda gümüþ süs eþyalarýnýn hâlâ, doðrudan doðruya para-yýðma görevini görmeye devam ettiði olayýný doðrular. Bu gümüþ süs eþyalarý, faiz oraný yükseldiði zaman ortaya çýkar ve sikke haline getirilir, faiz oraný düþünce de eski haline dönerler.

(J. S. Millin kanýtý, Reports on Bank Acts, 1857, 2084, 2011.) Hindistanýn altýn ve gümüþ ithali ve ihracý konusunda 1864 tarihli bir parlamento belgesine göre, 1863 yýlýnda altýn ve Gümüþ ithalatý, ihracatý 19.367.764 sterlin aþmýþtýr, 1864 yýlýný hemen izleyen 8 yýl süresince, deðerli madenler ithali, ihracýný 109.652.917 sterlin aþmýþtýr. Bu yüzyýl boyunca, Hindistanda, 200 milyon sterlinden çok daha fazla miktarda sikke basýlmýþtýr.

Karl Marks 129

Kapital I

bir evin kullanýmý, belirli bir süre için satýlýr (halk dilinde kiralanýr). Burada ancak bu sürenin sonunda, alýcý, o metaýn kullaným-deðerini fiilen elde [sayfa 149] etmiþ olur. Bunun için o, bedelini ödemeden önce satýnalmýþtýr. Satýcý varolan bir malý satar, alýcý yalnýzca paranýn, ya da daha doðrusu gelecekteki paranýn temsilcisi olarak satýnalýr. Satýcý alacaklý, satýnalan borçlu olur. Burada, metalarýn baþkalaþýmý ya da deðer-biçimlerinin geliþmesi yeni bir yönüyle ortaya çýktýðý için, para da yeni bir iþlev yüklenir, ödeme aracý olur.

Alacaklý ya da borçlu olma niteliði, burada basit dolaþýmdan gelmektedir. Bu dolaþýmýn biçimindeki deðiþme, alýcý ve satýcýya bu yeni damgayý vurur. Baþlangýçta bunlar, týpký satýcýnýn ve alýcýnýn geçici ve birbiri ardýna gelen yeni rolleriydi ve ayný aktörler tarafýndan sýrayla oynanýrdý. Ama þimdi bu karþýtlýk eskisi kadar hoþ olmadýðý gibi, kristalleþmeye daha da yatkýndýr.97 Bununla birlikte, ayný özellikler, meta dolaþýmýndan baðýmsýz olarak da kabul edilebilir. Eski dünyada sýnýf savaþýmlarý, borçlu ile alacaklý arasýnda bir savaþým biçimini almýþ ve Romada borçlu pleblerin mahvolmasý ile sona ermiþtir. Köleler, bunlarýn yerlerini almýþtýr. Ortaçaðda, çatýþma, ekonomik temeli ile birlikte onun üzerine kurulan siyasal güçlerini de yitiren borçlu feodallerin mahvolmasý ile sonuçlanmýþtý. Ne var ki, bu iki dönemdeki borçlular ile alacaklýlar arasýndaki para iliþkisi, yalnýzca, sözkonusu sýnýflarýn dayandýklarý genel ekonomik koþullar arasýndaki derin uzlaþmaz karþýtlýðý yansýtýr.Þimdi tekrar metalarýn dolaþýmýna dönelim. Satýþ sürecinin iki kutbunda iki eþdeðerin, meta ile paranýn ayný anda yeralmasý artýk so-na ermiþtir. Þimdi artýk, para, ilkönce, satýlan metaýn fiyatýnýn belirlenmesinde deðer ölçüsü olarak iþlev yapmaktadýr; sözleþme ile saptanýlan fiyat, borçlunun yükümlülüðünü, ya da saptanýlan tarihte ödemek zorunda olduðu para miktarýný gösterir. Ýkinci olarak para, düþünsel satýnalma aracý olarak hizmet eder; alýcýnýn, ödeme konusunda yalnýzca verdiði sözde varolmakla birlikte, metaýn el deðiþtirmesini saðlar. Ödeme için saptanýlan günden önce, ödeme aracý, dolaþýma adýmýný atmaz, alýcýnýn elinden çýkýp satýcýnýn eline geçmez. Dolaþým aracýnýn, bu yýðýlmýþ hale dönüþmesinin nedeni, ilk evreden sonra sürecin kesilmesi, metaýn dönüþmüþ þeklinin, yani paranýn dolaþýmdan çekilmesiydi. Ödeme [sayfa 150] aracý, dolaþýma, ancak meta onu terkettikten sonra girer. Para artýk dolaþým sürecini meydana getiren araç olmaktan çýkmýþtýr. O, ancak onu; deðiþim-deðerinin mutlak varlýk biçimi olarak ya da evrensel meta olarak, dolaþýma adýmýný atmak suretiyle sona erdirir. Satýcý, metaýný, bazý gereksinmelerini karþýlamak için paraya çevirmiþtir, oysa para yýðýcý, 97 Aþaðýdaki satýrlar, I8. yüzyýlýn baþýnda Ýngiliz tüccarlarý arasýnda mevcut olan borçlu-alacaklý iliþkisini gösterir. Burada, Ýngilterede, ticaret erbabý arasýnda öylesine bir insafsýzlýk duygusu egemendir ki, buna ne bir baþka toplumda ne de dünyanýn baþka bir krallýðýnda raslamak mümkündür. (An Essay on Credit and the Bankrupt Act, Lond.1707, s. 2.) 130 Karl Marks

Kapital I

ayný þeyi, metaýný para biçiminde elde tutmak, için yapmýþ, borçlu ise borcunu ödemek amacýyla ayný yola baþvurmuþtur; zaten borcunu öde-mese, onun mallarý, icra dairesi tarafýndan satýlacaktýr. Metalarýn deðer-biçimi para, þimdi artýk, satýþýn bir sonu ve amacýdýr, ve bizzat dolaþým sürecinden toplumsal bir zorunluluk olarak ortaya çýkmaktadýr.

Alýcý, metalarý paraya çevirmeden önce, parayý tekrar metaya çevirir; bir baþka deyiþle, metalarýn ikinci baþkalaþýmýný birinciden önce tamamlar. Satýcýnýn metaý dolaþýma girer, fiyatýný gerçekleþtirir, ama bu, ancak, para üzerinde yasal bir hak þeklinde olur. Meta, paraya dönüþmeden önce kullaným-deðerine dönüþmüþtür. Birinci baþkalaþýmýnýn tamamlanmasý, ancak daha sonraki bir dönemde olur.98

Belli bir dönemde, vadesi gelen borç ödemesi, satýþlarý ile bu borçlarý meydana getiren metalarýn toplam fiyatlarýný temsil ederler. Bu fiyat toplamýnýn gerçekleþmesi için gerekli altýn miktarý, her þeyden önce, ödeme aracýnýn dolaþým hýzýna baðlýdýr. Bu miktar iki durumla koþullanýr: birincisi, borçlular ile alacaklýlar arasýndaki iliþkiler öyle bir zincir oluþtururlar ki, A, borçlusu Bden para aldýðýnda, bunu hemen alacaklýsý Cye devreder, ve bu böyle devam eder gider; ikincisi, çeþitli ödeme günleri arasýndaki aralýklarýn uzunluðudur. Sürekli ödemeler zinciri ya da gecikmiþ ilk baþkalaþýmlar, daha önceki sayfalarda gözden geçirdiðimiz, iç içe geçmiþ baþkalaþýmlar dizisinden büsbütün farklýdýr.

Dolaþým aracýnýn dolaþýmý ile, alýcýlar ile satýcýlar arasýndaki bað yalnýzca ifade edilmiþ olmaz, bu bað, yalnýz dolaþým sýrasýnda doðmuþtur ve onunla vardýr. Buna karþýlýk ödeme aracýnýn hareketi, çok [sayfa 151] daha önceden varolan toplumsal bir iliþkiyi ifade eder.

Birkaç satýþýn ayný anda ve yanyana olmasý olgusu, dolaþým hýzýnýn, sikkenin yerini hangi ölçüde alabileceðini sýnýrlar. Öte yandan bu olgu ödeme araçlarýnda tasarruf saðlayýcý yeni bir kaldýraçtýr. Ödemelerin tek bir noktada toplanmasý ölçüsünde, bunlarýn tasfiyesi (liquidation) için özel kurumlar ve yöntemler geliþtirilir. Ortaçaðlarda Lyon da virementler* böyleydi. Anýn Bden, Bnin Cden ve Cnin Adan vb. ala-caklarýnýn pozitif ve negatif miktarlar olarak bir ölçüde birbirlerini yok etmek üzere karþý karþýya getirilmeleri yeter. Böylece geriye, ödenecek tek bir bakiye kalýr. Bir merkezde toplanan ödemeler miktarý ne kadar büyük olursa, bu borç bakiyesi o kadar az olur ve dolaþýmdaki ödeme aracý kitlesi o kadar küçük olur.

98 1859da yayýmlanan kitabýmdan alýnan aþaðýdaki bir pasajdan, metinde karþýt biçimi niçin dikkate almadýðým görülecektir: Tersine PM sürecinde para, gerçek satýnalma aracý olarak elden çýkartýlabilir ve bu þekilde, meta fiyatý, paranýn kullaným-deðerinden ya da meta elden çýkartýlmadan önce gerçekleþtirilebilir. Bu, günlük yaþamda, önceden ödeme (peþin verme) þeklinde daima olur. Ve Ýngiliz hükümeti de Hintli çiftçiden afyonu iþte bu þekil altýnda alýr. ... Gene de, bu durumlarda para, daima satýnalma aracý olarak iþ görür. ... Sermaye de, kuþkusuz, para þeklinde yatýrýlmýþtýr... Bu görüþ, ne var ki, basit dolaþýmýn ufku içersine girmez.

(Zur Kritik..., s. 119, l20. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. I81, 182.])

* Borç aktarmasý, hesap aktarmasý. -ç.

Karl Marks 131

Kapital I

Paranýn ödeme aracý iþlevi, sýnýrsýz bir çeliþkinin varlýðýna iþaret eder. Ödemeler birbirlerini dengeledikleri sürece, para, yalnýzca, bir hesap parasý, bir deðer ölçüsü olarak düþünsel bir iþlevi yerine getirir.

Fiili ödemeler yapýlmasý gerektiði sürece, para, artýk bir dolaþým aracý, ürünlerin deðiþiminde geçici bir etken olarak hizmet etmez, toplumsal emeðin bireysel cisimleþmesi, deðiþim-deðerinin baðýmsýz varlýk biçimi, evrensel meta olarak iþ görür. Bu çeliþki, para bunalýmý diye bilinen iktisadi ve ticari bunalýmlarýn bu evrelerinde açýkça görülür.99 Bu gibi bunalýmlar, ancak, uzayýp giden ödemeler zincirinin ve bunlarýn kapanmasý için yapay bir sistemin iyice geliþtiði yerlerde görülür. Bu mekanizmada genel ve yaygýn bir bozukluk olduðu zaman, bunun nedeni ne olursa olsun, para, birdenbire ve doðrudan, hesap parasýnýn düþünsel biçiminden çýkar ve nakit para halini alýr. Sýradan mallar artýk onun yerini alamaz. Metalarýn kullaným-deðeri deðersiz hale gelir, ve onlarýn deðeri de, kendi baðýmsýz biçiminin varlýðý içersinde kaybolur. Bunalým öngününde, burjuvazi,bolluðun verdiði sarhoþlukla, kendine güven içersinde, parayý boþ bir hayal ilân eder. Yalnýzca meta paradýr. Ama þimdi her yerde þu çýðlýk: Yalnýzca para metadýr. Karacanýn su peþinde koþmasý

[sayfa 152] gibi, onun ruhu da para, o biricik servet peþinde nefes nefese-dir.100 Bunalým sýrasýnda, metalarla onlarýn deðer-biçimi, para arasýndaki zýtlýk, mutlak çeliþki düzeyine yükselir. Bu gibi durumlarda,para hangi biçimde görünürse görünsün hiç önemi yoktur. Ödemeler ister altýn ile ister banknot gibi kredi parasýyla yapýlsýn, para kýtlýðý devam eder.101

Eðer þimdi belli bir dönemde dolaþýmdaki paranýn toplam miktarýný gözönünde tutacak olursak, dolaþým ve ödeme aracýnýn verilen devinme hýzýnýn, gerçekleþebilecek fiyatlarýn toplamý, artý, günü gelmiþ ödemelerin toplamý, eksi, birbirini götüren ödemeler, son olarak, eksi, 99 Metinde iþaret edilen para bunalýmý, her genel bunalýmýn bir aþamasý olarak, kendilerine gene para bunalýmý adý verilen, ama kendi baþlarýna ortaya çýkabilen ve böylece ticaret ve sanayi üzerinde ancak dolaylý bir etki yapan özel tür bunalýmlardan açýkça ayýrdedilmelidir. Bu bunalýmlar, para sermayesi ekseni etrafýnda döndüðü için, doðrudan doðruya hareket alaný da, bu sermaye, yani bankalar, borsalar ve mali çevrelerdir.

100 Kredi sisteminden birdenbire nakit sisteme geçilmesi, teorik olan korkuyu paniðe çevirir; ve dolaþým süreci içersinde aracýlýk yapan kimseler, kendi ekonomik iliþkilerindeki anlaþýlmasý olanaksýz gizem karþýlýðýnda ürperirler. (Karl Marx, l.c., s. 126. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 189.]) Yoksullar boþ dururlar, çünkü zenginlerin elinde bunlarý çalýþtýracak para yoktur, oysa yiyecek ve giyecek saðlamakiçin, týpký eskiden olduðu kadar topraklarý ve iþçileri vardýr; ulusun gerçek zenginliði de budur, yoksa para deðil. (John Bellers, Proposals for Raising a College of Indtustry, Lond.1696, s. 3. 4.)

101 Böyle bir zamanýn amis du commerce [ticaret dostlarý -ç.] tarafýndan nasýl sömürüldüðünü aþaðýdaki pasaj göstermektedir: Bir seferinde (1839 yýlýnda)(o kentin) yaþlý tamahkâr bir bankeri, özel odasýnda oturduðu masanýn kapaðýnýkaldýrdý ve bir dostuna bir tomar banknotu gösterdi; 600.000 sterlin olduðunu büyük bir zevkle söylediði bu paralar, para sýkýntýsý yaratmak için burada tutuluyordu ve ayný gün saat üçten sonra hepsi de piyasaya sürülecekti. ([H. Roy,] The Theory of Exchanges. The Bank Charter Act of 1844, Lond. 1864, s.

81.) Yarý resmi hükümet organý The Observer gazetesinde, 24 Nisan 1864 tarihinde þu paragraf yer alýyordu: Banknot kýtlýðý yaratmak için baþvurulan yollar üzerine çok acayip söylentiler dolaþýyor... Böylesine hilelere baþvurulduðunu kabul etmek her ne kadar kuþkulu görülse de, haberler öylesine yaygýnlaþmýþtýr ki, üzerinde gerçekten durulmaya deðer.

132 Karl Marks

Kapital I

ayný sikke parçasýnýn sýra ile dolaþým ve ödeme aracý olarak hizmet gördüðü devreler sayýsý sonucuna eþit olduðunu görürüz. Bundan dolayý, fiyatlar ile devinme hýzý ve ödemelerinin hacmi bilinmiþ olsa bile, belirli bir sürede, diyeli m bir günde, dolaþýmdaki para miktarý ile dolaþýmdaki metalar kitlesi artýk birbirine tekabül etmez. Çoktandýr dolaþýmdan çýkmýþ olan metalarý temsil eden para, devinmesini sürdürür. Eþdeðeri para olan dolaþýmdaki metalar ilerdeki bir tarihe dek sahnede görünmezler. Ayrýca, her gün sözleþmeye baðlanan borçlar ile ayný gün vadeleri gelen ödemeler tamamen kýyas kabul etmez niceliklerdir.102

[sayfa 153]

Kredi-para, ödeme aracý olarak paranýn iþlevinden doðrudan ortaya çýkar. Satýnalýnmýþ metalar için düzenlenen borç belgeleri, bu borç/

larýn baþkalarýna devredilmesi amacýyla dolaþýr. Öte yandan, kredi sis/

teminin geliþmesi ölçüsünde, ödeme aracý olarak paranýn iþlevi de büyür.

Bu niteliði ile, kendine özgü çeþitli biçimlere girerek, büyük ticari alýþveriþler alanýnda kendi evindeymiþ gibi hareket eder. Buna karþýlýk altýn ve gümüþ sikkeler perakende ticaret alanýna sürülür.103

Meta üretimi kendisini yeterince yaygýnlaþtýrýnca, para, metalarýn dolaþým alaný ötesinde ödeme aracý olarak hizmet etmeye baþlar. Bütün sözleþmelerin evrensel konusu olan meta halini alýr.104 Rantlar, vergiler 102 Belli bir gün boyunca yapýlmýþ bulunan satýþ ve sözleþmeler, o gün dolaþan para miktarýný etkilemezler, ve ama çoðu durumlarda daha sonraki azçok uzak bir tarihte, dolaþýmda olacak para miktarý üzerinde çok sayýda poliçe çekilmesine yolaçarlar. ... Bugün verilen poliçeler ya da açýlan krediler, sayýca, miktarca ya da sürece yarýn veya daha sonra verilecek ya da açýlacak olanlara herhangi bir benzerlik göstermezler; ayrýca, bugünkü poliçe ya da kredilerin bir çoðu vadeleri gelince, dahaönceki tarihlerde ne zaman ortaya çýktýklarý belirsiz bir dizi alacak ve verecekle takas edilirler: 12, 6. 3 ya da 1 ay süreleri dolan alacak dereceleri büyük bir miktara ulaþabilirler. (The Currency Theory Reviewed; in a Letter to the Scottish people. By a Banker in England, Edinburgh 1845, s. 29, 30 passim.)

103 Gerçek ticari iþlemlerde ne kadar az hazýr para kullanýldýðýný bir örnekle göstermek için Londranýn en büyük kurumlarýndan birisinin yýllýk gelir ve giderlerini gösteren tabloyu aþaðýya alýyorum. 1856 yýlýndaki, milyonlarca sterline ulaþan ticari iþlemler burada bir milyona indirgenmiþtir:

Tahsilât (£)

Banker ve tüccarlardan alýnmýþ vadeli poliçeler

533. 596

Bankerin vb. talebi üzerine ödenecek çekler

357. 715

Eyalet tahvilleri

9. 627

Ýngiltere Bankasý tahvilleri

68. 554

Altýn

28. 089

Gümüþ ve bakýr

1. 486

Posta havaleleri

933

T o p l a m1. 000. 000

Ödemeler (£)

Vadeli poliçeler

302. 674

Londra bankerlerine ödenecek çekler

663. 672

Ýngiltere Bankasý tahvilleri

22, 743

Altýn

9. 427

Gümüþ ve bakýr

1. 484

T o p l a m1. 000. 000

(Report form the Select Committee on the Bank Acts, July 1858, s. LXXI.) Karl Marks 133

Kapital I

ve benzeri ödemeler, aynî ödemeler halinden çýkýp nakdi ödemelere dönüþürler. Bu dönüþümün, üretimin genel koþullarýna ne ölçüde dayandýðýný, örneðin, Roma Ýmparatorluðunun, devlete yapýlan bütün ödemelerin para olarak ödenmesi için yaptýðý giriþimin iki kez baþarýsýzlýkla sonuçlanmasý çok iyi gösterir. Fransýz tarým nüfusunun Louis XIV zamanýndaki korkunç sefaleti, Boisguillebert, Marshal Vau-ban ve baþkalarýnýn açýk bir dille yerdikleri bu sefalet, yalnýz vergilerin yüksekliði

[sayfa 154] yüzünden deðil, aynî vergilerin nakdî vergilere çevrilmesi yüzünden de ileri gelmiþti.105 Öte yandan Asyada devlet vergilerinin esasta aynî olarak ödenen rantlardan ibaret oluþu, doðal olay düzenliliði ile yeniden ortaya çýkan üretim koþullarýna baðlýdýr. Ve bu ödeme biçimi de eski üretim biçiminin devamýný saðlýyordu. Osmanlý Ýmparatorluðunun ayakta kalmasýnýn sýrlarýndan birisi de budur. Avrupanýn Japonyaya zorla kabul ettirdiði dýþ ticaret, aynî rant yerine nakdî rantýn geçmesine yolaçarsa, bu, ülkenin örnek tarýmýnýn sonu olacaktýr. Bu tarýmýn sürdürüldüðü dar ekonomik koþullar yokolup gidecektir.

Her ülkede yýlýn belli günleri törelerle, çeþitli büyük ve devamlý borçlarýn kapatýlmasý günleri olarak kabul edilir. Bu tarihler, yeniden-üretim çarkýndaki devrimlerin yanýsýra, mevsimlerle sýký iliþki halindeki koþullara baðlýdýr. Bunlar, ayný zamanda, vergiler, rantlar vb. gibi, metalarýn dolaþýmý ile doðrudan baðlantýsý bulunmayan ödemelerin, tarihlerini de düzenler. Bütün ülkede bu tarihlere raslayan ödemeler için gerekli para miktarý, ödeme aracý ekonomisinde dönemsel ama tamamen yapay bozukluklara yolaçar.106

Ödeme aracýnýn devinme hýzý yasasýndan þu sonuç çýkar ki, kaynaðý ne olursa olsun, bütün dönemsel ödemeler için gerekli ödeme aracý miktarý, bu dönemlerin uzunluðu ile ters orantýlýdýr.107 [sayfa 155]

104 Ticaret iþlemleri öylesine bir deðiþikliðe uðramýþtýr ki, malýn malla deðiþimi ya da mal teslimi ve kabulü þimdi yerini satýþa ve ödemeye býrakmýþ bulunuyor ve bütün alýþveriþler þimdi para olarak bir fiyat üzerinde belirleniyor.(An Essay upon Public Credit, 3.ed.,London 1710,s.8.) 105 Para ... her þeyin celladý haline geldi. Maliye, bu belgin uðursuzu elde etmek için, þeylerin ve mallarýn korkunç bir yýðýnýnýn buharlaþtýðý bir imbiktir. Para bütün insanlýða karþý savaþ açmýþ bulunuyor. (Boisguillebert, Dissertati on sur la nature des richesses, de 1argent et des tributs, edit. Daire, Economistes financiers, Paris 1843. t. I, s. 413, 419, 417, 418.) 106 Mr. Craig, 1826 tarihli Avam Kamarasý Komitesi önünde þöyle diyordu: 1824 yýlýnda, Paskalya yortusu sonunda, Edinburgh bankalarýnda banknot talebi öylesine artmýþtý ki, saat 11de bunlarýn elinde tek bir banknot kalmadý. Ödünç almak içinçevredeki bütün bankalara baþvuruldu, ama boþuna; iþlemlerin çogu yalnýzca makbuzlar ile yapýlabildi; ama saat üç sýralarýnda, bütün banknotlar, çýkartýldýklarý bankalara geri dönmüþ bulunuyordu! Yalnýzca elden ele geçmiþlerdi.Ýskoçyada ortalama efektif banknot dolaþýmý, üç milyon sterlinden az olmakla birlikte, yýlýn belirli ödeme günlerinde, bankerlerin elinde bulunan ve hepsi aþaðý yukarý 7.000.000

sterlin tutan banknotlar görev baþýna çaðrýlýr. Bu gibi durumlarda banknotlarýn tek ve belirli bir görevleri vardýr ve bunu yerine getirir getirmez tekrar gene çýktýklarý bankalara dönerler (Bkz: John Fullarton, Regulation of Currencies, 2. ed., Lond. 1845, s. 86, not.) Açýklamak için þunu belirtmek gerekir ki, Ýskoçyada Fullartonun yapýtýnýn yayýnlandýðý tarihte, mevduatýn çekilmesi, çekle deðil, senetle oluyordu.

107 Yýlda, 40 milyonluk iþlemi yürütmek durumu ortaya çýksa, ticaretin gerektirdiði devir ve dolaþýmlar için bunun 6 milyonu (altýn) yeter mi acaba? sorusuna Petty her zamanki usta 134 Karl Marks

Kapital I

Paranýn ödeme aracý olarak geliþmesi, borçlanýlmýþ miktarlarýn ödenme tarihi için para biriktirilmesini gerektirir. Zenginliðe kavuþmanýn belli bir yolu olarak para-yýðma, uygar toplumun ilerlemesiyle ortadan kalkarken, ödeme aracý rezervlerinin oluþumu bu ilerlemeyle birlikte artar.

c. Evrensel Para

Para, iç dolaþým alanýndan çýktýðý anda, orada büründüðü, fiyatlarýn ölçütü, sikke, iþaret ve deðer simgesi gibi yerel giysilerinden soyunur ve ilk biçimi külçe haline döner. Dünya pazarlarý arasýndaki ticarette, metalarýn deðeri, evrensel olarak kabul edilebilecek biçimlerde ifade edilir. Bu nedenle, onlarýn baðýmsýz deðer-biçimleri de, bu durumlarda, evrensel para biçiminde onlarýn karþýsýna çýkarlar. Para, maddî biçimi ayný zamanda soyut insan emeðinin doðrudan doðruya toplumsal cisimleþmiþ biçimi olan meta niteliðini, tam anlamýyla, ancak dünya pazarlarýnda kazanýr. Bu alandaki gerçek varoluþ biçimi, onun düþünsel kavramýna en uygun þekilde tekabül eder.

Ýç dolaþým alanýnda, ancak tek bir meta deðer ölçüsü olarak hizmet etmekle para haline gelir. Dünya pazarlarýnda deðerin çift ölçüsü hüküm sürer, altýn ve gümüþ.108 [sayfa 156]

Dünya parasý, evrensel ödeme aracý, evrensel satýnalma aracý, ve her türlü servetin evrensel olarak kabul edilen somutlaþmýþ þekli gibi haliyle karþýlýk verir: Yanýtým evettir: 40 milyonluk bir toplam için, eðer devirler kýsa vadeli ise, yani her cumartesi ücret alan ve borçlarýný ödeyen yoksul zanaatçýlar ile iþçiler arasýnda olduðu gibi haftalýk ise, bir milyonluk paranýn 40/52si bunun için yeterlidir; yok eðer devreler üçer yýllýk ise, bizim kira ödeme ve vergi toplama âdetlerimiz gereðince 10 milyona gerek vardýr. Bun un için, çeþitli süredeki ödemelerin genel olarak 1 ilâ 13 hafta arasýnda yapýldýðýný varsayarsak, 10

milyonun 40/52ye eklenmesi gerekir ve bunun yarýsý 5½ milyon eder ki, 5½ milyonumuz olursa yetecek demektir. (William Petty, Political Anatomy of Ireland 1672, Lond.1691, s.13,14.) 108 Bir ülkenin bankalarýnýn yedek fonlarýnýn yalnýzca ülke içinde dolaþýmda bulunan deðerli madenden meydana getirilmesini öngören yasalarýn saçmalýðý buradan gelir. Ýngiltere Bankasýnýn, kendi kendine yarattýðý tatlý güçlükler çok ünlüdür. Altýnve gümüþün nispi deðer deðiþimlerinin büyük tarihsel dönemleri konusunda bkz: Karl Marx, l.c., s. 136 sq. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 199 vd.] Sir RobertPeel, 1844 tarihli Banka Yasasý ile, Ýngiltere Bankasýna, altýn mevcudunun dörtte-birini aþmamak üzere gümüþ yedek fonu bulundurma ve külçe gümüþ karþýlýðýndabanknot çýkarma yetkisi vererek güçlüðü yenmeye çalýþtý. Bu amaç için, gümüþün deðeri, Londra piyasasýndaki fiyatýna göre takdir edildi. [Dördüncü Almanca baskýya ek: Bir kez daha kendimizi altýn ile gümüþün nispî deðerlerinde ciddi bir deðiþiklik döneminde buluyoruz.

25 yýl kadar önce, altýn ile gümüþün nispi degerlerini ifade eden oran = 15½ : 1 idi; þimdi aþaðý yukarý = 22 : 1 ve gümüþün altýna göre deðeri de devamlý düþüyor. Bunun baþlýca nedeni, her iki madenin üretim biçimindeki köklü deðiþikliklerdir. Altýn, eskiden, hemen tamamen havanýn etkisiyle ufalanmýþ taþlarýn meydana getirdiði, içinde altýn bulunan alüvyonlu topraklarýn yýkanmasý yoluyla elde edilirdi. Þimdi bu yöntem yetersiz hale gelmiþ ve eski insanlarýn çok iyi bildikleri, ama sonralarý yalnýzca ikinci derecede önem verilen altýnlý kuars damarlarýnýn doðrudan doðruya iþlenmesi ile arka plana itilmiþtir. (Diodorus, III, 12-14) (Diodors, v. Sicilien, Historische Bibliothek, book III, 12-14. Stuttgart 1828, s. 258-261). Ayrýca, yalnýz Kuzey Amerika ile Kayalýk Daðlarýn batý kesiminde zengin gümüþ yataklarý bulunmakla kalmamýþ, bu nedenlerle Meksikadaki gümüþ madenlerinde, modern makinelerle yakýt taþýnmasýný kolaylaþtýran demiryollarýnýn döþenmesiyle, az masraflarla büyük ölçülerde ve gerçek anlamýyla gümüþ madenciliði baþlamýþtýr. Bununla birlikte, iki madenin kuars damarlarýndaki bulunuþ þekilleri arasýnda büyük Karl Marks 135

Kapital I

hizmet eder. Onun baþlýca iþlevi, uluslararasý bakiyelerin tasfiyesinde ödeme aracý iþlevidir. Merkantilistlerin ticaret dengesi sloganý, iþte buradan gelir.109 Altýn ile gümüþ, çeþitli uluslar arasýndaki ürün deðiþiminde alýþýlagelen dengenin birdenbire bozulduðu dönemlerde, baþlýca ve zorunlu uluslararasý satýnalma aracý olarak hizmet ederler. Ve ensonu, satýnalma ya da ödemenin sözkonusu olmadýðý, ama servetin bir ülkeden diðerine aktarýlmasý gerektiði ve bu aktarmanýn, ya dünya pazarýnýn

[sayfa 157] o andaki konumu, ya da güdülen özel amaçlar nedeniyle metalar biçiminde yapýlmasýnýn olanaksýz olduðu durumlarda, bu, toplumsal servetin evrensel somutlaþmýþ þekli olarak hizmet eder.110

Her ülkenin iç dolaþým için bir para rezervine gereksinmesi olduðu gibi, dünya pazarlarýndaki dýþ dolaþým için de böyle bir rezerve gereksinme vardýr. Demek ki, para-yýðmanýn iþlevleri, paranýn kýsmen iç dolaþým ve iç ödeme aracý iþlevinden, kýsmen de dünya parasý olma iþlevinden doðmuþ oluyor.111 Bu son iþlev için, gerçek para-meta, gerçek altýn ve bir fark vardýr. Altýn saf halde olmakla birlikte, kuars damarlarý içersinde ufak zerrecikler halinde daðýlmýþ durumdadýr. Bunun için, kütle halindeki damarýn bütünüyle parçalanmasý ve altýnýn, ya yýkanýp ayýklanmasý ya da cýva ile temizlenmesi gerekir. Çoðu kez 1.000.000 gram kuarstan ancak 1-3 ya da nadiren 30-60 gram altýn elde edilir. Gümüþ saf halde pek seyrek bulunmakla birlikte özel kuars yataklarýnda raslanýr ve damardan nispeten kolay ayrýlýr, çoðu kez de %40-90

gümüþ içerir; ya da daha az miktarlarda bakýrda, kurþunda iþlenmeleri zaten kârlý olan diðer cevherlerde bulunur. Yalnýzca bu açýklamadan da anlaþýlmaktadýr ki, altýn üretimi için harcanan emek, artmýþ olduðu halde, gümüþ üretimi için harcanan emekte bir azalma olmuþtur ve bu durumda gümüþün deðerinde de bir düþme görülmesi doðaldýr. Bu deðer düþmesi, eðer, bugün bile gümüþ fiyatlarý yapay yollardan yüksek tutulmamýþ olsa, gümüþ fiyatlarýnda daha fazla düþmelere yolaçabilirdi. Ama Amerikanýn zengin gümüþ yataklarý þimdiye kadar pek fazla iþlenmemiþ olduðu için bu madenin deðerinin daha uzun zaman düþmeye devam edeceði tahmin olunur. Bundan daha büyük bir etmen de, her gün kullanýlan lüks eþya için gümüþe olan talepte nispi bir azalma olmasý, bu gibi eþyalarýn artýk kaplamalar ve alüminyum gibi madenlerle karþýlanmasýdýr. Uluslararasý zorunlu bir kur ile gümüþün tekrar eski 1:15½ oranýnýn yükselti-lebileceðini düþünen çifte maden ütopyacýlýðýnýn buna göredeðerlendirilmesi yerinde olur.

Gümüþün dünya pazarýndaki para iþlevini gitgide yitirmesi daha büyük bir olasýlýktýr. -F.E.]

109 Ticaret bilançosunun altýn ve gümüþ olarak fazlalýkla kapanmasýný uluslararasý ticaretin amacý olarak gören merkantilist sistemin karþýsýnda olanlar bile, dünya parasýnýn görevlerini tamamen yanlýþ anlamýþlardýr. Ricardo örneðiyle, bunlarýn dolaþým aracý miktarýný düzenleyen yasalar hakkýndaki yanlýþ düþüncelerin, deðerli madenlerin uluslararasý hareketleri konusunda ayný derecede hatalý düþüncesinde ne þekilde yansýdýðýný göstermiþtim. (l.c., s. 150 sqq.) [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 2 23 vd..] Onun Aleyhte bir ticaret bilançosu ancak para bolluðundan ileri gelir. ... Sikke ihracý, sikkenin ucuzlamasýndan dolayý olur ve bu, aleyhte bir bilançonun sonucu deðil nedenidir. þeklindeki yanlýþ dogma daha önce Barbonda görülür: Ticaret bilançosu, eðer böyle bir þey varsa, paranýn ülke dýþýna gönderilmesinin nedeni deðildir; bu, deðerli madenlerin her ülkedeki deðerleri arasýndaki farktan ileri gelmektedir. (N. Barbon, l.c., s. 59-60.) MacCulloch, The Literature of Political Economy: a classified catalogue, Lond. 1845, adlý yapýtýnda bu öngörüþü nedeniyle Barbonu över, ama dolaþým ilkelerinin dayandýðý saçma varsayýmlara Barbonun verdiði safça biçimlerin adýný anmadan geçmeyi de ihmal etmez. Bu katologdaki gerçek eleþtiri ve hatta dürüstlük yoksunluðu, para teorisi tarihine ayrýlan bölümde doruða ulaþýr, çünkü MacCulloch; yapýtýnýn bu bölümünde, facile princeps argentariorum

[para âleminin ünlü lideri -ç.] adýný verdiði Lord Overstonea dalkavukluk etmektedir.

110 Örneðin, subvansiyonlarda, savaþlarý yürütmek ya da bankalarý yeniden nakit ödemeler yapabilecek duruma getirmek için vb. yapýlan ikrazlarda, deðer, baþka hiç bir þekilde deðil, para þeklinde isteniyor olabilir.

111 Madeni para ile ödeme yapan ülkelerde para-yýðma mekanizmasýnýn, genel dolaþýmdan gelen herhangi hissedilir bir yardým olmaksýzýn, uluslararasý dengeleþmede gerekli her görevi 136 Karl Marks

Kapital I

gümüþ gereklidir. Bu nedenle, Sir James Steuart, altýn ile gümüþe, bunlarý, salt yerel temsilcilerinden ayýrdetmek için dünya parasý

demektedir.

Altýn ile gümüþün akýmý iki yönlüdür. Bir yandan, kaynaðýndan çýkarak yeryüzünün bütün pazarlarýna yayýlýr, çeþitli ulusal dolaþým alanlarýnda farklý ölçülerde emilir, dolaþým kanallarýný doldurur, altýn ve gümüþ sikkelerin aþýnmalarýnýn yerine geçer, lüks eþyalara malzeme olur, para-yýðma þeklinde donar.112 Bu ilk akým, metalarda gerçekleþmiþ emekleri, altýn ve gümüþ üreten ülkelerin deðerli madenlerde somutlaþan emekleriyle deðiþmeleri ile baþlar. Öte yandan, altýn ile gümüþ, çeþitli ülkelerin dolaþým alanlarýnda durmadan bir ileri bir geri akar, ve bu akýmýn hareketi, kambiyo kurlarýndaki bitmez tükenmez dalgalanmalara baðlýdýr.113 [sayfa 158]

Burjuva üretim biçiminin belli bir boyuta ulaþtýðý ülkeler, bankalarýn kasa dairelerinde biriken altýn ve gümüþ miktarýný, kendilerine özgü iþlevleri, gereði gibi yerine getirebilecekleri asgari ölçüde tutabil-mek için sýnýrlandýrýrlar.114 Birikmiþ bu miktarlarýn ortalama düzeyleri-nin üzerine göze batacak derecede çýkmalarý bazý istisnalar dýþýnda meta dolaþýmýndaki bir durgunluðun, baþkalaþýmlarýndaki düzenli akýþta kesintinin bir belirtisidir.115 [sayfa 159]

yerine getirmede, yýkýcý bir yabancý istilânýn felaketli sonuçlarýndan kurtulmaya çalýþan Fransanýn, 27 ay gibi bir sürede müttefik devletlere, sýrtýna yüklenmiþ bulunan yaklaþýk 20 milyonluk tazminatý, hem de büyük kýsmýný madeni para olarak, ülke içi para dolaþýmýnda hissedilir bir daralma ya da bozulma ve hatta kambiyosunda kaygý verici herhangi bir dalgalanma olmaksýzýn, ödeyebilme kolaylýðýndan daha inandýrýcý bir kanýt gerçekten olamaz. (Fullarton, l.c., s, 141.)

[Dördüncü Almanca baskýya ek: Bundan daha da çarpýcý bir örnek, gene ayný Fransanýn, 1871-73 arasýnda, 30 ay içersinde bundan on kez daha fazla bir savaþ tazminatýný, gene büyük bir kýsmý madeni para olmak üzere ödeyebilmesiyle karþýmýza çýkar. -F.E.]

112 Para, ülkeler arasýnda, gereksinmeleri oranýnda daðýlýr... ve daima ürünlerin para kýlýðýna bürünmesiyle olur. (Le Trosne, l.c., s. 916.) Sürekli altýn ve gümüþ veren maden ocaklarý, her ulusa gerekli miktarýn saðlanmasýna yetecek kadarýný vermiþ olurlar. (J. Vanderlint, l.c., s. 40.) 113 Kambiyo kurlarý, her hafta yükselir ve düþer, ve yýlýn bazý belirli zamanlarýnda bir ulusun zararýna yükselirler ve baþka zamanlarda ise bu yükseliþ tam tersine sonuç verir. (N.

Barbon, l.c., s. 39.)

114 Bu çeþitli iþlevlerin, altýn ile gümüþün, banknotlarýn konversiyonu için bir fon olarak da iþ görmeleri halinde birbirleriyle tehlikeli çatýþmalara düþmeleri olasýlýðý vardýr.

115 Para iç ticaret için mutlak zorunlu bir þey olmaktan daha fazla, ölü bir sermaye demektir...

ve onu bulunduran ülkeye, ihraç ve ithal edilmesi dýþýnda hiç bir kâr saðlamaz. (John Bellers, Essays, s. 13.) Elimizde çok fazla sikke olursa ne olur? En aðýrlarýný eritir ve altýn ya da gümüþten görkemli tabaklar, vazolar ya da eþyalar yapabiliriz; ya da gereksinme duyulan ya da istenilen yerlere meta olarakgönderebiliriz. (W. Petty, Quantulumcunque, s. 39.) Para, devlet gövdesinde yaðdan baþka bir þey deðildir, bunun için fazlasý çevikliðini önlediði gibi azý da onu hasta eder...

yaðýn, kaslarýn hareketini saðlamasý, besin yetersizliðini tamamlamasý, boþluklarý doldurmasý ve bedeni güzelleþtirmesi gibi; para da, devletin hareketini kolaylaþtýrýr, ülkede kýtlýk olunca dýþarýdan onu besler; hesaplarý öder... ve her þeyi güzelleþtirir; hele özellikle ona bolca sahip olan kiþileri.

(W. Petty, Political Anatomy of Ireland, s.14,15.) Karl Marks 137

Kapital I

ÝKÝNCÝ KISIM

PARANIN SERMAYEYE DÖNÜÞÜMÜ



DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

SERMAYENÝN GENEL FORMÜLÜ

META dolaþýmý, sermayenin çýkýþ noktasýdýr. Meta üretimi dolaþýmý ve ticaret denen daha geliþmiþ dolaþým biçimi, sermayenin doðup büyüdüðü tarihsel temeli oluþtururlar. 16. yüzyýlda dünyayý saran ticaret ile yeryüzüne yayýlan pazar, sermayenin modern tarihinin baþlangýcý olmuþtur.

Meta dolaþýmýnýn maddi özünü, yani çeþitli kullaným-deðerlerinin deðiþimini bir yana býrakýr ve yalnýzca bu dolaþým sürecinin yarattýðý ekonomik þekilleri dikkate alýrsak, bunun sonal sonucunun para olduðunu görürüz: meta dolaþýmýnýn bu son ürünü, sermayenin göründüðü ilk biçimidir.

Tarih açýsýndan sermaye, toprak mülkiyetinin tersine, her zaman baþlangýçta para biçimini alýyor; paradan oluþan servet, tüccar ve tefeci sermayesi olarak ortaya çýkýyor.1 Ne var ki, sermayenin ilk ortaya çýkýþ biçiminin para olduðunu keþfetmek için, [sayfa 160] sermayenin kökenine 1 Toprak mülkiyetinden gelen ve kiþisel efendilik ve serflik iliþkilerine dayanan güç ile paranýn saðladýðý kiþisel olmayan güç arasýndaki karþýtlýðý iki Fransýz atasözü pek güzel ifade eder, Nulle terre sans seigneur [Efendisiz toprak olmaz] ve Largent na pas de maitre

[Paranýn efendisi yoktur].

138 Karl Marks

Kapital I

kadar inmemize hiç de gerek yoktur. Bunu her gün kendi gözümüzle görüyoruz. Her yeni sermaye, baþlangýçta sahneye, yani pazara, ister meta, ister emek ya da ister para piyasasýna, günümüzde bile, belirli bir süreçle sermayeye dönüþeceði para biçiminde çýkýyor.

Para ile, yani yalnýzca para ile sermaye olan para arasýndaki gözümüze çarpan ilk fark, dolaþýmýn biçimlerindeki ayrýlýktan baþka bir þey deðildir.

Metaýn en basit dolaþým biçimi MPM, metaýn paraya dönüþmesi, ve paranýn gerisin geriye meta haline gelmesidir; ya da satýnal-mak için satmaktýr. Ama, bu biçimin yanýsýra ondan tamamen farklý baþka bir biçim görüyoruz: PMP, paranýn metaya dönüþümü ve tekrar para halini alýþý; ya da satmak için satýnalmak. Bu ikinci biçimde dolaþýmýný tamamlayan para, böylece sermayeye dönüþür, sermaye halini alýr, ve zaten aslýnda sermaye olma özelliðindedir.

Þimdi PMP devresini biraz daha yakýndan inceleyelim. Bu da, öteki gibi, iki karþýt evreyi kapsar. Ýlk evrede, PM, ya da satýnalmada, para, metaya dönüþmüþtür. Ýkinci evrede, MP, ya da satýþla meta, tekrar para halini almýþtýr. Bu iki evrenin birleþmesi, paranýn bir meta ile ve ayný metaýn tekrar parayla deðiþildiði tek bir hareket meydana getirir; burada meta, satýlmak için satýnalýnmýþtýr, ya da satýnalma ile satma arasýndaki biçim farkýný bir yana býrakýrsak, metaýn para ile, ve ardýndan paranýn meta ile satýnalýndýðýný söyleyebiliriz.2 Sürecin evrelerinin yokolduðu sonuç, paranýn parayla deðiþilmesi, PPdir. 2.000 libre pamuðu 100 sterline alýrsam ve 2.000 libre pamuðu 110 sterline yeniden satarsam, aslýnda 100 sterlini 110 sterlinle, parayý para ile deðiþmiþ olurum.Bu yolla, þimdi, birbirine eþit iki miktar para, 100 sterlin ile 100

sterlin, birbiriyle deðiþilmek istense, açýktýr ki, PMP devresi, saçma ve anlamsýz bir þey olurdu. Cimrinin uyguladýðý plan daha sade ve daha güvenliydi; 100 sterlinini dolaþýmýn tehlikesine atacaðýna, ona sýký sýkýya sarýlýyordu. Öte yandan, tüccar 100 [sayfa 161] sterline aldýðý pamuðu, ister 110 sterline, ister 100, ve hatta ister 50 sterline satsýn, onun parasý, tahýl satarak elde ettiði parayla kendisine elbise satýnalan köylünün parasýnýn hareketinden nitelik ve ilk hareket yönünden tamamen farklýdýr.

Bunun için, bizim, ilkönce, PMP ile MPM dolaþým biçimleri arasýndaki ayýrdedici niteliði incelememiz gerekir; böylece yalnýzca biçim farklarýnýn ardýnda yatan gerçek durum da ortaya çýkmýþ olur.

Öyleyse ilkin iki biçimin ortak yanlarýný görelim.

Her iki dolaþým da, ayný iki karþýt evreye ayrýlabilir: MP, satýþ, ve PM, satýnalma. Her iki evrede de ayný maddi öðeler, meta ve para, ve ayný ekonomik dramatis personæ alýcý ve satýcý, birbirleriyle karþý karþýya 2 Para ile metalar ve metalar ile para satýnalýnýr. (Mercier de la Riviére, Lordre naturel et essentiell des sociétés politiques, s. 543.)

Karl Marks 139

Kapital I

gelirler. Her dolaþým, ayný iki karþýt aþamanýn birliðidir, ve her iki durumda da bu birlik, alýþveriþe dahil olan üç ayrý tarafýn iþlemleri ile meydana gelir: bunlardan birisi yalnýzca satar, öteki yalnýzca satýnalýr, üçüncüsü ise hem satýnalýr hem satar.

Bununla birlikte, MPM ile PMP devrelerini birbirinden ayýran baþlýca þey, iki evrenin ardarda geliþ sýrasýnýn tersine çevrilmiþ olmalarýdýr. Basit meta dolaþýmý, bir satýþ ile baþlar ve bir satýnalma ile sona erer, oysa paranýn sermaye olara dolaþýmý bir satýnalma ile baþlar ve satýþla sona erer. Bir durumda, hem çýkýþ noktasý, hem amaç, metadýr, ötekinde paradýr. Ýlk biçimde hareketi meydana getiren paradýr, ikincide metadýr.

MPM devresinde para, sonunda kullaným-deðeri olarak hizmet eden bir metaya dönüþür, büsbütün harcanmýþ olur. Tersine dönmüþ biçim olan PMPde, tersine, alýcý, sonra da satýcý olarak parayý yeniden ele geçirmek üzere elden çýkartýr. Meta satýnalmakla parayý dolaþýma sokar, ayný metaý satarak parayý tekrar çeker. Parayý elden çýkartýr, ama bunu, tekrar ele geçirmek gibi kurnazca bir amaçla yapar.

Demek ki, para harcanmamýþ oluyor, yalnýzca sürülmüþ oluyor.3 MP

M biçiminde ayný para parçasý iki kez yer deðiþtirir. Satýcý, onu alýcýdan alýr, baþka bir satýcýya öder. Tam dolaþým, meta için paranýn alýnmasý ile baþlar ve baþka meta için para ödemekle son erer. PMP devresinde ise durum tersinedir. [sayfa 162]

Burada iki kez yer deðiþtiren þey, para deðil metadýr. Alýcý, onu satýcýnýn elinden alýr ve baþka bir alýcýya devreder. Týpký basit meta dolaþýmýnda ayný para parçasýnýn iki kez yer deðiþtirerek bir erden diðerine geçmesini saðlýyorsa, burada da ayný metaýn iki kez yer deðiþtirmesi, paranýn ilk çýkýþ noktasýna dönmesini saðlýyor.

Bu geri dönüþ, kendisi için ödenenden daha fazlasýna satýlan metaya baðlý deðildir. Bu durum, ancak geriye dönen paranýn miktarýný etkiler. Geriye dönüþ, satýnalýnan meta satýlýr satýlmaz, bir baþka deyiþle, PMP devresi tamamlanýr tamamlanmaz olur. Burada, paranýn sermaye olarak dolaþýmý ile salt para olarak dolaþýmý arasýndaki fark açýkça görülür.

Bir metaýn satýþý ile ele geçen para, bir baþkasýnýn alýnmasýyla elden çýkar çýkmaz MPM devresi tamamlanmýþ olur.

Bununla birlikte, eðer para, tekrar çýkýþ noktasýna dönüyorsa, bu, ancak iþlemin yenilenmesi ya da yinelenmesi ile olur. Eðer bir kile buðdayý 3 sterline satarsam ve bu 3 sterlinle elbise alýrsam, benim yö-nümden bu para harcanýp bitmiþtir. Artýk o, elbise tüccarýna aittir. Hem þimdi, ikinci bir kile buðday daha satarsam, para bana gelir, ama bu ilk alýþveriþin sonucu deðil, onun yinelenmesinin sonucudur. Bu ikinci 3 Bir þey tekrar satmak için satýnalýnmýþsa, kullanýlan meblaða para denir: tekrar satmak için satýnalýnmamýþ ise, bu, meblaða harcanmýþtýr denebilin. (James Steuart, Works etc., edited by General Sir James Steuart, yazarýn oðlu, Lond. 1805, v. l., s. 274.) 140 Karl Marks

Kapital I

alýþveriþi yeni bir satýnalmayla tamamlar tamamlamaz, para tek-rar elimden çýkar. Bu nedenle, MPM devresinde paranýn harcanmasý ile paranýn geri dönüþü arasýnda hiç bir ilgi yoktur. Öte yandan, PMP

devresinde paranýn dönüþü, harcanýþ þekli ile koþullanmýþtýr. Bu dönüþ olmaksýzýn, tamamlayýcý ve sonal aþamanýn, yani satýþýn bulunmamasý nedeniyle bu iþlem noksan kalmýþ ya da süreç kesintiye uðramýþ ve tamamlanmamýþtýr.

MPM devresi, bir meta ile baþlar ve, dolaþýmdan çýkýp tüketim alanýna giren baþka bir meta ile sona erer. Tüketim, gereksinmelerin karþýlanmasý, tek sözcükle kullaným-deðeri, bu devrenin sonu ve amacýdýr. PMP devresi, tersine, parayla baþlar, parayla biter. Bunun için, onu harekete getiren þey, onu çeken amaç, yalnýzca deðiþim deðildir.

Metaýn basit dolaþýmýnda, devrenin iki ucunda da ayný ekonomik biçim vardýr. Bunlarýn her ikisi de meta, ve eþit deðerde metadýr.

Ama bunlar, ayný zamanda, örneðin buðday ve giyside olduðu gibi, farklý nitelikte kullaným-deðerleridir. Ürünlerin, toplum emeðinin cisimleþtiði farklý maddelerin deðiþimi, burada [sayfa 163] hareketin temelini oluþturur. PMP dolaþýmýnda durum farklýdýr; salt bir yineleme olduðu için ilk bakýþta amaçsýz gibi görünür. Her iki uçta da ayný ekonomik biçim vardýr. Ýkisi de paradýr ve bu nedenle nitelikçe farklý kullaným-deðerleri deðildir; çünkü para, özel kullaným-deðerlerinin içinde kaybolduðu metalarýn dönüþmüþ biçiminden baþka bir þey deðildir. 100

sterlini pamuk ile deðiþmek ve ardýndan tekrar ayný pamuðu 100 sterlinle deðiþmek, parayý parayla, ayný þeyi ayný þeyle deðiþmenin yalnýzca dolaylý bir yoludur ve, saçma olduðu kadar amaçsýz bir iþlem gibi görünür.4 Para miktarý, birbirlerinden ancak büyüklükleri ile ayýrde-dilebilir. Demek ki, PMP sürecinin özelliði ve eðilimi, her ikisi de para olduðu için, uçlarý arasýndaki herhangi bir nitel farktan deðil, yalnýz bunlarýn nicel farklarýndan ileri geliyor. Dolaþýmdan, sonuçta, baþlangýçta konul-duðundan daha fazla çekilmiþ oluyor. 100 sterline alýnan pamuk, belki 4 Mercier de la Rivière, merkantilistlere, Para, para ile deðiþilmez diyor. (l.c., s. 486.)

Ticaret ve spekülasyon konularýný ex professo inceleyen bir yapýtta þunlar söylenmektedir:

Bütün ticaret, farklý türden þeylerin deðiþilmesinden ibarettir; saðlanan avantaj (tüccara mý?) bu farktan ileri gelir. Bir libre ekmeði bir libre ekmekle deðiþmek ... hiç bir avantaj saðlamayabilir,

... ticaretin yalnýzca para ile deðiþimi demek olan kumara karþýlýk avantajlý olmasý bundandýr.

(Th. Corbet, An Inquiry into the Causes and Modes of the Wealth of Individuals; or the Principles of Trade and Speculation explained, Lond. 1841, s. 5.) Corbet, P-Pnin, paranýn para ile deðiþiminin, yalnýz tüccar sermayesinin deðil bütün sermayenin karakteristik dolaþým þekli olduðunu görmemekle birlikte, hiç deðilse bu þeklin kumar ve bir tür ticaret olan spekülasyonda ortak bir þekil olduðunu kabul etmektedir; ama arkasýndan MacCulloch gelir ve satmak için satýnalmanýn spekülasyon olduðunu keþfeder ve böylece spekülasyon ile ticaret arasýndaki fark kaybolur gider. Bir kimsenin, satmak için bir ürünü satýnaldýðý her iþlem aslýnda bir spekülasyondur.

(MacCulloch, A Dictionary Practical etc. of Commerce, Lond. 1847, s. 1.009.) Amsterdam Borsasý Pindari Pinto, daha büyük bir saflýkla þöyle der: Ticaret bir kumardýr; (bu, Locktan alýnmýþtýr)

ve dilenciler ile oynanýrsa hiç bir þey kazandýrmaz. Uzun bir süre herkesin elindeki alýnmýþ olsaydý, oyuna tekrar baþlayabilmek için bu kârýn büyük bir kýsmýnýn isteyerek geriye verilmesi gerekirdi. (Pinto, Traité de la Circulation et du Crédit, Amsterdam 1771, s. 231.) Karl Marks 141

Kapital I

de 100+10 ya da 110 sterline tekrar satýlýyor. Bu sürecin doðru biçimi, bu nedenle, PMPdür ki, burada P = P + DP = ilk sürülen para, artý, bir fazlalýk. Ýþte ilk deðerinin üstünde bu artýþa ya da fazlalýða ben artýdeðer diyorum. Baþlangýçta sürülen deðer, demek ki, do-laþýmda ilk haliyle kalmak þöyle dursun, kendisine bir artý-deðer katar ya da kendisini çoðaltýr. Ýþte onu sermayeye çeviren þey, bu harekettir.

Kuþkusuz, MPM devresindeki iki uç, MM, diyelim buðday ile giysi, pekâlâ farklý deðerin farklý niceliklerini temsil edebilirler. Çiftçi buðdayýný deðerinin üzerinde satabilir ya da giysiyi [sayfa 164] deðerinin altýnda satýnalabilir.. Ya da giysi tüccarý tarafýndan kazýklanabilir. Böyle de olsa, incelediðimiz dolaþým biçiminde bu gibi deðer farklarý tamamen raslansaldýr. Buðday ile giysinin eþdeðer olmalarý gerçeði, PMP

devresinde olduðu gibi süreci anlamsýz hale getirmez. Deðerlerinin eþdeðerlikleri burada, daha çok, sürecin normal gidiþinin zorunlu bir koþuludur.

Satýnalmak için satmak iþinin yinelenmesi ya da, yenilenmesi, bu hareketin amacýyla, yani tüketim ya da belirli gereksinmelerin kar-þýlanmasýyla sýnýrlýdýr; bu sonal amaç, dolaþým alanýnýn dýþýnda kalýr.

Ama satmak için tersine, ayný þeyle, parayla, deðiþim-deðeriyle baþlar, ayný þeyle bitiririz; ve böylece hareket bitmez tükenmez hale gelir. Kuþkusuz, P, P + DP olur, 100 sterlin 110 sterlin olur. Ama yalnýz onlarýn nitel yanlarýna bakýldýðýnda, 110 sterlin, 100 sterlinin aynýsýdýr, yani paradýr, ve miktar yönünden ele alýnýrsa, 110 sterlin de 100 sterlin gibi belirli ve sýnýrlý bir deðer toplamýdýr. Eðer þimdi 110 sterlin para olarak harcanýr-sa, rolünü býrakmýþ olur; artýk sermaye deðildir. Dolaþýmdan çekilirse yýðýlmýþ para halinde donup kalýr, ve bu durumda kýyamete kadar be-klese bir kuruþ bile artmaz. Öyleyse, deðerin geniþlemesi bir kez amaç edinilirse, 100 sterlinin olduðu gibi, 110 sterlinin de deðerinin artmasý için ayný neden sözonusudur; her ikisi de, nicel artýþla mutlak servete mümkün olduðu kadar yaklaþmak için deðiþim-deðerlerinin sýnýrlý ifadesinden baþka bir þey olmamalarý nedeniyle ayný amaca yönelmiþlerdir.

Baþlangýçta sürülen 100 sterlin, daha sonra dolaþým sýrasýnda kendisine eklenen 10 sterlinlik artý-deðerden geçici olarak farklýymýþ gibi görünür, ama bu fark derhal kaybolur. Sürecin sonunda, bir elimizle ilk 100

sterlini, öteki elimizle artý-deðer olan 10 sterlin almayýz. Biz, yalnýzca, çoðalma sürecine baþlamak için ilk 100 sterlinin sahip olduðu ayný koþullara ve uygunluða sahip olan 110 sterlinlik bir deðer elde ederiz.

Para, hareketini, ancak yeniden baþlamak üzere sona erdirir.5 Bu nedenle, bir satýnalma ve dolayýsýyla bir satma ile tamamlanan her tek tek 5  ... sermaye bir kez daha baþlangýç sermayesi ve kâr ... pratikte, kâr, derhal sermaye ile birleþtirilir ve onunla birlikte harekete geçirilir olarak bölünür. (F. Engels, Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie Deutsch-Französische Jahrbücher, Herausgegeben von Arnold Ruge und Karl Marx, Paris 1844, s. 99. [Bir Ekonomi Politik Eleþtirisi Denemesi, 1844

Elyazmalarýnda, s. 414-415.])

142 Karl Marks

Kapital I

dolaþýmýn sonal sonucu, bizzat yeni bir dolaþýmýn çýkýþ noktasýný meydana getirir. Metalarýn basit dolaþýmý satýnalmak için satmak, dolaþýmla baðýntýsý olmayan. bir amacý yerine [sayfa 165] getirmek, yani kullaným-deðerlerine sahip olmak, gereksinmeleri gidermek yoludur. Oysa paranýn sermaye olarak dolaþýmý, tersine, kendi baþýna bir amaçtýr, çünkü deðerin büyümesi ancak bu hareketin sürekli yenilenmesiyle olur. Bu yüzden, sermayenin hareketinin sýnýrý yoktur.6

Bu hareketin bilinçli temsilcisi olarak para sahibi, kapitalist haline gelir. Kiþiliði, ya da daha doðrusu cüzdaný, paranýn yola çýktýðý ve dönüp dolaþýp geldiði noktadýr. PMP dolaþýmýnýn nesnel ya da esas kaynaðý olan deðerin büyümesi, kapitalistin öznel amacý halini alýr; gitgide daha fazla soyut servete sahip olma faaliyetlerinin tek dürtüsü haline geldiði ölçüde o, bir kapitalist olarak, yani bir kiþiliðe bürünmüþ, bilinç ve iradeye sahip sermaye olarak iþlev yapar. Kullaným-deðerine, bunun için, kapitalistin gerçek amacý gözüyle bakýlmamasý gerekir;7

tek bir alýþveriþteki kârý için de ayný þey geçerlidir. Onun biricik amacý kâr etmenin, durup dinlenmeyen, bitip tükenmeyen sürecidir.8 Bu [sayfa 166] sýnýrsýz zenginlik hýrsý, bu deðiþim-deðeri avcýlýðý9 tutkusu, kapitalist 6 Aristoteles, ekonomiki krematistikin karþýsýna koyar. Ve ilkinden hareket eder. Ýnsanýn geçimini kazanma sanatý olduðu sürece, varolmak için gerekli ve, ya ev idaresi için ya da devlet için yararlý nesnelerin saðlanmasý ile sýnýrlýdýr. Gerçek zenginlik (o alhdinoz ploutoz) bu gibi kullaným-deðerlerinden meydana gelir; çünkü, yaþamý, tatlý ve hoþ hale getiren bu türlü þeylerin sahip olunabilecek miktarý sýnýrsýz deðildir. Bununla birlikte, tercihan ve doðru olarak krematistik diyebileceðimiz ikinci tür bir sahip olma þekli daha vardýr ve bu durumda zenginliðe de, sahip olunan þeylere de hiç bir sýnýr yokmuþ gibi görünür. Ticaret (hk aphlikh tam karþýlýðý, perakende ticarettir ve Aristoteles, kullaným-deðeri egemen olduðu için bu tür ticareti alýyor) niteliði gereði krematistike girmez. çünkü, deðiþim, burada, onlarýn (alýcý ile satýcýnýn) kendileri için gerekli þeyler üzerinde olur. Burada da Aristoteles, ticaretin ilk þeklinin trampa olduðunu ama bunun geliþmesiyle de para gereðinin ortaya çýkýþýný gösterir. Paranýn bulunmasý üzerine, trampanýn zorunlu olarak kaphlikh meta ticareti þeklinde geliþmesi ve bunun da baþlangýçtaki eðilimin tersine krematistik, yani servet toplama sanatý haline gelmesi gerekir. Þimdi krema-tistik, ekonomikten þu þekilde ayrýlýr, Krematistikte dolaþým, zenginliðin kaynaðýdýr (poihtikh crhmatwn ... dia crhmatwn metabolhz). Ve o paranýn etrafýnda dolanýr görünür, çünkü para, bu tip dolaþýmýn hem baþlangýcý hem de sonudur (to gar nomisma stoiceion kai peraz thz allaghz estin). Bu nedenle. krematistikin peþinde koþtuðu zenginlik de sýnýrsýzdýr. Bir amaca araçlýk etmeyen, ama kendi baþýna amaç olan her sanatýn, her an bu amaca biraz daha yaklaþma peþinde olmasý nedeniyle, erekleri yönünden sýnýrsýz olmalarýna karþýn, bir amaca ulaþmak için araç kullanan sanatlarýn, bizzat ereðin kendisine bir sýnýr cismesi sonucu, sýnýrsýz olmamasý gibi, krematistik için de, amaçlarý yönünden hiç bir sýnýr mevcut deðildir ve bu amaçlar mutlak zenginliktir. Krematistikin deðil ama ekonomikin bir sýnýrý vardýr ... ikincinin amacý paradan baþka bir þeydir, birincinin amacý ise paranýn çoðaltýlmasýdýr. ... Birbiri üzerine gelen bu iki biçimin b.rbirine karýþtýrýlmasý, bazý kimselerin, paranýn sonsuz bir þekilde muhafaza edilmsi ve çoðaltýlmasý iþini, ekonomikin ereði ve amacý saymalarýna yolaçmýþtýr. (Aristoteles, De Republica, edit. Bekker, lib. l, c. 8 ve 9 passim.)

7 Metalar (burada kullaným-deðerleri anlamýnda kullanýlmýþtýr) ticaret yapan kapitalistin son amacý deðildir, onun son amacý paradýr. (Th. Chalrners, On Politic. Econ. etc., 2. edit..

Glasgow 1832, s. 165, 166.)

8 Tüccar halen elde ettiði kârý az bulmuyorsa da, gözü, daha ilerde elde edeceði kârdadýr.

(A. Genovesi, Lezioni di Economia civile, (1765), Custodinin Ýtalyan Ýktisatcýlarý baskýsý. Parte Moderna, t. VIII. s. 139.)

9 Bitip tükenmez kâr tutkusu, auri sacra fames [altýna duyulan lanetli hýrs. -ç.] kapitaliste Karl Marks 143

Kapital I

ile cimride ortak bir yandýr; ne var ki, cimri, çýlgýn bir kapitalist olduðu halde, kapitalist akýllý bir cimridir. Cimrinin parasýný dolaþýmdan çekmek suretiyle sonu gelmez deðiþim-deðeri biriktirme10 amacýný, ondan daha akýllý ve kurnaz kapitalist, parayý tekrar tekrar dolaþýma sokmak suretiyle gerçekleþtirir.11

Baðýmsýz biçim, yani basit dolaþým durumunda meta deðerinin büründüðü para-biçimi, yalnýz tek bir amaca, yani metalarýn deðiþimine hizmet eder ve hareketin sonunda ortadan kaybolur. Öte yandan, P

MP dolaþýmýnda, para da, meta da, yalnýzca deðerin kendi çeþitli varlýk biçimlerini temsil ederler; bunlardan para, deðerin genel biçimini, meta ise, özel, ya da deyim yerindeyse kýlýk deðiþtirmiþ biçimini temsil eder.12 Hiç kaybolmadan sürekli olarak biçimden biçime girer ve böylece otomatik olarak etkin bir nitelik kazanýr. Eðer þimdi de, biz, kendiliðinden büyüyen deðerin yaþama seyrinde ardarda girdiði iki farklý biçimin herbirini sýrasýyla ele alýrsak, þu iki önermeye varýrýz: sermaye paradýr: sermaye metadýr.13 Ama gerçekte deðer, burada bir sürecin etkin etmenidir; bir yandan durmadan sýrasýyla para ve meta biçimlerine girerken, ayný zamanda da, kendi büyüklüðünü deðiþtirir, artý-deðeri üzerinden atarak kendini farklýlaþtýrýr; bir baþka deyiþle, baþlangýçtaki deðer kendiliðinden büyür. Çünkü kendisine artý-deðer kattýðý hareket, kendi hareketi olduðu için de, büyümesi, otomatik büyümedir. Deðer olmasý nedeniyle, kendisine deðer katabilecek gizli bir nitelik kazanmýþ oluyor. Canlý [sayfa 167] döller yavruluyor, ya da hiç deðilse altýn yumur-talar yumurtluyor.

Deðer bu yüzden, böyle bir süreçte etkin bir etmen olur, ve bazan para, bazan meta biçimine girer, ama bütün bu deðiþiklikler boyunca kendisini korurken ve geniþlerken her zaman kimliðinin saptanabile-ceði baðýmsýz bir biçime sahip olmasý gerekir. Ýþte bu biçime, o, ancak para biçiminde sahip olabiliyor. Deðer, her kendiliðinden doðuþuna para-biçimi altýnda baþlar, sona erer ve yeniden baþlar. Ýþe 100 sterlin olarak baþlamýþtý, þimdi 110 sterlindir vb.. Ama paranýn kendisi, deðerin iki biçiminden yalnýzca bir tanesidir. Meta biçimine girmedikçe, para, daima yol gösterecektir. (MacCulloch, The Principles of Polit. Econ., Lond. 1830, s. 179.) Bu görüþ ayný MacCulloch ve benzerlerini, teorik güçlük çektikleri zaman, örneðin, aþýrý üretim gibi sorunlarda, ayný kapitalisti, tek amacý kullaným-deðeri olan ve hatta kendisinden çizme, þapka, yumurta, basma ve diðer çok bilinen türden kullaným-deðerleri için doyumsuz bir açlýk duygusu geliþen ahlaklý bir yurttaþa dönüþtümekten kuþkusuz alokoyamaz.

10 Swzein [kurtarmak. -ç.]. para-yýðma için kullanýlan karakteristik bir Grek terimidir.

Ýngilizcede de, to save fiilinin gene iki anlamý vardýr: kurtarmak ve biriktirmek.

11 Þeyler oluþ halinde iken sahip olmadýklarý sonsuzluða, dolaþýmda sahip olurlar. (Galiani,

[l.c., s. 156].)

12 Ce nest pas la matière qui fait le capital, mais la valeur de ces matières. [Sermayeyi meydana getiren madde deðil, bu maddenin deðeridir. -ç.] (J. B. Say, ,Troité dEcon. Polit., 3.

èd.. Paris 1817, t. II., s. 429.)

13 Nesnelerin üretiminde kullanýlan dolaþým aracý (!) ... sermayedir. (Macleod, The Theory and Practice of Banking, Lond. 1855. v. I. ch. 1. s. 55.) Sermaye metadýr. (James Mill, Elements of Polit. Econ., Lond. 1821. s. 74.)

144 Karl Marks

Kapital I

sermayeye dönüþmez. Ama burada, para ile meta arasýnda, para yýð-mada olduðu gibi bir uzlaþmaz karþýtlýk yoktur. Kapitalist, bütün metalarýn, ne denli çirkin görünse de, ne denli pis koksa da, imanda ve gerçekte para olduðunu, gerçekten sünnetli Yahudi olduðunu çok iyi bilir; üstelik bu, paradan para yapan harika araçtýr.

Basit dolaþýmda, PMP biçiminde, metalarýn deðeri, en fazla, kullaným-deðerlerinden baðýmsýz bir biçime, yani para biçimine ulaþa-biliyordu; oysa ayný deðer, þimdi, PMP dolaþýmýnda ya da sermaye dolaþýmýnda, birdenbire, kendine özgü hareketi olan, kendi yaþamýný yaþayan baðýmsýz bir varlýk olarak ortaya çýktýðý gibi, bu yaþam sürecinde, para da meta da onun büründüðü ve soyunduðu biçimlerden baþka bir þey deðildir. Dahasý da var: deðer, artýk, metalar arasýndaki iliþkileri yalnýzca temsil etmek yerine, deyim yerindeyse, kendi kendisiyle özel iliþki içersine girer. Tanrýnýn (babanýn) kendisini, tanrýnýn oðlu olarak kendisinden ayýrdetmesi, ve ikisinin de ayný yaþta olmasý ve gerçekte bir tek kiþi oluþturmasý gibi, baþlangýçtaki deðer olarak, kendini artý-deðer olarak kendisinden ayýrdeder; ilkönce öne sürülen 100 sterlin, ancak 10 sterlinlik artý-deðerle sermaye olur, ve sermaye olur olmaz, oðul ve onunla birlikte baba doðar doðmaz farklarý yeniden kaybolur, ikisi birdir, 110 sterlindir.

Demek ki, deðer, þimdi, süreç içersinde deðer, süreç içersinde para, ve böylece sermaye oluyor. Deðer dolaþýmdan çýkýyor, tekrar giriyor, süreç boyunca kendisini koruyor ve çoðaltýyor, daha gençleþmiþ olarak dolaþýmdan çýkýyor ve ayný devre yeniden baþlýyor.14 PP, para, paradan doðar, iþte ilk yorumcularýn, merkantilistlerin aðzýyla sermayenin açýklanmasý böyledir. [sayfa 168]

Satmak için satýnalmak ya da daha doðrusu, daha pahalý satmak için satýnalmak, PMP, yalnýz tek bir tür sermayeye, tüccar sermayesine özgü bir biçim gibi görünür. Ama sanayi sermayesi de paradýr; yani para, metalara ve bu metalarýn satýþýyla da yeniden daha fazla paraya dönüþür. Dolaþým alaný dýþýnda kalan ve satýnalma ile satma arasýndaki sürede geçen olaylar, bu hareketin biçimini etkilemez. Ensonu, faiz getiren sermayenin sözkonusu olduðu durumlarda, PMP

dolaþýmý kýsaltýlmýþ olarak belirir. Ara aþama olmaksýzýn, PP biçiminde sonuca ulaþýrýz, deyim yerindeyse, en style lapidaire* para daha fazla deðerde para, deðer kendisinden daha büyük deðerdir.

Demek ki, PMP, dolaþým alanýnda prima facie** görüldüðü gibi, gerçekte sermayenin genel formülüdür. [sayfa 169]

14 Sermaye: birikmiþ servetin üretken kýsmý... durmadan çoðalan deðer. (Sismondi, Nouveaux Principes dEcon. Polit.. [Paris 1819] t. I., s. 88, 89.)

* Özlü anlatýmýyla. -ç.

** Ýlk bakýþta. ç.

Karl Marks 145

Kapital I

BEÞÝNCÝ BÖLÜM

SERMAYENÝN GENEL FORMÜLÜNDEKÝ

ÇELÝÞKÝLER

PARA, sermayeye dönüþürken dolaþýmýn aldýðý biçim, metalarýn, deðerin, paranýn ve hatta bizzat dolaþýmýn niteliðiyle ilgili olarak þimdiye kadar incelediðimiz bütün yasalara karþýttýr. Bu biçimi, metalarýn basit dolaþýmýndan ayýran þey, iki karþýt sürecin, birbirini izleyen tersine dönmüþ sýrasýdýr, satýþ ve satýnalmadýr. Bu iki süreç arasýnda böylesine tamamen biçimsel bir fark nasýl olur da, sanki sihirli bir el dokunmuþ gibi bunlarýn niteliklerini deðiþtirir?

Hepsi bu kadar da deðil. Süreçlerin bu ters yönü birbirleriyle alýþveriþte bulunan üç kiþiden ikisi için sözkonusu bile deðildir. Kapitalist olarak, Adan metalar satýn alýrým ve bunlarý tekrar Bye satarým, ama basit bir meta sahibi olarak, bunlarý Bye satar ve ardýndan, Adan yenilerini satýn alýrým. A ile B için, iki alýþveriþ arasýnda hiç bir fark yoktur. Bunlar, yalnýzca alýcý ya [sayfa 170] da satýcýdýr. Ve ben, her fýrsatta, 146 Karl Marks

Kapital I

onlarla, ya para ya meta sahibi olarak, alýcý ya da satýcý olarak karþý karþýya gelirim, ve üstelik her iki alýþveriþte de Anýn karþýsýnda yalnýzca alýcý, Bnin karþýsýnda yalnýzca satýcý olarak bulunurum ve bunlardan birisi için yalnýz param, diðeri için yalnýz metalarým önemlidir, ikisinin de karþýsýnda ne sermaye ve ne de kapitalist olarak yer almadýðým gibi, para ve metalardan daha fazla bir þeyin temsilcisi ya da para ve metalarýn ötesinde bir etki yaratacak kimse gibi de bulunmam. Benim için Adan satýnalma ve Bye satýþ, bir dizinin bölümleridir. Ama iki fiil arasýndaki bað, yalnýzca benim için vardýr. Ne A, B ile alýþveriþim konusunda, ne de B, A ile iþ iliþkimden bir sýkýntý duyar. Ve ben sýralanýþ düzenini tersine çevirme hareketimin yararlarýndan söz açmaya kalksam, belki de onlar sýralanýþ düzeni konusunda yanýldýðýmý, bütün alýþveriþin bir satýnalmayla baþlayýp bir satýþla sona ermesi yerine, tersine, bir satýþla baþlayýp bir satýnalma ile bittiðine parmak basarlar. Gerçekten de, ilk hareketim satýnalma, A bakýmýndan bir satýþ, ve ikinci hareketim satýþ, B bakýmýndan bir satýnalmadýr: Bununla da yetinmeyen A ile B bütün bu iþlerin gereksizliðini, bir Hokus Pokustan baþka bir þey olmadýðýný öne sürebilirler ve bundan böyle Anýn doðrudan doðruya Bden satý-nalacaðýný ve Bnin doðrudan Aya satacaðýný söyleyebilirler. Böylece bütün alýþveriþ, sýradan meta dolaþýmýnýn, tek tek ve tamamlanmamýþ bir evresini oluþturan tek bir fiile indirgenmiþ olur; A açýsýndan yalnýzca bir satýþ, B açýsýndan yalnýzca bir satýnalma haline gelir. Sýralanýþ düzenini tersine çevirmekle, demek ki, basit meta dolaþýmý alanýndan çýkýlmýþ olmuyor, ve asýl bizim dikkat etmemiz gereken nokta, bu basit dolaþýmda, devreye giren deðerin büyümesine, dolayýsýyla da bir artýdeðerin doðmasýna elveriþli bir yanýn bulunup bulunmadýðýdýr.

Dolaþým sürecini, kendini basit ve dolaysýz meta deðiþimi biçimi altýnda ortaya koyuyor diye kabul edelim. Ýki meta sahibinin birbirleriyle alýþveriþ yaptýklarý ve hesap gününde borçlu olduklarý miktarlarýn eþit ve birbirini götürdükleri durumlarda, bu, her zaman böyledir. Bu durumda para, hesap parasýdýr ve metalarýn deðerlerini fiyatlarý ile ifade etmeye yarar, ama metalarýn karsýsýna bizzat nakit para olarak çýkmaz. Kullaným-deðerleri yönünden her iki tarafýn da bazý yararlar saðlayabileceði açýktýr. Her ikisi de, kullaným-deðeri olarak iþlerine yaramayan mallarý elden çýkartýp, kullanabilecekleri mallarý alýrlar. Daha baþka [sayfa 171] kazançlar da olabilir. Þarap satýp buðday satýnalan A, belki de, belli bir emek-zamanýnda çiftçi Bden daha fazla þarap üretebilir, öte Yandan B, þarap üreticisi Adan daha fazla buðday üretebilir.

Bu nedenle, herbiri kendi þarabýný ve kendi buðdayýný üreterek, herhangi bir deðiþim olmaksýzýn elde edeceklerinden, ayný deðiþim-deðeri karþýlýðýnda A daha fazla buðday, B daha fazla þarap alabilir. Öyleyse, kullaným-deðeri konusunda þu sözü söylemek yerinde olur: Deðiþim, her iki tarafýn da kazandýðý bir alýþveriþtir.15 Deðiþim-deðeri için durum böyle deðildir. Elinde bol þarabý olup hiç buðdayý olmayan bir kimse, Karl Marks 147

Kapital I

elinde buðdayý bol ama þarabý olmayan birisiyle alýþveriþe giriþir, aralarýnda 50 deðerinde buðday ile ayný deðerde þarap için bir deðiþim yapýlýr. Bu iþlem, her ikisi için de deðiþim-deðerinde bir artýþ saðlayamaz; çünkü her ikisi de, bu iþlem aracýlýðý ile elde ettiklerine eþit bir deðere, deðiþimden önce de zaten sahip bulunuyorlardý.16 Paranýn, metalar arasýnda dolaþým aracý olarak iþe dahil edilmesi ve satýþ ile satýnalmanýn birbirinden farklý iki hareket haline getirilmesiyle sonuç deðiþmez.17

Bir metaýn deðeri, dolaþýma girmeden önce fiyatýyla ifade edilir, ve bu nedenle de dolaþýmýn sonucu deðil, bir önkoþuludur.18

Soyut olarak düþünüldüðünde, yani metalarýn basit dolaþýmý yasalarýndan doðrudan doðmuþ olmayan koþullar bir yana býrakýlacak olursa, dolaþýmda (bir kullaným-deðerinin yerini bir baþkasýnýn almasýný konu dýþý býrakýrsak), bir baþkalaþýmdan, metaýn biçiminin basit deðiþiminden baþka bir þey olmayan bir deðiþim vardýr. Ayný deðiþim-deðeri, yani ayný miktarda gerçekleþmiþ toplumsal emek, önce kendi metaý biçiminde, sonra deðiþtirdiði para biçiminde ve ensonu, bu parayla satýnaldýðý meta biçiminde olmak üzere, daima meta sahibinin elinde kalmaktadýr. Bu biçim deðiþikliði, deðer büyüklüðünde bir deðiþikliði gerektirmiyor. Ama [sayfa 172] bu süreç içersinde metaýn geçirdiði deðer deðiþmesi, onun para biçimindeki bir deðiþmesiyle sýnýrlýdýr. Bu biçim, önce, satýþa sunulan metaýn fiyatý, sonra, zaten fiyatla ifade edilmiþ bulunan bir para miktarý ve ensonu, eþdeðer bir metaýn fiyatý olarak mevcuttur. Bu biçim deðiþikliði, tek baþýna alýndýðýnda, 5 sterlinlik bir banknot, Ýngiliz altýn liralarýna, yarým Ýngiliz altýn liralarýna ve þilinlere bozdu-rulduðu zaman, ne gibi bir deðer deðiþikliði geçirirse, deðerin miktarýnda öyle bir deðiþmeye tanýklýk eder. Bunun için, metalarýn dolaþýmý, yalnýz deðerlerinin biçiminde bir deðiþiklik meydana getirdiði ve yan etkilerden serbest olduðu sürece, eþdeðer þeylerin deðiþimi demektir. Vülger ekonomi, deðerin niteliði hakkýnda pek az þey bildiði için, ne zaman dolaþým olayýný saf þekliyle ele almak istese, arz ve tale- bin eþit olduðunu varsayar ki, bu da etkilerinin sýfýr olduðu anlamýna gelir. Demek ki, kullaným-deðerlerinin deðiþimi sözkonusu olduðu sürece, hem alýcý hem satýcý bir þeyler kazanabilir, ama deðiþim-deðerleri için durum böyle deðildir.

Burada þunu söyleyebiliriz: Eþitliðin varolduðu yerde kazanç olamaz.19

15 Deðiþim, sözleþme taraflarýnýn toujours [daima, her zaman. -ç.] (!) kârlý çýktýklarý harika bir iþlemdir. (Destutt de Tracy, Traité de la Volonté et de ses effets, Paris 1826, s. 68.) Bu yapýt daha sonra, Traité dEcon. Polit. adý altýnda yayýnlanmýþtýr.

16 Mercier de la Rivière, l.c., s. 544.

17 Que lune de ces deux vaieurs soit argent, ou quelles soient toutes deux marchandises usuebes, rien de plus indifférent en soi. [Bu iki deðerden biri ister para olsun, ya da ister ikisi de herhangi iki meta olsun, bu, aslýnda hiç bir þeyi deðiþtirmez.] (Mercier de la Rivière, l.c., s.

543.)18 Ce ne sont pas les contractants qui prononcent sur la valeur; elle est décidée avant la convention. [Deðer üzerinde karar verenler sözleþme taraflarý deðildir; deðer anlaþmadan önce saptanmýþtýr.] (Le Trosne, l.c., s. 906.)

19 Dove è egualità, non è lucro. [Eþitliðin kazançlý olmadýðý yer.] (Galiani, Della Moneta, Custodide, Parte Moderna, t. iv, s. 244.)

148 Karl Marks

Kapital I

Metalarýn, deðerlerinden sapmýþ fiyatlarla satýlabileceði doðrudur, ama bu sapmalarýn, deðiþim yasalarýnýn bir ihlali gibi görülmesi gerekir;20

normal durumunda, eþdeðerlerin deði-þimidir, ve bu nedenle de deðer artmasýnýn bir yolu deðildir.21

Böylece, artý-deðerin kaynaðý olarak meta dolaþýmýný gösterme çabalarýnýn ardýnda bir quid pro quo*, kullaným-deðeri ile deðiþim-deðerinin karýþtýrýlmasýnýn yattýðýný görüyoruz. Örneðin, Condillac diyor ki:

Metalarýn deðiþimi sýrasýnda, deðer karþýlýðýnda, deðer verdiðimiz doðru deðildir. Tersine, taraflardan birisi, daima, daha büyük bir deðere karþýlýk daha küçük bir deðer verir. ... Eðer biz, gerçekten eþit deðerleri deðiþirsek taraflardan [sayfa 173] hiç birisi kâr edemez. Oysa, her ikisi de kazanýr, ya da kazanmalarý gerekir. Niçin? Bir þeyin deðeri, yalnýzca, gereksinmele-rimiz ile iliþkisinde yatar. Birisi için fazla olan diðeri için azdýr, ve vice versâ.** ... Kendi tüketimimiz için gerekli malý satýþa arzettiðimiz düþünülemez. ... Gereksinmemiz olan bir þeyi almak için yararsýz bir þeyi elden çýkarmak isteriz; daha fazla için daha az vermek isteriz. ... Bir deðiþim sýrasýnda, deðiþilen her iki malýn ayný miktar altýn ile eþit deðerde olmalarý halinde, deðer karþýlýðýnda deðer verildiðini düþünmek doðaldý.

... Ama bizim hesabýmýzda dikkate alýnmasý gerekli bir nokta daha var.

Sorun, her ikimizin de, gerekli bir þey karþýlýðýnda, gereksiz bir þeyi de-ðiþip deðiþmediðimizdir.22 Bu pasajda, Condillacýn, yalnýzca kullanýmdeðeri ile deðiþim-deðerini karýþtýrmakla kalmayýp, gerçekten çocukça bir tutumla, meta üretiminin epeyce geliþtiði bir toplumda, her üreticinin, kendi yaþamý için gerekli þeyleri ürettiðini ve yalnýzca gereksinme fazlala-rýný dolaþým alanýna sürdüðünü varsaydýðýný görüyoruz.23 Böyle olmakla birlikte, Condillac ýn uslamlamasý modern iktisatçýlar tarafýndan sýk sýk 20 Léchange devient désavantageux pour lune des parties, lorsque quelque chose etrangère vient diminuer ou exagérer le prix; alors 1égalité est blessée, mais la lésion procède de cette cause et non de 1éichange. [Herhangi bir etki, fiyatý düþürür ya da yükseltirse, deðiþim, taraftardan birisi için elveriþsiz hale gelir; denge bu durumda bozulmuþ olur; ama bu bozulma herhangi bir nedenden ileri gelebilir, deðiþim yüzünden olmaz.] (Le Trosne, l.c., s.

904.)21 Léchange est de sa nature un contrat dégalité qui se fait de valeur pour valeur égale. Il nest done pas un moyen de senrichir, puisque lon donne autant que lon revoit. [Deðiþim, niteliði bakýmýndan, eþitlik üzerine kurulan, yani birbirine eþit iki deðer arasýnda yapýlan bir sözleþmedir. O halde deðiþim, verilen kadar karþýlýk bir þey alýndýðý için, zenginleþme aracý olamaz.] (Le Trosne, l.c., s. 903.)

22 Condillac, Le Commerce et la Gouvernement (1776), Edit. Daire et Molinari, Mélanges dEconomie Politique, Paris 1847, s. 267, 291.

23 Le Trosne, bu nedenle, dostu Condillaca haklý olarak þu karþýlýðý verir: Dans une ...

société, formée il ny a pas de surabondant en aucun genre. [Geliþmiþ bir toplumda ... hiç bir meta türü için fazlalýk sözkonusu olamaz.] Ayný zamanda alaylý bir biçimde ekler: Deðiþimde bulunan kimselerin eline, biri diðerinin eksik aldýðý kadar fazla geçmiþ olsa bile, her ikisi de ayný þeyi alýrlar. Condillac, deðiþim-deðerinin niteliði konusunda en küçük bir fikre sahip olmadýðý içindir ki, Herr Profesör Wilhelm Roscher, onu, kendi çocukça kavramlarýnýn doðruluðuna destek olabilecek uygun bir kimse olarak seçmiþtir. Bkz: Roscher, Die Grzindlagen der Nationalökonomie, Dritte Auflage, 1858.

* Bir þeyin, bir baþka þeyin yerini tutmasý. -ç.

** Tersi. -ç.

Karl Marks 149

Kapital I

kullanýlýr; özellikle, geliþmiþ biçimiyle meta deðiþiminin, yani ticaretin, artý-deðerin yaratýcýsý olduðunu göstermek için bu yola baþvurulur.

Örneðin, Ticaret ... ürüne deðer katar, çünkü tüketicinin elindeki ayný ürün, üreticinin elindekinden daha deðerlidir, ve bu nedenle ticaretin mutlaka bir üretim faaliyeti olarak kabul edilmesi gerekir.24 Ne var ki, metaya, bir kez kullaným-deðeri için, bir kez de deðeri için, iki kez ödeme yapýlmaz. Ve bir metaýn kullaným-deðeri, alýcý için, satýcýdan daha yararlý ise de, para-biçimi, satýcý için daha yararlýdýr. Böyle olmasa onu satar mýydý? Bu nedenle, ayný biçimde, alýcýnýn da, sözgeliþi çorabý paraya dönüþtürürken, mutlak bir üretim faaliyeti içersinde bulunduðunu söyleyebilirdik. [sayfa 174]

Eþit deðiþim-deðerindeki ve dolayýsýyla eþdeðer metalar ya da metalar ile para birbirleri ile deðiþildiði takdirde, dolaþýmdan kimsenin, oraya koyduðundan fazla deðer çekemeyeceði açýktýr. Burada artý-deðer yaratýlmamýþtýr. Ve normal þekliyle meta dolaþýmý eþdeðerlerin deðiþimini gerektirir. Ama uygulamada süreç normal biçimini koruya-mýyor. Bu durumda, eþdeðer olmayan þeylerin deðiþimini düþünelim.

Her zaman, meta piyasasýna yalnýzca meta sahipleri gidip gelirler, ve bu kiþilerin birbirleri üzerindeki kudretleri, ellerindeki metalarýn kudretinden baþka bir þey deðildir. Bu metalarýn maddi çeþitliliði, deðiþim hareketinin maddi dürtüsüdür ve alýcý ile satýcýyý karþýlýklý baðýmlý hale getirir; çünkü bunlarýn hiç birisinin elinde kendi gereksinmesini karþýlayacak eþya yoktur, ve herbirinin elinde bir baþkasýnýn gereksindiði eþyalar vardýr. Metalarýn kullaným-deðerlerinin bu maddi farklýlýðýndan baþka, bunlar arasýnda baþka bir fark daha vardýr; bu da, onlarýn fizik biçimleri ile, satýþ sonucu dönüþtükleri biçim arasmdaki, metalar ile para arasýndaki farktýr. Dolayýsýyla meta sahipleri birbirlerinden ancak, meta sahibi satýcýlar, ve para sahibi alýcýlar diye ayrýlabilirler.

Þimdi, satýcýya, açýklanmasý mümkün olmayan bir ayrýcalýkla, metalarýný, deðerinin üzerinde bir deðerle, 100 deðerinde bir metaý 110a, yani %10luk bir nominal fiyat fazlasýyla satma olanaðýnýn verilmiþ olduðunu düþünelim. Satýcý, böylece 10luk bir artý-deðeri cebe indirir.

Ama sattýktan sonra alýcý haline gelir. Üçüncü bir meta sahibi þimdi onun karþýsýna satýcý olarak çýkar, ve onun da elindeki metalarýn %10

daha pahalý ayrýcalýðý vardýr. Dostumuz, satýcý olarak kazandýðý 10u, alýcý olarak yeniden yitirmektedir.25 Sonuç þu oluyor ki, bütün meta sahipleri, mallarýný birbirlerine deðerlerinin %10 fazlasý ile sattýklarý için, týpký gerçek fiyatlarý üzerinden satmýþ gibi bir sonuca varýyorlar. Fiyatlardaki böyle genel ve nominal bir artýþ, deðerlerin, gümüþün aðýrlýðý yerine altýnýn aðýrlýðý ile ifade edilmesi gibi bir etki yaratýr. Metalarýn 24 S. P. Newman: Elements of Polit. Econ., Andover and New York 1835, s. 175.

25 Üretimin nominal deðerini artýrarak... satýcýlar zenginleþemez... çünkü satýcý olarak kazandýklarýný, alýcý olarak aynen harcarlar. ([J. Gray,] The Essential Principles of the Wealth of Nations etc., Lond. 1797, s. 66.)

150 Karl Marks

Kapital I

nominal fiyatlarý yükselir, ama deðerleri arasýndaki gerçek iliþki öylece kalýr. Þimdi de tersini düþünelim: alýcýnýn, metalarý deðerlerinin [sayfa 175] altýnda satmalma ayrýcalýðý olsun. Bu durumda, onun, sonradan satýcý olacaðýný akýlda tutmaya gerek yoktur. Alýcý olmadan önce satý-cýydý, ve, alýcý olarak %10u kazanmadan önce, satýcý olarak %10u zaten yitirmiþti.26 Burada da her þey týpký eskisi gibidir.

Artý-deðerin yaratýlmasý ve dolayýsýyla paranýn sermayeye dönüþmesi, ne metalarýn deðerlerinin üzerinde satýlmasýný, ne de bunlarýn deðerlerinin altýnda satýnalýnmasýný varsaymakla açýlanamaz.27

Sorun, Torrensin yaptýðý gibi birtakým gereksiz öðelerin iþe karýþtýrýlmasýyla basitleþtirilmiþ de olmuyor: Fiili talep, tüketicilerin, dolaysýz ya da dolaylý trampa yoluyla, metalar karþýlýðýnda, bu metalarýn üretim maliyetinden daha fazla, ... sermaye parçasý verme gücünde ve eðiliminde (!) olmalarýndan ibarettir.28 Dolaþým iliþkisinde, üreticiler ile tüketiciler, ancak alýcý ve satýcý olarak karþý karþýya gelirler. Üreticilerin elde ettikleri artý-deðerin kaynaðýný, tüketicilerin metalara deðerinden fazla para ödemelerinden geldiðini ileri sürmek, þu sözcükleri sýralamak-tan baþka bir þey deðildir: meta sahipleri, satýcý olarak mallarýný deðerinden daha pahalýya satmak ayrýcalýðýna sahiptirler. Satýcý, ya metalarý kendisi üretmiþtir, ya da o metalarýn üreticisini temsil etmektedir, ama alýcý da, parasýyla temsil olunan mallarý en az onun kadar üretmiþtir ya da üreticileri temsil etmektedir. Bunlar arasýndaki ayrým, birisinin alýcý, birisinin satýcý olmalarýdýr. Meta sahibinin, üretici adý altýnda, bunlar deðerlerinin üzerinde satmasý, ve tüketici adý altýnda bunlar için deðerlerinden fazla para ödemesi olayý, bizi, bir adým bile ileriye götürmez.29

Bu nedenle, artý-deðerin kökeninin, fiyatlardaki nominal yükselmede ya da satýcýnýn da pahalý satma ayrýcalýðýnda olduðu hayalini savunanlar, tutarlý olabilmek için, yalnýzca satýnalýp hiç satmayan, yani yalnýzca tüketip hiç üretmeyen bir sýnýfýn varlýðýný [sayfa 176] varsaymak zorundadýrlar. Böyle bir sýnýfýn varlýðý, þimdiye kadar ulaþtýðýmýz noktadan, yani basit dolaþým açýsýndan açýklanamaz. Ama böyle bir þey olabilir diyelim. Böyle bir sýnýfýn devamlý olarak satýnalmada kullanacaðý paranýn, ortada ne deðiþim ne de baðýþ olmaksýzýn, keyfi bir hak ya da zor yoluyla meta sahiplerinin ceplerinden kendi ceplerine akmasý gere-26 Belirli bir ürünün 24 livre deðerinde olan bir miktarýný 18 livreye satmak zorunda kalýnca, ayný para baþka þeyler satýnalmak için kullanýldýðýnda, gene 18 livreye, 24 livre ile satýnalýnan kadar þey elde edilir. (Le Trosne, l.c., s. 897.) 27 Hiç bir satýcý bu nedenle, kendisi de diðer satýcýlarýn metalarýna daha çok bir bedel ödemek zorunda kalmaksýzýn mallarýn fiyatýný, kural olarak yükseltemez; ve ayný nedenle, hiç bir tüketici, kendi sattýðý mallarýn fiyatýný düþürmek zorunda kalmaksýzýn, satýnldýðý þeyleri, kural olarak, daha ucuza satýnalamaz. (Mercier de la Riviére, l.c., s. 555.) 28 R. Torrens, An Essay the Production of Wealth, London 1821. s. 349.

29 Kârlarýn tüketiciler tarafýndan ödendiði düþüncesi, kuþkusuz çok saçmadýr. Tüketiciler kimlerdir? (G. Ramsay, An Essay on the Distribution of Wealth, Edinburgh 1836, s. 183.) Karl Marks 151

Kapital I

kir. Böyle bir sýnýfa metalarý deðerinden fazlaya satmak, kendilerine daha önceden verilen paranýn bir kýsmýnýn tekrar aþýrýlmasý demektir.30

Küçük Asya kasabalarý, eski Romaya böyle bir yýllýk haraç verirlerdi. Bu parayla, Roma, onlardan mal alýr, hem de oldukça pahalýya alýrdý. Bu kasabalarýn halký, Romalýlarý kandýrýrlar ve alýþveriþ sýrasýnda haracýn bir kýsmýný böylece efendilerinden sýzdýrmýþ olurlardý. Ama ne olursa olsun kazýðý gene bu kasabalýlar yemiþ olurdu. Mallarý karþýlýðý aldýklarý para, zaten kendi paralarýydý. Zengin olmanýn ya da artý-deðer yaratmanýn yolu bu deðildir.

Öyleyse biz, satýcýnýn ayný zamanda alýcý, alýcýnýn da satýcý olduðu deðiþim sýnýrlarý içersinde kalalým. Karþýlaþtýðýmýz güçlük, belki de, [dolaþýmýn. -ç.] tek tek öðelerini, kiþileþtirilmiþ öðeler olarak ele alýþýmýzdan geliyor.

A, belki de, B ya da Cnin misilleme yapma yeteneðinden yoksun olmalarýndan yararlanacak kadar kurnaz olabilir. A, 40 sterlin deðerinde þarabý Bye satýyor ve ondan karþýlýk olarak 50 sterlin deðerinde buðday alýyor. A, 40 sterlini 50 sterline çevirmiþtir, parasýný çoðaltmýþtýr, ve metaýný sermayeye çevirmiþtir. Þimdi bu olayý biraz daha yakýndan inceleyelim. Deðiþimden önce Anýn elinde 40 sterlinlik þarap, Bnin elinde 50 sterlinlik buðday vardý ve bunlarýn toplam deðeri 90 sterlindi.

Deðiþimden sonra gene ayný toplam 90 sterlinimiz vardýr. Dolaþýmdaki deðer, zerre kadar artmamýþtýr, yalnýzca A ile B arasýnda farklý bir þekilde daðýlmýþtýr. B için deðer kaybý, A için artý-deðerdir; birisi için eksi

olan, diðeri için artýdýr. Eðer A, deðiþim iþlemine girmeksizin 10 sterlini doðrudan doðruya Bden çalsaydý, gene ayný deðiþme olurdu.

Dolaþýmdaki deðer toplamýnýn, bunlarýn daðýlýmýndaki bir deðiþme ile artmayacaðý apaçýktýr; týpký, Kraliçe Anne [sayfa 177] zamanýndan kalma bir meteliði, Yahudinin bir altýn liraya satmasýyla, bir ülkedeki deðerli maden miktarýnýn çoðalmamasý gibi. Bir ülkenin kapitalist sýnýfýnýn tümü, kendi kendisinden kâr saðlayamaz.31

Ýstediðimiz kadar eðip bükelim, olgu deðiþmeden kalýr. Eðer eþdeðerler deðiþilse, bundan artý-deðer çýkmaz, ve eðer eþdeðer olmayanlar deðiþilse gene artý-deðer yoktur.32 Dolaþým ya da metalarýn deðiþimi, 30 Çömezi rahip Chaimers gibi bu basit alýcý ya da tüketici sýnýfý, ekonomik bakýmdan göklere çýkaran Malthusa, öfkeli bir rikardocu bu soruyu sorar: Metalarýna talep olmadýðý zaman bir adama Bay Malthus, bir baþkasýna metalarýný almasý için para vermesini mi tavsiye ediyor? (Bkz: An Inquiry into those Principles, Respecting the Nature of Demand and the Necessity of Consumption, lately advocated by Mr. Malthus, etc., London 1821, s. 55.) 31 Destutt de Tracy, Enstitü üyesi olmasýna karþýn ya da belki de Enstitü üyesi olduðu için karþýt görüþtedir. Sanayici kapitalistlerin kâr etme nedeninin, her þeyi kendilerine malolduðundan daha yüksek fiyata satmalarý, olduðunu söyler. Ve bunlarý kime satarlar? Önce birbirlerine.

(l.c., s. 239.)

32 Birbirlerine eþit iki deðer arasýnda yapýlan deðiþim, toplumda bulunan deðerler kitlesini ne büyütür, ne de küçültür. Birbirine eþit olmayan deðerler arasýndaki deðiþim de ... ayný þekilde, toplumsal deðerler toplamýnda hiç bir deðiþiklik meydana getirmez, çünkü deðiþim, burada, taraflardan birinin varlýðýnda ne kadar bir artýþa yolaçmýþsa. diðerinin varlýðýnda o kadar 152 Karl Marks

Kapital I

hiç bir deðer doðurmaz.33

Bundan dolayý, sermayenin standart biçimini, modern toplumun ekonomik yapýsýný belirleyen bu biçimi tahlil ederken, herkesin bildiði ve deyim yerindeyse Nuh tufanýndan kalma biçimleri olan tüccar sermayesi ve tefeci sermayesini tamamen inceleme dýþýnda býrakmamý-zýn nedeni þimdi açýklýða kavuþmuþ oluyor.

PMP devresi, daha pahalý satmak için satýnalmak, hakiki tüccar sermayesinde en açýk biçimde görülür. Ama hareket, bütünüyle dolaþým alaný içersinde yer alýr. Bununla birlikte, paranýn sermayeye dönüþmesi, artý-deðerin oluþumu, yalnýzca dolaþým ile açýklanamaya-caðýna göre, eþdeðerler deðiþildiði sürece tüccar sermayesinin olanaksýz bir þey olduðu görülür;34 öyleyse, bunun kökeni, ancak, hem satýcý hem alýcý üreticinin arasýna bir asalak gibi sokulan tüccarýn sakladýðý iki yönlü kazançtadýr. Franklin [sayfa 178] þu sözleri, bu anlamda söylemiþtir:

Savaþ soygunculuktur, ticaret genellikle dolandýrýcýlýktýr.35 Tüccar parasýnýn sermayeye dönüþmesi, üreticilerin düpedüz dolandýrýlmasýndan baþka bir þekilde açýklanmak gerekirse, uzun bir ara aþamalar dizisi gerekli olacaktýr ki, hallen metalarýn basit dolaþýmý bizim tek varsayýmýmýz olduðuna göre, þimdilik bunlar tümüyle ortada yoktur.

Tüccar sermayesi ile ilgili olarak söylediðimiz þeyler tefeci sermayesi için daha da gererlidir. Tüccar sermayesinde, iki uç, piyasaya sürülen para ile oradan artmýþ olarak çekilen para hiç deðilse satýnalma ve satýþla, bir baþka deyiþle, dolaþým hareketi ile iliþkilidir. Tefeci sermayesi biçimi, MMP bir ara terim olmaksýzýn iki uç terime indirgenmiþtir, PP; paranýn para ile deðiþildiði bu biçim, paranýn doðasý ile baðdaþmadýðý için, metalarýn dolaþýmý açýsýndan açýklanamaz bir durum gösterir. Bu yüzden Aristoteles þöyle der: Krematistik, [Servet toplama. -ç.] bir yönü ticarete, diðer yönü ise ekonomiye baðlý iki yönlü bir bilim olduðu için, ekonomiye iliþkin yönü gerekli ve deðerli, ticarete iliþkin yönü ise dolaþýma dayanýr ve haklý olarak hoþgörülmez (çünkü bir azalmaya neden olmuþtur. (J. B. Say, l.c., t. ii, s. 443, 444.) Say, bu ifadenin sonuçlarýyla hiç ilgilenmeden, onu neredeyse sözcüðü sözcüðüne fizyokratlardan aktarmýþtýr. Aþaðýdaki örnek Mösyö Sayýn, kendi deðerini büyütme amacýyla, fizyokratlarýn, onun zamanýnda tamamen unutulmuþ yazýlarýna nasýl baþvurduðunu gösterecektir. Onun ünlü, On nachéte des proquits quevec des produits. [Ürünler ancak ürünlerle satýnalýnabilir,] (l.c., t. II, s. 441.) sözünün fizyokratlardaki aslý þöyledir: Les productions ne se paient quavec des productions. [Ürünler ancak ürünlerle ödenir.] (Le Trosne, l.c., s. 899.) 33 Deðiþim, ürünlere hiç bir deðer katmaz. (F. Wayland, The Elements of Political Economy, Boston 1843, s. 169.)

34 Deðiþmeyen eþdeðerlerin egemenliði altýnda ticaret olanaksýz olabilirdi. (G. Opdyke, A Treatise on Polit. Economy, New York 1851, s. 66-69.) Gerçek deðer ile deðiþim-deðeri arasýndaki fark bir olguya dayanmaktadýr  yani bir þeyin deðerinin, ticarette bu þeye karþýlýk verilen ve eþdeðer denilen þeyden farklý olduðu olgusuna; yani bu eþdeðerin bir eþdeðer olmadýðý olgusuna.

(F. Engels, Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie, l.c., s. 95, 96. [Bir Ekonomi Politik Eleþtirisi Denemesi, 1844 Elyazmalarýnda, s. 409].) 35 Benjamin Franklin, Works, II. edit. Sparks, Positions to be examined concerning National Wealth, s. 376.

Karl Marks 153

Kapital I

bu, doðaya deðil karþýlýklý aldatmaya dayanýr); bu nedenle tefeci pek haklý olarak nefret edilen bir kimsedir, çünkü paranýn kendisi, onun kazanç kaynaðýdýr ve icat edildiði amaçlar için kullanýlmamaktadýr. Para, metalarýn deðiþimi için meydana geldiði halde, faiz, paradan daha çok para yapar. Bu yüzden de adý buradan gelir (tocoz faiz ve döl). Çünkü, doðanlar doðurana benzerler. Ama faiz, paranýn parasýdýr ve insanýn yaþamýný kazanma biçimleri içersinde doðaya en karþýt olanýdýr.36

Ýncelememiz sýrasýnda, tüccar sermayesi ile faiz getiren sermayenin, türevsel biçimler olduðunu göreceðiz ve ayný zamanda, bu iki biçimin tarihin akýþý içersinde, standart modern sermaye biçiminden önce niçin ortaya çýktýklarý açýklýða kavuþmuþ olacaktýr.

Artý-deðerin dolaþým tarafýndan yaratýlamayacaðýný, ve onun oluþmasý için, bizzat dolaþýmda görülmeyen, ama arka planda yer alan bir þeyin var olmasý gerektiðini göstermiþ bulunuyoruz.37 Ama, artý-deðer, meta sahiplerinin metalarý tarafýndan belirlenen [sayfa 179] karþýlýklý iliþkilerinin toplamý olan dolaþýmýn dýþýnda nereden gelebilir? Dolaþým dýþýnda meta sahipleri yalnýzca kendi metalarý ile iliþki halindedirler. Deðer bakýmýndan ise bu iliþki, o metada sahibinin belirli bir toplumsal ölçüt ile ölçülen bir miktar emeðinin bulunmasý ile sýnýrlýdýr. Bu emek miktarý, metaýn deðeri ile ifade edildiðine ve deðer de hesap parasý ile hesaplan-dýðýna göre, bu miktar, fiyat ile de ifade edilir; biz, buna, 10 sterlin diyelim, Ama onun emeði, hem metaýn deðeri, hem bu deðerin üzerindeki bir fazlalýkla temsil edilmez; hem 10 fiyatýyla, hem 11 fiyatýyla, yani kendisinden daha büyük olan bir deðerle gösterilemez. Meta sahibi kendi emeði ile deðer yaratabilir, ama kendiliðinden büyüyen bir deðer yaratamaz. Elindeki metaýn deðerini ona yeni emek katarak artýrabilir, örneðin deriyi çizme yaparak, elindeki deðere daha çok deðer katabilir.

Ayný malzeme, daha büyük bir miktarda emek içerdiði için þimdi daha çok deðere sahiptir. Çizme, deriden daha çok deðere sahiptir, ama derinin deðeri eskiden neyse þimdi de aynýdýr; kendisini büyütmemiþ, çizme yapýmý sýrasýnda artý-deðer katmamýþtýr. Ýþte bunun için, dolaþým alaný dýþýnda, meta üreticisi, diðer meta sahipleri ile temasa gelmeden, deðeri büyütemez ve dolayýsýyla parayý ya da metalarý sermayeye dönüþtüremez.

O halde sermayenin dolaþýmdan doðmasý olanaksýz olduðu gibi, dolaþýmdan ayrý olarak oluþmasý da ayný ölçüde olanaksýzdýr. Sermayenin kökeni ayný zamanda hem dolaþýmýn içinde, hem de dýþýnda olmak gerekir.

Böylece, çifte bir sonuca ulaþmýþ oluyoruz.

Paranýn sermayeye dönüþmesi, meta deðiþimini düzenleyen ya-36 Arist[oteles], l.c., c. 10, [s. 17].

37 Kâr, piyasanýn olaðan koþullarý altýnda, deðiþimle saðlanamaz. Daha önce varolmasaydý, bu iþlemden sonra da varolamazdý. (Ramsay, l.c., s. 184.) 154 Karl Marks

Kapital I

salara dayanýlarak, çýkýþ noktasý, eþdeðerlerin deðiþimi olacak biçimde açýklanmalýdýr.38 Dostumuz parababasýnýn, bu henüz [sayfa 180] çekirdek halindeki kapitalistin, metalarý deðerlerine satýnalmasý ve tekrar deðerlerine satmasý, ama gene de sürecin sonunda, dolaþýma koyduðundan daha fazla deðeri oradan çekmesi gerekmektedir. Palazlanmýþ bir kapitalist haline geliþi, hem dolaþýmýn içinde, hem de dýþýnda olacaktýr.

Çözümlenmesi gerekli sorunun koþullarý iþte bunlardýr. Hic Rhodus, hic salta!* [sayfa 181]

38 Buraya kadarki incelemelerimizden, okur, bu sözün, yalnýzca, bir metaýn fiyatý ile deðeri ayný olsa bile sermaye oluþumunun mümkün olacaðý anlamýna geldiðini görecektir; çünkü sermayenin oluþumu, bu ikisinin birbirinden sapmasýna baðlanamaz. Eðer fiyatlar, fiilen deðerlerden sapma gösterirlerse, her þeyden önce, fiyatlarýn deðerlere indirgenmeleri gerekir; yani bu olgunun en saf þekilde gözlenebilmesi ve gözlemlerimizin, sonusu süreçle bir ilgisi bulunmayan yanýltýcý durumlarla bulandýrýlmamasý için bu sapma raslansalmýþ gibi ele alýnýr.

Biz, ayrýca, bu indirgemenin salt bilimsel bir iþlem olmadýðýný da biliyoruz. Fiyatlardaki sürekli dalgalanmalar, yükselmeler ve düþmeler birbirlerini telafi ederler ve gizli düzenleyicileri olan ortalama bir fiyata kendilerini indirgerler. Bu, tüccara ve sanayiciye, uzun zamana gerek gösteren her giriþimde, yol gösterici yýldýz görevini görür. Bunlar, uzun bir sürede metalarýn ne yüksek ve ne de alçak deðil, ortalama fiyatlarý ile satýlacaðýný bilirler. Bu nedenle, eðer bu konu üzerinde kafa yoracak olursa, sermaye oluþumunu þöyle formüle ettiði tahmin edilir: Sermayenin kökenini, fiyatlarýn ortalama fiyatla, yani sonal olarak metalarýn deðerleriyle düzenlendiði varsayýmýna dayanarak nasýl açýklayabiliriz? Sonal olarak diyorum, çünkü ortalama fiyatlar, Adam Smith, Ricardo ve diðerlerinin inandýklarý gibi, metalarýn deðerleriyle doðrudan doðruya çakýþmazlar.

* Ýþte hendek, iþte deve! (Ezopun bir fablýndan. Bu masalda, bir palavracý, bir zamanlar Rodosta olaðandýþý uzun bir atlayýþ yaptýðýný öne sürer.) -ç.

Karl Marks 155

Kapital I

ALTINCI BÖLÜM

EMEK-GÜCÜNÜN ALIM VE SATIMI

PARANIN sermayeye dönüþtürülmesi sözkonusu olduðunda, deðer deðiþikliði, paranýn kendisinde olamaz; çünkü paranýn, satýnalma ve ödeme aracý göreviyle, satýnalýnan ya da bedeli ödenen metaýn fiyatýný gerçekleþtirmekten öte bir rolü yoktur; nakit olarak ise, hiç deðiþmeyen katýlaþmýþ deðerdir.39 Deðer deðiþikliði, dolaþýmýn ikinci aþamasýndan, metaýn yeniden satýþýndan da ileri gelmiþ olamaz, çünkü burada da, mal, yalnýzca maddi biçiminden çýkýp tekrar para-biçimine dönüþmek-tedir. Deðiþiklik, öyleyse, eþdeðerler deðiþildiðinden ve metaýn tüm deðeri için ödeme yapýlmýþ olduðundan, deðerde deðil, ilk iþlem ile, PM, satýnalýnan metada olmalýdýr. Bundan da, zorunlu olarak, þu sonuca varmýþ oluyoruz ki, deðiþiklik, metaýn kullaným-deðerinden, yani tüketiminden [sayfa 182] ileri gelmektedir. Metaýn tüketiminden deðer sýzdýrabil-39 Para þeklinde iken ... sermaye kâr üretmez. (Ricardo, Princ. of Pol. Econ., s. 267.) 156 Karl Marks

Kapital I

mek için dostumuz parababasý, dolaþým alanýnda, piyasada, kullanýmdeðeri deðer kaynaðý olmak gibi özel bir niteliðe sahip bulunan ve bunun için de fiilen tüketimi bizzat emeðin maddeleþmiþ þekli ve dolayýsýyla da deðer yaratmasý olan bir metaý bulacak kadar þanslý olmalýdýr. Ve gerçekten de para sahibi, emek kapasitesi (capasity for labour) ya da emek-gücü (labour-pover) niteliði taþýyan böyle özel bir metaý piyasada bulur. Emek-gücü ya da emek kapasitesi sözünden, insanýn, kendisinde bulunan ve hangi türden olursa olsun bir kullaným-deðeri üretirken harcadýðý ussal ve fiziksel yeteneklerin bütünü anlaþýlmalýdýr.

Ama, bizim para sahibinin, meta olarak satýþa çýkartýlmýþ emek-gücü bulabilmesi için, önce çeþitli koþullarýn yerine getirilmiþ olmasý gerekir. Meta deðiþiminin kendisi, kendi niteliðinden ileri gelenlerin dýþýnda, bir baðýmlýlýk iliþkisini gerektirmez. Bu varsayýma göre, emek-gücü, meta olarak piyasada, ancak, ona sahip olan kimsenin emek-gücünü bir meta olarak satýþa sunmasý ya da satmasý halinde görülebilir.

Bunu yapabilmesi için bu kimsenin, kendi emek-gücü üzerinde tasarrufta bulunabilmesi, emek kapasitesinin, yani kendi kiþiliðinin kayýtsýz þartsýz sahibi olmasý gerekir.40 Emek sahibi ile para sahibi, pazarda karþý karþýya gelirler, eþit haklara sahip kimseler olarak temasa geçerler, aralarýndaki tek fark birisinin satýcý, diðerinin alýcý olmasýdýr; bu yönden yasalar karþýsýnda her ikisi de eþittir. Bu iliþkinin sürekli olabilmesi için, emek-gücü sahibinin, bunu, yalnýzca, belirli bir süre için satmasý gereklidir, çünkü eðer onu toptan ve süresiz satacak olursa, kendini satmýþ, kendini özgür bir insan olmaktan çýkartýp köleye, meta sahibi olmaktan çýkartýp meta haline dönüþtürmüþ olur. Emek-gücüne daima kendi öz malý, kendi metaý gözüyle bakmasý gerekir, ve bunu da ancak, onu, alýcýnýn emri altýna geçici bir süre için, belirli bir zaman süresi için vermekle yapabilir. Ancak bu yolla, emek-gücü üzerindeki mülkiyet hakkýndan feragat [sayfa 183] etmemiþ olur.41 Para sahibinin pa-40 Klasik çaðlar ansiklopedilerinde þöyle budalalýklar görülür: Eski dünyada sermaye tam anlamýyla geliþmiþti ama, serbest iþçi ve kredi sistemi yoktu. Mommsen bile, Roma Tarihinde, bu konuda pot üstüne pot kýrar.

41 Bunun için, çeþitli ülkelerde yasakoyucu, iþ sözleþmeleri için bir üst sýnýr koyar. Emeðin özgür olduðu yerlerde, yasalar bu sözleþmeye son verme biçimini bir düzene baðlar. Bazý devletlerde, özellikle Meksikada (Amerikan iç savaþýndan önce Meksikadan alýnan topraklarda ve gene gerçekte, Kusa ayaklanmasýna kadar Tuna eyaletlerinde) kölelik, peonage adýný taþýyan bir biçim altýnda gizlidir. Karþýlýðý emekle ödenmek üzere verilen ve kuþaktan kuþakla geçen avanslarla yalnýz tek tek iþçiler deðil, aileleri de, de facto [fiilen -ç.] baþka insanlarýn ve onlarýn ailelerinin mallarý haline geldiler. Juarez, peonageý kaldýrdý. Sözümona Ýmparator Maximilian, bunu tekrar buyrukla kurdu ve Washingtonda Temsilciler Meclisinde, bu, haklý olarak. Meksikada köleliðin yeniden kuruluþu diye kýnandý. Özel bedensel ve ussal olanak ve yeteneklerimi, sýnýrlý bir süre için bir baþkasýnýn kullanýmýna býrakýlabilirim: bu sýnýrlýlýk sonucu, bunlar, benim bütünlüðüm yönünden yabancý bir nitelik kazanýrlar. Ama, bütün çalýþma zamanýmý ve bütün iþimi elden çýkartmakla, kendi özümü, diðer bir deyiþle, genel faaliyet gerçekliðimi, kiþiliðimi, bir baþkasýnýn mülkiyeti haline getirmiþ olurum. (Hegel, Philosophie des Rechts, Berlin 1840, s.

104, § 67.)

Karl Marks 157

Kapital I

zarda emek-gücünü meta olarak bulabilmesi için ikinci temel koþul þudur: emekçi, kendi emeðinin gerçekleþtirdiði metalarý satacak durumda olmayýp, kendi benliðinde var olan emek-gücünü bir meta olarak satýþa sunmak zorunda kalmalýdýr.

Bir kimsenin, emek-gücü dýþýnda meta satabilmesi için, kuþkusuz, üretim araçlarýna, hammaddeye, birtakým gereçlere vb. sahip bulunmasý gerekir. Derisiz çizme yapýlmaz. Üstelik yaþamýný sürdürebilmesi için de bazý þeylere gereksinmesi vardýr. Hiç kimse geleceðin müzis-yeni bile geleceðin ürünleri ile ya da bitmemiþ durumdaki kullaným-deðerleri ile yaþayamaz; ve yeryüzüne ilk adýmýný attýðý andan beri insanoðlu, üretmeden önce de, üretirken de, daima bir tüketici olmuþtur ve olmakta devam etmek zorundadýr. Bütün ürünlerin meta biçimine büründükleri bir toplumda, bu metalar üretildikten sonra satýlmak zorundadýr; ancak bunlarýn satýþýndan sonradýr ki, üreticilerin gereksinmelerini karþýlamaya hizmet ederler. Bunlarýn satýþý için geçen zaman, üretimleri için gerekli zamana eklenir.

Paranýn sermayeye çevrilebilmesi için, demek ki, para sahibinin özgür emekçi ile karþý karþýya gelmesi gerekir; bu, emekçinin iki anlamda özgür olmasý demektir: hem emek-gücünü kendi öz metaý gibi satabilecek durumda özgür bir insan olmasý gerekir, hem de satmak için elinde baþka bir meta olmamasý, emek-gücünü gerçekleþtirmesi için gerekli her þeyden yoksun bulunmasý gerekir.

Bu özgür emekçinin pazarda onun karþýsýna niçin çýktýðý sorunu, emek-pazarýný, genel meta pazarýnýn bir dalý olarak gören para sahibini hiç ilgilendirmez. Aslýnda þu anda bizi de pek az ilgilendirir. Bu konu para sahibini nasýl pratik olarak ilgilendiriyorsa, biz de bu konuya teorik yönden yaklaþýyoruz. Gene de bir nokta apaçýk ortada: doða, bir yanda para ya da meta sahibi, öte yanda emek-gücünden baþka bir þeyi olmayan insanlar üretmiyor. Bu [sayfa 184] iliþkinin doðal bir temeli olmadýðý gibi, bütün tarihsel dönemler için ortak toplumsal bir yaný da yoktur.

Bunun geçmiþ tarihsel geliþmelerin sonucu, ve çeþitli ekonomik devrimler ile bir dizi eski toplumsal üretim biçimlerinin yokolup gitmesinin bir ürünü olduðu açýk bir þeydir.

Daha önce incelediðimiz ekonomik kategoriler de, ayný biçimde, tarihin damgasýný taþýr. Bir ürünün meta halini alabilmesi için, belirli tarihsel koþullar gereklidir. Bunlarýn, üreticinin bizzat kendi gereksinmelerinin karþýlanmasý için üretilmiþ olmamasý gerekir. Daha da ileri gider, bütün ya da hatta ürünlerin çoðunun hangi koþullar altýnda metalar biçimini aldýðýný araþtýrýrsak, bunun, ancak çok özgül türde bir üretim biçiminde, kapitalist üretim biçiminde olabileceðini görürüz. Ne var ki, böyle bir inceleme, metalarýn tahliline yabancý bir þey olurdu.

Üretilen nesnelerin büyük kitlesi, üreticilerin kendi gereksinmelerini karþýladýðý ve metalara dönüþmediði, dolayýsýyla toplumsal üretimin henüz derinliðine ve geniþliðine daha uzun süre deðiþim-deðerinin ege-158 Karl Marks

Kapital I

menliði altýna giremeyeceði zamanlarda bile meta üretimi ve dolaþýmý yer alabilir. Ürünlerin metalar olarak ortaya çýkmasý, toplumsal iþbölümünün geliþmesini, kullaným-deðerinin deðiþim-deðerinden ayrýlmasýný, ilkönce trampayla baþlayan bu ayrýlmanýn tamamlanmýþ olmasýný öngörür. Ama böyle bir geliþme derecesi, baþka bakýmlardan çok farklý tarihsel özellikler gösteren pek çok toplum biçimlerinin ortak yanýdýr.

Öte yandan, parayý ele alsak, varlýðý, meta deðiþiminde belirli bir aþamaya iþaret eder. Paranýn kendine özgü iþlevleri, ister metalarýn eþdeðeri olsun, ister dolaþým ya da ödeme aracý olsun, ister yýðýlmýþ ya da evrensel para olsun, bir iþlevin diðerine bakarak büyüklüðü ve nispi önceliðine göre, toplumsal üretim sürecinin çok çeþitli aþamalarýna iþaret ederler.

Bununla birlikte, daha ilkel meta dolaþýmýnýn bile, bütün bu biçimlerin ortaya çýkmasýna yettiðini deneyimlerimizle biliyoruz. Sermayede ise böyle olmuyor. Yalnýz baþýna para ve meta dolaþýmý, sermayenin varo-luþunun tarihsel koþullarýnýn doðmasýna yetmiyor. Onun doðabilmesi için, ancak üretim ve tüketim araçlarýný elinde bulunduran kimse ile emek-gücü satan özgür emekçilerin pazarda karþý karþýya gelmesi gerekiyor. Ve bu tek tarihsel koþul, bir dünya tarihini kapsýyor. Onun için sermaye, ilk ortaya çýkýþý ile, toplumsal üretim sürecinde yeni bir çaðýn baþladýðýný ilan ediyor.42 [sayfa 185]

Emek-gücü denilen bu özel metaý þimdi biraz daha yakýndan incelememiz gerekiyor. Bütün ötekiler gibi, o da bir deðere sahiptir.43

Bu deðer nasýl belirlenir?

Emek-gücünün deðeri, öteki her metada olduðu gibi, bu özel nesnenin üretimi ve dolayýsýyla yeniden-üretimi için gerekli emek-zamaný ile belirlenir. Emek-gücü bir deðere sahip olduðuna göre, kendisinde maddeleþmiþ ortalama toplumsal emeðin belirli bir niceliðinden daha fazlasýný temsil etmez. Emek-gücü, yalnýzca, bir. kapasite, ya da canlý bireyin gücü olarak vardýr. Bunun sonucu olarak, emek-gücünün üretimi, bu bireyin varlýðýný öngörür. Belli bir bireyin emek-gücü üretimi, onun kendisini yeniden üretmesinden ya da varlýðýnýn devamýndan oluþur. Bireyin varlýðýný sürdürebilmesi için, belli miktarda geçim aracýna gereksinmesi vardýr. Bu nedenle, emek-gücünün üretimi için gerekli emek-zamaný, kendini bu geçinme araçlarýnýn üretimi için gerekli zamana indirgiyor; baþka bir deyiþle, emek-gücünün deðeri, emekçinin. varlýðýný sürdürmesi için gerekli olan geçim araçlarýnýn deðeridir.

Ne var ki, emek-gücü, ancak kullanýlmakla gerçekleþir; ancak çalýþma ile kendini faaliyete sokar. Bu arada belirli miktarda insan adalesi, sini-42 Demek ki, kapitalist döneme niteliðini kazandýran þey, emek-gücünün, iþçinin kendi gözünde, kendi malý olan bir meta þeklini almasý ve dolayýsýyla emeðinin, ücretli emeðe dönüþmesidir. Öte yandan, emek ürününün genel olarak meta halini almasý ancak bu andan sonra olur.

43 Bir adamýn deðeri ya da kýymeti, diðer bütün þeylerde olduðu gibi fiyatýdýr: yani onun gücünün kullanýlmasý karþýlýðýnda ödenen miktar demektir. (Th. Hobbes, Leviathan, Worksta, Ed. Molesworth, Lond. 1839-44, v. III. s. 76.)

Karl Marks 159

Kapital I

ri, beyni vb. harcanmýþ olur, ve bunlarýn yerine konmasý gerekir. Bu masraf artýþý, daha fazla bir gelir ister.44 Emek-gücü sahibi, bugün çalýþýyorsa, yarýn da, ayný süreci, saðlýk ve kuvvet yönünden ayný koþullarla yineleyebilmelidir. Öyleyse geçim araçlarý, onun, çalýþan bir insan olarak normal durumunu sürdürmesine yeterli olmalýdýr. Yiyecek; giyecek, yakýt, barýnak gibi doðal gereksinmeler, yaþadýðý ülkenin iklimi ile diðer fiziksel koþullara göre deðiþir. Öte yandan, zorunlu denilen gereksinmelerinin çeþidi ve büyüklüðü, týpký bunlarý karþýlama þekilleri gibi, bizzat kendileri tarihsel bir geliþmenin ürünleri olduðu için, ve bu yüzden geniþ ölçüde o ülkenin uygarlýk düzeyine ve özellikle de, özgür emekçiler sýnýfýnýn (class of free labourers) oluþtuðu [sayfa 186] koþullara ve alýþtýklarý rahatlýk derecesine baðlýdýr.45 Bu nedenle, diðer metalarda olduðunun tersine, emek-gücü deðerinin belirlenmesine, tarihsel ve manevi bir öðe de giriyor. Bununla birlikte, belli bir ülkede, belli bir dönemde, emekçi için gerekli olan geçim araçlarýnýn ortalama miktarý pratik olarak bilinir.

Emek-gücü sahibi de ölümlüdür. Öyleyse, pazardaki varlýðýnýn sürekli olabilmesi için ki, paranýn durmadan sermayeye dönüþmesi bunu gerektirir emek-gücü satýcýsýnýn, yaþayan her bireyin kendisini sürdürdüðü þekilde, yani döllenerek46 varlýðýný sürdürmesi gerekir.

Aþýnma, yýpranma ve ölüm nedeniyle, pazardan çekilen emek-gücünün yerini, hiç deðilse ayný miktarda yeni emek-gücünün sürekli olarak doldurmasý gerekir. Böylece, bu özel meta sahiplerinin soyunun pazarda varlýklarýný sürdürmeleri için, emek-gücü üretimi için gerekli geçim araçlarýnýn toplamý, emekçinin yerini dolduracak olanlarýn, yani çocuklarýnýn gereksinmelerini de karþýlayacak þekilde olmalýdýr.47

Ýnsan organizmasýnýn belli bir sanayi dalýnda hüner ve beceri kazanabileceði þekilde deðiþikliðe uðramasýný ve özel türde bir emek-gücü olabilmesini saðlamak için, özel bir öðrenim ya da eðitim gereklidir; bu da, az ya da çok bir meta eþdeðerine malolur. Bu miktar, emek-gücünün az ya da çok karmaþýk olma niteliðine göre deðiþir. Bu eðitim masraflarý (basit emek-gücü için pek küçüktür) üretim için harcanan toplam deðerin içersinde pro tanto,* yer alýr.

Bu durumda, emek-gücünün deðeri, kendisini belirli bir miktarda geçim aracýnýn deðerine indirgiyor. Bu nedenle de, araçlarýn deðeri, 44 Bu nedenle Romalý Villicus, tarým kölelerinin gözcüsü olarak, iþi daha hafif olduðu için, çalýþan kölelerden çok daha az bir ücret alýyordu. (Th. Mommsen, Röm. Geschichte, 1856, s.

810.)45 Karþýlaþtýrýnýz: W. Th. Thornton, Over-population and its Remedy, Lond. 1846.

46 Petty.

47 Onun (emeðin) doðal fiyatý ... iklimin niteliði ve ülkenin adetlerine göre, iþçiyi geçindirebilecek ve piyasada eksilmeyen bir emek arzýný sürdürecek bir aileyi besleyebilecek miktarda gereki tüketim maddeleri ile huzuru saðlayabilecek þeylerden ibarettir. (R. Torrens, An Essay on the External Corn Trade, London 1815, s. 62.) Burada emek-gücü yerine yanlýþ olarak emek sözcüðü kullanýlmýþtýr.

* O ölçüde. -ç.

160 Karl Marks

Kapital I

bunlarýn üretilmeleri için gerekli emek miktarýna baðlý olarak deðiþir.

Yiyecek ve yakacak gibi bazý geçim araçlarý, günü gününe tüketildiði için, her gün yeniden saðlanmasý gerekir. Elbise ve ev eþyasý gibi diðer þeyler, daha uzun süre gider ve bunlarýn daha uzun zaman aralýklarý ile yenilenmeleri gerekir. Bazý mallarý her gün, bazýlarýný haftada, üç ayda bir vb. satýnalma durumu [sayfa 187] vardýr. Bunlar için harcanan toplam miktar, yýl boyunca nasýl daðýlýrsa daðýlsýn, her günü bir diðeri gibi olmak üzere, ortalama gelirle karþýlanmasý gerekir. Emek-gücü üretimi için gerekli günlük meta toplamý = A, haftalýk = B, üç aylýk = C, vb. olsa, bu metalarýn günlük ortalamasý = 365A+52B+4C+vb/ olur.

365

Ortalama bir gün için gerekli metalar kitlesinde, diyelim 6 saatlik toplumsal emek cisimleþmiþ bulunsun, bu durumda, günlük emek-gücünde, ortalama yarým günlük toplumsal emek maddeleþmiþ olarak vardýr, bir baþka deyiþle, günlük emek-gücü üretimi için yarým günlük emek gereklidir. Bu emek miktarý, bir günlük emek-gücünün deðerini ya da her gün üretilen emek-gücünün deðerini meydana getirir. Eðer bir günlük ortalama toplumsal emek üç þilinde maddeleþmiþ ise, bu üç þilin, bir günlük emek-gücünün deðerine tekabül eden fiyatýdýr. Sahibi, bunu, günde üç þiline satýþa çýkarsa, bu satýþ fiyatý, onun deðerine eþittir ve bizim varsayýmýmýza göre, bu üç þilini sermayeye dönüþtürmek niyetinde olan Parababasý dostumuz bu deðeri ödemektedir.

Emek-gücü deðerinin asgari sýnýrý, iþçinin, her gün almadýðý takdirde hayati enerjisini yenileyemeyeceði meta deðeri ile, yani fiziksel bakýmdan vazgeçilmesi olanaksýz geçim araçlarýnýn deðeri ile belirlenir. Eðer emek-gücünün fiyatý, bu alt sýnýra düþerse, bu koþullar altýnda varlýðýný ancak kötürüm bir durumda koruyup sürdürebileceði için, deðerinin altýna düþmüþ olur. Ama, her metaýn deðeri, o metaýn normal nitelikte olacak þekilde üretilmesi için gerekli emek-zamaný ile belirlenir.

Emek-gücü deðerinin bu þekilde belirlenmesi yöntemini, konunun niteliði gereði ortaya çýkan bu yöntemi, merhametsiz bir yöntem olarak ilan etmek ve Rossi ile birlikte þu yaygarayý koparmak çok ucuz bir duygululuk olur: Emek kapasitesini (puissance de travail), üretim süreci sýrasýnda emekçilerin geçim araçlarýndan soyutlayarak düþünmek, bir hayaleti (etre de raison) düþünmek demektir. Emekten ya da emek kapasitesinden sözaçtýðýmýz zaman, ayný zamanda, emekçiden ve onun geçim araçlarýndan, iþçiden ve ücretten de sözetmiþ oluyoruz.48 Emek kapasitesi dediðimiz zaman, emekten sözetmiþ olmuyoruz; týpký sindirim kapasitesi denildiði zaman, sindirimden sözedilmiþ olmayacaðý gibi.

[sayfa 188] Bu son süreç, saðlam bir mideden daha fazla bir þeyler gerektirir Emek kapasitesi derken, biz, [onu -ç.] gerekli geçim araçlarýndan soyutlamýþ olmuyoruz. Tersine, bunlarýn deðeri, onun deðerinin içer-48 Rossi, Cours dÉcon-Polit., Bruxelles 1842, s. 370, 371.

Karl Marks 161

Kapital I

sinde ifade edilir. Emek kapasitesi eðer satýlmazsa, bundan hiç bir yarar saðlayamayacak olan emekçi, üretimi belirli miktarda geçim aracýna malolan ve yeniden-üretimi için bunun durmadan gerekli olacaðýný düþünür ve bu kapasiteyi, zalim bir doðal zorunluluk diye kabul eder. Ýþte o zaman Sismondi ile ayný görüþü paylaþýr: emek kapasitesi

... satýlmadýðý sürece bir hiçtir.49

Emek-gücününün bir meta olarak kendine özgü niteliðinden çýkan sonuçlardan birisi, kullaným-deðerinin, alýcý ile satýcý arasýndaki sözleþmenin tamamlanmasýyla, alýcýnýn eline doðrudan doðruya geçme-mesidir. Üzerinde belli miktarda bir toplumsal emek harcandýðý için öteki her meta gibi onun deðeri de dolaþýma girmeden önce belirlenmiþ haldedir; ama onun kullaným-deðeri ancak daha sonra bu gücün harcanmasý ile ortaya çýkar. Emek-gücünün. elden çýkartýlmasý ve alýcý tarafýndan fiilen ele geçirilmesi, onun kullaným-deðeri olarak kullanýlmasý, bir zaman aralýðýyla ayrýlmýþtýr. Ama, bir metaýn kullaným-deðerinin satýþý yoluyla resmen elden çýkartýlmasýnýn, alýcýya fiilen teslim edilmesi ile ayný zamana raslamadýðý durumlarda, alýcýnýn parasý, genellikle ödeme aracý olarak iþ görür.50 Kapitalist üretim biçiminin egemen olduðu her ülkede, sözleþmeyle belirlenen süre içersinde, emek-gücü kullanýl-madan önce ödemenin yapýlmamasý bir gelenektir, örneðin her hafta sonunda ödenir. Bunun için, her zaman, emek-gücünün kullaným-deðeri, kapitaliste avans olarak verilir: emekçi, henüz karþýlýðýný almadýðý emek-gücünün satýnalýcý tarafýndan tüketilmesine izin vermekte, ve her yerde kapitaliste kredi açmaktadýr. Bu kredinin bir hayal ürünü olmadýðý, yalnýz kapitalistin iflasý51 üzerine zaman zaman iþçinin uðradýðý ücret kayýplarý ile deðil, bir dizi uzun süreli sonuç- larla da görülür.52 Bununla birlikte, 49 Sismondi, Nouv. Princ., etc., t. I, s. 112.

50 Her iþ, yapýlýp bittikten sonra ödenir. (An Inquiry into those Principles Respecting the Nature of Demand, etc., s. 104.) Ticari kredi, üretimin ilk yaratýcýsý iþçinin, tasarruflarý nedeniyle, yaptýðý iþin ücretini haftanýn, onbeþ günün, ayýn, üç ayýn sonuna kadar bekleyebilecek hale gelmesiyle baþlamýþ olmalýdýr. (Ch. Ganilh, Des Systémes dÉcon. Polit., 2. édit., Paris 1821, t. II, s. 150.)

51 Ýþçi çaba ve hünerini ödünç verir, ama, Storch kurnazca þunu ekler: o ücretini yitirmekten baþka hiç bir þeyini tehlikeye sokmamýþtýr ... iþçi kendisinden maddi olarak hiç bir þey vermez. (Storch, Cours dÉcon. Polit., Petersbourg 1815, t. II, s. 37.) 52 Bir örnek: Londrada iki çeþit fýrýncý vardýr; ekmeði tam deðeri üzerinden satan tam fiyatlý fýrýncýlar, deðerinin altýnda satan, düþük fiyatlý fýrýncýlar. Bu sonuncular, toplam fýrýncý sayýsýnýn dörtte-üçünden fazlasýný meydana getirirler. (Fýrýncý kalfanýn þikayetlerini incelemekle görevli hükümet komiseri H. S. Tremenheerein Reportu, xxxii, Lond. 1862.) Ucuzcularýn hemen hepsi, beslenmeye ve saðlýða zararlý þap, sabun potas, tebeþir, Derbyshire-tozu ve benzeri þeylerle karýþtýrýlmýþ bozuk ekmek satarlar. (Yukarda sözü edilen Mavi kitap ile, Hileli ekmek konusunda 1855 tarihli komitenin hazýrladýðý rapora ve Dr. Hassallin, Adulterations Detected, 2. edit., London 1661, yapýtýna bakýnýz.) 1855 tarihli komitede verdiði ifadede Sir John Gordan þöyle diyordu: Yapýlan bu karýþtýrma ve hileler sonucu, günde iki libre ekmekle karnýný doyuran yoksul bir insan, saðlýðý üzerindeki bozucu etkileri bir yana, besleyici maddelerden ancak dörtte-birini alabilmektedir. Tremenheere (l.c., s. xlviii) iþçi sýnýfýnýn büyük bir kýsmýnýn bu hilenin pekâlâ farkýnda olduklarý halde, þap, toz-toprak gibi þeyleri niçin satýn aldýmlarý konusunda þöyle diyor: Fýrýncýlarýndan ya da bakkaldan keyiflerince yaptýklarý ya da sattýklarý ekmeði satýnalmak onlar için bir zorunluluktur. Hafta sonundan önce ücretlerini alamadýklarý için, 162 Karl Marks

Kapital I

para, [sayfa 189] ister satýnalma, ister ödeme aracý olarak iþ görsün, bu, meta deðiþiminin niteliði üzerinde hiç bir deðiþiklik yapmaz. Emek-gücünün fiyatý, sonuna kadar gerçek-leþtirilmemesine karþýn, konut kira-larýnda olduðu gibi, sözleþme ile saptanýlýr. Emek-gücü, karþýlýðý ancak daha sonra ödenmesine karþýn satýlmýþ olur. Taraflar arasýndaki iliþkinin açýk olarak kavranabilmesi için, emek-gücü sahibinin her satýþta, sözleþmede belirtilen karþýlýðý derhal aldýðýný geçici olarak kabul etmek yararlý olacaktýr.

Þimdi artýk bu özel metaýn, emek-gücünün sahibine, satýnalan tarafýndan ödenen deðerin nasýl belirlendiðini biliyoruz. Satýnalanýn deðiþimle elde ettiði kullaným-deðeri, kendisini, ancak fiilen kullanýlmakla, emek-gücünün tüketimi ile ortaya koyar. Para sahibi bu amaç için hammadde gibi her þeyi piyasadan satýnalýr ve [sayfa 190] bunlarýn tam deðerlerini öder. Emek-gücünün tüketimi, metalarýn ve artý-deðerin birlikte ve ayný zamanda üretimidir. Emek-gücünün tüketimi, diðer her türlü metada olduðu gibi, piyasanýn ya da dolaþým alanýnýn sýnýrlarý dýþýnda tamamlanýr. Bay Parababasýný ve emek-gücü sahibini birlikte yanýmýza alarak bir süre için, her þeyin ortada ve herkesin gözüönünde geçtiði bu gürültülü alaný býrakýyoruz ve hep birlikte kapýsýnda, iþi olmayan giremez! levhasý ile bizi karþýlayan, gizli kapaklý üretim alanýna geçiyoruz. Burada biz, sermayenin, yalnýz nasýl ürettiðini deðil, ama nasýl üretildiðini de göreceðiz. Ve ensonu, kâr saðlamanýn sýrlarýný da zorlayacaðýz.

Sýnýrlarý içersinde emek-gücü satým ve alýmýnýn sürüp gittiði ay-rýldýðýmýz bu alan, aslýnda, insanýn doðuþtan varolan haklarýnýn tam bir cenneti idi. Burada egemen olan yalnýzca, Özgürlük, Eþitlik, Mülkiyet ve

ailelerinin hafta boyunca yedikleri ekmeðin parasýný, hafta sonundan önce ödeyemezler ve Tremenheere, tanýklarýn ifadeleri konusunda þunlarý ekliyor: Bu karýþtýrmalardan meydana gelen ekmeðin, salt bu þekilde satýlmak üzere yapýldýðý esef edilecek bir gerçektir. Birçok Ýngiliz ve daha da çok Ýskoç tarým bölgelerinde ücretler onbeþ günde bir ve hatta ayda bir ödenir; ödemeler arasýndaki bu uzun aralýklar sonucu tarým iþçileri veresiye alýþveriþ yapmak zorunda kalýrlar. Daha yüksek fiyatla satýnalma zorunda olduklarý gibi aslýnda ona veresiye veren dükkana da baðlanmýþ durumdadýrlar. Böylece örneðin, ücretlerin aylýk ödendiði Wiltsteki Horninghamda, baþka yerde bir stone için 1 þilin 10 peni ödediði ayný unu, buralarda 2 þilin 4

peniye ancak satýnalabilir. (Medical Officer of Privy Councilin Halk Saðlýðý konusunda Sixth Reportu, 1864, s. 264.) Paisley ve Kilmarnocktaki mürettipler, greve gitmek suretiyle, ücretlerin aylýk olarak ödenmesi yerine onbeþ günde bir ödenmesini zorla kabul ettirirler. (Reports of the Inspectors of Factories for 31st, Oct. 1853, s. 34.) Ýþçinin kapitaliste açtýðý kredinin daha güzel bir sonucu olarak da, pek çok Ýngiliz kömür madenlerinde kullanýlmakta olan bir yönteme iþaret edebiliriz; buralarda iþçiye ancak ay sonunda ücret ödenir ve bu arada madenci, çoðu kez mal þeklinde olan ve bedelini sonradan piyasa fiyatýnýn üzerinde ödemek zorunda kaldýðý þeyleri kapitalistten avans olarak alýr (Truck-system, [takas sistemi -ç.]). Ýþçilere ücretlerini ayda bir kez ödemek ve her hafta sonunda avans vermek, kömür madeni patronlarý arasýnda uygulana gelen bir usuldür. Avanslar dükkanda ödenir: (Yani, patronlara ait dükkanda) iþçiler bir eliyle aldýklarýný diðeriyle buralara yatýrýrlar. (Childrens Employment Commission, Ill. Report, Lond.

1864, s. 38, n. 192.)

* Jeremy Bentham, Ýngiliz hukuk yazarý, faydacýlýðýn kurucusu. Bu yapýtýn Artý-deðerin Sermayeye Dönüþümü bölümünde, Marx, ona ayýrdýðý uzun bir notta (69 nolu notta), onu þöyle adlandýrýr: burjuva budalalýðýnýn dehasý. -ç.

Karl Marks 163

Kapital I

Benthamdýr* Özgürlüktür, çünkü, metaýn, diyelim emek-gücünün hem alýcýsý hem satýcýsý yalnýzca kendi serbest iradelerinin etkisi altýndadýr-lar. Serbest taraflar olarak sözleþme yaparlar ve vardýklarý anlaþma, ortak iradelerinin yasal ifadesinden baþka bir þey deðildir. Eþitliktir, çünkü birbirleriyle basit meta sahipleri olarak iliþki içine girerler ve eþdeðeri eþdeðerle deðiþirler. Mülkiyettir, çünkü taraflar, kendi malý olan þeyler üzerinde tasarrufta bulunur. Ve Benthamdýr, çünkü her iki taraf da yalnýz kendisini düþünür. Bunlarý biraraya getiren ve iliþki içersine sokan tek güç, bencillik, kazanç ve özel kiþisel çýkardýr. Herkes yalnýz kendini düþünür, kimse geri kalana kulak asmaz, ve böyle yaptýklarý için de, þeylerin önceden düzenlenmiþ uyumu gereði ya da kâdiri mutlak ve takdiri ilâhi ile hepsi de, herkesin mutluluðu ve yararý adýna, kendi karþýlýklý çýkarlarý adýna elbirliði ile çalýþýrlar.

Vülger serbest ticaretçilerin görüþlerini, fikirlerini ve sermaye ile ücrete dayanan toplum hakkýndaki yargýlarýnýn ölçüsünü aldýklarý bu basit dolaþým ve meta deðiþimi alanýndan çýkarýrken, dramatis personæmizin* yüzlerinde bir deðiþiklik olduðunu görüyoruz. Eski para sahibi, þimdi kapitalist olarak önde çalýmla yürüyor; emek-gücü sahibi onun emekçisi olarak peþisýra onu [sayfa 191] izliyor. Biri önemli insan po-zunda, sýrýtkan, iþbilir; öteki sýkýlgan, çekingen, kendi derisini pazara götüren ve yüzülmekten baþka umudu olmayan bir kimse gibi. [sayfa 192]

* Oyundaki kiþiIer, pazarlýða giriþen kiþiler. -ç.

164 Karl Marks

Kapital I

ÜÇÜNCÜ KISIM

MUTLAK ARTI-DEÐERÝN

ÜRETÝMÝ



YEDÝNCÝ BÖLÜM

EMEK-SÜRECÝ VE ARTI-DEÐER ÜRETÝM SÜRECÝ

BÝRÝNCÝ KESÝM.  EMEK-SÜRECÝ YA DA

KULLANIM-DEÐERLERÝNÝN ÜRETÝMÝ

Kapitalist, emek-gücünü, kullanmak için satýnalýr; kullanýlan bu emek-gücü, emeðin kendisidir. Emek-gücünü satýnalan, satýcýyý çalýþtýrarak bu emek-gücünü tüketir. Çalýþarak, emek-gücü sahibi, daha önce yalnýzca potansiyel olan emek-gücünü fiili eyleme geçirir, iþçi olur.

Emeðinin bir metada yeniden ortaya çýkmasý için, her þeyden önce, onu, yararlý bir iþ üzerinde, herhangi bir gereksinmeyi karþýlayabilecek bir þey üzerinde harcamasý gerekir. Demek ki, kapitalistin, iþçiye üret-tirdiði belli bir kullaným-deðeri, belirli bir nesnedir. Kullaným-deðerlerinin ya da mallarýn üretiminin kapitalistin denetimi altýnda ve onun adýna yapýlmasý olgusu, bu üretimin genel niteliðini deðiþtirmez. Bu nedenle, biz, ilkönce, emek-sürecini, belli toplumsal koþullar altýnda aldýðý özel biçimlerden baðýmsýz olarak incelemek durumundayýz.

Ýþ, her þeyden önce, hem insanýn hem doðanýn katýldýðý ve [sayfa Karl Marks 165

Kapital I

193] insanýn kendisi ile doða arasýndaki maddi tepkimeleri dilediði þekilde baþlattýðý, düzenlediði ve denetlediði bir süreçtir. Doðanýn ürünlerini kendi gereksinmelerine uygun bir birimde ele geçirebilmek için, kollarýný, bacaklarýný, kafasýný, ellerini ve vücudunun doðal güçlerini harekete geçirerek, doða güçlerinden birisi olarak onun karþýsýna geçer. Dýþ dünya üzerinde bu þekilde etki yaparak onu deðiþtirmekle, ayný zamanda kendi doðasýný da deðiþtirir. Uyuklamakta olan güçlerini geliþtirir ve bunlarý dilediði gibi hareket etmeye zorlar. Biz, þimdi burada, bize hayvaný anýmsatan ilkel içgüdüsel iþ biçimleri ile ilgili deðiliz. Ýnsanýn emek-gücünü pazara bir meta olarak satmak için getirdiði durum ile baþlangýçtaki içgüdüsel aþamasýnda olan insan emeðinin durumunu birbirinden ayýran çok büyük bir zaman aralýðý vardýr. Biz, emeði, salt insana özgü biçimi içersinde ele alýyoruz. Örümcek, iþini dokumacýya benzer þekilde gördüðü gibi, arý da peteðini yapmada pek çok mimarý utandýrýr. Ne var ki, en kötü mimarý en iyi arýdan ayýran þey, mimarýn, yapýsýný gerçekte kurmadan önce, onu imgesinde kurabilmesidir. Her emek-sürecinin sonunda, daha önceden iþçinin imgeleminde baþlangýç halinde varolan bir sonuç elde ederiz. Ýþçi, üzerinde çalýþtýðý malzemede yalnýzca bir biçim deðiþikliði yapmakla kalmaz, ayný zamanda, onun modus operandisini* bir yasa haline getiren kendi amacýný da gerçekleþtirir ve kendi iradesini bu amaca tâbi kýlmak zorundadýr. Bu tâbi oluþ, geçici bir þey de deðildir. Bu süreç, organlarýnýn çalýþmasýnýn yanýsýra, bütün iþ boyunca, iþçinin iradesinin amacýyla sürekli olarak uyum halinde olmasýný gerektirir. Bu, sýký bir özen demektir. Ýþin niteliði ve yapýlma biçimi onun için ne kadar az çekici ise ve bu nedenle de hem beden hem kafa gücünü kullanma yönünden ne kadar az zevk alýrsa o derece dikkatli olmak zorundadýr.

Emek-sürecinin basit öðeleri þunlardýr: 1. insanýn kiþisel faaliyeti, yani bizzat iþ; 2. iþin konusu, ve 3. araçlarý.

Ýnsana gerekli þeyleri ya da yaþama araçlarýný kullanýma hazýr olarak sunduðu1 bakir toprak (ekonomik bakýþ açýsýndan su da ona dahildir) insandan baðýmsýz olarak vardýr ve insan emeðinin evrensel konusudur. Çevresiyle yakýn baðlarýný ancak emeðin [sayfa 194] çözdüðü her þey, doðanýn kendiliðinden saðladýðý ve emeðin iþlediði konulardýr.

Yakaladýðýmýz ve yaþadýðý ortamdan çekip aldýðýmýz balýk, bakir ormanda devirdiðimiz tomruk ve maden yataklarýndan çýkardýðýmýz maden cevherleri, bunun örnekleridir. Öte yandan, eðer emeðin konusu, deyim yerindeyse, daha önceki bir emeðin süzgecinden geçmiþse, buna, hammadde diyoruz; daha önce çýkartýlmýþ olan ve yýkanmaya hazýr

* Çalýþma tarzý. -ç.

1 Yeryüzünün doðal ürünleri, az miktarda ve insandan tamamen baðýmsýz olmalarýyla, sanki, onu çalýþmaya sevketmek ve kendi servetini yaratmaya teþvik etmek üzere genç bir insana verilen az miktarda para gibi, doða tarafýndan saðlanýyor gibidir. (James Steuart, Principles of Polit. Econ., edit. Dublin 1770, v. I, s. 116.) 166 Karl Marks

Kapital I

maden cevheri gibi. Bütün hammaddeler emeðin konusudur, ama her emek konusu hammadde deðildir; bu, her þey daha önce harcanan emek yoluyla bir deðiþiklik geçirdikten sonra ancak hammadde olabilir.

Emek aracý, iþçinin kendisi ile emek konusu arasýna soktuðu ve faaliyetinin ileticisi olarak yararlandýðý bir þey ya da þeyler bileþimidir.

Amaçlarýna uygun baþka maddeleri yapmak için bazý maddelerin mekanik, fizik ve kimyasal özelliklerinden yararlanýr.2 Ýnsanýn kendi organlarýný emek araçlarý gibi kullanarak topladýðý meyve gibi hazýr yaþama araçlarýný bir yana býrakýrsak, iþçinin ilk sahip olduðu þey, emeðin konusu deðil, emeðin araçlarýdýr. Böylece doða onun faaliyetinin organlarýndan birisi haline geliyor, onu kendi organlarýna katýyor ve Ýncile karþýn, kendisine yeni bir boyut eklemiþ oluyor. Toprak onun ilk kileri olduðu gibi ilk alet deposu da oluyor. Toprak, ona, örneðin fýrlatmak, öðütmek, basmak, kesmek için vb. taþlar saðlýyor. Toprak ken-di baþýna bizzat emek aracýdýr, ama tarýmsal amaçlarla kullanýlmak istendiði zaman bir dizi baþka araçlara ve oldukça geliþmiþ bir emeðe gerek duyuluyor.3

Emeðin geçirdiði çok az bir geliþme bile, hemen özel olarak hazýrlanmýþ araçlara gerek gösteriyor. Bu yüzdendir ki, en eski maðaralarda taþtan yapýlmýþ alet ve silahlara raslýyoruz. Ýnsanlýk tarihinin en eski dönemlerinde evcilleþtirilmiþ hayvanlar, yani belli bir amaç için yetiþtirilmiþ ve emek verilerek bazý özellikleri deðiþtirilmiþ hayvanlar, özel olarak hazýrlanmýþ taþlar, aðaçlar, kemikler ve hayvan kabuklarýnýn yanýsýra bellibaþlý emek araçlarý ödevini görüyorlar.4 Bazý hayvan türleri arasýnda rüþeym halinde varolmakla birlikte, emek araçlarýnýn kullanýmý ve yapýmý, insanýn [sayfa 195] emek-sürecinin özgül özelliðidir ve Franklin bu nedenle insaný alet yapan hayvan diye betimliyor. Geçmiþteki emek araçlarýnýn kalýntýlarý, toplumun artýk yokol-muþ ekonomik biçimlerinin aydýnlýða kavuþturulmasýnda, týpký nesli tükenmiþ hayvan türlerinin saptanmasýnda fosilleþmiþ kemiklerin taþýdýðý önemi taþýyorlar. Birbirinden farklý ekonomik çaðlarýn ayýrdedil-mesinde iþe yarayan þey, yapýlan eþyalar deðil, bunlarýn nasýl ve hangi araçlarla yapýldýklarýdýr.5 Emek 2 Akýl, güçlü olduðu kadar kurnazdýr da. Aklýn kurnazlýðý, baþlýca nesnelerin kendi özelliklerine uygun olarak birbirleri üzerinde etki ve tepkide bulunmasýna yolaçarak, böylece, sürece doðrudan doðruya müdahale etmeksizin, aklýn amacýnýn yerine gelmesini saðlayan aracýlýk faaliyetinde görülür. (Hegel, Enzyklopadie, Erster Teil. Die Logik, Berlin 1840, s. 382.) 3 Diðer yönlerden deðersiz olan yapýtýnda (Théorie de l'Écon. Polit., Paris 1815) Ganilh, fizyokratlara karþý, gerçek anlamýyla tarýmýn baþlamasýndan önce gerekli süreçlerin uzun bir listesini çarpýcý bir biçimde sýralar.

4 Turgot, Réflexions sur la Formation et la Distributoin des Richesses (1766) adlý yapýtýnda, evcilleþtirilmiþ hayvanlarýn, uygarlýðýn baþlangýç dönemindeki dönemine dikkati çekmiþtir.

5 Çeþitli üretim dönemlerinin teknolojik yönden karþýlaþtýrýlmasýnda, metalar içersinde en az önemli olaný, sözcüðün dar anlamýyla, lüks eþyalardýr. Tüm toplumsal yaþamýn ve bu nedenle bütün gerçek tarihin temeli olan maddi üretim koþullarýndaki geliþmeyi, yazýlý tarihimiz þimdiye deðin ne denli az dikkate alsa da, tarih-öncesi çaðlar, gene de, tarihsel denilen sonuçlara göre deðil, materyalist araþtýrmalarýn sonuçlarýna göre sýnýflandýrýlmýþtýr. Bu dönemler, kullanýlan aletler ile silahlarýn malzemesine göre, yani taþ, bronz ve demir çaðlarý olarak ayrýlmýþlardýr.

Karl Marks 167

Kapital I

araçlarý, yalnýz insan emeðinin ulaþtýðý geliþme düzeyinin bir ölçüsünü vermekle kalmýyor, bunlar, ayný zamanda, iþin yapýldýðý toplumsal koþullarýn göstergeleri de oluyorlar. Emek araçlarý içersinde, bütünüyle alýndýðýnda üretimin kemikleri ve kaslarý diyebileceðimiz mekanik nitelikte olanlar, belli bir üretim çaðýnýn en kesin özellikleri konusunda, genel bir deyiþle, üretimin dolaþým sistemi diyebileceðimiz ve yalnýzca iþ malzemesini saðlamaya yarayan borulara, fýçýlara, sepetlere ve küp-lerle göre, daha kesin bilgiler verebilirler. Bu sonuncular, kimya sanayii ile birlikte önemli bir rol oynamaya baþlarlar.

Daha geniþ bir anlamda, emek araçlarý arasýnda, emeði, emek konusuna doðrudan doðruya aktarmak için kullanýlan ve bu nedenle þu ya da bu þekilde faaliyet iletkeni ödevi yapan araçlara ek olarak, emek-sürecinin yürütülmesi için gerekli bütün nesneleri katabiliriz. Bunlar, doðrudan sürece girmezler, ama bunlar olmaksýzýn da süreç; ya hiç yer almaz ya da ancak bir ölçüde yer alabilir. Bu türden evrensel emek aracý olarak yeryüzünü bir kez daha karþýmýzda görürüz: iþçiye, bir locus standi* ve faaliyeti için bir iþ alaný saðlayan odur. Daha önceki bir iþin sonucu olan ve ayný zamanda bu sýnýfa dahil olan araçlar arasýnda iþlikleri, kanallarý, yollarý ve benzerlerini buluyoruz.

Emek-sürecinde, insan faaliyeti, demek ki, emek araçlarýnýn yardýmý ile üzerinde çalýþýlan malzemede, baþlangýçta tasarlanan bir deðiþikliði meydana getiriyor. Süreç, üründe sona erer, ve ürün, bir [sayfa 196] kullaným-deðeridir. Doðanýn saðladýðý malzeme bir biçim deðiþikliðiyle insan gereksinmelerine uyarlanýr. Emek, kendisini, ko-nusuyla birleþtirmiþtir: emek maddeleþtirilmiþ, konu dönüþtürülmüþtür.

Ýþçide hareket olarak ortaya çýkan þey, þimdi üründe hareketsiz, sabit bir nitelik olarak görülür. Demirci döver ve ürün dövülmüþ demirdir.

Eðer sürecin tümünü, sonucu açýsýndan, ürün açýsýndan incelersek, hem araçlarý, hem de emek konusunun üretim araçlarý olduðu,6

ve emeðin kendisinin üretken bir emek olduðu açýkça görülür.7

Bir kullaným-deðeri, emek-sürecinden ürün olarak çýkarken, öteki kullaným-deðerleri, daha önceki emeðin ürünleri, sürece, üretim araçlarý olarak girerler. Ayný kullaným-deðeri, hem daha önceki sürecin ürünü, hem de daha sonraki sürecin üretim aracýdýr. Bunun için, ürünler, yalnýzca sonuç deðil, ayný zamanda emeðin temel koþullarýdýr.

Ýçersinde madencilik, avcýlýk, balýkçýlýk ve tarým gibi (yalnýzca bakir topraðýn tarýma hazýrlanmasý yönünden) doðrudan doðruya doða tarafýndan saðlanan emek malzemesi bulunan istihraç sanayii dýþýnda, 6 Örneðin, yakalanmamýþ bir balýðýn, balýkçýlýk sanayiinde üretim aracý olarak kabul edilmesi düþünceye aykýrý gibi görünebilir. Ama þimdiye kadar, hiç kimse, balýk olmayan sularda balýk avlama yöntemini bulamamýþtýr.

7 Üretken emeðin ne olduðunu yalnýz emek-süreci açýsýndan belirlemeye yarayan bu yöntem, hiç bir zaman, kapitalist üretim sürecine doðrudan doðruya uygulanamaz.

* Tesis yeri. -ç.

168 Karl Marks

Kapital I

sanayiin bütün kollarý, emeðin süzgecinden geçmiþ olan nesneler, daha önce emeðin ürünleri olan hammaddeler üzerinde çalýþýrlar. Tarýmda tohum böyledir. Doðanýn ürünleri olarak görmeye alýþkýn olduðumuz hayvanlar ve bitkiler, bugünkü biçimlerinde yalnýzca, diyelim geçen yýlýn ürünleri deðil, insanýn denetimi altýnda ve onun emeði aracýlýðý ile, kuþaklar boyu süren tedrici bir dönüþümün sonucudur. Zaten, çoðu zaman, emek araçlarý, en dikkatsiz gözlemciye bile, geçmiþ çaðlardaki emeðin izlerini belli eder.

Hammadde, ürünün anamaddesi olabileceði gibi, onun yapýsýna bir yardýmcý olarak da girebilir. Yardýmcý madde, buhar kazanýnýn altýndaki kömür, çarklarýn yaðý, yük beygirlerinin samaný gibi, emek araçla-rýnca tüketileceði gibi, keten bezini aðartmada klor, demir elde etmede kömür, yünün boyanmasýnda boya maddesinde olduðu gibi, hammadde de, bir deðiþiklik yapýlmasý için ona [sayfa 197] katýlabilir ya da iþ yerlerini ýsýtmak ve aydýnlatmak için kullanýlan malzemede olduðu gibi iþin yürütülmesine yardýmcý olabilir. Anamadde ile yardýmcý arasýndaki fark, gerçek kimya sanayiinde ortadan kalkar, çünkü burada hiç bir hammadde, ürünün cevherinde ilk bileþimi ile görülmez.8

Her nesne çeþitli özellikler taþýr ve bunun için de farklý yerlerde kullanýlabilir. Bu nedenle ayný ürün, çok farklý süreçlerde, hammadde olarak iþ görebilir. Örneðin buðday, deðirmencinin, niþasta yapýmcýsýnýn, içki damýtýcýsýnýn ve hayvan yetiþtiricisinin hammaddesidir. Ayrýca kendi üretimine tohum halinde hammadde olarak girdiði gibi, kömür de, kömür madenciliðinin hem bir ürünüdür, hem de bir üretim aracýdýr.

Ayrýca, belli bir ürün, ayný süreçte, hem emek aracý olarak, hem de hammadde olarak kullanýlabilir. Örneðin hayvan beslemede, hayvan, hem hammadde, hem de gübre üretiminin bir aracýdýr.

Derhal tüketime hazýr olmakla birlikte, bir ürün, daha sonraki ürün için hammadde olabilir; üzümün, þarabýn hammaddesi olmasý gibi. Öte yandan, emek, bize, ürününü yalnýzca hammadde olarak kul-lanabileceðimiz þekilde verebilir; pamuk, iplik, ve dokuma ipliði durumunda olduðu gibi. Kendisi ürün olmakla birlikte, böyle bir hammadde bir dizi farklý süreçlerden geçebilir: bunlarýn herbirinde daima deðiþen þekillerde hammadde olarak onu tam bir ürün haline getireceði son sürece kadar, bireysel tüketime ya da emek aracý olarak kullanýlmaya hazýr tam bir ürün olarak ortaya koyduðunu serinin son sürecine kadar iþ görür.Görüyoruz ki, bir kullaným-deðeri, ister hammadde, ister emek aracý ya da ister ürün olarak alýnsýn, bu tamamýyla emek-sürecindeki göreviyle, orada iþgal ettiði konumla belirlenir: bu deðiþtikçe, niteliði de 8 Storch, gerçek hammaddelere, matières ve yardýmcý malzemeye, matériaux der.

Cher-buliez yardýmcý maddeler için matères instrumentales terimlerini kullanýr.

Karl Marks 169

Kapital I

deðiþir.Bu nedenle, bir ürün, yeni bir emek-sürecine üretim aracý olarak girer girmez ürün niteliðini yitirir ve süreçte yalnýzca bir öðe halini alýr.

Ýplikçi, iði yalnýzca bir eðirme aracý olarak kullanýr, ve keten de yalnýzca onun eðirmesi için bir malzemedir. Kuþkusuz, malzeme ve ið olmaksýzýn iplik eðirmek olanaksýzdýr; ve bunun için de. eðirme iþleminin baþlangýcýnda bu þeylerin ürün olarak var olmalarý önkoþuldur: ama sürecin kendisinde, bunlarýn daha önceki [sayfa 198] emeðin ürünleri olmasýnýn hiç bir önemi yoktur; bu, týpký ekmeðin, çiftçinin, deðirmencinin, fýrýncýnýn daha önceki emeklerinin ürünü olmasýnýn, sindirim süreci için hiç bir önem taþýmamasýna benzer. Tersine, üretim araçlarý, ürün olarak tam ve yetkin olmayýþlarý yüzünden, herhangi bir süreçte kendilerini ürün nitelikleri ile ortaya koyarlar. Kör bir býçak ya da çürük bir iplik, býçakçý Ayý ya da iplikçi Byi anýmsatýr. Tamamlanmýþ ürüne, taþýdýðý yararlý nitelikleri kazandýran emek, artýk görünmez olur.

Emeðin amaçlarýna hizmet etmeyen bir makine yararsýzdýr. Ayrýca, bir makine, doða güçlerinin yýkýcý etkilerinden kendisini kurtaramaz. Demir paslanýr, tahta çürür. Dokunmayan, örülmeyen iplik, boþa harcanmýþ pamuktur. Canlý emeðin bunlara el atmasý, ölüm uykusundan uyandýrmasý, yalnýzca olasý kullaným-deðerleri olmaktan çýkartýp gerçek etken deðerler haline getirmesi gerekir. Bunlar emeðin ateþinde yýkanarak, emek organizmasýnýn esas unsuru olarak, eskiden olduðu gibi, süreçteki iþlevlerini yerine getirmek için canlanýrlar; gerçekte tüketilirler, ama yeni kullaným-deðerlerinin, yeni ürünlerin temel öðeleri olarak, bireysel tüketim için geçim aracý olmaya her zaman hazýr ya da ye-ni bir emek-süreci için üretim aracý olmaya hazýr bir amaçla-tüketilirler.

Öyleyse bir yandan tamamlanmýþ ürünler yalnýzca emek-sürecinin sonuçlarý olmayýp onun zorunlu koþullarý olduðu gibi, öte yandan bunlarýn bu sürece girmeleri, canlý emekle temasa gelmeleri, kullanýmdeðeri niteliklerini korumalarý ve kullanýlabilmeleri için tek yol oluyor.

Emek, maddi öðelerini, konusunu ve araçlarýný kullandýðý, bunlarý tükettiði için, bir tüketim sürecidir de. Bu üretken tüketim, bireysel tüketimden þöyle ayrýlýr: bireysel tüketimde canlý bireyin hayatta kala-bilmesi için ürünler kullanýlýp bitirilir, üretken tüketim de ise, ürünler, emeðin, canlý bireylerin emek-gücünün faaliyetlerinin devamý için tüketilir. Bunun için, bireysel tüketimin ürünü bizzat tüketicidir; üretken tüketimin sonucu ise, tüketiciden farklý bir üründür.

Öyleyse, araçlarý da konusu da zaten ürün olan emek, ürün yaratmak amacýyla bu ürünleri tüketir, ya da baþka bir deyiþle, bir dizi ürünü, baþka bir dizi ürünün üretim aracý haline getirmek için tüketir.

Ama nasýl ki, baþlangýçta emek-sürecine katýlanlar yalnýzca insan ve ondan baðýmsýz olarak varolan yeryüzü ise, þimdi [sayfa 199] de biz hâlâ doðrudan doðruya doðanýn saðladýðý ve doðal maddeler ile insan emeðinin birleþimini temsil etmeyen pek çok üretim aracý kullanmaktayýz.

170 Karl Marks

Kapital I

Yukarda yapýldýðý gibi, basit öðelerine indirgenen emek-süreci, kullaným-deðerleri üretimi ve doðal maddelerin insan gereksinmelerini karþýlar hale getirilmesi amacýyla giriþilen bir eylemdir; insanla doða arasýnda madde deðiþimini saðlamanýn zorunlu koþuludur; insan varlýðýnýn doða tarafýndan zorlanan ebedi koþuludur, ve bunun için de, bu varlýðýn her toplumsal evresinden baðýmsýz, ya da daha doðrusu böyle her evrede ortaktýr. Bu nedenle, iþçimizi öteki iþçilerle baðýntýlý olarak göstermek gereksizdi; bir yanda insan ile emeðini, öte yanda doða ile onun saðladýðý maddeleri ele almakla yetindik. Çorbayý tadarak nasýl ki yulafý kimin yetiþtirdiðini bilemezsek, bu basit süreç ile de onun hangi toplumsal koþullar altýnda yer aldýðýný kestiremeyiz; belki köle sahibinin zalim kamçýsý, ya da kapitalistin kuþkulu bakýþlarý altýnda, belki Cincin-natus ufacýk tarlasýný sürerken, belki de vahþi insan taþla yabanýl hayvanlarý avlarken olmuþtur.9

Þimdi biz, gene, bizim filizlenmekte olan kapitalistimize dönelim. Onu, açýk pazarda emek-süreci için gerekli bütün öðeleri, sürecin nesnel öðelerini, üretim araçlarýný, ve öznel öðeyi, emek-gücünü satýnaldýktan sonra terketmiþtik. Bir uzmanýn keskin gözleriyle, kendi özel ticaretine, diyelim iplikçiliðe, kunduracýlýða ya da baþka tür bir ticarete en uygun üretim araçlarýný ve emek-gücünü seçmiþti. Daha sonra, emeðiyle üretim araçlarýný tüketmek için bu emek-gücünü kiþiliðinde taþýyan iþçiyi harekete geçirerek metaý, hemen satýnalmýþ olduðu emek-gücünü harcamaya koyulur. Ýþçinin kendisi için deðil de kapitalist hesabýna çalýþmasý gerçeði, açýktýr ki, emek-sürecinin genel niteliðini deðiþtirmez; ayrýca, kunduracýlýkta ya da iplikçilikte kullanýlan özel yöntemler ve iþlemler, kapitalistin iþe karýþmasýyla, doðrudan deðiþmez.

Kapitalist, pazarda bulabildiði emek-gücünü almakla baþlamak zorundadýr ve bunun sonucu olarak, kapitalizmin doðmasýndan hemen önceki dönemde bulunabilecek türde bir emekle yetinmek zorundadýr. [sayfa 200] Emeðin sermayeye tâbi olmasýyla üretim yöntemlerinde meydana gelen deðiþiklikler ancak daha sonraki bir dönemde yer alabilir; bu yüzden de, daha sonraki bir bölümde ele alýnmasý doðru olacaktýr.

Kapitalistin emek-gücünün tüketilmesi haline dönüþtürdüðü iþ-süreci, kendine özgü. iki olgu gösterir. Birincisi, iþçi, emeðinin ait bulunduðu kapitalistin denetimi altýnda çalýþýr; kapitalist, iþin usulüne uygun yapýlmasýna, üretim araçlarýnýn akýllýca kullanýlmasýna büyük bir özen gösterir. Böylece gereksiz hammadde israfý olmayacaðý gibi, araçlarýn, zorunlu olarak iþte yýpranmasýnýn, ötesinde, yýpranma ve aþýnmasý da önlenmiþ olur.

9 Olaðanüstü bir mantýki kavrayýþla Albay Torrens, vahþiIerin bu taþýnda sermayenin baþlangýcýný bulur. Vahþinin ardýna düþtüðü yahanýl hayvana fýrlattýðý ilk taþta, ulaþamadýðý meyveye vurmak için kavradýðý ilk sopada, bir eþyaya, bir diðerini elde etmeye yardýmcý olmasý amacýyla sahip o!ma olayýna tanýk oluyoruz ve buradan da sermayenin baþlangýcýný buluyoruz.

(P. Torrens, An Essay on the Production of Wealth, etc., s. 70-71.) Karl Marks 171

Kapital I

Ýkincisi, ürün, onu doðrudan üretenin, iþçinin deðil, kapitalistin malýdýr. Diyelim bir kapitalist, bir günlük emek-gücünün deðerini ödüyor; böylece bu gücü bir günlüðüne kullanma hakký herhangi bir meta gibi, sözgeliþi bir günlüðüne kiraladýðý at gibi, ona ait oluyor. Metaý satýnalaný onu kullanma-hakkýný satýnalýyor, ve emek-gücünü satan, emeðini vererek, aslýnda, sattýðý kullaným-deðerinden ayrýlmýþ olmaktan baþka bir þey yapmamýþtýr. Ýþyerine adýmýný attýðý anda, emek-gücünün kullanýmdeðeri, ve bundan ötürü de emek olan onun kullanýmý artýk kapitaliste aittir. Emek-gücünü satýn almakla kapitalist, emeði, bu canlý mayayý, ürünün cansýz öðeleri ile birleþtirir. Onun açýsýndan emek-süreci, satýnaldýðý metaýn, yani emek-gücünün tüketiminden baþka bir þey deðildir; ne var ki, bu tüketim, ancak emek-gücünün üretim araçlarý ile tamamlanmasýyla gerçekleþtirilebilir. Emek-süreci, kapitalistin satýnaldýðý þeyler, yani onun malý haline gelen þeyler arasýnda cereyan eden bir süreçtir. Bu sürecin ürünü, týpký mahzende mayalanma sürecini tamamlayan þarap gibi, gene kapitaliste aittir.10 [sayfa 201]

ÝKÝNCÝ KESÝM.  ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ

Kapitalistin kendisine malettiði ürün, örneðin, iplik ya da kundura gibi bir kullaným-deðeridir. Ama, her ne kadar kundura bir bakýma bütün toplumsal ilerlemenin temeli ve kapitalistimiz de keskin bir ilerici olmakla birlikte, gene de kundurayý, sýrf kunduralara olan aþkýndan yapmaz. Kullaným-deðeri meta üretiminde quon aime pour luimême*

bir þey deðildir. Kullaným-deðerlerini, kapitalistler, salt deðiþim-deðerinin maddi özü ve taþýyýcýsý olduklarý için ve sürece üretirler. Kapitalistimizin gözünde iki amaç vardýr: önce, deðiþim-deðeri olan bir kullanýmdeðeri üretmek ister, yani satýlacak bir mal, bir meta üretmek ister; sonra, deðeri, üretiminde kullanýlan metalarýn toplam deðerlerinden daha fazla olan bir meta üretmek ister; yani ürettiði þeyin deðeri, serbest piyasadan satýnaldýðý üretim araçlarý ve emek-gücünden fazla olmalýdýr. Amacý, yalnýz kullaným-deðeri deðil, onunla birlikte meta üretmektir; yalnýz kullaným-deðeri deðil, deðer üretmektir; yalnýz deðer deðil, ayný 10 Ürünlere, bunlar sermayeye dönüþmeden önce sahip olunur; bu dönüþme, bu gibi sahip olunmalardan onlarý kurtaramaz. (Cherbuliez, Richesse ou Pauvreté édit. Paris, 1841, s.

54.) Proletarya, emeðini, belli miktarda gerekli tüketim maddesi karþýlýðýnda satmakla, ürün üzerinde bir pay sahibi olmak talebinden tamamen vazgeçer. Ürünlere sahip olma biçimi gene eskisi gibi kalýr; bu sözünü ettiðimiz anlaþma ile herhangi bir deðiþikliðe uðramaz. Ürün bütünüyle, hammaddeyi ve gerekli tüketim maddelerini saðlayan kapitaliste ait olur; bu, maledinme yasasýnýn kesin bir sonucu olup bu yasanýn temel ilkesi, her iþçinin ürettiði þey üzerinde mutlak bir sahiplik hakký vardýr diyen ilkenin tam tersidir. (ibid., s. 58.) Ýþçiler emekleri karþýlýðýnda ücret aldýklarý zaman ... kapitalist, yalnýz sermayenin (üretim araçlarýnýn demek istiyor) sahibi olmakla kalmaz, emeðin de sahibi olur. Eðer ücret olarak ödenen þey, genellikle kabul edildiði gibi sermaye kavramý içersine giriyorsa, sermayeden ayrý olarak emeði sözkonusu etmek saçmadýr. Bu anlamda kullanýlan sermaye sözcüðü, emeði de, sermayeyi de kapsar. (James Mill, Elements of Pol. Econ. etc., ed. 1821, s. 70, 71.)

* Kendisi için sevilen. -ç.

172 Karl Marks

Kapital I

zamanda artý-deðer üretmektir.

Þurasý akýlda tutulmalýdýr ki, biz, þimdi meta üretimini ele alýyoruz; oysa þimdiye deðin sürecin yalnýz bir yanýný incelemiþ bulunuyoruz.

Metalarýn, ayný zamanda her kullaným-deðeri, hem de deðer olmasý gibi, bunlarýn üretim sürecinin de hem emek-süreci ve hem de bir deðer yaratma süreci olmasý gerekir.*

Þimdi de, üretimi, deðerin bir yaratýlýþý olarak inceleyelim.

Her metaýn deðerinin, üzerinde harcanan ve kendisinde maddeleþen emek miktarýyla, üretimi için belli toplumsal koþullar altýnda gerekli emek-zamaný ile belirlendiðini biliyoruz. Bu kural, kendi adýna yürütülen emek-sürecinin sonucu olarak, kapitalistimizin adýna gerçekleþen ürün için de geçerlidir. Bu ürünün 10 libre iplik olduðunu varsayalým, ilk iþimiz bunda gerçekleþmiþ olan emek miktarýný hesaplamak olacaktýr.

Ýplik eðirmek için hammadde gereklidir; diyelim bu 10 libre pamuk olsun. Kapitalistimizin, bunu, sözgeliþi 10 þiline, tam deðerine satý-naldýðýný varsaydýðýmýza göre, bu pamuðun deðerini þimdilik incelememize gerek yoktur. Pamuðun üretimi için gerekli [sayfa 202] emek, bu fiyatla, toplumun ortalama emeði cinsinden ifade edilmiþ bulunmaktadýr. Gene diyelim ki, þimdilik için gerektirdiði öteki tüm araçlarý temsil eden için aþýnmasý ve yýpranmasý da, 2 þilinlik bir deðere eþit olsun.

Eðer oniki þilinin temsil ettiði altýn kütlesini üretmek için yirmidört saat ya da iki iþgünü gerekirse, bundan, iplikte iki iþgünlük emeðin maddeleþmiþ olduðu sonucu çýkar.

Ýðin maddesinin bir ölçüde aþýnýp yokolmasý ile pamuðun yeni bir biçime girmiþ olmasý bizi yanýltmamalýdýr. Genel deðer yasasýna göre, eðer, 40 libre ipliðin deðeri. = 40 libre pamuðun deðeri + tam bir iðin deðeri ise, yani eþitliðin her iki yanýndaki metaý üretmek için ayný emek-zamaný gerekiyorsa, 10 libre iplik, 10 libre pamuk ve dörtte-bir iðin eþdeðeri olur. Bu durumda biz, ayný emek-zamanýnýn bir yanda 10

libre iplikte ve öte yanda 10 libre pamuk ile iðin bir kýsmýnda maddeleþtiðini düþünüyoruz. Öyleyse, deðer, ister pamukta, ister iðde, ister iplikte görünsün, deðerin miktarýnda deðiþen bir þey olmaz. Ýð ile pamuk yanyana duracaklarýna, sürece birlikte katýlmýþlar, biçimleri deðiþmiþ, ipliðe dönüþmüþlerdir; ama deðerleri, olsa olsa ancak, bunlarýn eþdeðerleri olan iplikle deðiþilmeleri olayýndaki kadar etkilenmiþtir.

Pamuðun, ipliðin hammaddesinin üretimi için gerekli olan emek, ipliðin üretimi için gerekli olan emeðin bir kýsmýdýr ve bu nedenle iplikte zaten vardýr. Ayný þey, aþýnmaksýzýn pamuðun eðrilmesi mümkün olmayan iðde maddeleþen emek için de sözkonusudur.

Demek ki, ipliðin deðerinin ya da üretimi için gerekli emek-

* [Daha önceki bir dipnotta da belirtildiði gibi, Ýngilizcede, emeðin bu iki farklý yaný için iki ayrý deyim vardýr: Basit Emek-Sürecinde, Kullaným-Deðerleri üretim sürecinde bu Work [Ýþ]tir.

Deðer yaratma sürecinde, deyimin tam ekonomik anlamýya, Labour [Emek]tir. -F.E.]

Karl Marks 173

Kapital I

zamanýnýn belirlenmesinde, önce pamuk ile iðin aþýnan kýsmýnýn üretimi, sonra da pamuk ile iðin birarada ipliði eðirmek için gerekli olup, çeþitli zamanlarda ve farklý yerlerde yürütülen bütün özel süreçlere, bir ve ayný sürecin farklý ve birbirlerini izleyen evreleri olarak bakýlabilir.

Ýplikteki bütün emek geçmiþte kalmýþ emektir; ve onu meydana getiren öðelerin üretimi için gerekli iþlemlerin, en son eðirme iþlemine göre çok daha eskiden yapýlmýþ olmasýnýn hiç bir önemi yoktur. Bir evin yapýmý için eðer belli bir miktar emek, diyelim otuz gün gerekliyse, son günün iþinin ilk günün iþinden yirmidokuz gün sonra yapýlmasý ile eve dahil emek miktarý deðiþmiþ olmaz. Bu nedenle hammadde ile emek araçlarýndaki emek, eðirme iþlemine baþlanmasýndan önce, eðirme sürecinin ilk aþamasýnda harcanan emek gibi ele alýnabilir. [sayfa 203]

Üretim araçlarýnýn, yani pamukla iðin oniki þilinde ifadesini bulan deðerleri, bunun için, ipliðin deðerini, ya da baþka bir deyimle ürünün deðerini oluþturan kýsýmlardýr.

Yalnýz, burada iki koþulun yerine getirilmesi gereklidir. Önce, pamuk ile ið, bir kullaným-deðerinin üretiminde birlikte çalýþmalýdýr; örneðimizde bunlarýn ikisinin iplik haline gelmesi gerekir. Deðer, doðmuþ bulunduðu özel kullaným-deðerinden baðýmsýzdýr, ama bir tür kullaným-deðerinde somutlaþmýþ olmasý da gerekir. Sonra, üretim süresinde harcanan zaman, belli toplumsal koþullar altýnda gerçekten gerekli süreyi aþmamalýdýr. Bunun için, eðer 1 libre iplik eðirmek için 1 libre pamuk yetiyorsa, 1 libre ipliðin üretiminde, bu aðýrlýktý pamuktan fazlasýný tü-ketmemek için dikkat gösterilmesi gerekir; ið için de ayný þey sözkonusudur. Kapitalist, çelik bir ið yerine altýndan yapýlma bir ið kullanma hevesine kapýlsa bile, ipliðin deðerinin hesaplanmasýnda dikkate alýnan emek, çelik bir iðin üretilmesi için gerekli olan emektir, çünkü belli toplumsal koþullar altýnda bundan fazlasý gereksizdir.

Þimdi artýk, ipliðin deðerinin, ne kadarýnýn pamuktan ve ne kadarýnýn iðden geldiðini biliyoruz. Bunun toplamý oniki þilin, ya da iki iþgününün deðerine eþittir. Bunun ardýndan inceleyeceðimiz nokta, ipliðin deðerinde, iplikçinin pamuða katmýþ olduðu emeðin ne kadar olduðudur.

Bizim, artýk bu emeði, emek-sürecini incelediðimiz zamankinden çok daha baþka bir yönden ele almamýz gerekiyor; biz, daha önce, bunu, yalnýzca pamuðu ipliðe dönüþtüren belli türden bir insan emeði açýsýndan görmüþtük; orada, diðer koþullar ayný kalmak kaydýyla, emek, yapýlan iþe ne kadar uygun ise, o kadar iyi iplik elde edilirdi. Ýplikçinin emeði, orada, diðer türden üretken emekten özgül olarak farklý bir iþ olarak görülmüþtür; bir yandan, özel amacý yönünden, yani iplikçilik yönünden farklýydý, öte yandan, faaliyetinin özel niteliði, üretim araçlarýnýn özel niteliði ve ürününün özel kullaným-deðeri yönünden farklýydý.

Ýplikçilik iþi için pamuk ile ið gerekliydi, ama top yapýmý için bunlarýn hiç bir yararý yoktur. Burada ise, tersine, iplikçinin emeði deðer-yaratan, 174 Karl Marks

Kapital I

yani bir deðer kaynaðý olarak ele alýndýðý sürece, top dökümcüsünün emeðinden, ya da bizi daha yakýndan ilgilendirmesi bakýmýndan, pamuk yetiþtiricisinin ve ið yapýmcýsýnýn üretim araçlarýnda geçerlilik kazanan emeklerinden hiç bir þekilde farklý deðildir. Ýþte yalnýzca bu özdeþlik nedeniyle, pamuk yetiþtiriciliði, ið [sayfa 204] yapýmcýlýðý ve iplikçilik, birbirlerinden miktar olarak farklý olmakla birlikte, bir bütünün, yani ipliðin deðerinin birer öðesini oluþturma niteliðine sahiptirler. Bizi burada ilgilendiren, emeðin niteliði, mahiyeti ve özgül özelliði deðil, yalnýzca miktarýdýr. Bu da çok basit bir hesap iþlemidir. Biz, eðirmenin, basit, beceri istemeyen bir emek, belli bir toplumsal durumun ortalama emeði olduðu varsayýmýndan hareket ediyoruz. Bunun karþýtý varsayýmýn, hiç bir fark yaratmadýðýný ilerde göreceðiz.

Ýþçi çalýþýrken emeði devamlý bir dönüþüm içindedir: hareket olmaktan çýkar, hareketsiz bir eþya halini alýr; iþçinin çalýþmasý olmaktan çýkar, üretilen bir þey halini alýr. Bir saatlik eðirmenin sonunda bu hareket, belirli miktarda iplikle temsil edilir; baþka bir deyiþle, belirli miktardaki emek, yani bir saatlik emek, pamukta somutlaþmýþ olur. Biz, emek, yani iplikçinin harcadýðý canlý kuvvet diyoruz, eðirme iþi demiyoruz; çünkü, özel eðirme iþi burada eðiriciye özgü bir iþ olarak deðil, genel emek-gücünün harcanmasý olarak hesaba katýlýr.

Þimdi incelemekte olduðumuz süreçte, pamuðun ipliðe dönüþtürülmesi iþinde, belli toplumsal koþullar altýnda gerekli olandan fazla zaman harcanmamasý çok önemlidir. Normal koþullar altýnda, yani ortalama toplumsal üretim koþullarý içinde, a libre pamuðun b libre iplik haline getirilmesi için bir saatlik emek gerekiyorsa, 12a libre pamuk 12b libre iplik haline getirilmedikçe, bir günlük emek, 12 saatlik emek sayýlamaz; çünkü deðer yaratýmýnda yalnýzca toplumsal bakýmdan gerekli zaman hesaba katýlýr..

Yalnýz- emek deðil, hammadde ile ürün de, þimdi, bunlarý saf ve yalýn emek-sürecinde incelediðimizden çok farklý bir ýþýk altýnda görünürler. Hammadde, burada, belli nicelikte emeði emen bir þey ödevini görür. Bu emilmeyle, o, gerçekte, eðirilmiþ olduðu için, eðirilme biçiminde emek-gücü ona katýldýðý için, pamuk, ipliðe dönüþmüþtür; ama ürün, iplik, þimdi, pamuðun emdiði emeðin bir ölçüsünden baþka bir þey deðildir. Eðer bir saatte l2/ libre pamuk, 12/ libre iplik halinde eðiriliyorsa, 3

3

10 libre iplik, 6 saatlik emeðin emildiðini belirtir. Belirli niceliklerde ürün bu nicelikler deneyimle belirlenmiþtir þimdi, belirli nicelikteki emeði, kristalleþmiþ emek-zamanýnýn belirli bir kitlesinden baþka bir þeyi temsil etmez. Bu ürünler, þu kadar saatlik ya da þu kadar günlük toplumsal emeðin maddeleþmesinden baþka bir þey deðildirler.

Artýk bizi, burada, emeðin özel eðirme iþi olmasý, konusunun

[sayfa 205] pamuk ve ürününün iplik olmasý gerçeði, konunun kendisinin zaten ürün ve bu nedenle de hammadde olmasý gerçeðinden fazla ilgilendirmiyor. Ýplikçi, eðer eðirme iþinde deðil de kömür madeninde Karl Marks 175

Kapital I

çalýþsaydý, iþinin konusu, kömür, doða tarafýndan saðlanmýþ olacaktý; ama gene de belirli bir nicelikte çýkartýlmýþ kömür, örneðin bir kental kömür, belirli nicelikte emilmiþ emeði temsil edecekti.

Satýþý dolayýsýyla, bir günlük emek-gücünün deðerinin üç þilin ve altý saatlik emeðin, bu miktarda maddeleþmiþ olduðunu kabul etmiþtik; dolayýsýyla, iþçinin, günlük yaþama araçlarýnýn ortalama miktarýný üretmesi için bu miktarda bir emek gerekmektedir. Þimdi eðer bizim eðirici bir saat çalýþmakla, 12/ libre pamuðu, 12/ libre ipliðe11 dönüþtürebili-3

3

yorsa, altý saatte 10 libre pamuðu, 10 libre ipliðe dönüþtürecek demektir. Bu durumda, eðirme süreci sýrasýnda pamuk altý saatlik emeði emmektedir. Üç þilin deðerindeki altýn parçasýnda da ayný nicelikte emek somutlaþmýþtýr. Öyleyse, yalnýzca eðirme iþiyle, üç þilinlik bir deðer pamuða katýlmýþtýr.

Þimdi de, ürünün, 10 libre ipliðin toplam deðerini ele alalým. Ýki-buçuk günlük emek onda somutlaþmýþtý ve bunun iki günü pamuk ile iðin aþýnan kýsmýnda, yarým günlük emek de eðirme süreci sýrasýnda emilmiþti. Bu ikibuçuk günlük emek, ayrýca, onbeþ þilin deðerindeki bir altýn parçasý ile temsil edilmiþtir. Bu durumda, onbeþ þilin, 10 libre iplik için uygun bir fiyat, ya da bir libre ipliðin fiyatý birbuçuk þilindir.

Kapitalistimiz þaþkýnlýktan gözleri açýlmýþ bakýyor. Ürünün deðeri, konan sermayenin deðerine tamý tamýna eþittir. Koyduðu deðer, büyümemiþtir, artý-deðer yaratýlmamýþtýr ve sonuç olarak para, sermayeye dönüþmemiþtir. Ýpliðin fiyatý onbeþ þilindir, ve onbeþ þilin, serbest piyasada, ürünü oluþturan öðelere, yani ayný þeyin miktarý demek olan emek-sürecinin öðelerine harcanmýþtýr; on þilin pamuk için, iki þilin iðin aþýnan kýsmý için, üç þilin de emek-gücü için ödenmiþtir. Ýpliðin kabaran deðerinin, yalnýzca pamukta, iðde ve emek-gücünde önceden varolan deðerlerin bir toplamý olduðu için hiç bir yararý yok: böylesine varolan deðerlerin basit toplamýndan artý-deðerin çýkmayacaðý besbelli.12 Bu birbirlerinden ayrý deðerler, [sayfa 206] þimdi, hepsi birden bir þey üzerinde toplanmýþ oluyor; ama bunlar, metalarýn satýnalýnmasýyla üç kýsma bölünmeden önce, ayný onbeþ þilinin içersindeydiler.

Aslýnda bu sonuçta, þaþýrtýcý olan bir þey yok. Bir libre ipliðin deðeri, birbuçuk þilin olduðuna göre, kapitalistimiz, piyasadan 10 libre iplik alýrken, bunun için onbeþ þilin ödeyecektir. Açýktýr ki, bir insanýn, 11 Bu sayýlar tamamen geliþigüzel alýnmýþtýr.

12 Fizyokratlarýn, tarýmda harcanan emek dýþýndaki bütün emeði, üretken olmayan emek sayan öðretilerinin dayandýðý temel önerme budur: ve bu, ortodoks iktisatçýlar için çürütülemez bir önermedir. Bir þeyin deðerini bulmak için, onun üretimi için kullanýlan diðer þeylerin deðerlerinin hesaba katýlmasý (örneðin, dokuma iþçisinin temel tüketim maddelerinin deðeri, iþlediði ketene katýlýr) yani, deyim yerindeyse, farklý deðerlerin bir deðer üzerinde kat kat yýðýlmasý, bu deðerin ayný ölçüde büyümesi sonucunu verir. ... Elzanaatlarý ürünlerinin fiyatlarýnýn nasýl meydana geldiðini, toplama terimi çok güzel gösterir: bu fiyat, kullanýlan ve birarada sayýlan çeþitli deðerlerin toplamýndan baþka bir sey deðildir; bununla birlikte. toplamak, çarpmak demek deðildir. (Mercier de la Revière, l.c., s. 599.)

176 Karl Marks

Kapital I

bir evi hazýr olarak satýnalmasý ya da kendisi adýna yaptýrmýþ olmasý, o eve sahip olmasý için gerekli para miktarýný ne artýrýr, ne eksiltir.

Ama vülger ekonomiye yatkýn kapitalistimiz þöyle haykýracaktýr:

Ama ben, paramý, daha fazla para kazanmak için yatýrmýþtým. Ce-henneme giden yolun iyi niyetlerle döþenmesi gibi, o da parasýný, pekâlâ hiç üretim yapmadan çoðaltmak niyetinde olabilir.13 Çevresine tehditler yaðdýrmaya baþlar. Bir daha gafil avlanmayacaktýr. Artýk, metalarý, bizzat imal etmek yerine pazardan alacaktýr. Ne var ki, bütün kapitalist kardeþleri ayný þeyi yaparlarsa, piyasada istediði metalarý nereden bulacaktýr? Ve parasýný da çýtýr çýtýr yiyemez. Karþýsýndakini inandýrmaya çalýþýr: Yaptýðým özveriyi bir düþünün; bu onbeþ þilini pekâlâ keyfimce harcayabilirdim; oysa ben bunu yapmadým, onu, üretken bir yolda tü-kettim, onunla iplik yaptým. Çok güzel, ve þimdi ödül olarak elinde vicdan azabý yerine, epeyce iplik vardýr; ve bir cimri gibi davransaydý, kendisini kurtaramayacaðý bir bataða saplanýrdý; böyle bir keþiþliðin nelere yolaçtýðýný daha önce görmüþ bulunuyoruz. Üstelik, hiç bir þeyin olmadýðý yerde, kral, haklarýný yitirmiþtir; yaptýðý özverinin erdemleri ne olursa olsun, bunlarý sýralamaya gerek yoktur, çünkü ürünün deðeri, üretim sürecine sürülen metalarýn deðerlerinin toplamýndan ibarettir.

Býrakalým kapitalistimiz, kendisini, erdemin ödülü gene kendisidir düþüncesiyle avutsun. Ama hayýr, sýzlanmaya devam eder. Ýplik benim ne iþime yarar, ben onu satmak için ürettim der. Öyleyse býrakýn satsýn ya da, özel [sayfa 207] doktoru MacCullochun aþýrý üretim salgýnýna karþý hazýrladýðý koruyucu önlemler reçetesi uyarýnca, ilerde salt kendi gereksinmelerini giderecek þeyler üretsin. Þimdi de mýzýklamaya baþlar.

Ýþçi, ortada bir þey olmadan yalnýz kollarýný-bacaklarýný kullanarak meta üretebilir mi? diye sorar. Emeðinin ancak onun aracýlýðý ile ve yalnýz onun içinde somutlaþabileceði malzemeyi ona saðlayan ben deðil miyim? Ve toplumun büyük kýsmý yoksullardan oluþtuðuna göre, üretim araçlarýmla, pamuðumla ve iðimle topluma, ve yalnýzca topluma deðil, ayrýca, yaþmasý için gerekli þeyleri saðladýðým iþçiye de büyük bir hizmette bulunmuþ olmuyor muyum? Yani bütün bu hizmetlerime karþý bana bir pay verilmeyecek mi, Çok güzel, ama iþçi de, ona, pamuðu ile iðini ipliðe geçirmekle, eþdeðer bir hizmette bulunmadý mý? Üstelik burada hizmet diye bir þey sözkonusu deðildir.14 Hizmet, bir meta ya da 13 Böylece sermayesinin bir kýsmýný 1844-47 yýllarý arasýnda, demiryolu spekülasyonlarýna yatýrmak için üretken þekilde kullanmaktan çekti; ve gene Amerikan iç savaþý sýrasýnda, Liverpool pamuk borsasýnda oynamak üzere fabrikasýný kapattý ve iþçilerini sokaða attý.

14 Güzel giysiler giyip, süslen, yücelt kendini ... ama her kim ki, verdiðinden daha çoðunu ya da dahi iyisini alýr, bu tefeciliktir, ve hizmet deðil komþuya yapýlan kötülüktür, týpký hýrsýzlýk ve soygunculuk gibi. Hizmet ve yarar denilen her þey, komþuya yapýlan hizmet ve saðlanan yarar deðildir. Çünkü, zina eden bir kadýnla bir erkek de birbirlerine büyük hizmette bulunur ve zevk verirler. Bir süvari, yol kesmekte, tarlalarý, evleri yaðmalamakta yardýmcý olduðu bir fesatçýya büyük hizmet etmiþ olur. Papacýlar bizimkilere, bunlarý baðlamadýklarý, yakmadýklarý ve hepsini öldürmedikleri ya da zindanlarda çürütmedikleri, ve ama hayatta býrakarak yalnýzca ülkeden sürdükleri ya da ellerindekilerini almakla yetindikleri için büyük bir hizmette bulunuyorlar.

Karl Marks 177

Kapital I

emek olsun, bir kullaným-deðerinin yararlý etkisinden baþka bir þey deðildir.15 Ama bizim burada ele aldýðýmýz þey, deðiþim-deðeridir. Kapitalist, iþçiye üç þilinlik bir deðer ödedi ve iþçi de, pamuða kattýðý üç þilinlik deðerle tam bir eþdeðeri geri verdi: deðere karþýlýk, deðer vermiþ oldu.

Þimdiye kadar kesesi ile öðünen dostumuz birden iþçinin mütevazi tavrýna bürünür ve yaygarayý basar: Bizzat ben de çalýþmadým mý? Ýplikçinin baþýnda denetleyicilik ve gözetleyicilik iþini yapan ben deðil miyim? Bu iþ de deðer yaratmýyor mu? Gözcüsü ile yöneticisi bu sözlere býyýk altýndan gülerler. Bu arada o, yürekten bir kahkaha attýktan sonra, her zamanki tavrýný yeniden takýnýr. Bize iktisatçýlarýn tüm amen-tüsünü okumakla birlikte, bunun, aslýnda beþ para etmeyeceðini söyler. O, bu ve buna benzer uyduruk bahaneleri ve [sayfa 208] laf cambaz-lýklarýný, bu iþten para kazanan ekonomi politik profesörlerine býrakýr.

O, pratik bir adamdýr; iþi dýþýnda söylediklerini gerçi daima düþünerek söylemez, ama iþ içersinde ne yaptýðýný çok iyi bilir.

Konuyu biraz daha yakýndan inceleyelim. Bir günlük emek-gücünün deðeri, 3 þilin ediyor, çünkü bizim varsayýmýmýza göre, yarým günlük emek, bu miktar emek-gücünde somutlaþýyor; çünkü emek-gücünün üretimi için gerekli günlük tüketim aracý, yarým günlük emeðe maloluyor. Ama, emek-gücünde somutlaþmýþ geçmiþteki emekle bunun harekete getirdiði canlý emek, emek-gücünün günlük muhafaza ve bakým giderleri ile bunun iþ baþýnda harcanmasý, birbirinden tamamen farklý iki þeydir. Bunlardan ilki, emek-gücünün deðiþim-deðerini belirler, ikincisi ise onun kullaným-deðeridir. Ýþçiyi 94 saat süreyle canlý tutmak için yarým günlük emeðin gerekli oluþu, onun bütün gün çalýþmasýna engel oluþturmaz. Bu nedenle, emek-gücü deðeri ile bu emek-gücünün emek-süreci içersinde yarattýðý deðer, birbirinden tamamen farklý büyüklükler-dir; kapitalistin, emek-gücünü satýnalýrken gözönünde bulundurduðu þey, iþte iki deðer arasýndaki bu farktýr. Emek-gücünün taþýdýðý yararlý nitelikler ve iplik ile kunduranýn bu nitelikler sayesinde yapýlmýþ olmasý, onun için bir conditio sine qua nondan* fazla bir þey deðildir; çünkü deðer yaratmak için emeðin yararlý bir þekilde harcanmasý gerekir. Onu gerçekten etkileyen þey, bu metaýn, yalnýzca bir deðer kaynaðýna sahip olmasý deðil, onun sahip olduðundan daha fazla deðerin kaynaðý olmasý, özgül kullaným-deðerine sahip olmasýdýr. Kapitalistin, emek-gücünden beklediði özel hizmet budur ve bu alýþveriþte o, meta deðiþimi konusundaki ebedi yasalar uyarýnca hareket eder. Emek-gücü satýcýsý, baþka herhangi bir meta satýcýsý gibi, deðiþim-deðerini gerçekleþtirir ve Þeytan da kendi hizmetkârlarýna paha biçilmez hizmette bulunur. ... Özetle, dünya, büyük, kusursuz ve günlük hizmet ve yararlarla doludur. (Martin Luther, An die Pfarrherrn, wider den Wucher zu predigen, etc., Wittenberg 1540.)

15 Zur Kritik der Pol. Ök., s. 14te [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 57n] bu noktada þuna iþaret ediyorum: J. B. Say ve F. Bastiat gibi iktisatçýlara, hizmet kategorisinin, nasýl büyük bir hizmette bulunduðu takdir edilebilir.

* Vazgeçilmez koþul. -ç.

178 Karl Marks

Kapital I

onun kullaným-deðerin-den ayrýlmýþ olur. Bunlardan birini vermeden diðerini alamaz. Emek-gücünün kullaným-deðeri ya da bir baþka deyiþle emek, satýlmýþ bulunan yaðýn kullaným-deðeri, ne ölçüde yaðcýya ait bulunursa, o kadar satýcýsýna ait olur. Para sahibi bir günlük emek-gücünün deðerini ödemiþtir; bunun için onun bir günlük kullanýmý, bir günlük emek ona aittir. Emek-gücünün günlük tüketimi yarým günlük çalýþmaya malolmasýna karþýlýk ayný emek-gücünün tam bir gün çalýþabilmesi ve dolayýsýyla bir gün zarfýnda kendisi için ödenenin iki katý deðer yaratmasý, kuþkusuz [sayfa 209] satýnalan için iyi bir þanstýr, ama satýcý için hiç de bir haksýzlýk deðildir.

Kapitalistimiz iþte bu durumu önceden görmüþtür ve kahkahasýn-ýn nedeni de budur. Ýþçi, iþyerinde, bu nedenle, yalnýz altý saat deðil, oniki saat süreyle çalýþmak için gerekli üretim araçlarýný hazýr bulur.

Týpký, altý saatlik iþ sýrasýnda 10 librelik pamuðumuzun altý saatlik emekle emilmesi ve 10 librelik iplik olmasý gibi, þimdi 20 libre pamuk 12 saatlik emeði emecek ve 20 libre ipliðe dönüþecektir. Öyleyse þimdi biz de bu uzatýlmýþ sürecin ürününü inceleyelim. 20 libre iplikte beþ günlük emek maddeleþmiþtir ve bunun dört günü pamuða ve iðin aþýnan çeliðine tekabül eder, geri kalan bir gün ise eðirme süreci sýrasýnda pamuk tarafýndan emilmiþ bulunur. Altýn ile ifade edilirse, beþ günlük emek, otuz þilindir. Bu, ayný zamanda, 20 libre ipliðin, daha önce olduðu gibi, libresi birbuçuk þilinden fiyatýdýr. Ama sürece giren metalarýn deðerlerinin toplamý, 27 þilin tutmaktadýr. Ýpliðin deðeri ise, 30 þilindir. Bu durumda ürünün deðeri, onun üretimi için yatýrýlan deðerden 1/ daha 9

büyüktür; yani 27 þilin, 30 þilin haline dönüþmüþtür, ve üç þilinlik bir artý-deðer yaratýlmýþtýr. Oyun, ensonu meyvesini veriyor: para, sermayeye dönüþmüþ oluyor.

Metalarýn deðiþimini düzenleyen yasalar hiç bir þekilde çiðnen-meden, sorunun bütün koþullarý yerine getirilmiþtir. Eþdeðer, eþdeðerle deðiþilmiþtir. Kapitalist, alýcý olarak, her metaýn, pamuðun, iðin ve emek-gücünün tam deðerini ödemiþtir. Ardýndan, her meta satýnalanýn yaptýðý gibi, bunlarýn kullaným-deðerini tüketmiþtir. Ayný zamanda üretilen metalarýn süreci de olan emek-gücünün tüketimi sonunda, 30 þilin deðerinde 20 libre iplik elde edilmiþtir.

Eskiden alýcý durumundaki kapitalist, þimdi pazara bir satýcý olarak, meta satýcýsý olarak döner. Ýpliðini, tam deðeri olan, libresi birbuçuk þilinden satmaktadýr. Gene de dolaþýmdan, baþlangýçta koyduðundan üç þilin fazla çekmektedir. Bu deðiþim, paranýn sermayeye dönüþümü, hem dolaþým alanýnýn için de, hem de dýþýnda olmaktadýr; dolaþýmýn içindedir, çünkü emek-gücünün pazardan satýnalýnmasýyla koþullanmýþtýr; dolaþýmýn dýþýndadýr, çünkü, onun içersinde yapýlan tek þey, artý-deðer üretimine, yani tamamen üretim alanýna giren sürece yalnýzca bir sýçrama tahtasý oluþturmasýdýr. Böylece tout est pour le mieux dans le meilleur des mondes possibles.* [sayfa 210]

Karl Marks 179

Kapital I

Kapitalist, parasýný, yeni ürününün maddi öðeleri ve emek-sürecinin öðeleri olarak hizmet edecek metalara geçirmekle, canlý emeði bunlarýn ölü cevherleri ile birleþtirmekle, ayný zamanda, deðere dönüþtürür, yani geçmiþ, maddeleþmiþ ve ölü emeði, sermayeye, kendi kendinin deðerini artýran bir deðere, üreyip çoðalan canlý bir canavara dönüþtürür.

Eðer þimdi biz, deðer üretmenin ve artý-deðer yaratmanýn iki sürecini karþýlaþtýrýrsak, ikincisinin belirli bir noktadan sonra birincinin devamýndan baþka bir þey olmadýðýný görürüz. Eðer bir yandan, süreç, o noktadan, yani emek-gücü için kapitalistin ödediði deðerin yerini tam eþdeðerinin aldýðý noktadan sonra sürdürülmezse, bu, yalnýzca bir deðer yaratma sürecidir, eðer öte yandan, bu noktadan öteye devam ederse artý-deðer yaratma süreci halini alýr.

Bir adým daha atar ve deðer üretme süreci ile saf ve basit emek-sürecini karþýlaþtýrýrsak, bunlardan ikincisinin, kullaným-deðerleri üreten yararlý emeði, çalýþmayý içerdiðini görürüz. Burada, biz, emeði, belli bir malý üreten iþ olarak düþünüyoruz; onu yalnýzca nitel yönüyle, sonucu ve amacý bakýmýndan görüyoruz. Ama, deðer yaratma süreci olarak bakarsak, ayný emek-süreci, kendisini, yalnýzca nicel yönüyle sunar.

Burada sözkonusu olan, yalnýzca iþ yaparken iþçinin harcadýðý zaman, emek-gücünün yararlý olarak harcandýðý süredir. Burada sürece katýlan metalar, artýk belirli ve yararlý bir nesnenin üretiminde, emek-gücünün gerekli parçalarý olarak hesaba katýlmazlar. Bunlar, yalnýzca, su kadar miktardaki emilmiþ ya da maddeleþmiþ emeðin taþýyýcýlarýdýr; üretim araçlarýnda daha önce somutlaþmýþ olsun, ya da, süreç sýrasýnda emek-gücünün faaliyeti ile bunlara ilk kez katýlmýþ olsun, her iki durumda da ancak süresine göre hesaba katýlýr; duruma göre, þu kadar saat ya da gün harcanmýþtýr denir.

Bundan baþka, herhangi bir malýn üretimi için harcanan emeðin miktarý, belli toplumsal koþullar altýnda gerekli olduðu kadarýyla hesaba katýlýr. Bunun sonuçlarý çeþitlidir. Her þeyden önce, iþin, normal koþullar altýnda yapýlmasý gerekir. Eðer iplik eðirme ve bükme makinesi bu iþte yaygýn bir kullaným aracý ise, iplikçinin eline öreke ya da elçýkrýðý vermek anlamsýz olur. Pamuðun da, çalýþýrken zaman kaybýna yolaçacak cinsten döküntü deðil, bu ise uygun nitelikte olmasý gerekir. Yoksa iplikçi, bir libre iplik üretmek için toplumsal olarak gerekli olandan daha fazla [sayfa 211] zaman harcayacak ve bu zaman fazlasýnda, ne deðer, ne de para yaratmýþ olacaktýr. Ne var ki, sürecin maddi öðelerinin normal nitelikte olup olmamasý, iþçiye deðil, bütünüyle kapitaliste baðlý bir husustur, ayrýca, emek-gücünün de ortalama yeterlikte olmasý gerekir. Kullanýldýðý iþkolunda yaygýn ortalama hüner derecesine, yatkýnlýða ve çevikliðe sahip olmasý gerekir; zaten kapitalistimiz de, böyle normal

* Mümkün olan dünyalarýn en iyisinde, her þey, daha iyi içindir. -ç.

180 Karl Marks

Kapital I

nitelikte emek-gücü satýnalmak için gözünü dört açar. Bu gücün, normal sayýlan ortalama bir çaba, toplumda yaygýn bir yoðunluk derecesinde uygulanmasý gerekir; ve kapitalist de, zaten bunun böyle olmasýna, iþçinin bir an bile boþ kalmamasýna, gerekli özeni gösterir. Emek-gücünün kullanýlmasýný belirli bir dönem için satýnalmýþtýr ve bu hakkýný kullanmada kararlýdýr. Soyulmaya hiç niyeti yoktur. Ensonu, ve bu amaçla dostumuzun kendine özgü bir ceza yasasý vardýr, hammaddenin ya da üretim aletlerinin israf edilmesi kesinlikle yasaklanmýþtýr, çünkü böylece israf edilen þey, boþuna harcanan emek demektir, bu emek, üründe yer almaz ya da ürünün deðerine dahil olmaz.16

Þimdi görüyoruz ki, emeðin, bir yandan yararlýlýk üretmesi, öte yandan da deðer yaratmasý arasýndaki fark, bizim, metaýn [sayfa 212] tahliliyle bulmuþ olduðumuz bu fark, kendini üretim sürecinin iki yani arasýndaki bir ayrýlýða indirgemektedir.

Bir yandan emek-sürecinin birliði ve deðer yaratma süreci kabul edilen üretim süreci, metalarýn üretimidir; öte yandan, emek-sürecinin birliði ve artý-deðer üretme süreci olarak kabul edilen üretim süreci, üretimin kapitalist süreci ya da kapitalist meta üretimidir.

Biz, yukarda, kapitalist tarafýndan alýnýp kullanýlan emeðin, ortalama nitelikte basit hünersiz emek ya da daha karmaþýk hünerli emek olup olmamasýnýn artý-deðer yaratýlmasýnda en ufak bir önemi bulunmadýðýný belirtmiþtik. Ortalama emekten daha üstün ya da daha karmaþýk nitelikteki her türlü emek, daha pahalý türden bir emek-gücü harcanmasýdýr, üretimi daha fazla zamana ve emeðe malolan emek-gücü, bu yüzden de, hünersiz ya da basit emek-gücüne göre daha yüksek 16 Bu, köle emeðine dayanan üretimin pahalýlaþmasýna yolaçan durumlardan bir tanesidir.

Ýþçi, burada, eskilerin kullandýklarý çarpýcý bir deyimle, yarý-sesli alet olan hayvan ile sessiz bir alet olan emek araçlarýndan, ancak sesli bir alet olmasý ile ayrýlýr. Ama o, hem emek aracýna, hem de hayvana, onlardan birisi olmayýp insan olduðunu duyurur, hissettirir. Bunlardan birisine acýmasýzca davranarak, diðerini ise kýrýp dökerek, kendisinin onlardan farklý bir yaratýk olduðuna, büyük bir zevkle gene kendisini inandýrýr. Bundan dolayý, bu üretim yönteminde, en kabave en aðýr araçlarýn salt kabalýk ve hantallýklarý yüzünden daha zor kýrýlýp dökülmeleri nedeniyle kullanýlmalarý genellikle uygulanan bir ilkedir. Meksika körfezini çevreleyen köle devletlerinde, iç savaþa kadar, toprakta iz açmak yerine, onu domuz ya da köstebek gibi altüst eden eski çin tipi sabanlarýn kullanýldýðý görülür. Bkz: J. E. Cairnes, The Slave Power, London 1862, s. 40 vd.

Sea Board Slave States adlý yapýtýnda, Olmsted, bize þunlarý anlatýyor: Bana, burada, öyle adetler gösterdiler ki, bizde aklýbaþýnda hiç kimse, ücret ödediði iþçisini, bunlara karþý savaþým verip, engellemek istemez; bana kalýrsa bunlarýn fazla aðýrlýðý ve hantallýðý yüzünden iþçi, bizde kullanýlanlara göre yüzde-on daha büyük bir çaba harcar. Beni inandýrmak için söylediklerine göre, kölelerin bu aletleri, umursamaz ve hoyratça kullanmalarý yüzünden, daha hafif ya da daha az kaba olanlarýn kullanýlmasý hiç bir tasarruf saðlamayacaðý gibi, bizim, iþçilerimize vermekle kârlý çýktýðýmýz cinsten araçlar, bizimkinden daha yumuþak ve taþsýz olan Virginia buðday tarlalarýnda bir gün bile dayanmazmýþ. Ve gene, çiftliklerde genellikle at yerine niçin katýr kullanýldýðýný sorduðum zaman, bunun ilk ve en önemli nedeninin, atlarýn zencilerden gördükleri aðýr ve eziyetli muameleye dayanamayacaklarý olmuþtur; atlar daima kýsa zamanda sakat ya da kötürüm býrakýlmaktaydý. Oysa katýrlar sopaya dayanýklý olduklarý gibi, arasýra yem yemeseler de oluyor, kolayca sakatlanmýyorlar. Bakýlmadýklarý ya da çalýþtýklarý zaman soðuk alýp hastalanmýyorlardý. Hayvanlara reva görülen ve kuzeyde bir çiftçinin bakýçýlarýna derhal yol vermesine neden olabilecek muameleleri her an görebilmek için, þu satýrlarý yazmakta olduðum odanýn penceresinden öteye geçmeme hiç gerek yok.

Karl Marks 181

Kapital I

deðerdedir. Bu gücün deðeri daha yüksek olduðu için, tüketimi daha yüksek düzeyde bir emektir, ve bu emek, hünersiz emeðin eþit zamanda yaratmýþ olduðundan daha yüksek deðerler yaratýr. Ýplikçi ile kuyumcunun hünerleri arasýndaki fark ne olursa olsun, kuyumcunun, kendi emek-gücünün deðerine karþýlýk harcadýðý emek parçasý ile artý-deðer yaratmak için harcadýðý ek bir emek parçasý, nitel bakýmdan birbirinden hiç farklý deðildir. Kuyumculukta da, iplikçilikte olduðu gibi, artý-deðer yalnýzca fazladan harcanan emek miktarý ile, bir ve ayný emek-sürecinin uzatýlmasýndan doðar; bu, birisinde mücevher yapma sürecinde, diðerinde iplik eðirme sürecinde. olur.17 [sayfa 213]

Ama bir yandan da, her deðer yaratma sürecinde, hünerli emeðin ortalama toplumsal emeðe indirgenmesi, örneðin bir günlük hünerli emeðin altý günlük hünersiz emek sayýlmasý kaçýnýlmazdýr.18 Biz, bu yüzden, gereksiz iþlemlerden kendimizi kurtarýyoruz, tahlillerimizi, kapitalistin kullandýðý iþçi emeðinin, hünersiz ortalama emek olduðu varsayýmýna dayandýrarak basitleþtiriyoruz. [sayfa 214]

17 Hünerli ve hünersiz emek arasýndaki ayrým, kýsmen salt hayali bir nedene dayanmakta ya da en azýndan, gerçekliðini çoktan yitirmiþ ve ancak geleneksel töreler olma niteliði yüzünden yaþayabilen ayrýmlara, kýsmen de, iþçi sýnýfýnýn bazý kesimlerinin içinde bulunduklarý ve emek-güçlerinin karþýlýðýný diðerleri ile eþit deðer üzerinden almalarýný önleyen çaresiz duruma dayanmaktadýr. Raslansal koþullar burada o kadar büyük bir rol oynar ki, bu iki çeþit emek, bazan yer deðiþtirir. Örneðin kapitalist üretimin iyice geliþtiði bütün ülkelerde görüldüðü gibi, iþçi sýnýfýnýn fizik yönden bozulduðu ve nispi bir tükenme gösterdiði yerlerde, büyük adale gücünü gerektiren düþük nitelikte emek, çok daha ince bir emeðe göre, genellikle hünerli emek sayýlýr ve diðerleri ise hünersiz emek düzeyine iner. Sözgeliþi Ýngilterede duvarcý ustasýnýn iþi, Þam ipeklisi dokuyucusundan çok daha yüksek düzeyde bir yer tutar. Buna karþýlýk, kadife biçicisinin iþi büyük beden gücüne gerek gösterdiði ve ayný zamanda saðlýða zararlý olduðu halde, bu iþ, yalnýzca hünersiz iþ sayýlýr. Ve gene, þunu da unutmamak gerekir ki, sözde hünerli emek, ulusal emek alanýnda geniþ bir yer tutmamaktadýr. Laing, Ýngilterede (Galler dahil) 11.300.000 kiþinin geçiminin, hünersiz emeðe dayandýðýný tahmin etmektedir. Onun bu hesabý yaptýðý sýrada, buralarda yaþayan toplam 18.000.000 nüfustan soylular için 1.000.000, dilenciler, serseriler, suçlular, orospular vb. için 1.500.000, orta sýnýf için 4.600.000 düþersek, yukardaki 11.000,000 sayýsýný buluruz. Ama o, bu orta sýnýfa, küçük yatýrýmlarýnýn faizleriyIe geçinenleri, devlet memurlarýný, yazarlarý, sanatçýlarý, öðretmenleri ve benzerlerini de katmakta ve sayýyý kabartmak için bu 4.650.000 sayýsýna, fabrika iþçilerinin iyi ücret alan kesimini de eklemektedir!

Duvarcý iþçileri de bunlar arasýnda sayýlmaktadýr. (S. Laing, National Distress etc., London 1844.)

Yiyecek karþýlýðýnda bildiðimiz emekten baþka verecek þeyleri olmayan büyük sýnýf, halkýn büyük çoðunluðudur. (James Mill, Colony, Supplement to the Encyclop. Brit., 1831.) 18 Emek, deðer ölçüsü olarak sözkonusu edildiði zaman, bu, zorunlu olarak, belli türde bir emek anlamýný taþýr... diðer türden emeklerin buna oraný kolaylýkla saptanabilir. ([J. Cazenove,]

Outlines of Polit. Economy, London 1832, s. 22, 23.) 182 Karl Marks

Kapital I

SEKÝZÝNCÝ BÖLÜM

DEÐÝÞMEYEN SERMAYE VE DEÐÝÞEN SERMAYE

EMEK-SÜRECÝNÝN çeþitli öðeleri, ürünün deðerinin oluþmasýnda farklý roller oynarlar.

Ýþçi, emeðinin özgül niteliði ve yararlýlýðý ne olursa olsun, emeðinin konusu üzerinde ek bir emek harcayarak ona yeni bir deðer katar. Öte yandan süreçte kullanýlmýþ olan tüketim araçlarýnýn deðerleri aynen korunmuþtur ve ürünün deðerini oluþturan parçalar olarak yeniden karþýmýza çýkarlar; örneðin pamuk ile iðin deðerleri, ipliðin deðerinde yeniden ortaya çýkar. Üretim araçlarýnýn deðeri, demek ki, ürüne ak-tarýlmakla aynen korunmuþ oluyor. Bu aktarma, o araçlarýn ürüne dönüþmesi sýrasýnda, ya da bir baþka deyiþle, emek-süreci sýrasýnda olmaktadýr. Bunu yapan emektir, ama nasýl?

Ýþçi, birisi pamuða deðer eklemek, diðeri üretim araçlarýnýn deðerini korumak için iki iþi birbiri ardýsýra ayný zamanda yapmaz; [sayfa 215]

Karl Marks 183

Kapital I

yani üzerinde çalýþtýðý pamuðun deðeri ile iðin deðerinin bir kýsmýný ipliðe, ürüne aktaracak þekilde çalýþmaz. Ama iþçi yeni deðer katma faaliyeti ile bunlarýn eski deðerlerini muhafaza etmiþ olur. Bununla birlikte, emeðin konusuna yeni bir deðer katmak ve onun eski deðerini korumak. iþçinin bir iþlem sýrasýnda ayný zamanda ürettiði birbirinden tamamen ayrý sonuçlar olduðu için, açýktýr ki, sonucun bu iki yönlü niteliði, ancak emeðinin iki yönlü niteliði ile açýklanabilir; bir ve ayný zamanda, bir özelliði ile deðer yaratmakta, diðer özelliði ile de deðeri korumakta ya da deðer aktarmaktadýr.

Öyleyse, her iþçi, yeni emeði ve dolayýsýyla yeni deðeri ürüne nasýl katar? Açýktýr ki, ancak belli bir yolda üretken biçimde çalýþarak; iplikçi eðirerek, dokumacý dokuyarak, demirci döverek. Ama böylece genel olarak katýlan emek, yani deðer, ancak emeðin özel biçimi ile, eðirmekle, dokumakla ve dövmekle, üretim araçlarý, pamuk ve ið, iplik ve dokuma tezgahý, demir ve örs, ürünün, bu yeni kullaným-deðerinin öðeleri haline gelirler.19 Her kullaným-deðeri, yeni kullaným-deðerinde yeni biçimde yeniden ortaya çýkmak üzere yokolur. Deðer yaratma sürecini incelerken, eðer bir kullaným-deðeri, yeni bir kullaným-deðerinin üretiminde gereði gibi tüketiliyorsa, bu tüketilen þeyin üretimi için harcanan emek miktarýnýn, yeni bir kullaným-deðerini üretmek için gerekli olan emek miktarýnýn bir kýsmýný oluþturduðunu görmüþtük; bu kýsým, öyleyse, üretim aracýndan yeni ürüne aktarýlan emektir. Demek oluyor ki, iþçinin, tüketilen üretim araçlarýnýn deðerlerini muhafaza etmesi ya da bunlarý deðerlerinin kýsýmlarý olarak ürüne aktarmasý, soyut olarak düþünüldüðü zaman, emeðini katmasýyla deðil, bu emeðin özel yararlý niteliði, özel üretken biçimi dolayýsýyla olmaktadýr. Öyleyse, emeðin bu özgül üretken faaliyeti, dokumayla, eðirmeyle ya da döv-meyle, þöyle bir dokunma sonucu, üretim araçlarýný ölüm uykusundan kaldýrmakta, bunlarý emek-sürecinin yaþayan öðeleri haline getirmekte, ve yeni ürünler meydana getirmek üzere onlarla birleþmektedir.

Eðer iþçinin özel üretici emeði eðirmek olmasaydý, pamuðu ipliði dönüþtüremez, pamukla iðin deðerini ipliðe aktaramazdý. Diyelim ayný iþçi, iþini deðiþtirip doðramacý olsun, o, gene, bir günlük emeði ile üzerinde çalýþtýðý malzemeye deðer ekleyecektir. [sayfa 216] Öyleyse önce, yeni deðer ilavesinin, emeðinin özel olarak iplikçilik ya da özel olarak doðramacýlýk olmasýndan deðil, emeðin soyut bir emek, toplumun toplam emeðinin bir kýsmý olmasýndan ileri geldiðini görüyoruz. Bundan sonra da, belirli miktarda eklenen deðerin, onun emeðinin özel bir yararlýlýkta olmasýndan deðil, belirli bir süre harcanmasýndan ileri geldiðini görüyoruz. Öyleyse, bu bir yandan, soyut insan emek-gücünün harcanmasý açýsýndan genel niteliði sayesinde eðirme, pamuk ile iðe 19 Emek, yok olanýn yerine, yeni bir yaratma verir. (An Essay on the Polit. Econ. of Nations, London 1821, s. 13.)

184 Karl Marks

Kapital I

yeni bir deðer katmakta; öte yandan da, somut ve yararlý bir emek-süreci olmasý açýsýndan özel niteliði sayesinde, ayný eðirme iþi, hem üretim araçlarýnýn deðerlerini ürüne aktarmakta ve hem de bunlarý üründe muhafaza etmektedir. Yani bir ve ayný zamanda, iki yanlý bir sonuç elde edilmektedir.

Yalnýzca belli nicelikte emeðin basit katýlýþýyla, yeni deðer eklen-mekte ve katýlan bu emeðin niteliðiyle, üretim araçlarýnýn ilk deðerleri üründe muhafaza edilmiþ olmaktadýr. Emeðin iki yönlü niteliðinden doðan bu iki yanlý etki, çeþitli olgularda izlenebilecek, durumdadýr.

Yeni bir buluþun, iplik eðiricisine, eskiden 36 saatte ipliðe çevire-bildiði pamuðu þimdi 6 saatte çevirebilme olanaðýný saðladýðýný varsayalým. Emeði, þimdi eskisine göre, yararlý üretim amacý yönünden altý kez daha fazla etkin hale gelmiþtir. Altý saatlik çalýþmasýnýn ürünü altý kat artmýþ, 6 libreden 36 libreye yükselmiþtir. Ama þimdi, 36 libre pamuk, yalnýzca eskiden 6 libre pamuðun emdiði kadar emek miktarýný emmektedir. Þimdi her libre pamuk, eskisinin altýda-biri kadar yeni emek emmekte, dolayýsýyla emeðin her libre pamuða kattýðý deðer yalnýzca eskinin altýda-biri kadar olmaktadýr. Öte yandan, ürüne, 36

libre ipliðe, pamuktan aktarýlan deðer, öncekinden altý kez daha büyüktür. Altý saatlik eðirmeyle, muhafaza edilen ve ürüne aktarýlan hammaddenin deðeri, ayný hammaddenin her libresine iplikçinin emeðiyle katýlan yeni deðer, eskisinin altýda-biri kadar olduðu halde, daha öncekinin altý katýdýr.Bu, bize, bir durumda deðeri muhafaza etmeyi ve bir baþka durumda deðeri yaratmayý mümkün kýlan emeðin iki özelliðinin esasta farklý olduðunu gösterir. Bir yandan belli aðýrlýkta pamuðun iplik halinde eðirilmesi için gerekli zaman ne kadar uzun olursa, malzemeye eklenen yeni deðer o kadar büyük olur, öte yandan, belli bir sürede eðirilen pamuðun aðýrlýðý ne kadar fazla [sayfa 217] olursa, ondan ürüne aktarýlan korunmuþ deðer o kadar büyük olur.

Þimdi de varsayalým ki, iplikçinin emeðinin üretkenliði deðiþmiyor, sabit kalýyor, bu nedenle, bir libre pamuðu ipliðe çevirmek için eskiden olduðu kadar zamana gereksinme gösteriyor, ama pamuðun deðiþim-deðeri, ya eski deðerinin altý katý kadar yükselerek, ya da altýda-bire kadar düþerek deðiþiyor. Her iki durumda da, iplikçi, bir libre pamuða ayný miktar emek veriyor ve bu nedenle, deðerdeki deðiþmeden önce kattýðý kadar deðer katmýþ oluyor; ayný zamanda, o, daha öncekinin aynýsý bir sürede, belli aðýrlýkta iplik üretiyor. Bununla birlikte, pamuktan ipliðe aktardýðý deðer, duruma göre ya deðiþiklikten öncekinin altýda-biri, ya da eskisinin altý kati fazla oluyor. Emek araçlarýnýn süreçteki yararlý etkinlikleri deðiþmediði halde, bu araçlarýn deðerlerindeki yükselme ya da düþüþ de ayný sonuçlarý verir.

Eðer, eðirme sürecinin teknik koþullarý deðiþmezse ve üretim araçlarýnýn deðerlerinde de herhangi bir deðiþiklik olmazsa, iplikçi, eþit Karl Marks 185

Kapital I

çalýþma-sürelerinde eþit miktarda hammadde ve deðeri deðiþmeyen eþit miktarda makine tüketmeye devam eder. Üründe muhafaza ettiði deðer, ürüne kattýðý yeni deðerle doðru orantýlýdýr. Ýki haftada verdiði emek ve kattýðý deðer, bir haftadakinin iki katý olduðu gibi, ayný sürede tükettiði malzeme ve aþýnan makine de iki katýdýr. Bu durumda, üründe muhafaza ettiði deðer de, bir haftadakinin iki katý olur. Üretim koþullarý ayný kaldýðý sürece, iþçi, yeni emek sarfýyla ürüne daha fazla deðer kattýðý gibi, daha fazla deðeri aktarmýþ ve muhafaza etmiþ olur; ama bunu, o, yeni deðer katkýsý, deðiþmeyen koþullar altýnda olduðu ve kendi emeðinden baðýmsýz bulunduðu için yapar. Elbette, bir bakýma, iþçinin, üründe, ona kattýðý yeni deðer oranýnda eski deðeri koruduðu söylenebilir. Pamuðun deðeri, bir þilinden ister iki þiline yükselsin, ister yarým þiline düþsün, iþçi, bir saatlik üründe daima iki saattekinin ancak yarýsý kadar deðeri muhafaza etmiþ olacaktýr. Ayný þekilde, kendi emeðinin üretkenliði de, yükselmek ya da düþmek suretiyle deðiþecek olursa, bir saat içersinde eskisine göre daha çok ya da daha az iplik eðirecektir; dolayýsýyla o bir saatlik üründe daha çok ya da daha az pamuðun deðerini korumuþ olacaktýr. Ama ne olursa olsun, iki saatlik emekle, bir saattekinin iki katý deðeri korumuþ olacaktýr.

Deðer, yalnýz kullanýma yararlý mallarda ve nesnelerde mevcuttur; deðerin itibari paralarda tamamen simgesel olarak [sayfa 218] temsilini biz burada konu dýþý býrakýyoruz. (Ýnsana, eðer, emek-gücünün kiþileþmiþ temsilcisi gözüyle bakýlýrsa, insan, bizzat, yaþayan ve bilinçli bir þey olmakla birlikte, doðal bir nesne, bir þeydir; ve emek de onda bulunan bu gücün ortaya çýkýþý, belirmesidir.) Bu nedenle, eðer bir mal yararlýlýðýný yitirirse, deðerini de yitirir. Üretim araçlarýnýn, kullaným-deðerlerini yitirirlerken, deðerlerini yitirmeyiþlerinin nedeni þudur: Emek-süreci içersinde kullaným-deðerlerinin ilk biçimini, yalnýzca, üründe yeni kullaným-deðeri biçimine girmek üzere yitirmeleridir. Ama deðer için önemi ne olursa olsun, bizzat içinde bazý kullaným nesnelerinin somutlaþmýþ olmasý gerekir, gene de hangi özel nesnenin bu amaca hizmet ettiðinin hiç bir önemi yoktur; metalarýn baþkalaþýmýný ele alýrken bunu görmüþtük. Bundan dolayý, emek-sürecinde üretim araçlarýnýn deðeri, ürüne, ancak kendi kullaným-deðerleri ile birlikte deðiþim-deðerini de yitirmesiyle aktarýlýr. Onlar, ürüne, yalnýzca üretim aracý olarak yitirdikleri deðeri verirler. Ama bu bakýmdan, emek-sürecinin maddi öðeleri her zaman ayný þekilde davranmazlar.

Kazanýn altýnda yakýlan kömür, iz býrakmaksýzýn kaybolur gider; dingilleri yaðlamak için kullanýlan yað da öyle. Boyalar ile diðer yardýmcý maddeler de ortadan kaybolur, ama ürünün özellikleri olarak yeniden ortaya çýkarlar. Hammaddeler, ürünün cevherini, ancak kendi biçimlerini deðiþtirdikten sonra oluþtururlar. Öyleyse hammadde ile yardýmcý maddeler, emek-sürecine girerken taþýdýklarý kendilerine özgü biçimi yitirirler. Emek araçlarýnda ise, durum böyle deðildir. Araçlar, makine-186 Karl Marks

Kapital I

ler, iþyerleri ve kaplar, emek-sürecinde, ancak, ilk biçimlerini koruduklarý ve her sabah deðiþmeyen bu biçimleriyle süreci yinelemeye hazýr olduklarý sürece yararlýdýrlar. Ömürleri boyunca, yani hizmet ettikleri emek-sürecinin devamý boyunca, üründen baðýmsýz olarak þekillerini koruduklarý gibi, ölümlerinden sonra da bu böyledir. Makinelerin, araçlarýn, iþyerlerinin vb. cesetleri, daima, oluþmalarýna yardým ettikleri üründen ayrý ve farklýdýr. Herhangi bir emek aracýnýn, iþyerine girdiði günden hurdalýða atýlana kadar tüm hizmet süresince durumunu incelersek, bu süre boyunca kullaným-deðerinin tamamýyla tüketildiðini ve dolayýsýyla deðiþim-deðerinin tümüyle ürüne aktarýldýðýný görürüz. Örneðin, eðer bir eðirme makinesinin ömrü 10 yýl ise, bu çalýþma süreci içersinde, toplam deðerinin 10 yýllýk ürüne yavaþ yavaþ aktarýldýðý açýktýr. Bir emek aracýnýn [sayfa 219] ömrü bu nedenle benzer iþlemlerin þu ya da bu sayýda yinelenmesiyle tükenir. Emek aracýnýn ömrü, bu yönden insanýn ömrü ile kýyaslanabilir. Her geçen gün, insaný, mezarýna 24 saat daha yaklaþtýrýr: ama bu yolda daha kaç gün yolculuk yapacaðýný kimse kendisine bakarak kesenkes söyleyemez. Gene de bu güçlük yaþam sigortasý yapan þirketleri, ortalama insan ömrü teorisine dayanarak son derece güvenli, ayný zamanda epeyce de kârlý sonuçlara ulaþmaktan alýkoy-maz. Bu, emek araçlarý için de böyledir. Özel türdeki bir makinenin ortalama yaþýný deneyimlerimize dayanarak biliriz. Diyelim emek-sürecindeki kullaným-deðeri ancak altý günlüktür. Bu durumda, ortalama olarak her gün kullaným-deðerinin altýda-birini kaybetmekte ve deðerinin altýda-birini her gün ürüne vermektedir. Bütün aletlerin aþýnmasý ve yýpranmasý, günlük kullaným-deðeri kaybý ve buna karþýlýk ürüne aktardýklarý deðer, bu esasa dayanýlarak hesaplanýr.

Þurasý apaçýktýr ki, üretim araçlarý, ürüne, emek-süreci sýrasýnda kendi kullaným-deðerlerinin aþýnýp yýpranmasýyla yitirdiklerinden daha fazla deðer aktarmýþ olmazlar. Eðer böyle bir aracýn yitirecek deðeri yoksa, bir baþka deyiþle eðer insan emeði ürünü deðilse, ürüne de deðer aktaramaz. Deðiþim-deðerinin oluþmasýna katkýda bulunmaksýzýn kullaným-deðerinin yaratýlmasýna yardým ederler. Bu sýnýfa, toprak, rüzgar, su, yataðýndaki madenler, bakir ormandaki tomruklar gibi, insanýn yardýmý olmaksýzýn doðanýn saðladýðý bütün üretim araçlarý girer.

Burada karþýmýza ilginç bir olgu daha çýkýyor. Diyelim bir makinenin deðeri 1.000 sterlin olsun ve 1.000 günde aþýnsýn. Bu durumda, her gün, günlük üretime, makinenin deðerinin binde-biri kadarý ak-tarýlmaktadýr. Ayný zamanda, azalan bir yaþama gücüyle de olsa, makine, bütünüyle emek-sürecinde yer almaya devam eder. Görülüyor ki, emek-sürecinin bir öðesi olan üretim aracý, bütünüyle bir sürece devamlý olarak girmekle birlikte, deðer yaratma sürecine ancak parça parça katýlmaktadýr. Ýki süreç arasýndaki fark, burada, maddi öðelerinin içersinde yansýmaktadýr: ayný üretim aracý, emek-sürecinde bütünüyle yer aldýðý halde, deðerin oluþmasýna ancak bir öðe olarak katýlmakta-Karl Marks 187

Kapital I

dýr.20 [sayfa 220]

Öte yandan bir üretim aracý, deðerin oluþmasýnda bütünüyle yer aldýðý halde, emek-sürecine parça parça girebilir. Pamuðun eðirilmesinde her 115 libre pamuktan 15 libresinin ziyan edildiðini kabul edelim; bu, 15 libre iplik haline deðil, þeytan tozu haline gelmiþ olsun. Bu 15 libre pamuk hiç bir zaman ipliðin bir öðesini oluþturmamakla birlikte, biz, eðer bu miktarý normal bir eðirme iþleminin ortalama koþullarý altýnda kaçýnýlmaz diye kabul edersek, onun deðeri de týpký ipliðin deðerine aktarýlan ve onun maddesini oluþturan 100 libre pamuðun deðeri gibi ipliðe aktarýlmýþ demektir. Bu durumda, bu miktarda pamuðun boþa gitmesi iplik üretiminde zorunlu bir koþul oluyor. Baþka bir nedenle deðil, salt bu zorunlu koþul nedeniyle, pamuðun deðeri ürüne aktarýlmýþtýr. Emek-sürecinden çýkan her türlü döküntü için ayný þey geçerlidir, yeter ki, bu gibi döküntü yeni ve baþka kullaným-deðerlerinin üretiminde kullanýlmasýnlar. Buna benzer döküntü kullanýlmasý, Manchesterdeki büyük makine fabrikalarýnda görülebilir; burada daðlar gibi demir döküntü, geceleri ocaklara taþýnýr ve ertesi sabah iþyerlerinde demir kütleleri halinde tekrar ortaya çýkarlar.

Üretim araçlarýnýn emek-süreci sýrasýnda, eski kullaným-deðeri þeklinde kaybettikleri deðer kadar, yeni ürünlere deðer aktardýklarýný görmüþ bulunuyoruz. Süreç sýrasýnda uðrayabilecekleri azami deðer kaybý, kuþkusuz, sürece girdikleri sýrada taþýdýklarý deðer miktarý ya da baþka bir deyiþle, üretimleri için gerekli emek-zamaný ile sýnýrlýdýr. Bunun için, üretim araçlarý, ürüne, yardýmcý olarak katýldýklarý sürece, girerken sahip bulunduklarý deðerden daha fazlasýný katamazlar. Belli türden bir hammadde ya da [sayfa 221] makine ya da baþka bir üretim aracý, ne kadar yararlý olursa olsun, 150 sterlin deðerinde ya da 500

iþgünü deðerinde ise, hiç bir koþul altýnda ürünün deðerine 150 sterlin-20 Emek araçlarýnýn onarýlmasý bizi burada ilgilendimiyor, Onarýlmakta olan bir makine, o anda bir aracý rolünü oynamamakta, ama bir emeðin konusu olmaktadýr. Artýk onunla iþ yapýl-mamakta, ama onun üzerinde çalýþýlmaktadýr. Emek araçlarýnýn onarýlmasý için harcanan emeðin, bunlarýn ilk üretinileri için gerekli emekte sayýlmasýnýn, bizim amacýmýz yönünden tamamen geçerli olduðu kabul edilebilir. Ama bizim burada ele aldýðýmýz aþýnma ve yýpranma, hiç bir doktorun çare bulamadýðý ve hastayý her an ölüme yaklaþtýran bir durumdur: ve zaman zaman onarýmý olanaksýz türden bu aþýnma ve yýpranma, býçak kullanýldýðý anda, onu, cerrahýn, yeni bir býçaðýn kullanýlmasýna deðmez dediði duruma düþürecek bir duruma getirecektir. Bir makinenin, her emek sürecine, ayrýlmaz bir parça olarak katýldýðý halde, ayný andaki deðer yaratma sürecine parça parça girdiðini metinde göstermiþ bulunuyoruz. Bu durumda, aþaðýya aldýðýmýz parçada gözler önüne serilen fikir karýþýklýðý ne kadar büyüktür! Mr. Ricardo, çorap makinesinin yapýmýnda mühendisin emeðinin bir kýsmýnýn, örneðin, bir çift çorabýn deðerinde içerildiðini söylüyor. Oysa, her çift çorabý üreten toplam emek ... mühendisin emeðinin bir bölümünü deðil tümünü içerir; çünkü bir tek makine, birçok çift çorap yapar ve bu çoraplardan hiç birisi, makinenin bir parçasý olmaksýzýn yapýlamazdý. (Obs. an Certain Verbal Disputes in Pol. Econ., Particularly Relating to Value, s. 54.) Kendini beðenmiþ lafebesi yazar, düþtüðü þaþkýnlýkla ve dolayýsýyla bir ölçüye kadar da öne sürdüðü savda haklýdýr, çünkü, ne Ricardo, ne de ondan önce ve sonra herhangi bir iktisatçý, emeðin bu iki yönlülüðünü doðru olarak birbirlerinden ayýrdedemedikleri gibi, deðerin oluþumunda bunlarýn herbirinin oynadýklarý rolü de farkedememiþlerdir.

188 Karl Marks

Kapital I

den fazla katamazlar. Deðeri, üretim aracý olarak katýldýðý emek-süreciyle deðil, kendisinin ürün olarak üretildiði emek-süreciyle belirlenir.

Emek-sürecinde, yalnýzca kullaným-deðeri, yararlý özellikleri olan bir þey olarak hizmet eder, ve daha önce böyle bir deðere sahip olmadýkça ürüne herhangi bir deðer aktaramaz.21

Üretken emek, üretim araçlarýný, yeni bir ürünün onu oluþturan öðelerine dönüþtürürken, kendi deðerleri de bir ruh göçümüne uðrarlar. Tükenmiþ bedenden ayrýlýp, yeni yaratýlmýþ olana geçerler. Ama bu göç iþlemi, emekçinin dýþýnda olur. Ýþçi, eski deðerleri korumadan, buna yeni emek katamaz, yeni deðer yaratamaz, çünkü kattýðý bu emeðin belirli yararlý türden bir emek olmasý gerekir; ürünleri, yeni bir ürünün üretim araçlarý olarak kullanmadan ve böylece deðerlerini yeni bir ürüne aktarmadan, yararlý türden bir iþ göremez. Demek ki, hareket halindeki emek-gücünün, canlý emeðin, deðer koruma ve ayný zamanda da deðer katma özelliði, iþçiye hiç bir þeye malolmayan, ama kapitalist için sermayesinin mevcut deðerini korumasýndan ötürü çok yararlý olan bir doða vergisidir.22 Ticareti yolunda gittiði sürece, [sayfa 222] kapitalist, kendisini para kazanma hýrsýna öylesine kaptýrmýþtýr ki, emeðin bu lüt-funun farkýna bile varmaz. Bunun farkýna ancak, emek-sürecinde, bir bunalým yarattýðý þiddetli bir duraklama ile varýr.23

21 Artý-deðeri (Faiz, Kâr, Rant), üretim araçlarý, topnak, aletler ve hammaddenin emek-sürecinde kullaným-deðerleri aracýlýðý ile yapmýþ olduklarý services productifsden [üretken hizmetliler. -ç.] çýkarmaya uðraþan J. B. Sayýn saçmalýðýný buradan anlayabiliriz. Marifetli mazur gösterme hayallerini, yazýyla kayda geçirme fýrsatýný hiç kaçýrmayan Bay Wilhelm Roscher ise aþaðýdaki örnekleri veriyor: J. B. Say (Traité, t. I, ch. 4) doðru olarak iþaret ediyor: bir yaðhanede üretilen deðer, bütün masraflar çýkarýldýktan sonra, yeni bir þey, yaðhanenin kendisinin yapýldýðý emekten tamamen farklý bir þeydir. (l.c., s. 82, not.) Çok doðru Bay Profesör! Yaðhanede üretilen yað, yaðhanenin yapýmýnda harcanan emekten gerçekten farklý bir þeydir! Deðer sözünden Bay Roscher, yað gibi bir maddeyi anlýyor, çünkü yaðýn bir deðeri vardýr, oysa, nispeten az miktarda olsa bile doða petrol üretmektedir; daha sonraki gözlemlerinde de bu olguya iþaret eder gibidir: O (doða) nadiren bir deðiþim deðeri üretir. Bay Roscherin doðasý

ile, ürettiði deðiþim-deðeri, bir çocuðu olduðunu itiraf eden ama o kadar minicikti ki diyen saf bakireyi andýrýyor. Bu savant sérieux [âlim kiþi. -ç.] devamla þöyle diyor: Rikardocu okul, sermayeyi de, biriktirilmiþ emek olarak, emek baþlýðý altýna koyma alýþkanlýðýndadýr. Bu beceriksizce [!] bir iþtir, çünkü [!] sermaye sahibi [!], hiç deðilse [!], salt [?!] ayný þeyi yaratma

[?] ve muhafazadan [??] fazla bir þey yapar: yani [?!?] onu keyfi için kullanmaktan kaçýnýr ve bunun için, örneðin [!!!] faiz talep eder. (l.c., [s. 82.]) Gerçekten, salt bir isteði hiç degilse

bir deðer kaynaðý haline çeviren bu anatomiko-fizyolojik ekonomi politik yöntemi, doðrusu çok beceriklicedir.

22 Çiftçilikte emek araçlarý içersinde insan emeði ... çiftçinin sermayesini geri almada en çok güvendiði araçtýr. Diðer ikisi ... Ýþ hayvanlarý ile ... arabalar, sabanlar, kürekler ve diðer þeyler, belirli miktarda insan emeði olmaksýzýn hiç bir iþe yaramazlar. (Edmund Burke, Thoughts and Details on Scarcity, originally Presented 1 to the Right Hon. W. Pitt, in the month Novem-ber 1795, edit. London 1800, s. 10.)

23 26 Kasým 1862 tarihli The Timesta, fabrikasýnda 800 iþçi çalýþtýran ve ortalama 150 balya Doðu Hindistan ya da 130 balya Amerikan pamuðu iþleyen bir fabrikatör, fabrikasýnýn çalýþmadýðý zamanki devamlý masraflarýndan hüzünlü bir þekilde yakýnýr. Tahminen bu masraf yýlda 6.000

sterlindir. Bunlar arasýnda bizi burada ilgilendirmeyen, kira, faiz, vergiler, sigorta, yönetici, sayman ve mühendis aylýklarý gibi harcamalar vardýr. Daha sonra, arasýra fabrikayý ýsýtmak ve motoru çalýþtýrmak için 150 sterlin de kömüre koyar. Bundan baþka, makineleri çalýþýr durumda tutmak için belirsiz zamanlarda çalýþtýrýlan kimselerin ücretlerini de hesaba katar. Ensonu, makinelerin Karl Marks 189

Kapital I

Üretim araçlarý yönünden asýl tüketilen þey, bunlarýn kullaným-deðeridir, ve bu kullaným-deðerinin emek aracýlýðý ile tüketimi, ürünü meydana getirir. Üretim araçlarýnýn deðerlerinin tüketilmesi24 diye bir þey olmadýðý gibi, bu deðerlerinin yeniden üretildiklerinin söylenmesi de doðru deðildir. Bu deðer, korunmuþtur; nedeni, süreçte kendisinin bir iþlem geçirmesi deðil, baþlangýçta içinde mevcut olduðu malýn gerçekten yokolmasý, ama bir baþka mal içersinde yokolmasýdýr. Öyleyse, ürünün deðerinde üretim aracýnýn deðeri yeniden ortaya çýkar, ama bu deðerin yeniden üretilmesi diye bir þey sözkonusu deðildir. Üretilen þey, eski deðiþim-deðerinin yeniden ortaya çýktýðý yeni bir kullaným-deðeridir.25

Emek-gücünün faal olduðu emek-sürecinin nesnel etkeni sözkonusu [sayfa 223] olduðundan, durum deðiþir. Ýþçi, özel bir amaca yönelmiþ özelleþmiþ türden emeði sayesinde, üretim araçlarýnýn deðerini korur ve ürüne aktarýr, ayný zamanda, o, yalnýzca çalýþmasýyla her an ek ya da yeni bir deðer yaratýr. Diyelim ki, iþçinin tam emek-gücünün deðerinin eþdeðeri kadar üretim yaptýðý anda üretim süreci kesilmiþ olsun; sözgeliþi altý saatlik emekle iþçi üç þilinlik bir deðer katmýþ olsun. Bu deðer, ürünün toplam deðerinin üretim araçlarýndan gelen deðerin dýþýndaki fazlalýktýr. Bu deðer, bu süreç sýrasýnda doðmuþ olan biricik özgün deðerdir; ürünün bu süreçte yaratýlan biricik deðer kýsmýdýr. Kuþkusuz bu yeni deðerin ancak kapitalistin emek-gücünü satýnalmak için yatýrdýðý paranýn yerine geçtiðini ve yaþamasý için gerekli þeyleri satýnalmak için iþçi tarafýndan harcandýðýný unutmuyoruz. Harcanan bu para yönünden yeni deðer yalnýzca bir yeniden-üretimdir, ama gerçekten bir yeniden-üretimdir, yoksa üretim araçlarýnýn deðenlerinin sözkonusu olduðu zamandaki gibi, görünüþte bir yeniden-üretim deðildir. Bir deðer yerine, bir baþkasýnýn geçmesi, burada yeni bir deðerin yaratýlmasýyla gerçekleþtirilmiþtir.

aþýnma paylarý olarak, 1.200 sterlin daha ekler, çünkü, buhar makineleri çalýþmalarýný tatil etti diye, iklim ve doða koþullarý da faaliyetlerini tatil etmemektedirler. Sonra acýklý bir eda ile, makineleri zaten eski olduðu için, bu 1.200 sterlin gibi küçük miktardan fazla bir aþýnma payý tahmini yapmadýðýný da sözlerine ekler.

24 Üretken tüketim ... bir metaýn tüketiminin, üretim sürecinin bir parçasý olduðu durumlarda.

... Bu gibi durumlarda, deðer tüketimi diye bir þey yoktur. (S. P. Newman, l.c., s. 296.) 25 Belki yirmi baskýsý yapýlan bir Amerikan yýlýðýnda þu pasaj yer alýr: Sermayenin hangi þekli altýnda yeniden ortaya çýkacaðý önemli deðildir; bunun ardýndan, üretimin, deðerleri üründe yeniden kendini gösteren olasý bütün öðeleri uzun uzadýya sayýlýp döküldükten sonna pasaj þöyle sona eriyor: Ýnsanoðlunun varlýðý ve rahatý için gerekli çeþitli türde yiyecekler, giysiler ve barýnaklar da deðiþikliðe uðrar. Bunlar zaman zaman tüketilirler ve taþýdýklarý deðerler insanýn vücuduna ve ruhuna katýlan yeni bir güç olarak tekrar ortaya çýkarlar ve üretim içinde yeniden kullanýlacak yeni bir sermaye oluþtururlar. (F. Wayland, l.c., s. 31, 32.) Öteki acayiplikler bir yana, þuna dikkati çekmekle yetinelim: yeni güçte tekrar kendini gösteren, ekmeðin fiyatý deðil de onun kan yapýcý özü oluyor. Oysa, bu güçte tekrar kendini gösteren deðer, tüketim maddeleri deðil, bunlarýn deðerleridir. Yarý fiyatýna saðlanan ayný gerekli tüketim maddeleri, gene ayný eti, kemiði ve gücü yaratýr, ama bu gücün deðeri ayný olmaz. Deðer ile gücün

böyle birbirine karýþtýrýlmasý, yazarýmýzdaki ikiyüzlü belirsizlikle birlikte, artý-deðerin açýklanmasýný, salt daha önce varolan deðerlerin tekrar çýkmasýna dayandýrmak gibi boþ bir çabaya iþarettir.

190 Karl Marks

Kapital I

Daha önce olup bitenlerden, emek-sürecinin, üründe yalnýzca emek-gücünün deðerini karþýlayacak eþdeðerin yeniden-üretilmesi ve ürüne katýlmasý için gerekli zamanýn ötesinde de devam edeceðini biliyoruz. Bu amacýn karþýlanmasý için altý saat yettiði halde, süreç oniki saat devam edebilir. Emek-gücünün faaliyeti bu nedenle yalnýzca kendi deðerini yeniden üretmekle kalmaz, onun üzerinde ve ötesinde de üretimde bulunur. Bu artý-deðer, ürünün deðeriyle, bu ürünün oluþmasý için tüketilen öðelerin deðeri arasýndaki farktýr; bir baþka deyiþle, üretim araçlarý ile emek-gücü arasýndaki farktýr.

Ürünün, deðerinin oluþmasýnda emek-sürecinin çeþitli etkenlerinin oynadýklarý çeþitli rolleri anlatýrken, aslýnda, biz, sermayenin kendi deðerini geniþletme sürecinde çeþitli öðelere verilen farklý iþlevlerin özelliklerini aydýnlýða kavuþturmuþ olduk. Ürünü meydana getiren etmenlerin deðerlerinin toplamýný aþan toplam deðerin fazlasý, geniþlemiþ sermayenin, iþin baþýnda yatýrýlan sermayeyi aþan fazladýr. Bir yanda üretim araçlarý, öte yanda emek-gücü, yalnýzca baþlangýçta sermayenin deðerinin para þeklinde çýkýp, emek-sürecinin çeþitli etmenlerine dönüþtüðü anda büründüðü çeþitli varlaþma biçimleridir. Bu durumda, sermayenin üretim araçlarý, hammadde, yardýmcý malzemeler ve iþ aletle-rince temsil [sayfa 224] edilen kýsmý, üretim süreci sýrasýnda nicel bakýmdan bir deðer deðiþimine uðramaz. Bu nedenle, bu kýsma, ben, sermayenin deðiþmeyen kýsmý, ya da kýsaca deðiþmeyen sermaye adýný veriyorum.

Öte yandan, sermayenin, emek-gücü tarafýndan temsil edilen kýsmý, üretim sürecinde bir deðer deðiþimine uðrar. Bu, kendi deðerinin eþdeðerini yeniden ürettiði gibi, bir fazlalýðý da, deðiþen koþullara göre az ya da çok olabilen bir artý-deðeri de üretir. Sermayenin bu kýsmý, durmadan, deðiþmeyen bir büyüklükten deðiþen bir büyüklüðe dönüþür. Bu nedenle ben, buna, sermayenin deðiþen kýsmý, ya da kýsaca deðiþen sermaye diyorum. Sermayenin ayný öðeleri, emek-süreci açýsýndan kendilerini, nesnel ve öznel öðeler, üretim araçlarý ve emek-süreci olarak, artý-deðer yaratan süreç açýsýndan, deðiþmeyen ve deðiþen sermaye olarak ortaya koyuyorlar.

Yukarda verilen deðiþmeyen sermaye tanýmý, onu oluþturan öðelerin deðerindeki bir deðiþme olanaðýný hiç bir zaman dýþtalamaz. Diyelim ki, bir libre pamuðun fiyatý bir gün yarým þilin olsun, ertesi gün pamuk ürünündeki azalma sonucu bir þiline yükselsin. Yarým þiline satýnalýnan ve deðer yükselmesinden sonra iþlenen her libre pamuk, ürüne bir þilinlik bir deðer aktarýr; fiyat yükselmesinden önce eðirilmiþ bulunan ve belki de piyasada iplik olarak dolaþan pamuk ayný þekilde ürüne ilk deðerinin iki katý deðer aktarmýþ olur. Açýktýr ki, bu deðer deðiþ-mesinin, pamuðun eðirilmesiyle deðerine eklenen artýþla ya da artý-deðerle bir iliþkisi yoktur. Eðer eski pamuk eðirilmemiþ olsaydý, fiyat yükselmesinden sonra gene de libresi yarým þilin yerine bir þiline tekrar satýlabilirdi. Üstelik, pamuk süreçten ne kadar az geçmiþ olunsa, bu Karl Marks 191

Kapital I

sonuç o kadar kesin demektir. Ýþte bu nedenle, spekülatörler böyle ani deðer deðiþimleri halinde, üzerinde en az emek harcanmýþ maddelerde spekülasyon yapmayý bir kural haline getirmiþlerdir; kumaþ yerine iplik, iplik yerine pamuk üzerinde spekülasyon yapmak gibi. Ýncele-mekte olduðumuz durumda deðer deðiþimi, pamuðun üretim aracý olarak rol oynadýðý ve bunun için de deðiþmeyen sermaye iþlevini yerine getirdiði süreçten deðil, pamuðun kendisinin üretildiði süreçten doðmaktadýr. Gerçi bir metaýn deðeri, içerdiði emek miktarýyla belirlenir, ama bu miktarý da sýnýrlayan þey toplumsal koþullardýr. Herhangi bir metaýn üretimi için toplumsal bakýmdan gerekli zamanda bir deðiþme [sayfa 225] olursa ve belli aðýrlýktaki pamuk, kötü bir hasattan sonra, iyi bir hasattan sonrakine göre daha fazla emeði temsil eder ayný sýnýfa dahil daha önce varolan bütün metalar bunun etkisinde kalýr, çünkü bütün bunlar ayný türe ait bireyler olup,26 belirli zamanlardaki deðerleri, toplumsal bakýmdan gerekli-emekle, yani o sýrada mevcut toplumsal koþullar altýnda üretilmesi için gerekli-emekle ölçülür.

Hammaddenin deðeri deðiþebileceði gibi, süreçte kullanýlan iþ araçlarýnýn, makinelerin vb. deðerleri de deðiþebilir; dolayýsýyla bunlardan ürüne aktarýlan deðer kýsmý da deðiþebilir. Yeni bir buluþ sonucu ayný tip makineler daha az emek harcanmasý ile üretilebilir olsalar, eski makineler azçok bir deðer kaybýna uðrarlar ve sonuçta ürüne o oranda az deðer aktarýrlar. Ama burada da, deðerdeki deðiþme, gene, makinenin üretim aracý olarak iþ gördüðü sürecin dýþýnda olmaktadýr. Makine bu sürece girdikten sonra, bu süreçten ayrý olarak sahip olduðu deðerden daha fazlasýný ürüne aktaramaz.

Nasýl ki, üretim aracý emek-sürecine girdikten sonra deðerindeki deðiþme, deðiþmeyen sermaye olma niteliðini etkilemezse, deðiþmeyen sermayenin deðiþen sermayeye olan oranýndaki bir deðiþiklik de bu iki tür sermayenin iþlevlerini etkilemez. Emek-sürecinin teknik koþullarýnda öylesine köklü bir deðiþiklik olabilir ki, eskiden on iþçi düþük deðerde on alet kullanarak nispeten küçük miktarda hammadde iþlerken, þimdi bir iþin pahalý bir makineyle yüz katý fazla hammadde iþleyebilir. Bu durumda, kullanýlmakta olan üretim araçlarýnýn toplam deðerlerinin temsil ettiði deðiþmeyen sermaye son derece büyür, oysa emek-gücüne yatýrýlmýþ deðiþen sermaye büyük ölçüde azalýr. Bununla birlikte, böyle bir devrim, yalnýzca deðiþmeyen ve deðiþen sermaye arasýndaki nicel iliþkiyi, ya da toplam sermayenin, deðiþmeyen ve deðiþen sermaye öðelerine bölünme oranýný deðiþtirir; buna karþýlýk, bu iki sermaye arasýndaki temel ayrým üzerinde en ufak bir etki yapmaz. [sayfa 226]

26 Ayný türden bütün ürünler, arasýnda yalnýzca bir kitle meydana getirirler ve bunun fiyatý özel durum ve koþullara bakýlmaksýzýn genel olarak belirlenir. (Le Trosne, l.c.. a. 893.) 192 Karl Marks

Kapital I

DOKUZUNCU BÖLÜM

ARTI-DEÐER ORANI

BÝRÝNCÝ KESÝM.  EMEK-GÜCÜNÜN

SÖMÜRÜLME DERECESÝ

Yatýrýlan sermaye, S, ile üretim sürecinde doðan artý-deðer, ya da baþka bir deyiþle, sermayenin, S, deðerini büyütmesi, her þeyden önce karþýmýza bir fazlalýk, ürün deðerinin, onu meydana getiren öðelerin deðerleri toplamýný aþan bir miktarý olarak çýkar.*

Sermaye S, iki kýsýmdan oluþur, birincisi, üretim araçlarýna yatýrýlan para miktarý s, ve ikincisi, emek-gücü için harcanan para miktarý d; bunlardan s, deðiþmeyen sermayeye dönüþen kýsmý, d de deðiþen sermayeye dönüþen kýsmý temsil ederler. Öyleyse. baþlangýçta, S =

s+ddir, örneðin yatýrýlan sermaye 500 sterlin ise, bölünüþü þöyle de olabilir: 500 sterlin = 410 sterlin deðiþmeyen sermaye + 90 sterlin deðiþen sermayedir. Üretim süreci bittiðinde, deðeri = (s+d)+a olan bir meta elde edilir, burada [sayfa 227] a, artý-deðerdir; ya da daha önceki rakamla-

* Yatýrýlan sermaye S, deðiþmeyen sermaye s, deðiþen sermaye d, artý-deðer a harfleri ile simgelenmiþtir. -ç.

Karl Marks 193

Kapital I

rýmýzý alýrsak bu metaýn deðeri = (410 sterlin s + 90 sterlin d) + 90

sterlin a olur. Baþlangýçtaki sermaye S, þimdi S olmuþtur, 500 sterlin 590 sterlin haline gelmiþtir. Aradaki fark a, yani 90 sterlin artý-deðerdir.

Ürünü meydana getiren öðelerin deðeri, yatýrýlan sermayenin deðerine eþit olduðu için, ürünün deðerinin, onu meydana getiren öðelerin deðerini aþan kýsmýnýn, yatýrýlan sermayenin geniþleme miktarýna ya da üretilen artý-deðere eþit olduðunu söylemek, yalnýzca boþ bir yineleme olur.

Bununla birlikte, bizim, gene de bu boþ yinelemeyi biraz daha yakýndan incelememiz gerekiyor. Karþýlaþtýrýlan iki þey, ürünün deðeri ile ürünün üretim sürecinde tüketilen kýsýmlarýnýn deðeridir. Deðiþmeyen sermayenin emek araçlarýndaki kýsmýnýn, ürüne, ancak deðerinin küçük parçalarý halinde aktarýldýðý halde, bu deðerin geriye kalan kýsmýnýn emek araçlarýnda varolmaya nasýl devam ettiklerini görmüþ bulunuyoruz. Bu geri kalan kýsmý, deðerin oluþmasýnda hiç bir rol oynamadýðý için, biz, þimdilik bir yana býrakýyoruz. Bunun hesaba katýlmasý zaten bir þey deðiþtirmez. Daha önceki örneðimizi alalým, s = 410 sterlin: bu miktar, 312 sterlin deðerinde hammaddenin, 44 sterlin deðerinde yardýmcý malzemenin ve 54 sterlin deðerinde makinenin süreçte aþýnan kýsmýnýn toplamý olsun; ve gene diyelim ki, kullanýlan makinenin toplam deðeri 1.054 sterlindir. Bu son miktardan, yalnýzca ürün deðerinin meydana getirilmesi için yatýrýlmýþ deðer olarak, makinelerin süreçteki aþýnma ve yýpranma sonucu yitirdikleri ve dolayýsýyla ürüne geçirdikleri 54 sterlinlik miktarý hesaba katarýz. Eðer biz, ayný zamanda, hâlâ makinede bulunan geri kalan 1.000 sterlini de ürüne aktarýlmýþ olarak sayarsak, onu da yatýrýlan deðerin bir kýsmý olarak kabul etmemiz ve hesabýmýzýn iki yanýnda göstermemiz gerekirdi.27 Böylece bir yanda 1.500 sterlin, öte yanda 1.590 sterlin miktarlarýný elde etmiþ olurduk. Bu iki miktar arasýndaki fark ya da artý-deðer, gene 90 sterlin olurdu. Bundan dolayýdýr ki, bu kitap boyunca, biz, deðer üretimi için yatýrýlan deðiþmeyen sermaye kavramý ile, daima, eðer orada tersi kastedilmi-yorsa, yalnýz süreçte fiilen tüketilen üretim araçlarýnýn deðerini ifade etmiþ olacaðýz. [sayfa 228]

Bunu belirttikten sonra, S = s+d formülümüze dönelim; bu formülün S = (s+d)+a haline dönüþtüðünü, Snin S olduðunu görmüþtük.

Deðiþmeyen sermayenin deðerinin ürüne aktarýldýðýný, onda yeniden ortaya çýktýðýný biliyoruz. Süreçte fiilen yaratýlan yeni deðer, üretilen deðer, ya da deðer-ürün, bu nedenle ürünün deðeri ile ayný þey deðildir; ilk bakýþta sanýldýðý gibi (s+d)+a ya da 410 sterlin deðiþmeyen sermaye + 90 sterlin deðiþen sermaye + 90 sterlin artý-deðer þeklinde deðil; d+a ya da, 90 sterlin deðiþen sermaye + 90 sterlin artý-deðerdir.

27 Kullanýlan sabit sermayenin deðerini, eðer yatýrýlmýþ olan sermayenin bir kýsmý olarak düþünürsek, yýl sonunda bu sermayenin geriye kalan deðerini, yýllýk gelirin bir parçasý olarak hesaba katmamýz gerekir. (Malthus, Princ. of Pol. Econ.. 2. baský, London 1836, s. 269.) 194 Karl Marks

Kapital I

590 sterlin deðil, ama 180 sterlindir. Eðer s = 0 olsaydý, bir baþka deyiþle, kapitalistin, hammadde olsun, yardýmcý malzeme ya da emek araçlarý olsun, daha önceki örneðin oluþturduðu her türlü üretim aracýndan vazgeçebileceði bir sanayi kolu olsaydý, yalnýz emek-gücünü ve doðanýn saðladýðý malzemeleri kullanmakla yetinseydi; bu durumda, ürüne aktarýlacak deðiþmeyen sermaye de olmazdý. Ürün deðerinin bu öðesi, yani örneðimizde 410 sterlin, dýþtalanacaktý, ama 90 sterlinlik artý-deðeri de içeren ve, yaratýlan yeni deðerin ya da üretilen deðerin karþýlýðý olan 180 sterlin, s, düþünülebilecek en yüksek deðeri temsil ediyormuþ gibi, eski büyüklüðünde kalýrdý. S = (0 + d) = d ya da geniþlemiþ sermaye S = d + a olacaktýr; bu nedenle de, daha önce olduðu gibi S-S = adýr.

Öte yandan eðer a = 0 ise, ya da baþka bir deyiþle, deðeri, deðiþen sermaye þeklinde yatýrýlmýþ olan emek-gücü ancak kendi eþdeðerini üreti-yorsa, S = s + d olur, ya da ürün deðeri, S = (s + d) + 0 ya da S = S

olurdu. Bu durumda yatýrýlan sermaye kendisini geniþletmemiþ olurdu.

Daha önceki incelemelerimizden biliyoruz ki, artý-deðer, salt d deðerindeki, emek-gücüne dönüþen sermaye kýsmýndaki bir deðiþmenin sonucudur, ve dolayýsýyla d+a = d+d ya da d artý dnin bir fazlalýðýdýr.

Yalnýz dnin deðiþmesi ve bu deðiþmenin koþullarýný saðlayan iliþki, sermayenin deðiþen kýsmýnýn büyümesiyle yatýrýlan sermayenin toplamýnda da bir artýþ olmasý nedeniyle açýkça görülmez. Baþlangýçta bu 500 sterlin idi, sonra 590 sterlin oluyor. Bu nedenle, araþtýrmamýzýn doðru sonuçlara ulaþabilmesi için ürünün deðerinde yalnýz deðiþmeyen sermayenin görüldüðü kýsmýndan soyutlanarak deðiþmeyen sermayeyi sýfýra eþitlemeliyiz ya da s = 0 demeliyiz. Bu, yalnýzca birbirleriyle yalnýz artý ve eksi iþaretleriyle iliþki halinde olan deðiþmeyen ve deðiþen büyüklüklerle iþlem yaparken kullandýðýmýz bir matematik kuralýn [sayfa 229] uygulanmasýdýr.

Bir baþka güçlük de, deðiþen sermayenin baþlangýçtaki biçiminden doðar. Örneðimizde, S = 410 sterlin deðiþmeyen + 90 sterlin deðiþen + 90 sterlin artý-deðerdir; ama 90 sterlin, belirli ve bunun için deðiþmeyen bir miktardýr; bu durumda onu deðiþen olarak ele almak saçma görünebilir. Ama aslýnda, 90 sterlinlik deðiþen deðer, burada yalnýz bu deðerin geçirdiði süreci temsil eden bir simgedir. Sermayenin emek-gücü satýnalýnmasý için yatýrýlan kýsmý, belirli bir miktarda maddeleþmiþ emek, satýnalýnan emek-gücünün deðeri gibi deðiþmeyen bir deðerdir.

Ama üretim sürecinde, 90 sterlinin yerini faal emek-gücü alýyor; ölü emeðin yerine canlý emek, donmuþ bir þeyin yerine akýcý bir þey, deðiþmeyen bir þeyin yerine deðiþen bir þey geçiyor. Sonuç, dnin artý ddeki küçük bir fazlalýðýn yeniden-üretimidir. Öyleyse kapitalist üretim açýsýndan bütün süreç, emek-gücüne dönüþen aslýnda deðiþmeyen deðerin kendiliðinden deðiþmesi gibi görünüyor. Sanki hem süreç ve hem de onun sonucu bu deðere baðlýymýþ gibi görünür. Bu nedenle, eðer, 90 sterlinlik deðiþen sermaye ya da þu kadarlýk kendini geniþ-Karl Marks 195

Kapital I

leten deðer ifadeleri çeliþik gibi gözüküyorlarsa, bu, yalnýzca kapitalist üretimde yatan bir çeliþkiyi suyüzüne çýkarmalarý nedeniyledir.

Deðiþmeyen sermayeyi sýfýra eþitlemek, ilk bakýþta acayip bir iþlem gibi gelebilir. Ama bu, bizim her gün yaptýðýmýz bir þeydir. Örneðin, Ýngilterenin pamuklu sanayiinden saðladýðý kâr miktarýný hesa-plarken, önce pamuk için, Birleþik Devletlere, Hindistana, Mýsýra ve öteki ülkelere ödenen miktarlarý düþüyoruz; bir baþka deyiþle, ürünün deðerinde tekrar ortaya çýkan sermaye deðerini sýfýra eþit kýlýyoruz.

Kuþkusuz, artý-deðer oraný, yalnýzca, sermayenin doðrudan doðruya kendisinden çýktýðý ve deðerindeki deðiþmeyi temsil ettiði kýsmý ile iliþkili deðildir, yatýrýlmýþ toplam sermaye de ekonomik bakýmdan büyük önem taþýr. Biz, bu nedenle, üçüncü kitapta bu oraný enine-boyuna ele alacaðýz. Sermayenin bir bölümünün, emek-gücüne çevirmekle deðerini geniþletebilmesi için, diðer bir kýsmýnýn üretim araçlarýna çevrilmesi gerekir. Deðiþen sermayenin görevini yerine getirebilmesi için, deðiþmeyen sermayenin uygun oranda yatýrýlmasý gerekir ve bu oran her emek-sürecinin özel teknik koþullarýnca belirlenir.

Bir kimyasal süreç için imbik ve diðer kaplara gereksinme duyulmasý, kimyacýyý, tahlil sonucunda bunlarý [sayfa 230] hesaba katmaya zorlaya-maz. Eðer biz, üretim araçlarýna, deðer yaratma iliþkileri açýsýndan, ve her þeyden ayrý olarak deðerin miktarýndaki deðiþmeler yönünden bakacak olursak, bunlar, yalnýzca emek-gücünün, deðer yaratýcýsýnýn maddeleþtiði malzeme gibi görünürler. Ne doðanýn, ne de bu malzemenin bir önemi vardýr. Gerekli olan tek þey, üretim sýrasýnda harcanan emeði emecek miktarda malzemenin bulunmasýdýr. Bu miktar varsa, malzemenin deðerinin yükselmesinin ya da düþmesinin, veya toprak ya da deniz gibi hiç bir deðer taþýmamasýnýn, deðerin yaratýlmasý ya da miktarýnýn deðiþmesi üzerinde herhangi bir etkisi olamaz.28

Öyleyse önce deðiþmeyen sermayeyi sýfýra eþitleyeceðiz. Böylece, yatýrýlmýþ sermaye s+ddan dye indirgenmiþ olur ve ürün deðeri (s+d) + a yerine þimdi üretilen deðeri d+a elde etmiþ oluruz. Süreç boyunca harcanan bütün emeði temsil eden üretilen yeni deðer = 180

sterlin olsa, bundan, deðiþen sermayenin deðeri 90 sterlini çýkarýrsak, geriye 90 sterlinlik bir artý-deðer miktarý kalýr. Bu 90 sterlin ya da a, üretilmiþ olan artý-deðerin mutlak miktarýný ifade eder. Üretilen nispi miktar büyüklük ya da deðiþen sermayenin artýþ yüzdesi, kuþkusuz artýdeðerin deðiþen sermaye oraný ile belirlenir ya da a : d ile ifade edilir.

Örneðimizde bu oran 90 : 90 olup %100 bir artýþ verir. Deðiþen sermayenin deðerindeki bu nispi artýþa ya da artý-deðerin nispi büyüklüðüne, ben, artý-deðer oraný adýný veriyorum.29

28 Lucretiusun söylediði söz apaçýktýr: nil posse creari de nihilo, yoktan hiç bir þey yaratýlamaz. Deðer yaratýmý, emek-gücünün emeðe çevrilmesidir. Emek-gücünün kendisi ise, besleyici maddeler aracýlýðý ile insan organizmasýna aktarýlan enerjidir. [Lucretius, De Rerum Natura, I, 149, 205: 11, 287.]

196 Karl Marks

Kapital I

Ýþçinin, emek-sürecinin bir kýsmýnda yalnýzca kendi emek-gücünün deðerini, yani yaþamasý için gerekli tüketim araçlarýný ürettiðini görmüþ bulunuyoruz. Ama onun çalýþmasý, toplumsal iþbölümüne dayanan sistemin bir kýsmýný oluþturduðu için, o, tükettiði bu gerekli maddeleri doðrudan doðruya kendisi üretmez; o, belli bir meta, diyelim iplik üretir ve bu ürünün deðeri, bu gerekli maddelerin ya da bunlarý satýnalabileceði paranýn deðerine eþittir. Günlük emeðinin bu amaca ayrýlan bölümü, kendisine ortalama olarak günde gerekli olan maddelerin deðeriyle ya da ayný þey demek olan, bunlarýn üretimi için gerekli olan emek-zamanýyla orantýlý [sayfa 231] olarak çok ya da az olabilir. Eðer bu gerekli maddelerin deðeri ortalama altý saatlik emek sarfýný temsil ederse, iþçinin bu deðeri üretmek için ortalama altý saat çalýþmasý gerekir. Ýþçi, kapitalist hesabýna çalýþmayýp da kendi adýna baðýmsýz çalýþsaydý, diðer þeyler ayný kalmak üzere, gene de emek-gücünün deðerini üretmek ve böylece varlýðýnýn korunmasý ya da üretime devam edebilmesi için gerekli tüketim maddelerini saðlayabilmek için ayný saat süresince çalýþmak zorunda kalacaktý. Ama biz gördük ki, emek-gücünün deðerini, diyelim üç þilini, ürettiði günlük emeðinin bu bölümü sýrasýnda yalnýzca kapitalist tarafýndan zaten yatýrýlmýþ* bulunan emek-gücü deðerinin eþdeðerini üretmektedir; yaratýlan yeni deðer, ancak yatýrýlan deðiþen sermayenin verini almaktadýr. Ýþte bunun için, üç þilin deðerindeki yeni üretim, salt bir yeniden-üretim görünüþünü alýr. Ýþgü- nünün bu yeniden-üretimin yapýldýðý kýsmýna ben gerekli

emek-zama-ný ve bu sürede harcanan emeðe gerekli-emek diyorum.30 Ýþçi yönünden, emeðinin özel toplumsal biçiminden baðýmsýz olduðu için gereklidir; sermaye açýsýndan ve kapitalist dünya açýsýndan, iþçinin devamlý olarak varolmasý onlarýn varlýðýnýn da temel koþulu olduðu için gereklidir.

Emek-sürecinin, emeðinin artýk gerekli olmadýðý ikinci dönemi boyunca da iþçinin çalýþtýðý ve emek-gücü harcadýðý doðrudur, ama onun emeði artýk gerekli-emek olmadýðýndan kendisi için bir deðer yaratmaz. Bu dönemde, kapitalist için, hiç yoktan yaratmanýn bütün güzelliklerini taþýyan artý-deðeri yaratýr. Ýþgününün bu kýsmýna ben artý-emek zamaný ve bu zamanda harcanan emeðe artý-emek adýný veriyor-29 Bunu, Ýngilizlerin, kâr oraný (rate of profit) ve faiz orani (rate of interest) ifadelerini kullandýklarý þekilde kullanýyorum. Üçüncü Ciltte, artý-deðer yasalarý bilindikten sonra, kâr oranýnýn bir sýr olmadýðý görülecektir. Eðer süreci tersinden alýrsak, ne birini, ne de ötekini anlýyabiliriz.

30 Biz, bu yapýtta þimdiye kadar, herhangi bir metaýn üretimi için belli toplumsal koþullar altýnda gerekli olan zamaný belirtmek için gerekli-emek zamaný terimini kullandýk. Bundan sonra, özel bir meta olan emek-gücünün üretimi için gerekli zamaný belirtmek üzere de bu terimi kullanacaðýz. Bir ve ayný teknik terimi farklý anlamlarda kullanmak, sakýncalý olabilir, ama bundan büsbütün kaçýnmak hiç bir bilimde mümkün deðildir. Örneðin, matematiðin yüksek dallarý ile alçak dallarýný karþýlaþtýrýnýz.

* [Üçüncü Almanca baskýya ek not: Yazar, burada, günlük yaþamda kullanýlan ekonomik dile baþvuruyor. Anýmsanacaðý gibi, gerçekte, kapitalist iþçiye deðil, iþçi kapitaliste avans vermektedir. - F.E.]

Karl Marks 197

Kapital I

um. Deðerin niteliðinin iyice kavranmasý için nasýl ki onun, salt þu kadar saatlik emeðin maddeleþmiþ þekli olduðu, ve bu madde haline gelmiþ emekten baþka bir þey olmadýðýnýn anlaþýlmasý önemliyse, artý-deðerin doðru bir þekilde kavranmasý için de, onun salt artý-emek zamanýnýn madde haline gelmiþ þekli, salt [sayfa 232] maddeleþmiþ artý-emek olduðunun anlaþýlmasý da o kadar önemlidir. Toplumun çeþitli ekonomik biçimleri arasýndaki temel ayrým, örneðin, köle emeðine dayanan toplum ile ücretli emeðe dayanan toplum arasýndaki ayrým, bu artý-emeðin fiili üreticisinden, iþçiden sýzdýrýlmasý biçimine dayanýr.31

Bir yandan, deðiþen sermayenin deðeri ile, bu sermayeyle satýnalýnan emek-gücünün deðeri eþit olduðuna, ve bu emek-gücünün deðeri, iþgününün gerekli kýsmýný belirlediðine göre; öte yandan da iþgününün artý kýsmý artý-deðeri belirlediðine göre: artý-emeðin gerekli-emeðe oraný ne ise, artý-deðerin deðiþen sermayeye oraný odur, ya da baþka bir deyiþle, artý-deðerin oraný a/ =artý-emek/

dir. Her iki orantýda, a/ ile

d

gerekli-emek

d

artý-emek/

, ayný þeyi deðiþik biçimlerde ifade ederler; birinde so-gerekli-emek

mutlaþmýþ, maddeleþmiþ emek, diðerinde canlý, akýcý emek biçiminde.

Artý-deðer oraný, bu nedenle, emek-gücünün sermaye, ya da iþçinin kapitalist tarafýndan sömürülme derecesinin tam ve kesin ifadesidir.32

Bizim örneðimizde, ürünün deðeri = 410 sterlin deðiþmeyen +

90 sterlin deðiþen + 90 sterlin artý-deðer ve yatýrýlmýþ sermaye = 500

sterlindi. Artý-deðer = 90 sterlin ve yatýrýlmýþ sermaye = 500 sterlin olduðuna göre, her zamanki hesaplarýmýzla (çoðu zaman kâr oraný ile karýþtýrýlan) artý-deðer oraný olarak %18i buluruz; bulunan bu oran o kadar düþüktür ki, Bay Carey ile diðer telifçilere herhalde hoþ bir sür-priz gibi gelecektir. Ama aslýnda artý-deðer oraný, a/ ya da a/ ye deðil, S

s+d

a/ ye eþittir: böylece 900/ deðil, 90/ ya da %100dür, ve görünüþte sömürü d

500

90

derecesinin [sayfa 233] beþ katýndan fazladýr. Ele aldýðýmýz durumda, iþgününün fiili uzunluðunu, emek-sürecinin gün ya da hafta olarak süresini, kullanýlan iþçi sayýsýný bilmemekle birlikte, artý-deðer oraný a/d eþdeðer ifadesi olan, artý-emek/

oraný aracýlýðý ile, bize, iþgününün

gerekli-emek

31 Bay Wilhelm Thucydides Roscher, boþa giden bir buluþ yaptý. Önemli buluþu þuydu: bir yandan, artý-deðerin ya da artý-ürünün meydana gelmesi ve dolayýsýyla sermaye birikimi, bugün artýk kapitalistin tutumluluðu sayesinde olurken, öte yandan, uygarlýðýn baþlangýç aþamalarýnda, güçsüzleri tasarrufa zorlayan güçlükler oluyordu (l.c., s. 78). Neden tasarrufa? Emekten mi?

Yoksa, zaten varolmayan fazla servetten mi? Roscher ve benzerlerini, kapitalistin artý-deðere elkoymasýný, azçok aklauygun göstermek amacýyla bulduklarý mazur gösterme nedenlerini, artý-deðerin kökeni þeklinde tersine çevirmeye zorlayan þey nedir? Gerçek bilisizliklerinin yaný sýra, mazur gösterme korkusu içersinde, deðer ve artý-deðeri, bilimsel þekilde incelemekten ve büyük olasýlýkla, güçlülerin hoþuna gitmeyecek sonuçlara ulaþmaktan kaçýnmak istemektedirler.

32 Artý-deðer oraný, emek-gücünün sömürü derecesini gösteren kesin bir ifade olmakla birlikte, sömürünün mutlak büyüklüðünü hiç bir zaman ifade edemez. Örneðin, gerekli-emek

= 5 saat ve artý-emek = 5 saat ise, sömürü derecesi %l00dür. Sömürme büyüklüðü burada 5

saat ile ölçülmüþtür. Oysa gerekli-emek = 6 saat, artý-emek = 6 saat olsaydý, sömürme derecesi gene eskisi gibi %100 olurdu, ama fiili sömürü miktarý %20 artmýþ olurdu, yani beþ saatten altý saate çýkardý.

198 Karl Marks

Kapital I

iki kýsmý arasýndaki iliþkiyi doðru olarak açýklamaktadýr. Oran %100

olmakla buradaki iliþki tam bir eþitlik iliþkisidir. Yani örneðimizdeki iþçinin, günün yarýsýnda kendisi için, öbür yarýsýnda kapitalist için çalýþtýðý açýktýr.Artý-deðer oranýný hesaplama yöntemi bu nedenle kýsaca þöyledir: Ürünün toplam deðerini alýr, bu deðerde salt tekrar görünen deðiþmeyen sermayeyi sýfýra eþitleriz. Geriye kalan, meta üretimi sürecinde fiilen yaratýlan biricik deðerdir. Eðer artý-deðer miktarý verilmiþse, deðiþen sermayeyi bulmak için yapýlacak. tek þey, bu artý-deðeri geriye kalan deðer-üründen çýkarmaktýr. Yok eðer deðiþen sermaye verilmiþse ve biz artý-deðeri bulmak istiyorsak, iþlemi ters yönden yaparýz. Eðer her ikisi de verilmiþse, bizim yalnýzca son iþlemi yapmamýz gerekir, yani artý-deðerin deðiþen sermayeye oranýný a/ yi hesaplamak.

d

Yöntem çok basit olmakla birlikte, birkaç örnek vererek okuru bunun temelinde yatan yeni ilkenin uygulanmasýna alýþtýrmak yerinde olacaktýr.

Önce, içinde 10.000 iplik eðirme ve bükme makinesi olan, Amerikan pamuðundan 32 numara iplik eðiren ve ið baþýna haftada bir libre iplik üreten bir iplik fabrikasýný alalým. Diyelim ki, %6 fire veriliyor: bu koþullar altýnda, haftada 10.600 libre pamuk tüketilmekte, bunun 600

libresi fireye gitmektedir. 1871 Nisanýnda, pamuðun libresi, 7 ¾ peni idi; bu durumda hammadde yuvarlak hesap 342 sterlindir. 10.000 ið, hazýrlayýcý makineler ve güç, kaynaðý ile birlikte, diyelim her ið için 1 sterlin hesabýyla 10.000 sterlin olsun. Yýpranma ve aþýnma payý olarak %10

hesabýyla, yýllýk 1.000 sterlin, haftalýk 20 sterlin koyalým. Bina kirasý, diyelim yýlda.300 sterlin ya da haftada 6 sterlindir. Tüketilen kömür (haftada 60 saat, her saat beygirgücü baþýna 4 libreden 100 beygirgücü için, ve fabrikanýn ýsýtýlmasý için tüketilen de dahil olmak üzere) tonu 8

þilin 6 peniden, haftada 11 ton, yani haftada yaklaþýk 4,5 sterlin; gaz haftada 1 sterlin,. yað vb. haftada 4,5 sterlin. Yukarda sayýlan malzemenin toplam masrafý haftada 10 sterlin. Bunun sonucu haftalýk ürünün deðerinin deðiþmeyen kýsmý 378 sterlin. [sayfa 234] Ödenen ücret haftada 52 sterlin. Ýpliðin fiyatý, libresi 12¼ peniden, 10.000 librenin deðeri 512

sterlin. Bu durumda artý-deðer 510 - 430 = 80 sterlin. Ürün deðerinin deðiþmeyen kýsmýný, deðer yaratmamýzda bir rol oynamadýðý için sýfýra eþitliyoruz. Geriye haftalýk yaratýlan deðer olarak 132 sterlin kalýyor, bunun 52 sterlini deðiþen sermaye, 80 sterlini artý-deðerdir. Öyleyse artýdeðer oraný 80/ = %15311/ olur. Ortalama emek 10 saatlik bir iþ gününde 52

13

sonuç,: gerekli-emek = 331/ saat, ve artý-emek = 62/ saattir.33

33

33

Bir örnek daha, Yakup, 1815 yýlý için þu hesabý veriyor. Hesap daha önce birkaç kez yapýlan düzeltmeler nedeniyle epeyce hatalýdýr, 33 Güvenilebileceðini sandýðým yukardaki bilgiyi Manchesterli bir iplikçi vermiþtir. Ýngilterede bir makinenin beygirgücü, eskiden silindirinin çapý ile ölçülürdü, þimdi göstergenin gösterdiði fiili beygirgücü alýnýyor.

Karl Marks 199

Kapital I

ama bizim amacýmýzý belirtmek için yeterlidir. Hesapta o, buðdayýn 25

libresi için 8 þilin ve acre baþýna ortalama mahsul 22 kile diyor.

ACRE BAÞINA ÜRETÝLEN DEÐER

Tohum1 sterlin 9 þilin

Ondalýk ve vergiler

1 sterlin 1 þilin

Gübre

2 sterlin 10 þilin

Kira

1 sterlin 8 þilin

Ücretler

3 sterlin 10 þilin

Çiftçinin kârý ve faiz

1 sterlin 2 þilin

Toplam

7 sterlin 9 þilin

Toplam

3 sterlin 11 þilin

Ürünün fiyatýnýn, deðeri ile ayný olduðu varsayýmý ile, artý-deðerin kâr, faiz, kira vb. gibi çeþitli koþullar altýnda daðýldýðýný görürüz.

Bu ayrýntýlar ile bizim ilgimiz yoktur; biz, yalnýzca, bunlarý biraraya topluyoruz ve sonuç 3 sterlin 11 þilinlik bir artý-deðer oluyor. Tohum ile gübreye ödenen 3 sterlin 19 þilin deðiþmeyen sermayedir ve biz, bunu, sýfýra eþitliyoruz. Geriye, önceden yatýrýlan deðiþen sermaye 3

sterlin 10 þilin kalýyor: ve görüyoruz ki, onun yerine, 3 sterlin 10 þilin + 3

sterlin 11 þilin yeni bir deðer üretilmiþtir. Öyleyse a/ = 3 sterlin 11 þilin/

d

3 sterlin 10

olur ki, burada artý-deðer oraný %100den fazladýr. Bu durumda, iþçi, þilin

iþgününün yarýsýndan fazlasýný artý-deðer üretmek için kullanýyor, ve bunu çeþitli kimseler, çeþitli bahanelerle aralarýnda bölüþüyorlar.34 [sayfa 235]

ÝKÝNCÝ KESÝM.  ÜRÜNÜN DEÐERÝNÝ OLUÞTURAN PARÇALARIN

ÜRÜNÜN BU PARÇALARA TEKABÜL EDEN

ORANTILI KISIMLARI ÝLE TEMSÝL EDÝLMESÝ

Þimdi, kapitalistin parayý sermayeye nasýl dönüþtürdüðünü bize göstermiþ alan örneðe dönelim.

Oniki saatlik bir iþgününün ürünü, 20 libre aðýrlýðýnda, 30 þilin deðerinde ipliktir. Bu deðerin 8/l0inden, 24 þilinden az olmayan kýsmý, üretim araçlarýnýn (20 þilinlik 20 libre pamuk, 4 þilinlik aþýnan ið) üründe yalnýzca tekrar görünen deðerlerdir, bu nedenle deðiþmeyen sermayedir. Geriye kalan 8/10lik kýsým ya da 6 þilin, eðirme süreci sýrasýnda yaratýlan yeni deðerdir: bunun yarýsý, günlük emek-gücünün deðerini, yani deðiþen sermayeyi, geri kalan yarýsý, 3 þilinlik artý-deðeri karþýlar.

Bu durumda 20 libre ipliðin toplam deðeri þöyle oluþur: 30 þilin iplik deðeri = 24 þilin deðiþmeyen + 3 þilin deðiþen + 3

þilin artý-deðer.

Bu deðerin tümü, üretilen 25 libre iplikte bulunduðuna göre, bu deðerin çeþitli öðelerinin de, ürünün buna tekabül eden kýsýmlarýnda bulunuyormuþ gibi temsil edilebilmesi gerekir.

34 Metindeki hesaplar, salt örnek olsun diye verilmiþtir. Biz, aslýnda, fiyatlar = deðerler varsayýmýna dayandýk. Ne var ki, ortalama fiyatlar sözkonusu olduðu zamanlar bile, varsayýmýn böyle çok basit þekilde yapýlamayacaðýný Üçüncü Kitapta [ciltte -ç.] göreceðiz.

200 Karl Marks

Kapital I

Eðer 30 þilinlik bir deðer 20 libre iplikte bulunuyorsa, bu deðerin 3/ ü ya da bunun 24 þilinlik deðiþmeyen kýsmý, ürünün 8/ inde, ya da l0

10

16 libre iplikte bulunuyor demektir. Bunun 13 ¼ libresi, hammaddenin deðerini, yani eðirilen 20 þilin deðerindeki pamuðu, ve 22/ libresi, sür-3

çte aþýnan iðin vb. 4 þilinlik deðerini temsil eder.

Bu durumda, 131/ libre iplik, 20 libre ipliðin tamamý için har-3

canan bütün pamuðu temsil etmektedir. Bu miktar iplikte, gerçi aðýrlýk olarak yalnýz 131/ þilin deðerinde, 131/ libreden fazla pamuk yoktur 3

3

ama ortada bulunan 62/ þilinlik ek deðer, geri kalan 62/3 libre ipliðin 3

eðirilmesinde kullanýlan pamuðun eþdeðeridir. Ama öyle bir izlenim býrakýr ki, sanki bu 62/ libre iplik hiç pamuk taþýmamaktadýr, ve sanki 3

20 libre aðýrlýðýndaki tüm pamuk 13½ libre iplikte yoðunlaþmýþtýr. Öte yandan bu son aðýrlýk, yardýmcý malzemeler ile emek araçlarýnýn deðerinden tek bir zerre bile taþýmadýðý gibi, süreçte yaratýlmýþ bulunan yeni deðerden de bir þey taþýmaz.

Ayný þekilde, deðiþmeyen sermayeden geride kalan 4 þilinini taþýyan 22/ libre iplik, 20 libre ipliðin üretim sýrasýnda tüketilen 3

[sayfa 236]

yardýmcý maddeler ile emek araçlarýnýn deðerinden baþka bir þeyi temsil etmez.

Bu durumda þöyle bir sonuca ulaþmýþ oluyoruz: ürünün onda-sekizi, yani 16 libre iplik, bir kullaným-deðeri niteliðiyle, týpký ürünün geri kalan kýsmý gibi iplikçinin emeðinin yarattýðý bir þey olmakla birlikte, biraz önce belirtilen açýdan bakýldýðý zaman, eðirme sürecinde harcanan emekten hiç bir þey taþýmamýþtýr ve hiç bir þey emmemiþtir.

Sanki dýþardan hiç bir yardým görmeksizin pamuk kendi baþýna ipliðe dönüþmüþtür: sanki büründüðü bu þekil, bir hokkabazlýk ve hile sonucudur: çünkü kapitalistimiz, bunu, 24 þiline satýp da bu para ile üretim araçlarýný yenileyince, bu 16 libre ipliðin yalnýzca kýlýk deðiþtirmiþ pamuk ile aþýnan iðden baþka bir þey olmadýðý gün gibi açýða çýkar.

Öte yandan, ürünün geri kalan 2/ si ya da 4 libre iplik, 12 saatlik 10

eðirme süreci sýrasýnda yaratýlmýþ 6 þilinlik yeni deðer temsil eder. Bu dört libre ipliðe hammadde ile tüketilen emek araçlarýndan aktarýlan tüm deðer, deyim yerindeyse, ilk eðirilen 16 libreye dahil edilmek için alýkonulmuþtur. Bu durumda sanki iplikçi 4 libre ipliði havadan eðirmiþ, ya da bunu doða vergisi pamuk ile iðin yardýmýyla eðirmiþtir de, bu yüzden ürüne hiç bir deðer aktarmamýþtýr.

Süreç sýrasýnda yeni yaratýlan deðerin bütününün yoðunlaþtýðý bu 4 libre ipliðin yarýsý, tüketilen emeðin eþdeðerini ya da 3 þilinlik deðiþen sermayeyi, diðer yarýsý 3 þilinlik artý-deðeri temsil eder.

Eðiricinin 12 iþsaati 6 þilinde maddeleþtiði için, 30 þilin deðerindeki iplikte 60 iþsaatinin cisimleþmesi gerekir. Ve gerçekten de 20 libre iplikte, bu miktarda emek-zamaný vardýr: çünkü bunun 8/ inde ya da 10

16 libresinde, eðirme sürecinin baþlamasýndan önce, üretim aracý üzerinde harcanan 48 saatlik emek maddeleþmiþtir; ve geriye kalan 2/ sin-10

Karl Marks 201

Kapital I

de ya da 4 libresinde, sürecin kendisinde yapýlan 12 saatlik emek maddeleþmiþtir.

Daha önce gördük ki, ipliðin deðeri, üretimi sýrasýnda yaratýlan yeni deðer ile üretim araçlarýnda önceden varolan deðerin toplamýna eþittir. Þimdi, ürünün deðerini oluþturan bölümlerin, birbirinden iþlevsel olarak farklý olan bölümlerin ürünün kendisinin bunlara tekabül eden orantýlý kýsýmlarýyla nasýl temsil edilebildikleri gösterilmiþ oluyor.

Ürünün bu biçimde farklý parçalara bölünmesi ve bunlardan [sayfa 237] birisinin, yalnýzca üretim araçlarý üzerinde önceden harcanan emeði ya da deðiþmeyen sermayeyi, diðerinin salt üretim süreci sýrasýnda harcanan gerekli-emeði ya da deðiþen sermayeyi, ve ensonu bir diðerinin de yalnýz ayný süreç sýrasýnda harcanan artý-emeði ya da artý-deðeri temsil etmesi, bunun daha sonraki karmaþýk ve henüz çözümlenmemiþ problemlere uygulanmasýndan görüleceði gibi, basit, ama önemli bir þeydir.Biz, bu incelememizde, toplam ürünü, 12 saatlik iþgününün sonunda kullanýma hazýr ürün olarak ele aldýk. Bununla birlikte, biz, bu toplam ürünü, üretimin bütün aþamalarý boyunca izleyebiliriz; farklý üretim aþamalarýnda elde edilen kýsýmlarý, son ve toplam ürünün iþlevsel olarak farklý bölümleri olarak temsil edersek gene ayný sonuca ulaþmýþ oluruz.Ýplikçi 12 saatte 20 libre, ya da saatte 12/ libre iplik üretir; dolayý-3

sýyla 8 saatte ürettiði 132/ libre iplik, bir tam iþgününde ipliðe çevrilen 3

pamuðun toplam deðerine eþit deðerden bir parça üründür. Ayný þekilde, bunu izleyen 1 saat 36 dakikada üretilen parça ürün 22/ libre ipliktir: bu 3

miktar, 12 saatte tüketilen emek araçlarýnýn deðerini temsil eder. Bundan sonraki 1 saat 12 dakikada iplikçi üç þilin deðerinde 2 libre iplik üretmektedir ve bu deðer onun 6 saatlik gerekli-emeði boyunca yarattýðý bütün deðere eþittir. Ensonu, son 1 saat 12 dakikada tekrar 2 libre iplik üretir, ve bunun deðeri, yarým gün süresince artý-emeði ile yarattýðý artý-deðere eþittir. Bu hesaplama yöntemi, Ýngiliz imalatçýlarýnýn kulla-nageldikleri hesaplama yöntemidir; bunlar, iþgününün ilk 8 saatinde, ya da 2/ sinde pamuðun deðerini elde ettiklerini söylerler; ve geri kalan 3

saatler de diðerlerini karþýlar. Bu, gerçekten de mükemmel bir yöntemdir: aslýnda yukarda verilen ilk yöntemden ancak þu farkla ayrýlýr ki, ürünün tamamlanmýþ kýsýmlarýnýn yanyana bulunduklarý mekan yerine, bu parçalarýn birbiri ardýna üretildikleri zaman ele alýnmýþ oluyor.

Ne var ki, böylece, deðer büyümesine, deðere deðer katma sürecine pratik olarak ilgi duyan ve ama ayný süreci teorik olarak yanlýþ anlayan kimselerin kafalarýnda çok barbarca düþünceleri de birlikte getirebilir.

Bu gibi kimseler, örneðin bizim iplikçinin, iþgününün ilk 8 saatinde pamuðun deðerini, bunu izleyen 1 saat 36 dakikada aþýnan emek araçlarýnýn deðerini, daha sonraki 1 saat 12 dakikada da ödenen ücretlerin 202 Karl Marks

Kapital I

deðerini ürettiðini ya. da yerine koyduðunu; fabrikada sahibi için ürettiði artý-deðere de yalnýzca o çok ünlü son saati [sayfa 238] ayýrdýðýný kafalarýna koyabilirler. Böylece zavallý iplikçiden iki mucizeyi birarada yaratmasý beklenir; hem pamuðu, iði, buhar makinesini, kömürü, yaðý vb. üretecek, hem de, bunlarla ipliði eðirdikten baþka, bir iþgününü beþ iþgünü haline getirecek; çünkü ele aldýðýmýz örnekte, hammadde ile iþ araçlarýnýn üretimi, herbiri oniki saatlik dört iþgününü gerektirdiði gibi bunlarýn ipliðe çevrilmesi için de böyle bir gün daha gerekmektedir.

Para sevdasý insaný böylesine mucizelere kolayca inandýrabilir ve bunlarýn doðruluðunu tanýtlamaya yeltenen dalkavuk doktrinerler, tarihte þu ünlü olayýn da gösterdiði gibi hiç de nadir deðildir.

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  SENÝORÜN SON SAATÝ

1836 yýlýnýn güzel bir sabahý, kendisine Ýngiliz iktisatçýlarýnýn en esprilisi denilebilecek, ayrýca ekonomi bilimi ve güzel üslubu ile de ünlü Nassau W. Senior, Oxfordda öðrettiði ekonomi politiði öðrensin diye Manchestere çaðrýldý. Ýmalatçýlar, onu, yalnýz yeni çýkmýþ olan Factory Acta karþý deðil, ayný zamanda daha da tehdit edici On Saatlik

[iþgünü -ç.] kýþkýrtmasýna karþý savunucu olarak seçmiþlerdi. Her zamanki pratik zekalarýyla, bilge profesörün, daha epeyce derse gereksinmesi olduðunu keþfettiler, ve bu nedenle onu çaðýrdýlar. Profesörün yanýnda, Manchesterli imalatçýlardan aldýðý dersi içeren, Letters on the Factory Act, as it affects the cotton manufacture, London 1837, baþlýklý bir kitapçýk vardý. Bu kitapçýkta, diðerleri arasýnda þu öðretici bölümü buluyoruz: Bugünkü yasaya göre, 18 yaþýndan küçük kimseleri kullanan hiç bir fabrika, ... günde 11,5 saatten fazla, yani haftada 5 gün için 12 saatten fazla ve cumartesi de 9 saatten fazla çalýþtýramaz.

Þimdi aþaðýdaki tahlil [!], böyle çalýþan bir fabrikada bütün net kârýn son saatten elde edileceðini gösterecektir. 80.000 sterlini fabrikaya makineler, 20.000 sterlini hammadde ile ücretler olmak üzere, bir imalatçýnýn 100.000 sterlin yatýrýmda bulunduðunu varsayýyorum. Sermayenin yýlda bir kez devrettiði gayri safi kârýn yüzde-onbeþ olduðu hesabýyla fabrikanýn yýllýk gelirinin 115.000 sterliri deðerinde malýn satýþý ile meydana gelmesi gerekir. ... Bu 115.000 sterlinin, 23 yarým iþsaatinin herbiri, 5/ ini ya da 1/ ini üretir. 115.000 sterlinin tümünü meydana 115

23

getiren bu 23/ ün 20/ si, yani 115.000 sterlinin 100.000 sterlini, yalnýzca 23

23

sermayeyi yerine [sayfa 239] koyar; 1/ i (ya da 115.000 sterlinin 5.000 sterli-23

ni) fabrika ile makinelerdeki aþýnma payýný karþýlar. Geriye kalan 2/ si, 23

yani her günün yirmiüç yarým saatinin son ikisi, %10luk net kârý üretir.

Bu durumda, (fiyatlar ayný kalmak üzere) fabrika, 11½ saat yerine 13

saat çalýþtýrýlýrsa, aþaðý yukarý 2.600 sterlinlik döner sermaye ilavesiyle net kâr iki katýndan fazla olur. Öte yandan, eðer iþsaati, günde 1 saat azaltýlýrsa (fiyatlar ayný kalmak üzere) net kârýn hepsi, 1½ saat azaltýlýr-Karl Marks 203

Kapital I

sa gayri safi kârýn tamamý yokedilmiþ olur.35

Ýþte profesörün tahlil dediði þey bu. Eðer imalatçýlarýn þamata-sýna güvenerek, iþçinin günün en iyi kýsmýný üretimde, yani binalarýn, makinelerin, pamuðun, kömürün vb. yeniden-üretimi ya da yerine konulmasý için harcadýðýna inandýysa, yaptýðý bu tahlil gereksizdi. Bu durumda vereceði yanýt hemen þu olacaktý: Baylar! eðer fabrikanýzý onbir-buçuk saat yerine on saat çalýþtýrýrsanýz, diðer þeyler eþit olmak üzere, pamuðun, makinenin vb. günlük tüketimi ayný oranda azalacaktýr. Bu durumda kazancýnýz, tam kaybýnýz kadar olur. Ýþçileriniz ilerde, yatýrýlan sermayenin yeniden-üretimi, ya da yerine konulmasý için birkuçuk saat daha az zaman harcayacaktýr. Yok eðer, daha fazla soruþturmaksýzýn onlara inanmayýp da bu konularýn uzmaný olarak bir tahlili gerekli gör-düyse, o zaman da yalnýzca net kâr ile iþgünü uzunluðu arasýndaki [sayfa 240] iliþkilerle ilgili bir sorunda, her þeyden ünce imalatçýlara, makineleri, iþyerini, hammaddeyi ve emeði üstüste yýðmamalarýný, ve binalara, makinelere, hammaddeye vb. yatýrýlan deðiþ-meyen sermayeyi hesabýn bir yanýna, ücretlere yatýrýlan sermayeyi ise öteki yanýna koymaya dikkat etmelerini öðütlemesi gerekirdi. Eðer o zaman profesör, imalatçýlarýn hesabi gereðince iþçinin ücretini 2 yarým saatte, yeniden ürettiðini ya da yerine koyduðunu görürse tahliline þöyle devam etmesi gerekirdi: Sizin rakamlarýnýza göre, iþçi, sondan bir saat önce ücretini, son saatte de artý-deðerinizi ya da net kârý üretmektedir. Öyleyse, eþit sürelerde eþit deðerler üreteceðine göre, sondan bir önceki saatin ürünü ile son saatin ürününün ayný olmasý gerekir. Ayrýca iþçi, ancak, çalýþtýðý sürece deðer üretebilir ve bu emeðin miktarý emek-zamaný ile ölçülür.

35 Senior, l.c., s. 12, 31. Amaçlarýmýz bakýmýndan önem taþýmayan bu garip düþünceler üzerinde durmayacaðýz; örneðin, fabrikatorün, makinelerin yýpranma ve aþýnmalarýný karþýlamak, ya da bir baþka deyiþle sermayenin bir kýsmýný yerine koymak için gerekli meblaðý, brüt ya da net kârýnýn bir kýsmý olarak hesaba katma iddiasý bunlardan bir tanesidir. Ayný þekilde, verdiði rakamlarýn doðruluðu üzerinde de durmayacaðýz. Leonard Horner, A Letter to Mr. Senior etc., London 1837de, bunlarýn, sözde Tahlilden öte bir deðer taþýmadýklarýný göstermiþtir. Leonard Horner, 1833 yýlýnda kurulan Fabrika Araþtýrma Komisyonu üyelerinden biriydi ve 1859 yýlýna kadar fabrika denetmeni, ya da daha doðrusu fabrika sansürcüsü idi. Ýngiliz iþçi sýnýfý için ölümsüz hizmetlerde bulunmuþtur. Yaþamý boyunca yalnýz candüþmaný fabrikatörlere karþý savaþým vermekle kalmamýþ, patronlarýn Avam Kamarasýnda verecekleri oylarýn sayýsý, fabrikalardaki iþçilerin çalýþma saatlerinin sayýsýndan çok daha önemli olan kabineye karþý da savaþým vermiþtir.

Ýlke yanlýþlýklarýndan baþka, Seniorün ifadesi karýþýktýr. Söylemek istediði aslýnda þudur: Fabrikatör, iþçileri, günde, 11 ½ tam saat ya da 23 yarým saat çalýþtýrmaktadýr. Ýþgünü gibi iþ yýlýnýn da 11 ½ tam ya da 23 yarým saatten meydana geldiði düþünülebilir, ama bunlarýn, bir yýldaki iþ günleri ile çarpýlmalarý gerekir. Bu varsayýma göre, 23 yarým iþsaati, yýlda 115.000

sterlin deðerinde ürün üretir; yarým iþsaati 1/23 x 115.000 sterlin; 20 yarým iþsaati 20/23 x 115.000

= 100.000 sterlin deðerinde ürün üretir, yani bunlar yatýrýlan sermayeyi yerine koymuþ olurlar.

Geriye, 3 yarým iþsaati kalýr ki, bu da, 3/23 x 115.000 = 15.000 sterlin ya da brüt kârý üretir. Bu, 3

yarým iþsaatinden birisi 1/23 x 115.000 = 5,000 sterlin, yani makinelerin yýpranma ve aþýnmalarýný karþýlayan bir meblað üretir; geriye kalan 2 yarým iþsaati, yani son saat, 2/23 x 115.000 = 10.000

sterlin, ya da net kârý üretir. Senior metinde, ürünün son 2/33sini, bizzat emek-gücünün kýsýmlarýna dönüþtürür.

204 Karl Marks

Kapital I

Söylediðinize göre, bu süre, günde 11½ saattir. O, bu 11½ saatin bir kýsmýný ücretini üretmek ya da yerine koymak, geri kalan kýsmýný sizin net kârýnýzý üretmek için kullanýyor. Bunun ötesinde bir þey yaptýðý yok.

Ama sizin varsayýmýnýz gereði, ücreti ile ürettiði artý-deðer eþit deðerler olduðuna göre, ücretini 5¾ saatte, ve sizin net kârýnýzý öteki 5¾ saatte üretmesi gerekir. Gene, 2 saatte üretilen ipliðin deðeri, ücretler ile net kârýnýzýn deðerleri toplamýna eþit olduðuna göre, bu ipliðin deðer ölçüsünün 11½ iþsaati olmasý gerekir; bu iþaatinin, 5¾ saati son saatte üretilen ipliðin deðerini ölçer. Þimdi çok nazik bir noktaya geldik, aman dikkat! Sondan bir önceki iþsaati, týpký ilki gibi, olaðan bir iþsaatidir; ne eksik, ne de fazla. Öyleyse nasýl olur da, bir iplikçi, 1 saatte iplik þeklinde, 5¾ saatlik emeðin maddeleþtiði bir deðer üretebilir? Aslýnda onun böyle bir mucize falan gösterdiði yok. Onun 1 saatte ürettiði kullanýmdeðeri, belirli miktarda ipliktir. Bu ipliðin deðeri, 5¾ iþsaati ile ölçülür, ve bunun 4¾ü onun hiç rolü olmadan üretim araçlarýnda, pamukta, makinede vb. daha önce maddeleþen kýsýmdýr, yalnýz geriye kalan 1

saati o katmýþtýr. Bu nedenle, onun ücreti 5¾ saatte üretildiðine ve ayný zamanda 1 saatte üretilen iplik de 5¾ saatlik emeði içerdiðine göre, sonuçta, 5¾ saatlik eðirmeyle yarattýðý deðerin, bir saatte ürettiði deðerle eþit olmasý gibi bir büyücülük de yoktur. Eðer siz onun, pamuðun, makinenin vb. yeniden-üretimi ya da yerine konmasý için emek-gücünün bir anýný bile yitirdiðini sanýyorsanýz, tamamen aldanýyorsunuz. Tersine, onun emeði, pamuk ile iði ipliðe çevirdiði ve o, bu eðirme iþini yaptýðý için, pamuk ile iðin [sayfa 241] deðerleri, ipliðe, kendiliðinden geçmektedir. Bu sonuç, iþçinin emeðinin niteliði ile meydana gelir, niceliði ile deðil. Onun bir saatte pamuk biçiminde, ipliðe kattýðý deðerin, yarým saatte kattýðý deðerden daha fazla olduðu doðrudur; ama bu, yalnýzca bir saatte, yarým saatte olduðundan daha çok pamuk eðirdiði içindir.

Görüyorsunuz ki, sizin, iþçinin sondan bir önceki saatte ücretinin deðerini ve son saatte de sizin net kârýnýzý ürettiði yolundaki iddianýz yalnýzca þu anlama geliyor: onun 2 iþsaatinde ürettiði iplikte, bu 2 saat, ister iþgününün baþýnda, ister sonunda olsun, bu iplikte, 11½ iþaatlik emek ya da tam bir günlük çalýþma somutlaþmýþtýr, yani onun çalýþmasýnýn iki saati ile baþka kimselerin çalýþmasýnýn 9½ saati. Ve gene benim, iþçi ilk 5¾ saatte kendi ücretini, ve son 5¾ saatte sizin net kârýnýzý üretir biçimdeki tezim, siz bunun ancak ilk kýsmýnýn karþýlýðýný ödüyorsunuz, ama son kýsmýnýn karþýlýðýný ödemiyorsunuz anlamýna gelir. Sizin dilini-zi kullanarak, emek-gücünün karþýlýðýnýn ödenmesi yerine, emeðin karþýlýðýnýn ödenmesi diyorum. Þimdi baylar, karþýlýðýný ödediðiniz emek-zamaný ile karþýlýðýný ödemediðiniz emek-zamanýný karþýlaþtýrýrsanýz, bunun, yarým güne yarým gün olduðunu göreceksiniz, bu %100 gibi bir oraný verir ve çok iyi bir yüzde oranýdýr. Üstelik þunda da en küçük bir kuþku yoktur ki, eðer siz, iþçilerinize (hands) 11½ saat yerine 13

saat ter döktürürseniz ve sizlerden umulacaðý gibi bu fazladan 1½ saat-Karl Marks 205

Kapital I

lik emeði salt artý-deðer olarak ele alýrsanýz, son bölüm 5¾ iþsaatinden 7¼ iþsaatine, artý-deðer de, %100den %1262/ e yükselecektir. Ýþgününe 23

1½ saatlik bir ekleme yapmakla, eðer siz, bu oranýn %100den %200e ve daha fazlasýna, ya da baþka bir deyimle iki katýndan fazlasýna

çýkacaðýný umuyorsanýz, pek heyecanlý bir tip sayýlýrsýnýz. Öte yandan, 

hele kesesinde taþýrsa insan kalbi ne kadar fevkalade bir þeydir

iþsaatinin 11½den 10a indirilmesiyle bütün net kârýnýzýn uçup gide-ceðinden korkuyorsanýz, o zaman,da siz, çok kötümsersiniz demektir.

Bu kadar da deðil. Bütün öteki koþullar ayný kalmak üzere, artý-emek 5

¾ saatten 4¾ saate düþecek, ve bu süre %8214/ gibi çok kârlý bir artý-23

deðer oraný verecektir. Ama üzerinde, bin yýl sonra Ýsanýn tekrar yeryüzüne ineceði kýyamet gününden daha fazla masallar uydurduðunuz o korkunç son saat ise all bosh.* Böyle olsa bile, siz ne net kârýnýzdan olursunuz, ne de kullandýðýnýz kýzlar ile oðlanlar [sayfa 242] ruh temizliklerinden.36 Günü gelip de sizin son saatiniz gerçekten çaldý-

* Baþtan sona zýrva. -ç.

36 Bir yandan Senior, fabrikatörlerin net kârlarýnýn, Ýngiliz pamuklu sanayinin varlýðýnýn, Ýngilterenin dünya piyasasý üzerindeki egemenliðinin, sonuncu iþsaatine, baðlý olduðunu tanýtlamýþ, öte yandan da, Dr. Andrew Ure çocuklar ile 18 yaþýndan küçük delikanlýlarýn fabrikanýn sýcak ve temiz moral havasý içersinde tam 12 saat tutulma yerine, kalpsiz ve anlamsýz dýþ dünyaya bir saat önce salýverilmeleri halinde, aylaklýk ve kötü alýþkanlýklar yüzünden, ruhlarýnýn kurtuluþ umudunun büsbütün yoksun býrakýlmýþ olacaklarýný göstermiþtir. 1848 yýlýndan beri fabrika denetmenleri, bu sonuncu, bu öldürücü saat konusunda patronlarla çekiþmekten býkýp usanmamýþlardýr. Mr. Hovell, 31 Mayýs 1855 tarihli raporunda þöyle diyor: Eðer aþaðýdaki dahice hesap (Seniorün hesaplarý) doðru olsaydý, Birleþik Krallýktaki bütün pamuklu fabrikalarý, 1850den beri zararýna çalýþmýþ olurlardý. (Reports of the Insp. of Fact., for the half-year, ending 30th April, 1855, s. 19, 20.) 1848 yýlýnda, 10 saatlik çalýþmanýn yasalaþmasýndan sonra, Dorset ve Somerset sýnýrlarýnda birbirlerinden uzak bölgeler üzerinde daðýlmýþ bulunan bazý keten dokuma fabrikalarýnýn patronlarý, bu yasaya karþý bir dilekçe vermeyi iþçilerinden birkaçýnýn omuzlarýna yýkmýþlardý. Bu dilekçenin maddelerinden bir tanesi þöyle: Biz dilekçe sahipleri, ana ve baba olarak, boþ geçen bir ek saatin, çocuklarýn ahlakýný bozmaktan baþka bir iþe yaramayacaðýna inanýyoruz, çünkü aylaklýk her türlü kötülüðün kaynaðýdýr. Bu konuda, 31 Ekim 1848 tarihli rapor þöyle diyor: Bu erdemli ve þefkatli ana-babalarýn çocuklarýnýn çalýþtýklarý keten dokuma fabrikalarýndaki hava, hammaddeden çýkan toz ve liflerle o kadar doludur ki, iplikhanelerde 10

dakika kalmak bile son derece güçtür: çünkü, gözlere, kulaklara, burun deliklerine ve aðza derhal dolan ve kaçýnýlmasý olanaksýz keten tozu bulutlarý dayanýlmaz bir acý verir. Ýþin kendini de, makinelerin korkunç hýz nedeniyle, yorulmak nedir bilmeyen bir denetim altýnda, sürekli bir hüner ve hareketliliði gerektirir; böyle bir hava içersinde, böyle bir iþte, yemek saatleri dýþýnda tam 10 saat çalýþan kendi öz çocuklarýna ana-babalarýn aylaklýk sözünü yakýþtýrmalarý doðrusu çok yersiz görülüyor. ... Bu çocuklar çevre köylerdeki tarým iþçilerinden daha uzun süre çalýþýyorlar. ... Aylaklýk ve kötü alýþkanlýklar gibi bu zalimce sözleri, katýksýz bir mürailik ve en yüzsüzce ikiyüzlülük damgasýyla damgalamak gerekir. ... Oniki yýl kadar önce halkýn bir kýsmý, yüksek bir otoriteye dayanýlarak, fabrikatörlerin bütün net kârlarýnýn sonuncu saatteki emekten doðduðu ve bu nedenle, iþgününde yapýlacak bir saatlik kýsaltmanýn fabrikatörün bu net kârýný yokedeceðinin açýkça ve büyük bir ciddilikle ilan edilmesi üzerine o kadar etkilenmiþti ki, þimdi halkýn bu kesimi, eðer sonuncu saatin erdemleri konusundaki bu özgün buluþun o zamandan beri, kârla birlikte ahlaki yönleri de kapsayacak biçimde bir geliþme gösterdiðini bir görecek olsalar kendi gözlerine bile inanmazlar: öyle ki, eðer çocuklarýn çalýþma süresi tam 10

saate indirilecek olsa, net kârla birlikte çocuklarýn ahlaklarý da, her ikisi de bu sonuncu ve hayati önem taþýyan saate baðlý olduklarýndan, mahvolup gidecektir. (Bkz: Repts., Insp. of Fact., for 31st Oct., 1848, s. 101.) Ayný rapor daha sonra bu temiz yürekli fabrikatörlerin ahlak ve erdemlerinden örnekler vererek, önce birkaç zavallý iþçiye böyle bir dilekçeyi zorla imzalatmak, ardýndan da bunu, Parlamentoya, bütün sanayi kollarýnýn ya da ülkenin dileðiymiþ gibi, kabul 206 Karl Marks

Kapital I

ðýnda, Oxfordlu profesörü anýmsayýnýz. Ve þimdi baylar, Elveda, daha iyi bir dünyada tekrar görüþmek üzere, ama daha önce deðil.

1836 yýlýnda Seniorün icadettiði son saat borusu iþte bu.37 [sayfa 243] 15 Nisan 1848 tarihli Economist dergisinde ayný çiðlik bu sefer de sözü geçen bir iktisatçý tarafýndan atýldý: þimdi de, 10 saatlik yasaya karþý.

DÖRDÜNCÜ KESÝM.  ARTI-ÜRÜN

Ürünün, artý-deðeri temsil eden kýsmýna (kesim 2de verilen örnekte, 20 libre ipliðin onda-birine, ya da 2 libresine) biz artý-ürün adýný veriyoruz. Týpký, artý-deðer oranýnýn, sermayenin toplamý ile deðil, onun deðiþen kýsmýyla orantýlý olmasý gibi, artý-ürünün nispi miktarý da ayný þekilde, bu ürünün, geri kalan kýsmý ile deðil, gerekli-emeðin somutlaþtýðý kýsmý ile orantýlý olarak belirlenir. Artý-deðerin üretimi, kapitalist üretimin baþlýca ereði ve amacý olduðuna göre, insanýn ya da ulusun servetinin büyüklüðünün, ürünün mutlak büyüklüðü ile deðil, artý-ürünün nispi büyüklüðü ile ölçülmesi gerekir.38

Gerekli-emek ile artý-emeðin toplamý, yani iþçinin, kendi emek-gücünün deðeri ile artý-deðeri ürettiði zaman süreleri, onun fiilen çalýþtýðý zamaný, yani iþgününü meydana getirir. [sayfa 244]

ettirmek için baþvurduklarý hileleri, çevirdikleri dolaplarý, aldatmalarý, tehditleri ve sahtekârlýklarý anlatir. Ne daha sonraki dönemde -lehine olarak kaydetmek gerekir ki- fabrika yönetmeliðini canlabaþla destekleyen Seniorün kendisinin ve ne de baþtan sona kadar ona karþý çýkmýþ olanlarýn, bu özgün buluþun yanlýþ sonuçlarý konusunda bir açýklama yapmamýþ olmalarý, sözde iktisat biliminin bugünkü durumunu gösteren oldukça karakteristik bir noktadýr. Bunlar fiili deneyimlerin sözünü ediyorlar, ama niçin ve neden sorularý bir sýr olarak kalýyor.

37 Ne olursa olsun, âlim profesör, Manchester gezisinden hayli yararlandý. Letters on the Factory Actýnda tüm net kazancýn, kâr, faiz ve hatta iþçinin karþýlýðý ödenmeyen tek bir iþsaatine dayanan bir fazlalýðý içerdiði sonucuna vardý. Bir yýl önce, Oxford öðrencilerinin ve dargörüþlü aydýnlarýn yetiþmesi için yazýlan Outlines of Political Economy adlý yapýtýnda ayrýca bir de Ricardonun, deðerin emekle belirlenmesi görüþüne karþý, kârýn, kapitalistin emeðinden, faizin, onun tutumluluðundan, yani abstinence [perhiz]inden ileri geldiðini keþfetmiþti.

Yaptýðý düzenbazlýk eskiydi, ama abstinence sözcüðü yeniydi. Herr Roscher, bunu, doðru olarak Enthaltung sözcüðü ile çevirdi. Latinceden onun kadar haberdar olmayan Brown, Jones ve Robinson gibi bazý yurttaþlarý, buna, rahiplere yakýþan bir sözcükle karþýlayýp Entsa-gung [dünyadan vazgeçime -ç.] dediler.

38 Yýllýk kârý 2.000sterlin olan 20.000 sterlinlik sermayeye sahip bir kimse için, bu sermaye ile 100 ya da 1.000 kiþi çalýþtýrmasý, ürettiði metaýn 10.000 ya da 20.000 sterline satýlmýþ olmasý, bütün bu durumlarda saðladýðý kâr 2.000 sterlinin altýna düþmemek koþuluyla hiç bir þey farkettirmez. Bir ulusun gerçek çýkarý da böyle deðil midir? Net gerçek geliri, rantý ve kârlarý ayný olmak koþuluyla bir ulusun nüfusunun 10 ya da 12 milyon olmasý hiç bir önem taþýmaz.

(Ricardo, l.c., s. 416.) Fanatik bir artý-ürün taraflýsý olmasý dýþýnda, geveze ve ünlü meziyetleri ile ters orantýlý, eleþtiri gücünden yoksun bir yazar olan Arthur Young, Ricardodan çok daha önce þöyle diyordu: Modern bir krallýkta bütün bu eyaletin eski Romadaki gibi küçük baðýmsýz köylüler arasýnda böylece bölüþtürülmesinin, bu topraklar ne kadar iyi iþlense de, tek baþýna alýndýðýnda son derece yararsýz bir amaç olan, salt insan yetiþtirme ve beslenme amacý dýþýnda ne yararý olabilir? (Arthur Young, Political Arithmetic, etc., London 1774, s. 47.)

Net olmasý nedeniyle yararýna olmadýðý apaçýk iken ... net serveti iþçi sýnýfýnýn yararýna gibi gösterme yolundaki ... güçlü eðilim. çok gariptir. (Th. Hopkins, On Rent of Land, etc., London 1823, s. 126.)

Karl Marks 207

Kapital I

ONUNCU BÖLÜM

Ý Þ G Ü N Ü

BÝRÝNCÝ KESÝM.  ÝÞGÜNÜNÜN SINIRLARI

Emek-gücününün deðerine alýnýp satýldýðý varsayýmýyla hareket etmiþtik. Onun deðeri de diðer bütün metalar gibi, üretimi için gerekli emek-zamaný ile belirlenir. Eðer iþçinin günlük ortalama yaþamý için gerekli þeylerin üretimi 6 saat alýyorsa, günlük emek-gücünü üretmesi ya da onun satýþý sonucu elde ettiði deðeri yeniden üretmesi için ortalama günde 6 saat çalýþmasý gerekir. Ýþgününün gerekli kýsmý 6 saattir ve bu nedenle, caeteris paribus, * bu bilinen bir niceliktir. Ama bununla, iþgününün boyutu henüz verilmemiþtir.

Diyelim ki, A _______ B doðrusu, 6 saatlik gerekli emek-zamanýnýn uzunluðunu temsil etsin. Eðer iþ, AB doðrusunun ötesinde 1, 3 ya da 6 saat uzarsa, üç ayrý doðru daha vardýr: [sayfa 245]

Ýþgünü I

Ýþgünü II

Ýþgünü III

A________B__C A__________B_____C

A__________B__________C

* Her þey ayný kalmak koþuluyla. -ç.

208 Karl Marks

Kapital I

ve, 7, 9 ve 12 saatlik üç ayrý iþgününü temsil eder. AB doðrusunun uzantýsý BC, artý-emeðin uzunluðunu temsil eder. Ýþgünü AB+BC

ya da AC olduðuna göre, büyüklüðü, deðiþken büyüklük BCye göre deðiþir. AB deðiþmediði için, BCnin, ABye oraný daima hesaplanabilir.

Bu, iþgünü Ide ABnin 1/ i, IIde 3/ ü, IIIte 6/ sidir. Bundan baþka, artý-6

6

6

emek/

zamaný oraný, artý-deðerin oranýný belirlediðine göre, bu gerekli emek

oran BCnin ABye oraný ile elde edilir. Bu, üç farklý iþgününde sýrasýyla,

%162/ , 50 ve 100dür. Buna karþýlýk, artý-deðer oraný tek baþýna bize 3

iþgününün uzunluðunu veremez. Diyelim bu oran, %100 olsa, iþgünü, 8, 10, 12, ya da daha fazla saat olabilir. Demek ki, artý-deðer oraný, iþgününün iki öðesinin, gerekli-emek ile artý-emeðin ayný büyüklükte olduðunu gösterir, ama bunlarýn herbirinin ne büyüklükte olduklarýný göstermez.

Görülüyor ki, iþgünü, deðiþmeyen deðil, deðiþken bir niceliktir.

Onun bir kýsmý, kuþkusuz, iþçinin kendisinin emek-gücünün yeniden-üretimi için gerekli emek-zamanýyla belirlenir. Ama onun toplam miktarý, artý emek-zamanýna baðlý olarak deðiþir. Öyleyse, iþgünü belirlenebilir ama, per se.* belirsiz bir þeydir.39

Ýþgünü sabit olmamasýna karþýn, akýcý bir niceliktir, öte yandan da ancak belli sýnýrlar içersinde deðiþebilir. Ne var ki, asgari gene de belirsizdir; kuþkusuz, eðer BC doðrusunun uzantýsý ya da artý-emek = 0

dersek, bir asgari sýnýr elde ederiz; bu, günün, iþçinin kendi yaþamýný sürdürmek için zorunlu olarak çalýþmasý gerektiði kýsýmdýr. Bununla birlikte, kapitalist üretime dayanan sistemde, bu gerekli-emek, iþgününün ancak bir kýsmýný oluþturabilir; iþgününün kendisi, hiç bir zaman bu asgariye indirgenemez. Öte yandan, iþgününün bir de azami sýnýrý vardýr, ve belli bir noktanýn ötesinde uzatýlamaz. Bu azami sýnýr, iki þeyle koþullanmýþtýr. Birincisi, emek-gücünün fiziksel sýnýrlarýyla. Doðal bir günün 24 saatinde, bir kimse, hayati gücünün ancak belirli bir miktarýný harcayabilir. Ayný þekilde, bir beygir, üstüste her gün ancak 8 saat çalýþabilir. Günün bir kýsmýnda bu gücün dinlenmesi, uyumasý; diðer kýsmýnda, beslenme, yýkanma ve giyinme gibi diðer fizik gereksinmelerini karþýlamasý gerekir. Bu salt fizik [sayfa 246] sýnýrlamalardan baþka, iþgününün uzatýlmasý, moral sýnýrlamalar ile karþýlaþýr. Ýþçinin, entelektüel ve toplumsal gereksinmelerini karþýlamak için zamana gereksinmesi vardýr; bu gereksinmelerin büyüklüðü ile sayýsýný toplumsal ilerlemenin genel durumu belirler. Demek oluyor ki, iþgününün uzunluðundaki deðiþmeler, fizik ve toplumsal sýnýrlar içersinde dalgalanmalar gösterir. Ne var ki, bu sýnýrlayýcý koþullarýn her ikisi de çok esnek niteliktedir ve çok büyük deðiþmelere uygundur. Bu yüzden, 8, 10, 12, 14, 16, 18 saat gibi çok farklý uzunlukta iþgünleri ile karþýlaþýrýz.

39 Bir günlük emek belirsizdir, uzun ya da kýsa, olabilir. (An Essay on Trade and Commerce, Containing Observations on Taxation, etc., London 1770, s. 73.)

* Kendisi. -ç.

Karl Marks 209

Kapital I

Kapitalist, emek-gücünü, günlük deðeri üzerinden satýnalmýþtýr.

Bir iþgünü süresince kullaným-deðeri ona aittir. Böylece iþçiyi, kendi adýna, bir gün boyunca çalýþtýrma hakkýný elde etmiþtir. Ama bu iþgünü nedir?40Doðal bir günden herhalde daha az bir þey. Ama ne kadar az?

Kapitalistin bu ultima Thulesi,* iþgününün zorunlu sýnýrý konusunda kendine göre görüþleri vardýr. Kapitalist olarak o, ancak kiþileþmiþ sermayedir. Onun ruhu, sermayenin ruhudur. Ama sermayenin bir tek yaþam dürtüsü vardýr, deðer ve artý-deðer yaratmak, üretim araçlarýný mümkün olduðu kadar büyük miktarda artý-emeði emebilecek deðiþmeyen etmen haline getirmek eðilimi.41

Sermaye, ölü emektir ve ancak vampir gibi canlý emeði emmekle yaþayabilir, ve ne kadar çok emek emerse, o kadar çok yaþar. Ýþçinin çalýþtýðý süre, kapitalistin ondan satýnaldýðý emek-gücünü harcadýðý süredir.42 Ýþçi, eðer bu süreyi kendisi için harcarsa, kapitalisti soymuþ olur.43

[sayfa 247]

Öyleyse, kapitalist, metalarýn deðiþimi yasasýna dayanmaktadýr.

O da, bütün alýcýlar gibi, metaýnýn kullaným-deðerinden mümkün olduðu kadar büyük yarar saðlama peþindedir. Ama birdenbire iþçinin, üretim sürecinin gürültü-patýrtýsý arasýnda bastýrýlmýþ olan sesi yükselir: Benim sana sattýðým meta, bütün öteki metalardan farklýdýr; onun kullanýmý deðer yaratýr, kendisinden daha büyük olan bir deðer. Zaten sen de, onu, bunun için satýn almýþtýn. Senin yönünden sermayenin kendiliðinden geniþlemesi gibi görünen þey, benim için, fazla emek-gücü harcanmasýdýr. Sen de, ben de, piyasada tek bir yasa tanýrýz, metalarýn deðiþim yasasý. Metaýn tüketimi, onu elden çýkartan satýcýya deðil, onu ele geçiren alýcýya aittir. Benim günlük emek-gücüm, iþte bu yüzden, sana ait oluyor. Onun için her gün ödediðin fiyatla, onu her gün 40 Bu soru, Sir Robert Peelin, Birmingham Ticaret Odasýna yönelttiði ünlü, What is a pound? [Bir pound nedir?] sorusundan çok daha önemlidir. Bu soru, ancak, Peelin de paranýn niteliði konusunda, Birminghamýn küçük þilin adamlarý kadar karanlýkta olmasý nedeniyle sorulabilecek bir soruydu.

41 Harcanmiþ sermayesi ile elden geldiðince çok miktarda emek elde etmek kapitalistin amacýdýr. (Doptenir du capital dépensé la plus forte somme de travail Possible.) J.-G.

Courcelle-Seneuil, Traité théorique et pratique des entreprises industrielles, 2. édit., Paris 1857, s. 63.42 Günde bir saatlik iþ kaybý, ticari bir devlet için sýnýrsýz bir zarardýr. ... Bu krallýðýn yoksul emekçileri. özellikle sanayi nüfusu arasýnda, çok büyük bir lüks tüketim vardýr: böylece bunlar, zamanlarý da tüketmiþ oluyorlar ki, bu. tüketimlerin en yýkýcý olanýdýr. An Essay on Trade and Commerce, etc., s. 47 ve 153.

43 Si 1e manouvrier libre prend un instant de repos, léconomic sordide qui le suit des yeux avec inquétude, prétend quil la vole. [Özgür gündelikçi bir an dinlenmeye dalsa, kaygýlý gözlerle onu izleyen iðrenç iktisat, bunu çaldýðýný ileri sürer.] N. Linguet, Théorie des Lois Civiles, etc., London 1767, t. II. s. 466.

* Azami sýnýr. - Kuzey Avrupada bir adaya, belki de Shetland takýmadalarýndan birine, Romalýlar tarafýndan Thule adý verilmiþti ve bu adayý dünyanýn sýnýrý (sonu) olarak düþünüyor-lardý. -ç.

210 Karl Marks

Kapital I

yeniden üretebilmen ve tekrar satabilmen gerekiyor. Benim, yaþlýlýk ve benzeri doðal tükenmeler dýþýnda, yarýn, gene týpký bugünkü gibi ayný normal güçle, saðlýkla ve zindelikle çalýþabilmem gerek. Sen, bana, durmadan tutumluluk ve perhizkârlýk konusunda vaizler verirsin.

Güzel! Ben de akýllý bir mal sahibi gibi, tek servetim olan emek-gücü-me gözkulak olacak ve onun her türlü israfýndan kaçýnacaðým. Her gün, yalnýzca onun normal ömrü ve saðlýklý geliþmesine uygun düþecek kadarýný harcayacak, harekete geçirecek ve eyleme sokacaðým. Ýþgününü sýnýrsýz olarak büyütmekle, sen bir gün içinde, benim üç günde yerine koyamayacaðým kadar emek-gücünü kullanabilirsin. Senin emekten kazandýðýný ben özden yitiriyorum. Emek-gücünün kullanýlmasý ile, yaðma edilmesi birbirinden çok farklý þeylerdir. Ortalama bir iþçinin (normal miktarda iþ görerek) yaratabileceði ortalama zaman süresi 30 yýl ise, senin bana emek-gücümün karþýlýðý olarak günde ödediðin miktar, emek-gücümün toplam deðerinin 1/

ya da 1/

i olur. Ama sen

365x30

10.950

bunu 10 yýlda tüketirsen, onun toplam deðeri olan 1/3.650si yerine günde 1/10.950sini ödemiþ olursun; yani benim metanýn günlük deðerinin ancak 2/ ini ödemekle, sattýðým metaýn her gün 2/ sini çalmýþ 3

3

olursun. Bir günlük emek-gücü için bana para ödediðin halde, onu üç gün kullanmýþ olursun. Bu, hem aramýzdaki sözleþmeye, hem de deðiþim yasasýna aykýrýdýr. Bu nedenlerle hem normal uzunlukta bir iþgünü istiyorum, ve bunu da kalbini iþe karýþtýrmadan yapýyorum, çünkü para konularýnda duygularýn yeri yoktur. Örnek bir yurttaþ olabilirsiniz, belki de Hayvanlarý Koruma [sayfa 248] Derneði üyesi, dindarlýðýnýzla ün yapmýþ bir kiþisinizdir; sizin benim karþýmda temsil ettiðiniz þeyin, göðsünde kalbi yoktur. Orada çarpar gibi görünen benim kalp atýþlarýmdýr. Normal bir iþgünü istiyorum, çünkü ben de diðer bütün satýcýlar gibi malýmýn deðerini talep ediyorum.44

Görüyorsunuz ki, çok esnek sýnýrlarý olmasýndan baþka, meta deðiþiminin niteliðinin kendisi de, ne iþgünü için, ne de artý-deðer için sýnýr tanýyor. Kapitalist, alýcý kiþiliði içinde iþgününü mümkün olduðu kadar uzatmaya, ve elinden gelse bir iþgününden iki iþgünü çýkartmaya çabalama hakkýný kendisinde görmektedir. Buna karþýlýk, satýlmýþ olan metaýn özel niteliði, onu satýnalanýn tüketme isteðine bir sýnýr konulmasýný gerektirmekte ve iþçi, iþgününün belirli normal bir süreye indirilmesini isterken, satýcý olmaktan gelen hakkýný kullanmaktadýr. Öyleyse burada bir karþýtlýk, her ikisi de deðiþim yasasýnýn damgasýný taþýyan iki hak arasýnda bir çatýþma vardýr. Eþit haklar arasýnda son sözü kuvvet söyler.

Ve bunun için de, kapitalist üretim tarihinde, bir iþgününün belirlenmesi, 44 Ýþgününün 9 saate indirilmesi için yapýlan 1860-61 Londra inþaat iþçileri büyük grevi sýrasýnda, grev komitesi, bir ölçüde iþçilerimizin dileklerini içeren bir bildiri yayýnlamýþtý. Bildiride, inþaat patronlarý arasýnda en büyük kârý saðlayan bezirganýn, Sir M. Peto adýnda dini bütün bir kiþi olduðu alaycý bir dille belirtilmiþti. (Bu ayný Peto, 1867den sonra, Strousberg biçimi bir akibete uðradý.)

Karl Marks 211

Kapital I

sürüp giden bir savaþýmýn kolektif sermaye, yani kapitalist sýnýf ile kolektif emek, yani iþçi sýnýfý arasýndaki savaþýmýnýn bir sonucu olarak kendisini gösterir.

ÝKÝNCÝ KESÝM.  ARTI-EMEK HIRSI

ÝMALÂTCI VE BOYAR

Sermaye, artý-emeði icat etmemiþtir. Toplumun bir kesiminin üretim araçlarý üzerinde tekele sahip olduðu her yerde, iþçi, özgür olsun olmasýn, kendi varlýðýný sürdürmek için gerekli emek-zamanýna, üretim araçlarýna sahip olanlarýn yaþamalarý için gerekli tüketim maddelerini üretmek için de45 fazladan bir emek-zamaný eklemek zorunda kalmýþtýr; üretim araçlarýnýn tekelini elinde bulunduran bir kimse ister Atinalý kaloz k'agadoz,* Etrüsklü teokrat, Romalý yurttaþ, Norman baronu, Amerikalý köle sahibi, Eflaklý boyar, modern toprak sahibi ya da kapitalist olsun, bu, [sayfa 249] hep böyledir.46 Bununla birlikte, þurasý da açýktýr ki, ürünlerin deðiþim-deðerinin deðil, kullaným-deðerinin egemen olduðu toplumun herhangi bir belli ekonomik oluþumunda, artý-emek, az ya da çok olabilen belirli gereksinmeler grubu ile sýnýrlý olur, ve üretimin kendi niteliðinden, artý-emeðe karþý sýnýrsýz bir açlýk doðmaz. Bu nedenle, antikçaðda, ancak özgül baðýmsýz para biçiminde deðiþim-deðeri elde etmek amacýyla, altýn ve gümüþ üretiminde,aþýrý-çalýþma korkunç bir hal almýþtýr. Ölesiye zorla çalýþma, burada, kabul edilmiþ aþýrý-çalýþma þekli idi. Bu konuda yalnýz Diodorus Siculusu okumak yeter.47 Gene de bunlar, antikçaðda istisnalardýr. Ama, üretimleri, henüz köle emeði ve angarya vb. gibi aþaðý þekiller içinde dönüp duran halk, kapitalist üretim tarzýnýn aðýr bastýðý uluslararasý piyasanýn girdabýna kapýlýp da ürünlerinin satýþýnýn ihracata yönelmesi baþlýca kaygýlarý haline gelince, kölelik, serflik vb. gibi barbarca aþýrý-çalýþma dehþetine, bir de uygar aþýrý-çalýþma dehþeti eklendi. Amerika Birleþik Devletlerinin Güney eyaletlerinde zenci emeði, üretim, esas olarak doðrudan doðruya yerel tüketime yöneldiði sürece, ataerkil özelliðini korumuþtur. Ama pamuk ihracýnýn bu eyaletlerin hayati çýkarlarý halini almasý ölçüsünde, zencilerin aþýrý-çalýþtýrýlmasý ve bazan yaþamlarýnýn 7 iþ-yýlýnda tükenip gitmesi, bu hesaplý kitaplý

* Aristokrat. -ç.

45 Çalýþanlar ... aslýnda [zengin denilen] emeklileri de, kendilerini de ... beslerler. Edmund Burke, l.c., s. 2.)

46 Niebuhr Roma Tarihinde çok safça þöyle der: Kalýntýlarý bizleri þaþkýnlýða uðratan Etrüsk yapýtlarý gibi yapýtlarýn, küçük (!) devletlerde efendiler ile kölelerin varlýðýný gerektirdiði apaçýktýr.

Sorunu daha yakýndan kavrayan Sismondi, Brüksel dantelasýnýn ücret ödeyen efendiler ile ücret alan köleleri gerektirdiðini söyler.

47 Vücutlarýný bile temizleyemeyen ya da çýplaklýklarýný örtemeyen (Mýsýrla, Etiyopya ve Arabistan arasýnda altýn madenlerinde çalýþan) bu talihsiz kimselere, bu zavallý yazgýlarýna, insan acý duymadan bakamaz. Hastalara. zayýflara, yaþlýlara. kadýnlarýn güçsüz1üðüne karþý en küçük bir gözyumma ve acýma yoktur. Ölüm, ýstýrap ve yazgýlarýna bir son verinceye kadar herkes kýrbaç altýnda çalýþma zorundadýr. (Diod. Sic., Bibl. Hist., Buch 3, c. 13, [s. 260].) 212 Karl Marks

Kapital I

sistemin bir öðesi halini aldý. Artýk sorun, köleden belli miktarda yararlý ürün saðlanmasý deðil, bizzat artý-emeðin üretilmesi idi. Örneðin Tuna Prensliklerinde (þimdi Romanya) angarya için de durum böyleydi.

Tuna Prensliklerindeki artý-emek hýrsýnýn Ýngiliz fabrikalarýndaki artý-emek hýrsý ile bir karþýlaþtýrmasýný yapmanýn özel, ilginç bir yaný vardýr, çünkü angaryada artý-emek baðýmsýz ve gözle görülür bir biçimdedir. Ýþgünü, diyelim ki, 6 saat gerekli-emekle, 6 saat artý-emeði içersin. Bu durumda, özgür iþçi her hafta kapitaliste 6 x 6 = 36 saat [sayfa 250]

artý-emek verir. Haftada üç gün kendisi için, üç gün de kapitalist için çalýþsa ayný þey olurdu. Ama bu durum, yüzeyde görülmez. Artý-emek ile gerekli-emek birbirine karýþmýþ durumdadýr. Bunun için de ben ayný iliþkiyi, örneðin, iþçi her dakikada 30 saniye kendisi için, 30 saniye de kapitalist için çalýþýyor diye ifade edebilirim. Ama angarya için böyle deðil. Eflâklý köylünün kendi yaþamý için harcadýðý gerekli-emek, boyar için harcadýðý artý-emekten belirli þekilde ayrýlmýþtýr. Bunlardan birincisini kendi tarlasýnda harcar, diðerini efendisinin malikanesinde. Emek-zamanýnýn her iki kýsmý da bu nedenle birbirinden baðýmsýz, ama yanyana vardýr. Angaryada artý-emek, gerekli-emekten kesinlikle ayrýlmýþtýr.

Ne var ki, bu durum, artý-emeðin gerekli-emekle miktar yönünden iliþkisi bakýmýndan hiç bir deðiþiklik yapmaz. Haftada üç günlük artý-emek, ister buna angarya, ister ücretli-emek densin, iþçinin kendisine bir eþdeðer saðlamaz. Ama kapitalist için artý-emek hýrsý, iþgününün sýnýrsýz olarak uzatýlmasý yolunda bir baský olarak kendini gösterir, boyarda ise daha basitinden doðrudan doðruya angarya günleri avcýlýðý þeklindedir.48

Tuna Prensliklerinde angarya, ayný rant ve köleliðin diðer yükümlülükleri ile karýþmýþtý, ama egemen sýnýfa ödenen en önemli haracý teþkil ediyordu. Böyle durumlarda, angarya ender olarak serflik sisteminden doðuyordu; tersine, serflik çoðu zaman angaryadan doðuyordu.* Romanya eyaletlerinde durum böyle olmuþtur. Özgün üretim biçimleri, topraðýn ortaklýðýna dayanýyordu, ama bu, Ýslav ya da Hint biçiminde deðildi. Topraklarýn bir kýsmý, serbest özel mülkiyet olarak topluluðun üyeleri tarafýndan, diðer kýsmý ager publicus** ortaklaþa ekilirdi. Bu ortak emeðin ürünü, kýsmen kötü ürün ve diðer olasýlýklar hesaba katýlarak yedek fon olarak, kýsmen de savaþ harcamalarýný, dinsel giderle-48 Bundan sonra söylenenler, Romanya eyaletlerinde, Kýrým savaþýndan sonra görülen deðiþikliklerden öncesiyle ilgilidir.

* [Bu, ayný þekilde, Almanya ile, özellikle Prusyanýn Elbenin doðusunda kalan kesimi için geçerlidir. 15. yüzyýlda, Alman köylüsü, her yerde ürün ya da emek olarak yaptýðý, bazý aynî ödemeler dýþýnda, hiç deðilse fiilen özgür bir insandý. Brandenburg, Pomeranya, Silezya ve Doðu Prusyadaki Alman koloni halký, hatta yasa ile özgür insan olarak kabul edilmiþti. Köylü savaþlarýnda, soylularýn zaferi, bu duruma bir son verdi. Yalnýz, yenilen Güney Almanya köylüleri tekrar köleleþtirilmekle kalmadý, 16. Yüzyýlýn ortasýndan sonra, Doðu Prusya, Brandenburg, Pomeranya ve Silezya köylüleri, serf durumuna indirildiler. (Maurer, Fronhöfe, IV. Band, - Meitzen, Der Boden des Preussischen Staats, - Hanssen, Leibeigenschaft in Schleswigholstein.) - F.E.]

* * Kamu topraðý. -ç.

Karl Marks 213

Kapital I

ri ve diðer ortak [sayfa 251] harcamalarý karþýlamak üzere kamu geliri olarak kullanýlýrdý. Zamanla askeri ve dinsel bakýmdan ileri gelenler, topluluða ait ortak topraklarla birlikte, bunlar üzerinde harcanan emeðe de elkoydular. Özgür köylülerin ortak toprak üzerindeki emeði, bu ortak topraðýn hýrsýzlarý hesabýna angaryaya dönüþtü. Bu angarya, çok geçmeden serflik iliþkileri halinde geliþti ve, dünyanýn kurtarýcýsý rolündeki Rusya, serfliði ortadan kaldýrma bahanesi altýnda buna yasal bir biçim verene kadar hukuken deðil ama fiilen devam etti. Rus generali Kisse-lefin 1831de yayýnladýðý angarya kanunnamesi, kuþkusuz, boyarlar tarafýndan dikte ettirilmiþtir. Böylece Rusya, bir vuruþta Tuna eyaletlerini kendine çekiyor, ve bütün, Avrupanýn budala liberallerinin alkýþlarýný kazanýyordu.

Angarya kanunnamesinin adý olan Réglement orgaiziquee göre, Eflâklý her köylü, sözde-toprak sahibine, bir yýðýn ayný ödemeler dýþýnda: (1) 12 gün genel hizmet; (2) bir gün tarlada çalýþma; (3) bir gün de odun taþýma, hizmetini yerine getirecekti. Hepsi yýlda 14 gündü. Ne var ki, ekonomi politiðe olan derin bir kavrayýþla bu iþgünleri olaðan anlamda deðil, ortalama günlük ürünün üretilmesi için gerekli iþgünü diye alýnmýþ, ve bu ortalama günlük ürün de o kadar kurnazca belirlenmiþtir ki, hiç bir Tepegözün bu iþin üstesinden 24. saatte gelmesine olanak býrakýlmamýþtý. Réglement, kuru sözcüklerle ve gerçek bir Rus alaycýlýðý ile, 12 iþgününden, 36 günlük el emeði ürününün, 1 günlük tarla çalýþmasýndan 3 günün, ve 1 gün odun taþýnmasýndan gene üç katýnýn anlaþýlmasý gerektiðini ilan eder. Yani toplam 42 günlük angarya. Buna, bir de, olaðanüstü zamanlarda efendiye saðlanacak Jobaji denilen hizmetin eklenmesi gerekiyor. Nüfusuyla orantýlý olarak, her köyün, yýlda, bu Jobaji için belli bir miktar ayýrmasý gerekiyordu. Bu ek angaryanýn her Eflâklý köylüye 14 gün yüklediði tahmin ediliyor. Böylece yasayla belirli angarya, yýlda 56 iþgünü oluyordu. Ama Eflâkta tarým yýlý sert iklim nedeniyle yalnýzca 210 gündü ve bunun da 40 günü pazar ve bayramlar, ortalama 30 günü kötü havalar olmak üzere 70 günü sayýlmazsa, geriye 140 iþgünü kalýyordu. Angaryanýn gerekli-emeðe oraný 56/ ya da %662/ , 84

3

Ýngiliz tarým veya sanayi iþçisininkinden çok daha küçük bir artý-deðer oraný ifade eder. Ne var ki, bu, yalnýzca yasa ile belirlenmiþ angaryadýr.

Ýngiliz Fabrika Yasalarýndan daha liberal bir görünüþ altýnda olmasýna karþýn, Réglement organique, kendi getirdiði hükümlerden kaçýnmanýn yollarýný da açmýþtý. 12 günden [sayfa 252] 56 gün çýkarttýktan sonra, bu 56

angarya gününün herbirinin itibari günlük çalýþmasý yeniden öyle düzenlenmiþti ki, bunun bir bölümü, ertesi güne düþecek þekildeydi. Örneðin, bir günde yabanýl otlardan temizlenecek toprak parçasýnýn büyüklüðü öylesine olurdu ki, özellikle mýsýr tarlalarýnda bu iþin yapýlmasý için iki kat zaman gerekirdi. Bazý tarýmsal iþlerde yasayla belirli günlük çalýþma öyle yorumlanýrdý ki, gün mayýs ayýnda baþlar, ekim ayýnda biterdi.

Moldavyada koþullar daha da aðýrdýr. Zafer sarhoþluðu içersinde bir 214 Karl Marks

Kapital I

boyar, Réglement organiqueteki 12 angarya günü, yýlda 365 gün eder diye baðýrmýþtý.49

Eðer Tuna eyaletlerinin Réglement organiquei, her paragrafý yasalaþmýþ artý-emeðin hýrsýnýn olumlu ifadesi idiyse, Ýngiliz Fabrika Yasalarý da, ayný açgözlülüðün olumsuz ifadesidir. Bu yasalar, sermayenin, emek-gücünü sýnýrsýz bir þekilde soðurmasý tutkusunu, kapitalistler ile toprak sahiplerinin yönettiði bir devlet tarafýndan yapýlan düzenlemelerle iþgününe zorunlu sýnýrlamalar koyarak önlüyordu. Her gün daha tehlikeli hal alan iþçi sýnýfý hareketinden ayrý olarak, fabrikada çalýþmanýn sýnýrlandýrýlmasý, Ýngilterede tarlalarýn kuvvetli bir biçimde gübrelenmesini kaçýnýlmaz hale getiren ayný zorunluluk ile dikte edilmiþtir. Ayný kör yaðma hýrsý, birinde topraðý tüketiyor, diðerinde ulusun yaþayan gücünü kökünden söküyordu. Devresel salgýn hastalýklar, Almanya ile Fransada askeri gücün azalmasýný açýkladýðý gibi, bu noktayý da açýkça gözler önüne seriyordu.50

Þimdi (1867) yürürlükte olan 1850 tarihli Fabrika Yasasý ortalama iþgünü için 10 saate izin veriyor; ilk 5 gün için sabah altýdan [sayfa 253] akþam-altýya kadar 12 saat, buna yarým saatlik kahvaltý paydosu ile bir saatlik öðle yemeði paydosu dahil olup geriye 10½ kalýyordu; cumartesileri sabah 6dan öðleden sonra 2ye kadar 8 saattir, buna yarým saatlik kahvaltý paydosu dahildir. Böylece, ilk 5 gün için 10½ saat ve son gün için 7½ saat olmak üzere toplam 60 iþsaati oluyordu.51 Bu yasalarýn uygulanmasýný denetlemek üzere doðrudan Ýçiþleri Bakanlýðýna baðlý fabrika deneticileri atandý ve bunlarýn raporlarý, diðer parlamento raporlarý ile birlikte altý ayda bir yayýmlandý. Bunlar, artý-deðer konusunda kapitalistlerin doymak bilmez oburluklarýný gösteren düzenli ve resmi istatistikleri içeriyordu.

Þimdi bir an fabrika denetmenlerine kulak verelim.52 Hilekâr 49 Daha fazla ayrýntý, E. Regnaultun, Histoire Politique et sociale des Principautès Danubiennes, Paris 1855, [s. 340 sqq.] adlý yapýtýnda bulunabilir.

50 Türünün ortalama büyüklüðünü genellikle ve belli sýnýrlar içersinde aþma, organik varlýklarýn geliþmesinin kanýtýdýr. Ýnsanda boy uzunluðu, eðer geliþmesi fizik ya da toplumsal koþullarla engellenirse küçülür. Askerliðin zorunlu olduðu bütün Avrupa ülkelerinde, bu usulün uygulanmasýndan beri, ergin erkeklerin ortalama boyu ve genellikle askerlik hizmetine uygunluk koþullarý azalmýþtýr. Devrimden (1789) önce Fransada piyade için en alt sýnýr 165 cm. idi.

1818de (10 Mart tarihli yasa) 157 cm.; 21 Mart 1832 tarihli yasa ile 156 cm.; ortalama olarak Fransada baþvuranlarýn yarýsýndan çoðu boy kýsalýðý ya da vücut zayýflýðý nedeniyle askere alýnlamýþlardýr. Saksonyada 1870 yýlýnda konulan askeri ölçüt 178 cm. idi. Þimdi 155 cm..

Prusyada 157 cm.. Dr. Meyerin, 9 Mayýs 1862 tarihli Bavarian Gazettedeki demecine göre, 9

yýlýn ortalama sonuçlarý, Prusyada askerlik için baþvuran 1.000 kiþiden 716sý askerlik için uygun bulunmamýþ, bunlarýn 317si boy kýsalýðý, 399u vücut yetersizliði nedeniyle geri çevrilmiþtir. ...

Berlin, 1858 yýlýnda, askere alýnma sayýsýný dolduramamýþtý. 156 kiþi eksik kalmýþtý. J. von Liebig, Die Chemie in ihrer Anwendung auf Agrikultur und Physiologie, 1862, Band I, 7. baský. s.

117, 118.

51 1850 tarihli fabrika yasasýnýn öyküsü bu bölüm boyunca görülecektir.

52 Ýngilterede modern sanayiin baþlangýcýndan 1845e kadar olan dönem üzerinde ben ancak yer yer duruyorum. Bu dönem için okura Friedrich Engelsin Die lage der arbeitenden Klasse in England, Leipzig 1845, yapýtýný öðütlüyorum. Engelsin kapitalist üretim tarzýnýn niteliðini Karl Marks 215

Kapital I

fabrika sahipleri, iþe, sabah saat altýdan bir çeyrek saat önce (bazan daha fazla, bazan daha az) baþlýyorlar ve akþam saat altýdan bir çeyrek saat sonra (bazan daha çok, bazan daha az) son veriyorlar. Kahvaltý için itibari olarak izin verilen yarým saatin baþlangýcýndan da sonundan da 5 dakika aldýklarý gibi, öðle yemeði için itibari olarak izin verilen bir saatin gene baþlangýcýndan ve sonundan 10ar dakikasýný almaktadýrlar. Cumartesileri saat 2den sonra bir çeyrek saat (bazan daha fazla, bazan daha az) fazla çalýþmaktadýr. Kazancý böylece þuna ulaþýyor.

Sabah altýdan önce

..............................

15 dakika

Aksam altýdan sonra

..............................

15 dakika

Kahvaltý zamanýnda

..............................

10 dakika

Öðle yemeði zamanýnda

..............................

20 dakika

60 dakika

Beþ günde: 300 dakika

Cumartesi sabah altýdan önce ..............................

15 dakika

Kahvaltý zamanýnda

..............................

10 dakika

Öðleden sonrasý 2den sonra

..............................

15 dakika

40 dakika

Haftalýk toplam: 340 dakika

Haftalýk 5 saat 40 dakika, yýlda 50 çalýþma haftasý ile (iki hafta tatiller ve beklenmeyen olaylar için çýkýnca) çarpýldýðýnda, sonuç [sayfa 254] 27 iþgününe eþit olur.53

Her gün 5 dakikalýk fazla çalýþma, haftalarýn sayýsý ile çarpýlýnca yýlda ikibuçuk günlük üretime eþit olur.54

Sabah 6dan önce ve akþam 6dan sonra ve yemek zamaný için saptanan sürenin baþýnda ve sonunda günde ufak parçalar halinde kazanýlan bir saat, yýlda neredeyse 13 ay çalýþmaya eþittir.55

Üretimin kesintiye uðradýðý ve fabrikalarý kýsa süre, yani haftanýn yalnýzca bir bölümünde çalýþtýðý bunalýmlar, doðaldýr ki, iþgününü uzatma eðilimini etkilemez. Ýþin azlýðý ölçüsünde yapýlan iþten saðlanan ne kadar ayrýntýlý bir biçimde kavradýðý, 1845ten beri yayýmlanan fabrika raporlarý ile madenler vb. üzerine raporlardan anlaþýldýðý gibi, durumu ayrýntýlarý ile ne denli hayret edecek biçimde canlandýrdýðý, adý geçen yapýtýn 18-20 yýl sonra (1863-1867) yayýmlanan Çocuklarýn Çalýþtýrýlmasý Komisyonunun resmi raporlarý ile þöyle bir karþýlaþtýrýlmasý bile ortaya koymaktadýr. Bu raporlar, özellikle, fabrika yasalarýnýn 1862ye kadar uygulanmadýðý ve aslýnda, hâlâ da uygulanmamakta olduðu sanayi kollarýný ele almaktadýr. Öyleyse, buralarda, Engelsin çizmiþ olduðu durumlarda, yetkili makamlarca ya az deðiþiklik yapýlmýþ ya da hiç yapýlmamýþtýr. Ben, baþlýca örneklerimi 1848den sonraki, Serbest Ticaret döneminden alýyorum; bu cennet çaðýnýn büyük Serbest Ticaret þirketlerinin gezginci çýðýrtkanlarý, bilisizlikleri ölçüsünde yüksek perdeden bu gibi inanýlmaz öyküler anlatýyorlar. Bütün bunlardan baþka, Ýngilterenin burada ön planda yer almasýnýn nedeni, kapitalist üretimin klasik temsilcisi ve bizim incelemekte olduðumuz konularda devamlý resmi istatistiklere sahip tek ülke olmasýdýr.

53 Suggestions etc., by Mr. L. Horner, Inspector of Factories, Factories Regitlation Act.

Ordered ky the House of Commons to be printed, 9 Aug. 1859da, s. 4, 5.

54 Reports of the Insp. of Fact. for the half year, Oct. 1856, s. 35.

55 Reports etc., 30th April 1858. s. 9.

216 Karl Marks

Kapital I

kârýn da büyük olmasý gerekir. Ýþe harcanan zaman ne kadar azsa, bu zamanýn o kadar büyük kýsmý fazla emek-zamanýna çevrilmelidir.

1857den 1858e kadarki bunalým dönemi konusunda fabrika denetmeni raporu þöyle:

Ticaretin böyle bozuk gittiði bir zamanda, herhangi bir þekilde aþýrý-çalýþma tutarsýz görünebilir, ama iþlerdeki bu bozukluk vicdansýz kimseleri aþýrýlýklara götürür, ve bunlar, bundan fazladan bir kâr saðlarlar. ... Leonard Horner, son altý ay içersinde, diyor, bölgemde 122 fabrika tamamen iþten çekildi, 143ü de iþlerini durdurdu ama aþýrý-çalýþma gene de yasal saatler ötesinde sürdürülmektedir.56

Bay Howell, Ticaretteki bunalým yüzünden diyor, fabrikalarýn çoðu çok uzun bir süre için tümüyle kapandý, daha büyük bir kýsmý da kýsa süreli olarak çalýþýyor. Bununla birlikte, ben, gene de iþçilerin yasayla tanýnmýþ dinlenme ve yemek zamanlarýndan her gün yarým ya da üç çeyrek saatinin çalýndýðý konusunda [sayfa 255] gene eskisi gibi þikayetler almaya devam ediyorum.57 Ayný durum, 1861-1865teki korkunç pamuk bunalýmý sýrasýnda da daha küçük ölçüde olmak üzere yinelendi.58 Yemek saatinde ya da yasalarda belirlenmiþ saatler dýþýnda, fabrikada çalýþýr durumda kimseler görüldüðü zaman, bunlarýn fabrikayý belirlenmiþ saatte terketmeyecekleri, özellikle cumartesi günleri öðleden sonra (makinelerini temizlemek ve benzeri) iþleri býrakmamalarý için kendilerini zorlayacak yükümlülükler konmasý gerektiði, bazan özür yollu ileri sürülmüþtür. Ama, iþçiler, eðer makineler durduktan sonra da fabrikada kalýyorlarsa... cumartesi günleri sabah 6dan önce [sic!*] ya da öðleden sonra 2den önce temizlik ve benzeri iþler için kendilerine yeterli zaman ayrýlmadýðý içindir.59

* Týpký böyle. -ç.

56 Reports etc., l.c., s. 10.

57 Reports etc., l.c., s. 25.

58 Reports etc., for the half year ending 30th, April 1861. Bkz: Appendix n° 2; Reports etc.. 31st Octob. 1862, s. 7, 52, 53. 1863 yýlýnýn son altý ayýnda yasalara uyulmamasý olaylarý yaygýnlaþtý.

Karþ: Reports etc., ending 31st. Oct. 1863, s. 7.

59 Reports etc., 31st Oct. 1860, s. 23. Fabrikatörlerin mahkemedeki ifadelerine göre, iþçilerin, fabrikadaki herhangi bir iþ duraklamasý halinde, nasýl bir fanatiklikle buna karþý çýktýklarýný aþaðýdaki garip durum göstermektedir. 1863 Haziran baþlarýnde Dewsbury (Yorkshire) yargýçlýðýna, Batley yörelerinde, 8 büyük fabrika sahibinin, fabrika yasalarýna uymadýklan haberi ulaþtý. Bu baylardan bazýlarý, 12 ile 15 yaþ arasýnda 5 erkek çocuðunu, cuma günü sabahý saat 6dan, cumartesi günü öðleden sonra saat 4e kadar, yemek zamanlarý ile gece yarýsý bir saatlik uyku dýþýnda herhangi bir dinlenme aralýðý tanýmadan çalýþtýrmakla suçlanýyorlardý. Ve bu çocuklar, bu 30 saatlik aralýksýz iþi, yünlü paçavralarýn didiklendiði ve havadaki yoðun toz, iplik vb. yüzünden büyüklerin bile ciðerlerini korumak için aðýzlarýný devamlý þekilde mendille kapatmak zorunda kaldýklarý, süprüntü ini adý verilen yerlerde yapmaktadýrlar! Bu suçlanan baylar, yemin etmek yerine -Quaker olarak bunlar, yemin etmeye gerek duymayacak kadar sýký dindardýrlar- bu umutsuz çocuklara karþý duyduklarý büyük sevgi nedeniyle dört saat uyumalarýna izin verdiklerini, ama inatçý çocuklarýn yatmamakta ayak dirediklerini doðrulamýþlardýr. Quaker baylara 20 sterlin aðýr para cezasý verildi. Anlaþýlan Dryden bu soylu baylarýn geleceklerini önceden görmüþtü:

Sözde kutsalýk içinde yüzen tilki,

Korkardý yeminden, ama iblis gibiydi yalancýlýkta, Karl Marks 217

Kapital I

Böyle (yasayý ihlal ederek aþýrý çalýþtýrma yoluyla) elde edilen kazanç, birçok kimse için karþý konulamayacak kadar çekici bir þey gibi geliyor; daima, yakalanmama olasýlýðýný hesaba katýyorlar; ve üstelik, yakalanýp da mahkum olanlarýn ödedikleri ceza miktarýnýn küçüklüð-ünü görünce, yaptýklarý iþ farkedilse bile bundan gene kârlý çýkacaklarýný düþünüyorlar.60 Bu ek zamanýn, gün boyunca yapýlan küçük miktar-lardaki hýrsýzlýklarýn tamamýyla [sayfa 256] elde edildiði durumlarda, durumu saptama konusunda deneticilerin karþýsýna büyük güçlükler çýkarmaktadýr.61

Sermayenin, iþçinin yemek ve dinlenme zamanýnda yaptýðý bu

küçük hýrsýzlýklarý fabrika deneticileri, dakikalarýn aþýrýlmasý62 birkaç dakikanýn týrtýklanmasý63 diye adlandýrdýklarý gibi, iþçilerin kullandýklarý teknik terim de, yemek zamanlarýnýn kemirilmesidir.64

Görülüyor ki, böyle bir ortamda, artý-deðerin, artý-emekle yaratýlmasý artýk sýr olmaktan çýkmýþtýr. Çok saygýdeðer bir bay, bana, Günde bana on dakikalýk aþýrý çalýþma izni verecek olsanýz, cebime yýlda fazladan bin sterlin koymuþ olursunuz.65 demiþti. Anlar kârýn öðeleridir.66

Tam gün çalýþan iþçilere, tam-zamanlýlar, 13 yaþýndan küçük olup da ancak 6 saat çalýþmalarýna izin verilen çocuklara yarý-zamanlýlar denmesi kadar karakteristik bir ifade olamaz. Ýþçi, burada, kiþileþmiþ emek-zamanýndan baþka bir þey deðildir. Bütün bireysel farklýlýklar, tam-zamanlýlar ve yarý-zamanlýlar içinde eriyip gitmiþtir.67

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  SÖMÜRÜYE YASAL SINIRLAR

KONULMAYAN ÝNGÝLÝZ SANAYÝ KOLLARI

Biz, iþgününün uzatýlmasý konusundaki eðilimin, bir Ýngiliz burjuva iktisatçýsýnýn belirttiði gibi, Amerikan Kýzýlderililerine68 Ýspanyollarýn yaptýklarý vahþetin bile eriþemediði sermayenin neden olduðu canavar-

Paskalya perhizinde sanýrdýnýz kutsal þehvet içinde,

Ama iþlemezdi hiç günah, duasýný etmeden!

[Dryden, The cock and the fox... (Horoz ve Tilki), dize 480-483. -Ed.]

60 Rep. etc., 31st Oct. 1856, s. 34.

61 l.c., s. 35.

62 l.c., s. 48.

63 l.c., s. 48.

64 l.c., s. 48.

65 l.c., s. 48.

66 Reports of the Insp. etc.. 30th April 1860, s. 56.

67 Bu deyim, hem fabrikalarda, hem raporlarda resmi deyimdir.

68 Açgözlü fabrika sahiplerinin kazanç peþinde koþarken yaptýklarý zulümler, Ýspanyollarýn altýn elde etmek amacýyla Amerikayý ele geçirmeleri sýrasýnda giriþtikleri insafsýzca hareketleri neredeyse geride býrakýr. (John Wade, History of the Middle and Working Classes, 3. ed., Lond.

1835, s. 114) Bu kitabýn, bir tür ekonomi politik elkitabý olan teorik bölümü, yayým tarihi dikkate alýndýðýnda, yer yer, örneðin ticari bunalýmlar konusunda, özgün bir nitelik taþýr. Oysa tarih bölümü, büyük ölçüde, Sir F. M. Edenin, The State of the Poor, London 1797, adlý yapýtýnýn utanmazca bir aþýrmasýdýr.

218 Karl Marks

Kapital I

ca zorbalýklar alanýndaki artý-emeðe duyulan kurt gibi açlýðýn, yasal düzenlemelerin zincirleriyle sonunda sýnýrlandýðýný gözden geçirmiþ bulunuyoruz. Þimdi de, emeðin sömürülmesinin, bugüne ya da daha düne kadar her türlü engelden uzak [sayfa 257] kaldýðý bazý üretim kollarýna bir gözatalým.

Nottingham kent meclisi salonunda 14 Ocak 1860da yapýlan bir toplantýya baþkanlýk eden il yargýcý Bay Broughton Charlton þöyle diyordu: Dantela yapýmý ile uðraþan halk arasýnda, krallýðýn diðer yerlerinde ve hatta uygar dünyada görülmemiþ bir sefalet ve ýstýrap vardýr. ... Dokuz-on yaþýndaki çocuklar, sabahýn ikisinde, üçünde ya da dördünde çul yataklarýndan zorla kaldýrýlmakta, bir dilim ekmek için gece saat ona, onbire, onikiye kadar çalýþtýrýlmaktadýr. Elleri ayaklarý yorgunluk-tan bitkin, vücutlarý kavruk, yüzleri kireç gibi, insanlýklarý taþ gibi bir uyuþukluða dönüþmüþ; düþünmek bile insana dehþet veriyor. ... Bay Haltet ya da baþka bir imalatçýnýn ileri fýrlayýp bu tartýþmalara karþý çýkmalarýna þaþmýyoruz. ... Sistem, Rahip Montagu Valpynin belirttiði gibi tam bir kölelik düzeni; hem toplumsal, hem fizik, hem ahlak ve hem de manevi yönden. ... Erkeklerin günlük çalýþmalarý, onsekiz saate indirilsin diye öneride bulunmak amacýyla toplantý düzenleyen bir kasaba hakkýnda ne düþünülür? ... Virginia ile Carolinalý pamuk yetiþtiricilerini yeriyoruz. Oysa, onlarýn zenci pazarlarýndan, kamçýlarýndan, insan eti bezirganlýðýndan, kapitalistlerin kâr ve kazançlarý uðruna tüller ve yata-klýk danteller örmek için sürdürülen insanlýðýn bu yavaþ yavaþ kýrýmý daha mý az lanetliktir?69

Staffordshiredeki seramikçilik, son 22 yýlda, üç parlamento soruþturmasýna konu olmuþtur. Soruþturmalarýn sonuçlarý, Bay Scriven in 1841 tarihli Childrens Employment Commissionerse* sunduðu raporla; Dr. Greenhowun 1860 tarihli, Privy Councilin emriyle yayýnlanan raporuyla (Public Health, 3rd Report, I, 112-113); ve ensonu Bay Longeun 1862 tarihli First Report of the Childrens Employment Commission, 13

Haziran 1863, raporuyla açýklanmýþtýr. Benim için, 1860 ve 1863 tarihli raporlardan, sömürülen çocuklarýn kendi ifadelerinden bazý kýsýmlarý buraya almak yetecektir. Çocuklarýn söylediklerinden, yetiþkinler, özellikle kýzlarla kadýnlar için bir fikre ulaþabiliriz, ve üstelik bu iþkolunun yanýnda pamuk eðirme sanayii, kabul edilebilir ve saðlýklý bir iþtir.70

Willliam Wood, dokuz yaþýnda, 7 yýl 10 aylýkken iþe baþlamýþ.

[sayfa 258] Baþlangýçta kalýp taþýma iþinde çalýþtý, hazýrlanmýþ kalýplarý kurutma odasýna götürür, sonra da boþ kalýplarý geri taþýrdý. Haftanýn altý günü iþe sabah altýda gelir, gece dokuzda iþten çýkardý. Haftanýn altý günü gece saat dokuza kadar çalýþýrdým. Yedi ya da sekiz hafta bu 69 London Daily Telegraph, 17th January, 1860.

70 Karþ: F. Engels, Lage etc., s. 249-51.

* Çocuk Çalýþtýrma Komisyonu. -ç.

Karl Marks 219

Kapital I

böyle sürdü. Yedi yaþýnda bir çocuðun günde onbeþ saat çalýþmasý! 12

yaþýndaki J. Murray þöyle diyor: Tornayý çevirir, kalýp dökerim. Sabah altýda, bazan dörtte gelirim. Akþamdan bu sabahýn altýsýna kadar bütün gece çalýþtým. Önceki geceden beri yataða yatmadým. Dün gece benimle birlikte çalýþan sekiz-dokuz çocuk daha vardý. Bu sabah birisi dýþýnda hepsi geldiler. Ben üçbuçuk þilin alýyorum. Gece çalýþtýðým için fazladan bir þey almýyorum. Geçen hafta iki gece çalýþtým. On yaþýndaki Ferny-hough: Öðle yemeði için her zaman bir saat paydos olmaz. Bazan ancak yarým saat olur: perþembe, cuma, cumartesi günleri.71

Dr. Greenhov, Stoke-on-Trent ve Wolstanton çömlekçilik bölgelerinde yaþ ortalamasýnýn son derece düþük olduðunu söylüyor. Yirmi yaþýn üzerinde yetiþkin erkek nüfusun Stoke bölgesinde yalnýz %36,6

sý, Wolstantonda %30,4ü çömlekçilikte çalýþmakla birlikte, birinci bölgede bu yaþtaki erkekler arasýndaki ölümlerin yarýsý, ikincide ise 2/ si 5

akciðer hastalýklarýndan ileri gelmektedir. Hanleyde pratisyen hekimlik yapan Dr. Boothroyd þöyle diyor: Her yeni çömlekçi kuþaðý bir öncekinden daha çelimsiz ve cýlýz oluyor. Ayný þekilde, bir baþka doktor Bay MBean diyor ki: Yirmibeþ yýldýr çömlekçiler arasýnda hekimlik ya-parým, vücut yapýsý ve aðýrlýk bakýmýndan açýkça görülen bir yozlaþmaya tanýk oldum. Bütün bu sözler, Dr. Greenhowun 1860 tarihli raporundan alýnmýþtýr.72

Aþaðýdakiler de 1863 tarihli Komisyon raporundan alýnmýþtýr: Kuzey Staffordshire, Kliniði baþhekimi Dr. J. T. Arledge diyor ki: Çömlekçiler bir sýnýf olarak, hem kadýn, hem erkek, hem fizik, hem moral bakýmýndan yozlaþmýþ bir topluluðu temsil ediyorlar. Genellikle çelimsiz, biçimsiz yapýda, sýk sýk da dar göðüslüdürler: zamanýndan önce yaþlanýrlar ve kýsa ömürlüdürler; aðýr tabiatlý ve kansýzdýrlar; bu zayýflýklarý nedeniyle, hazýmsýzlýk, karaciðer ve böbrek hastalýklarý arasýnda en fazla göðüs hastalýklarýna, zatürreye, vereme, bronþit ve astýma yatkýndýrlar.

[sayfa 259] Bunlara musallat olan bir tür hastalýk vardýr ki, çömlekçi astýmý ya da gömlekçi veremi denilmektedir. Bademciklere, kemiklere ya da vücudun öteki organlarýna musallat olan sýraca, çömlekçilerin üçte-ikisinin ya da daha fazlasýnýn yakalandýðý yaygýn bir hastalýktýr. ... Bu bölge nüfusu içersinde yozlaþmanýn daha da fazla olmamasýnýn nedeni; çevre köylerden devamlý insan akýmý olmasý ve daha saðlýklý soylarla yapýlan evlenmelerdir.73

Ayný hastanenin eski operatörü olan Dr. Charles Parsons, komisyon üyesi Longea yazdýðý mektupta, diðer þeyler arasýnda, þöyle diyor:

Ben, istatistik verilerden deðil, ancak kendi gözlemlerimden sözedebi-lirim, ama saðlýklarý, ya ana-babalarýnýn. ya da iþverenlerin kazanç 71 Childrens Employment Commission, First Report etc., 1863, Evidence, s. 16, 19, 18.

72 Public Health, 3rd. Report etc., s. 102, 104, 105.

73 Childrens Empleyment Commissien, I. Report, s. 24.

220 Karl Marks

Kapital I

hýrslarýna kurban edilen zavallý çocuklar karþýsýnda her seferinde büyük bir azap duyduðumu derhal söyleyebilirim. Çömlekçilerin arasýndaki hastalýklarýn nedenlerini saydýktan sonra, bunlarý þu sözlerle özetliyor:

uzun saatler [çalýþma]. Komisyonun raporunda þu umut dile getirilir:

Bütün dünyada böylesine seçkin bir yere ulaþan bir sanayi kolunun, bu büyük baþarýsýnýn yanýsýra, emek ve hünerleri ile önemli sonuçlar elde eden iþçilerinin, fizik bakýmdan yozlaþmasý, yaygýn hale gelen bedensel ýstýraplarý ve zamanýndan önce ölümleri ile birarada anýlmasýna artýk bir son verme zamaný gelmiþtir.74 Ve Ýngiltere,de çömlekçiler için söylenen bütün bunlar, Ýskoçya için de aynen geçerlidir.75

Kibrit yapýmý, fosforun kibrit çöpüne yapýþtýrýlmasý usulünün bulunduðu 1833 tarihinde baþlar. 1845ten beri bu iþkolu, Ýngilterede hýzla geliþmiþ ve özellikle Londranýn yoðun nüfuslu bölgeleri ile Manchester, Birmingham, Liverpool, Bristol, Norwich, NewCastle ve Glasgowda yaygýn hale gelmiþtir. Bununla, ayný zamanda, Viyanalý bir doktorun 1845te keþfettiði ve kibrit yapanlara özgü tetanoz hastalýðý da yayýlmýþtýr. Ýþçilerin yarýsý, onüç yaþýndan küçük çocuklar ile onsekizden küçük delikanlýlar-dýr. Kibrit yapýmý saðlýða zararlý ve kötü kokusu nedeniyle o kadar tatsýz bir iþtir ki, ancak çalýþan sýnýfýn en sefil kesimi, yarý-aç dullarla benzerleri, çocuklarýný, paçavralar içinde, açlýktan bitkin, alfabesiz çocuklarýný76

bu iþe vermektedirler. [sayfa 260]

Komisyon üyesi Whiteýn dinlediði (1863) tanýklarýn, 270i 18

yaþýndan, 50si 10 yaþýndan küçük, 10 tanesi ancak 8, ve 5 tanesi yalnýzca 6 yaþýndaydý. 12 ile 14 saate, bazan da 15 saate varan bir iþgünü, gece iþi, düzensiz yemek zamanlarý, çoðu zaman fosforla soluk alýnamaz iþyerlerinde yenen yemek. Dante, kendi cehennemindeki en korkunç betimlemelerin herhalde bu iþyerinden geri kaldýðýný kabul ederdi.

Duvar kaðýdý yapýmýnda, kaba türler makineyle basýlýr, daha za-rifleri elle basýlýr (block printing). En civcivli iþ aylarý, ekim baþý ile nisan sonudur. Bu zaman aralýðý içinde, iþler, sabah saat 6dan gece 10a kadar ve hatta bütün gece büyük bir hýzla devam eder.

J. Leach yeminli ifadesinde diyor ki: Geçen kýþ, aþýrý çalýþmadan ötürü, ondokuz kýzdan altýsý saðlýklarýnýn bozulmasý yüzünden iþdýþý kaldýlar. Onlarý uyanýk tutmam için onlara baðýrýp çaðýrmam gerekiyordu. W. Duffy: Ýþbaþýnda, tüm çocuklarýn gözlerini açýk tutamadýklarý zamanlar olduðunu gördüm; gerçekten hepimiz böyleydik. J. Light-bourne: 13ündeyim. ... Geçen kýþ, (gece) dokuza kadar çalýþtýk, daha önceki kýþ ona kadar. Geçen kýþ ayaklarýmýn sýzlamasýndan hemen her gece aðlardým. G. Apsten: Þu benim oðlumu ... daha yedi yaþýndayken, karda-kýþta gidip gelirken sýrtýmda taþýrdým, günde onaltý saat çalýþýrdý.

74 Childrens Employment Commission, s. 24, 22 ve xý.

75 l.c., s. xlvýý.

76 l.c., s.lýv.

Karl Marks 221

Kapital I

... Makinenin önünde ayakta doyurmak için çoðu zaman diz çökerdim, çünkü ne makinenin baþýndan ayrýlabilirdi, ne de onu durdurabilirdi.

Manchesterde bir fabrikanýn yönetici ortaðý Smith: Biz (kendileri hesabýna çalýþan iþçiler demek istiyor) yemek için hiç aralýk vermeden çalýþýrýz, böylece 10½ saatlik günlük iþ, öðleden sonra saat 4.30da biter, bundan sonraki süre fazla mesai demektir.77 (Acaba bu Bay Smith, bu 10½ saat sürede hiç yemek yemiyor mu?) Biz, (yani ayný Bay Smith)

öðleden sonra saat 6dan önce iþten pek çýkmayýz, (bizim emek-gücü makinelerinin tüketimi o zaman son bulur demek istiyor) böylece biz (iterum Crispinus*) gerçekten bütün yýl fazla mesai [sayfa 261] yapýyoruz demektir. ... Bunlarýn hepsi de, çocuklar da, yetiþkinler de (152

çocuk ile delikanlý, 140 yetiþkin) son 18 ay süreyle ortalama çalýþma, haftada en az 7 gün 5 saat, ya da 78 ½ saat idi. Bu yýlýn (1862) 2 Mayýsýnda sona eren altý hafta için, ortalama daha yüksekti: 8 gün, yani haftada 84 saat! Kendinden pluralis majestatis bahsetmeye pek meraklý olan ayný Bay Smith, gülümseyerek ekliyor: Makine iþi yorucu deðil.

Elle yapýlan baský içinde çalýþanlar ise þöyle diyorlar: Elle çalýþma, makineyle çalýþmaktan daha saðlýklý bir iþtir. Bütünüyle alýnýrsa, fabrikatörler, makinelerin hiç deðilse yemek zamanýnda durdurulmasý önerisine öfkeyle karþý çýkýyorlar. Borough daki duvar kaðýdý fabrikasýnýn müdürü Bay Otley, Sabah 6dan akþam 9a kadar çalýþmaya izin veren bir madde ... bizim çok iþimize gelirdi, ama sabah 6dan akþam 6ya kadar çalýþma saatleri hiç uygun deðil. Makinelerimiz öðle yemeði saatinde hep duruyor. (Ne alicenaplýk!) Sözü edilecek kadar kaðýt ve boya israfý yok. Sevimli bir tavýrla ifade ediyor: Ama bu zaman kaybý da hoþ bir þey deðil. Komisyonun raporu, bazý ileri gelen firmalarýn

zaman kaybý konusundaki korkularýný safça dikkate alýyor, yani baþkalarýnýn emeðine elkoymak için zaman kaybý; böylece 13 yaþýndan küçük çocuklarla, 18 yaþýna basmamýþ gençlerin her gün 12-16 saat çalýþarak yemek saatlerini kaybetmeleri, ve týpký buhar kazanýna su ve kömür atar, pamuða sabun katar, çarklara yað koyarmýþ gibi yani sanki iþ araçlarý yardýmcý malzeme ile beslenmiþ gibi üretim süreci sýrasýnda bir þeyler atýþtýrmalarý için yeter neden olup olmadýðýný dikkate alýyor.

Ýngilterede hiç bir sanayi kolu (yakýnda uygulanan makineyle ekmek yapýmýný hesaba katmýyoruz) fýrýncýlýk kadar, o eski köhnemiþ yöntemlerini bugüne kadar sürdürmemiþtir; Roma Ýmparatorluðu ozan-larýndan öðrendiðimize göre, bunun bir ucu ta hýristiyanlýk-öncesi 77 Bu, bizim artý-emek zamaný anlamýnda alýnmamalýdýr. Bu baylar, 10½ iþsaatini. normal artý-emeði de içeren normal iþgünü olarak kabul etmektedirler. Bu süreden sonra, karþýlýðý biraz daha iyi ödenen fazla mesai baþlamaktadýr. Sözde normal iþgünü sýrasýnda harcanan emeðin karþýlýðýnýn, deðerinin altýnda ödendiði ilerde görülecektir; böylece fazla mesainin daha fazla artý-emek sýzdýrmak için salt bir kapitalist hilesi olduðu anlaþýlýyor, çünkü normal iþgünü boyunca harcanan emeðe gerçekten karþýlýðý ödense bile, zaten içersinde artý-emek vardýr.

* Gene mi sen Crispinus! (Crispinus, Ýtalyan komedisinin küstah ve kuruntulu uþaðý.) -ç.

222 Karl Marks

Kapital I

döneme kadar gidiyor. Ne var ki, sermaye, daha önce de belirtildiði gibi, baþlangýçta emek-sürecinin teknik niteliðiyle ilgilenmez; nasýl bul-duysa iþe öyle baþlar.78

Baþta Londra olmak üzere, ekmeðe karýþtýrýlan hileli akýlalmaz maddeler, ilk kez, Avam Kamarasýnýn, yiyecek maddelerine karýþtýrýlan hileler konusunda kurduðu komitenin araþtýrmasý (1855-56) ve Dr. Hassallýn Adulterations detected adlý yapýtýnda [sayfa 262] açýklanmýþtýr.79 Bu açýklamalarýn sonucu, 6 Aðustos 1860 tarihli, for preventing the adulte-ration of articles of food and drink* konusundaki yasa oldu. Baþlangýçta ölü doðan bu yasa, to turn an honest penny** hileli mallarýn alýmý ve satýmýyla uðraþan serbest ticaret erbabýna her türlü anlayýþý gösteriyordu.80 Komitenin kendisi, biraz da bönce bir tutumla, serbest ticaretin, aslýnda hileli, ya da Ýngiliz kurnazlýðýyla söylendiði gibi sofistik (katýþýk) mallarýn ticareti olduðu inancýný belirtiyordu. Gerçekten de bu tür sofist-lik, aký kara, karayý ak yapmayý Protasgorastan daha iyi bildiði gibi, her þeyin görüntüden ibaret olduðunu, nasýl ad oculos*** serileceðini Ele-alýlardan daha iyi bilir.81

Ne olursa olsun komite, halkýn dikkatini, günlük ekmeðine ve dolayýsýyla fýrýncýlýða çekti. Ayný anda, Londralý fýrýncý kalfalarýnýn açýk hava toplantýlarý ve parlamentoya verdikleri dilekçeler ile aþýrý-çalýþmaya karþý yükselttikleri çýðlýklar ortalýðý sardý. Þikayetler o derece yaygýndý ki, daha önce birkaç kez adý geçen 1863 Komisyonunda da üye bulunan Bay H. S. Tremenheere, Krallýk Araþtýrma Komisyonuna atandý. Hazýrladýðý rapor,82 toplanan kanýtlarla birlikte, halkýn kalbini deðil ama midesi-ni altüst etti. Ýncil ile her zaman büyük yakýnlýklarý olan Ýngilizler, bir kapitalist, bir toprak sahibi ya da koltuksuz bir bakan gibi ilahi lütfa 78 l.c., Evidence, s. 123. 124, 125, 140 ve LXIV.

79 Ýnce çekilen ya da tuzla karýþtýrýlan þap, bakers stuff [fýrýncý malý -ç.] gibi anlamlý bir ad taþýyan normal bir ticaret metaýdýr.

80 Kurum, karbonun pek saf ve enerji saðlayan bir biçimidir, kapitalist baca temizleyicilerin Ýngiliz çifçisine sattýklarý bir gübreyi oluþturur. Þimdi, 1862 yýlýnda, Ýngiliz Juryman, [jüri üyesi

-ç.] açýlan bir davada, alýcýnýn haberi olmaksýzýn %90 toz ve kum karýþtýrýlan kurumun, ticari anlamda gerçek kurum mu, yoksa yasal anlamda madde karýþtýrýlmýþ kurum mu olduðunu karara baðlamak zorunda kalmýþlardý. Bu amis du commerce [ticaret dostlarý -ç.] sonuçta eldeki malýn gerçek ticari kurum olduðuna karar verdiler ve üstelik davacý çifçiyi mahkeme giderlerini ödemeye mahküm ettiler.

81 Fransýz kimyacýsý Chevallier, metalarýn taðþiþi konusundaki incelemesinde, elden geçirdiði 600 kadar maddede rasladýðý 10, 20, 30 çeþit hile yönetemlerini sýralamaktadýr. Kimyacý, ayrýca, bu konuda bütün yöntemleri bilmediði gibi, bildiklerinin de hepsini yazmadýðýný eklemektedir. Þekerde yapýlan 6 çeþit, zeytinyaðýnda 9 çeþit, tereyaðýnda 10 çeþit, tuzda 12

çeþit, sütte 19 çeþit, ekmekte 20 çeþit, kanyakta 23 çeþit, unda 24 çeþit, çikolatada 28 çeþit, þarapta 30 çeþit, kahvede 32 çeþit vb., hileli karýþtýrma anlatmaktadýr. Yüce Tanrý bile kendisini bu yazgýdan kurtaramamaktadýr. Bkz: Rouard de Card, De la falsification des substances sacramentelles, [Kutsal Emanetlerde Yapýlan Tahrifler], Paris 1856.

82 Report etc. relating to the Grivances complained of by the Journeymen Bakers etc., London 1862. ve Second Report etc., London 1863.

* Yiyecek ve içecek maddelerine hile karýþtýrýlmasýný önleme. -ç.

** Namusluca bir kuruþ kazanmak için. -ç.

*** Gözler önüne. -ç.

Karl Marks 223

Kapital I

eriþmiþ olmadýkça, kiþinin ekmeðini alnýnýn teriyle kazanmasýnýn [sayfa 263] bir tanrý buyruðu olduðunu çok iyi bilirlerdi, ama her günkü ekmeðinde bir miktar insan teriyle birlikte, azýcýk irin, örümcek aðý, hamambö-ceði ölüsü, ekþimiþ Alman bira mayasý karýþýmýný da yemekte olduðunu doðrusu bilmiyordu; bu arada biz, elbette, þap, kum ve diðer lezzetli mineralleri saymýyoruz. Kutsallýðýna aldýrýþ etmeksizin, serbest ticaret, yani serbest fýrýncýlýk, devlet denetimi altýna sokuldu (Parlamentonun 1863 yýlý oturumunda) ve Parlamentonun çýkardýðý ayný yasa ile, 18

yaþýndan küçük fýrýncý çýraklarýnýn gece 9dan sabah 5e kadar çalýþmalarý yasaklandý. Bu son madde, bu eski moda ve babadan kalma iþkolundaki aþýrý-çalýþmanýn ciltler dolusu ifadesiydi.

Londrada bir fýrýncý kalfasýnýn iþi, kural olarak, gece onbir sýralarýnda baþlar. O saatte hamuru karar, bu, unun miktarýna ya da harcanan emeðe göre, yarým saatten üç çeyreðe kadar zaman alan yorucu bir iþtir. Ayný zamanda, hamur teknesinin kapaðý olan somun tablasýnýn üzerine uzanýr. Altýnda bir çuval, baþýnýn altýnda gene dürülmüþ bir çuval vardýr; bir-iki saat kadar kestirir. Ardýndan bir saat kadar süren hýzlý ve devamlý bir çalýþma baþlar: hamur yayýlýr, tartýlýr, somunlanýr, fýrýna verilir; yuvarlak ve süslü ekmekler hazýrlanýr, piþmiþ ekmek fýrýndan çekilir, dükkana götürülür, vb., vb.. Bir fýrýnda sýcaklýk, 75 ile 90 derece*

arasýnda deðiþir, küçük fýrýnlarda daha da yüksektir. Ekmek, francala vb. yapýmý iþi bitince, bunlarýn daðýtýmý baþlar, ve bu iþte çalýþan kalfalarýn çoðu, yukarda anlatýldýðý gibi gece yorucu bir çalýþmadan sonra, gündüz de küfelerle ya da el arabalarý ile ekmek taþýyarak saatlerce ayak üze-rindedirler; ve bazan tekrar fýrýna dönerek, mevsime ya da efendilerinin iþlerinin hacmine göre, iþten, öðleyin bir ile altý arasýnda çýkarlar. Bu arada, ötekiler, akþamýn geç saatine kadar ekmek piþirme iþine devam ederler. ...83 Londra mevsimi denilen süre boyunca, kentin West End mahallesindeki tam fiyatlý fýrýnlarda çalýþanlar genellikle gece saat 11de iþe baþlarlar ve bir ya da iki kýsa (bazan çok kýsa) dinlenme aralýðýyla, ertesi sabah sekize kadar ekmek yapýmýyla uðraþýrlar. Daha sonra da, bütün gün, 4, 5, 6 ve hatta akþam 7ye kadar dýþarý ekmek taþýrlar ya da bazý zamanlar öðleden sonra gene fýrýna dönüp peksimet yapýmýna yardým ederler. Böylece iþlerini bitirdikten sonra ertesi gün yeniden baþlamak [sayfa 264] üzere bazan beþ-altý saat, bazan da dört-beþ saat uyuyabilirler. Cuma günleri daima daha erken baþlarlar; bazýlarý saat on sýralarýnda baþlayýp ekmek yapýmý ve daðýtýmý ile cumartesi gecesi saat sekize kadar çalýþýrlar, ama çoðu zaman da iþ, pazar sabahý dördü-beþi bulur. Pazar günleri iþçilerin, günde iki-üç kez bir-iki saat süreyle ertesi günün ekmeði için hazýrlýk yapmasý gerekir. ... Ucuz ekmek satan patronlarýn (bunlar, ekmeklerini tam fiyatýn altýnda satan fýrýncýlardýr ve

* Fahrenheit. -ç.

83 l.c.. First Report etc., s. VI/výý.

224 Karl Marks

Kapital I

daha önce belirtildiði gibi Londradaki fýrýncýlarýn dörtte-üçünü kapsar-lar) emrinde çalýþanlar, ortalama olarak daha uzun süre çalýþmalarý bir yana, iþleri, hemen daima fýrýnýn içinde geçer. Ucuz satan patronlar, genellikle, ekmeði ... dükkanda satarlar. Bazý bakkallar dýþýnda dýþarýya pek ekmek satmayan bu fýrýncýlar, eðer dýþarý gönderirlerse, ki bu yaygýn deðildir, bu iþ için baþka iþçi kullanýrlar. Kapý kapý ekmek daðýtmak adetleri deðildir. Haftanýn sonuna doðru ... iþçiler perþembe gecesi saat onda baþlarlar, pek önemsiz aralýklarla cumartesi gecesi geç saate kadar çalýþmaya devam ederler.84

Burjuva zekasý bile ucuzcu patronlarýn durumunu kavramakta-dýr. Ýþçilerin ödenmeyen emeði, uygulanan bu rekabetin kaynaðýný oluþturmaktadýr.85 Ve tam fiyatlý fýrýncýlar, ucuzcu rakiplerini, Soruþturma Komisyonuna, yabancý emeðin hýrsýzlarý ve hilekârlar diye suçla-yarak ihbar ederler. Bunlar, ancak, önce, halký aldatarak, sonra da iþçilerini oniki saatlik ücretle onsekiz saat çalýþtýrarak varlýklarýný sürdürüyorlar.86

Ekmeðe hile karýþtýrýlmasý ve ekmeði tam fiyatýnýn altýnda satan bir fýrýncý sýnýfýnýn meydana gelmesi, 18. yüzyýlýn baþýnda, bu iþkolunun lonca niteliðini yitirmesiyle baþlamýþtýr, ve kapitalist deðirmenci ya da uncu kisvesi altýnda, sözde patron olan fýrýncýnýn arkasýnda yükselmiþtir.87

Böylece bu iþkolunda kapitalist üretimin, iþgününün alabildiðine uzatýlmasýnýn ve gece iþinin gece [sayfa 265] iþinin Londrada bile ancak 1824te ciddi olarak yerleþmesine karþýn temelleri atýlmýþ oldu.88

Bütün bu anlatýlanlardan sonra, Komisyon Raporunun, fýrýn iþçilerini, kýsa ömürlü iþçiler arasýnda saydýðý anlaþýlýyor; elbette, iþçi sýnýfýnýn çocuklarý, normal sayýlan kýrýmdan yakayý kurtarabilirse seyrek de olsa 42 yýl yaþayabilir. Bununla birlikte, fýrýn iþçiliði için baþvuranlarýn sayýsý, daima çok büyük olmuþtur. Londraya emek-gücü saðlayan kaynaklar, Ýskoçya, Ýngilterenin batýdaki tarým bölgeleri ve Almanya idi.

1858-60 yýllarýnda, fýrýn iþçileri, Ýrlandada, gece ve pazar çalýþmalarýna karþý, giderlerini kendileri karþýlayarak büyük mitingler düzenle-diler. Halk, örneðin 1860 Mayýsýndaki Dublin mitingine, Ýrlandalýlara özgü sýcakkanlýlýkla katýldý. Bu hareketin sonucu olarak, Wexford, Kilkenny, Clonmel, Waterford ve baþka yerlerde, yalnýzca gündüz çalýþma, baþarýyla saðlandý. Fýrýn iþçilerinin þikayetlerinin çok fazla olduðu Limerickte, 84 l.c., s. lxxi.

85 George Read, The History of Baking, London 1848, s. 16.

86 Report (First) etc., Evidence, Tam fiyatlý fýrýncý Cheesemanýn tanýklýðý, s. 108.

87 George Read, l.c., 17. yüzyýlýn sonunda ve 18. yüzyýlýn baþýnda, akla gelebilecek her türlü iþkoluna sýzan aracýlar (agents) kamunun huzurunu kaçýran kimseler olarak kötüleniyordu.

Böylece, Somerset eyaleti sulh yargýçlarýnýn üç aylýk toplantýsýnda Büyük Jüri, Avam Kamarasýna sunulmak üzere bir öneri kaleme aldý ve bu öneride diðer þeyler yanýnda þöyle deniyordu:

Blackwell Halldeki bu aracýlar kamunun huzurunu kaçýrmaktadýrlar, kumaþ ticaretine zarar vermektedirler ve bir bela olmalarý nedeniyle ezilmeleri yerinde olur. The Case of our English Wool etc., London 1685, s. 6, 7.

88 First Report etc., s. viii.

Karl Marks 225

Kapital I

bu hareket, fýrýn sahiplerinin ve özellikle ekmek fabrikasý sahiplerinin karþý koymalarý ile yenilgiye uðradý. Limerick örneði, Ennis ve Tipperary

de gerilemelere yolaçtý. Kýrgýnlýklarýn en þiddetli bir þekilde ortaya dökül-düðü Corkta, patronlar, iþçilerin iþlerine son verme yetkilerini kullanarak hareketi yenilgiye uðrattýlar. Dublin de, fýrýn sahipleri, harekete karþý en kararlý tutumlarýný takýndýlar ve harekete elebaþýlýk edenleri iyice yýldýra-rak, isteklerine aykýrý olarak, pazar çalýþmalarýna ve gece iþine zorla razý ettiler.89

Ýrlandada tepeden týrnaða silahlanmýþ ve genel olarak bu gücünü göstermesini bilen Ýngiliz hükümetinin bu komitesi, Dublin, Limerick, Cork ve baþka yerlerdeki yolagelmez fýrýn sahiplerine, acýklý ama yumuþak bir ihtarla yetindi: Komite, çalýþma saatlerinin, doðal yasalarla sýnýrlý olduðuna ve karþýlýðýnda ceza görülmeden bunun ihlal edile-meyeceðine inanmaktadýr. Fýrýn sahipleri, iþçilerini, iþlerinden atýlma korkusu içine sokarak, dinsel ve manevi inançlarýný sarsmaya, ülkenin yasalarýný saymamaya, halkoyunu hesaba katmamaya (bütün bunlarla pazar günü çalýþma kastediliyor) zorluyorlar ve, iþçi ile patron arasýnda kötü duygular körükleniyor, ... ve din, ahlak ve toplumsal düzen için tehlikeli örnekler yaratýlýyor. ... Komite, günde 12 saati geçen devamlý çalýþmanýn, iþçinin aile ve özel yaþamýný zedeleyeceðine, ahlaki [sayfa 266]

bakýmdan felaketli sonuçlara yolaçacaðýna, ve her insanýn evine müdahale ederek evlat, kardeþ, koca ve baba olarak aile ödevlerini yerine getirmesine engel olacaðýna inanmaktadýr. 12 saatin ötesinde çalýþma, iþçinin saðlýðýný tehlikeye atma eðilimini taþýr ve böylece zamanýndan önce kocamaya ve ölüme yolaçarak, aile reisinin bakým ve desteðinin en fazla gerekli olduðu anda, bundan yoksun býrakmakla iþçi ailelerine büyük zararlar verir.90

Biz, buraya kadar, yalnýz Ýrlandayý ele aldýk. Kanalýn öteki yakasýnda, Ýskoçyada, tarým iþçileri, çift sürücüler, en dayanýlmaz iklim koþullarý altýnda, 13-14 saatlik iþgününe, pazar günleri ek 4 saate (sabatar-yanlarýn* bu ülkesinde)91 karþý protestoda bulunurken, tam o sýrada, üç demiryolu iþçisi Londrada jürinin karþýsýna çýkartýlmýþ bulunuyorlardý: bir bekçi, bir makinist ve bir hareket memuru. Büyük bir tren kazasý, 89 Report of Committee on the Baking Trade in Ireland for 1861.

90 l.c.

91 Tarým iþçilerinin, Edinburg yakýnlarýnda Lasswadede, 5 Ocak 1866da yaptýklarý açýk toplantý. (Bkz: Workmans Advocate, 13 Ocak 1866.) 1865ten beri tarým iþçileri arasýnda önce Ýskoçyada bir sendika kurulmasý tarihsel bir olaydýr. Ýngilterenin en çok ezilen tarým bölgelerinden birisi olan Buckinghamshireda iþçiler haftalýk ücretlerinin 9-10 þilinden 12 þiline yükseltilmesi için 1867 Martýnda büyük bir grev yaptýlar. (Yukardaki satýrlardan da anlaþýlacaðý gibi, Ýngiliz tarým proletaryasýnýn hereketi, 1830dan sonraki þiddet belirtilerinin bastýrýlmasýndan ve özellikle yeni Yoksullar Yasasýnýn uygulanmasýndan beri tamamen ezilmiþ ve altmiþlarda tekrar canlanarak, ensonu 1872de çýðýr açýcý duruma ulaþmýþtýr. Bu konuya ve Ýngiliz tarým iþçilerinin durumu konusunda 1867den beri yayýinlanan Mavi kitaplara, ikinci ciltte tekrar döneceðirn. - Üçüncü Almanca baskýya ek.)

* Sabataryan, cumartesi ya da pazar gününü kutsal kabul eden kimse. -ç.

226 Karl Marks

Kapital I

yüzlerce yolcuyu öbür dünyaya göndermiþti. Bu memurlarýn ihmali, felaketin nedeniydi. Sanýklarýn üçü de tek bir ses gibi jüriye, on-oniki yýl önce görevlerinin günde yalnýz sekiz saat olduðunu söylüyorlar. Son beþ-altý yýlda, bu, basamak basamak 14, 18 ve 20 saate çýkýyor, ve özellikle tatile gidenlerin þiddetli baskýlarý altýnda, gezi trenleri zamanýnda, çalýþmalarý çoðu zaman hiç aralýksýz. 40-50 saat sürüyor. Bunlarýn üçü de sýradan insanoðlu, Tepegöz falan deðiller. Bir noktada emek-güçleri tükeniyor. Uyuþukluk bastýrýyor. Kafalarý çalýþmaz, gözleri görmez oluyor. Tamamen saygýdeðer Ýngiliz jüri üyeleri, buna, iþçileri adam öldürme suçuyla bir üst mahkemeye göndermekle yanýt verdi, ve bu yargýya baðlý nazik bir ek ile, demiryollarýný iþleten kapitalist dev firmalarýn, bundan böyle, yeteri miktarda emek-gücü satýn-almada daha eliaçýk olmalarýný, ve parasýný ödedikleri emek-gücünün tüketiminde daha ýlýmlý, daha fedakâr ve daha tutumlu olmalarýný [sayfa 267] kutsal bir dilek olarak ifade etti.92

Her meslekten, her yaþtan ve her cinsiyetten, karýþýk bir iþçi ka-labalýðýna, üzerimizde kýlýçtan geçirilen ruhlarýn Ulyssesýn üzerinde býraktýðý izlenimlerden daha çarpýcý etki býrakan topluluða bakar bakmaz

koltuklarýndaki Mavi kitaplarý görmesek bile aþýrý-çalýþmanýn izlerini derhal görürüz; çarpýcý karþýtlýk, sermaye karþýsýnda bütün insanlarýn ayný olduðu yargýsýný tanýtlayan iki kiþiyi örnek olarak alalým: bir kadýn þapkacýsý ile bir demirciyi.

1863 Haziranýnýn son haftasýnda, Londradaki bütün günlük gazeteler sansasyonel bir baþlýk altýnda bir haber yayýnladýlar: Aþýrý-çalýþmanýn neden olduðu ölüm. Haber, çok saygýdeðer bir giysi firmasýnda çalýþan ve Elise tatlý adýyla bir hanýmefendi tarafýndan sömürülen 20

yaþýndaki þapkacý Mary Anne Walkleyin ölümü ile ilgiliydi. Sýk sýk yinelenen o eski öykü,93 bir kez daha anlatýlýyordu. Bu kýz, ortalama 16½

saat, iþlerin hýzlý gittiði mevsimde ise aralýksýz 30 saat çalýþýyor, azalan 92 Reynolds Newspaper, [21.] Jan. 1866. - Her hafta bu ayný gazete, Fuarful and fatal accidents [Korkunç ve feci kazalar -ç.], Appalling tragedies [Dehþet verici trajediler -ç.]

vb. gibi sentational headings [sansasyonel baþlýklar -ç.] altýnda, yeni demiryolu kazalarýnýn uzun bir listesini yayimlýyordu. Bu konuda, North Staffordshire hattýnda çalýþan bir memur þöyle diyordu: Bir lokomotif makinistinin ve ateþçisinin devamlý tetikte bulunmamasý halinde neler olabileceðini herkes bilir. 29-30 saat açýk havada ve dinlenmeksizin çalýþan bir insandan böyle bir dikkat nasýl beklenebilir? Aþaðýda çok sýk karþýlaþýlan bir örnek veriyorum: Bir ateþçi, pazartesi sabahý çok erken sattlerde iþe baþlýyordu. Günlük çalýþma denilen þeyi tamamladýðý zaman, 14

saat 50 dakika çalýþmýþ bulunuyordu. Daha çayýný içmeden tekrar iþbaþýna çaðrýldý. ... Bu iþ bitiminde de iþbaþýnda 14 saat 25 dakika kalmýþ oluyor ve böylece, aralýksýz toplam 29 saat 15

dakika çalýþmýþ bulunuyordu. Haftanýn geriye kalan kýsmýndaki çalýþmasý da þöyleydi: çarþamba, 15 saat; perþembe, 15 saat 35 dakika; cuma, 14 saat 30 dakika; cumartesi, 14 saat 10 dakika; haftalýk toplam 88 Saat 40 dakika. Þimdi bayým, bu adamýn, bütün bu çalýþmasý için yalnýzca 6¼

günlük ücret aldýðý zamanki þaþkýnlýðýný düþününüz. Bir yanlýþlýk olduðunu sanarak saymana baþvurdu ve ... bir günlük çalýþmadan ne anlaþýldýðýný sordu. Yük katarlarýnda çalýþanlar için 13

saatlik çalýþma (yani haftada 78 saat) olduðu karþýlýðýný aldý. Haftada bu 78 saatin üzerindeki çalýþlasýnýn karþýlýðýný istedi, ama vermediler. Gene de, en sonunda kendisine bir çeyrek daha (yani 10 peni) verebileceklerini söylediler. l. c.. 4th February, 1866.

93 Bkz: F. Engels, l.c:. s. 253. 254.

Karl Marks 227

Kapital I

emek-gücü, arasýra, likör, þarap ya da kahve ile takviye ediliyordu. Þimdi ise mevsimin en hýzlý zamanýydý. Yeni ithal edilmiþ Gal Prensesi onuruna verilecek baloda soylu hanýmlarýn giyecekleri süslüpüslü tuvaletlerin gözaçýp kapayana kadar hazýrlanmasý gerekiyordu. Mary Anne Walkley, 60 kýzla birlikte hiç aralýksýz 26½ saat çalýþmýþtý; 30 kýz bir odada oturmuþlardý ve odanýn havasý ancak bunlarýn [sayfa 268] 1/ ine yetecek 3

kadardý. Gece, yatak odasýnýn tahtalarla bölünmüþ havasýz bölmelerin-de ikiþer ikiþer yatýyorlardý.94 Ve bu da, Londranýn en iyi modaeviydi.

Mary Anne Walkley, cuma günü hastalandý ve elindeki iþi bitiremediði için Madam Eliseyi þaþkýn býrakýp pazar günü öldü. Ancak ölümünden sonra çaðrýlan Dr. Bay Keys, jüri önünde dosdoðru tanýklýk etti ve þunlarý söyledi: Mary Anne Walkley, çok kalabalýk bir odada uzun saatler çalýþmasý ve çok küçük ve havasýz bir yatak odasýnda bulunmasý nedeniyle ölmüþtür. Doktora iyi bir nezaket dersi vermiþ olmak için jüri ka-rarýný þöyle açýkladý:

Müteveffa inme sonucu ölmüþtür, ama kalabalýk bir odada aþýrý-çalýþmasýnýn ölümünü çabuklaþtýrdýðý kaygýsýný veren nedenler de vardýr, vb. Bizim beyaz kölelerimiz diye feryat ediyordu Cobden ile Brightin serbest ticaret organý Morning Star, Bizim beyaz kölelerimiz, mezara girene kadar didinip dururlar ve çoðu zaman sessizce eriyip, ölür giderler.95 [sayfa 269]

94 Saðlýk Müdürlüðü hekimlerinden Dr. Letheby þu açýklamayý yapýyor: Yetiþkin bir insan için gerekli asgari hava miktarý, yatak odasý için 300, oturma odasý için 500 foot küptür. Londra hastanelerinden birinde baþhekimlik yapan Dr. Richardson ise þöyle diyor: Þapkacýlar, terziler ve dikimevlerinde çlýþanlar da dahil bütün dikiþ iþçisi kadýnlar için üç büyük felaket var: aþýrý-çalýþma, hava yetersizliði ve, ya besin azlýðý ya da hazýmsýzlýk. ... Dikiþ iþi, aslýnda ... kadýnlara, erkeklere göre, çok daha fazla uygun bir iþtir. Ama mesleðin zararlý yanlarý, özellikle baþkentte, bu mesleðin yirmialtý kadar kapitalistin tekelinde olmasý ve bunlarýn, sermayenin verdiði kolaylýklardan yararlanarak, emekten zorla daha fazla tasarrufta bulunmaya kalkýþmalarýdýr. Bu güç, iþçi kadýnlardan oluþan bütün sýnýfý kucaklamaktadýr. Eðer bir terzi kadýn, küçük bir müþteri çevresi edinse, rekabet, bunu, evinde, iþleri yürütebilmesi için ölesiye çalýþmaya zorladýðý gibi, bu ayný aþýrý-çalýþmayý, yanýnda çalýþtýrdýklarýna da yüklemek zorunda býrakýr. Eðer bu iþi beceremezse ya da baðýmsýz olarak çalýþmayý yürütemeyecek duruma düþerse, büyük bir kuruluþa katýlmak zorunda kalýr, burada iþ daha az olmamakla birlikte, hiç deðilse ücreti güvencelidir. Böylece tam bir köle haline gelerek, toplumdaki deðiþikliklerle oradan oraya sürüklenir. Bazan evde tek bir odanýn içinde, 24 saatin 15, 16 ve hatta 18 saatini dayanýlmasý güç bir hava içersinde geçirir; yediði yemek iyi olsa bile, temiz hava yokluðundan dolayý sindirilemez. Tamamýyla kötü havanýn yaþattýðý verem mikrobu, bu kurbanlar üzerinde beslenir.

Dr. Richardson, Works and Over-Work, Social Science Review, 18th Juli, 1863.

95 Morning Star, 23rd June, 1863. The Times, Amerikalý köle sahipleri Bright ve diðerlerine karþý savunmak için bu durumdan yararlanmýþtý; liderlerden birisi 2 Temmuz 1863 günlü sayýsýnda þöyle diyordu: Çoðumuzun düþüncesi þudur ki, biz, genç kadýnlarýmýzý, zorlama aracý olarak kamçý þakýrtýsý altýnda deðil de, açlýðýn zulmü altýnda öldürmeye çalýþýrken, doðuþtan köle sahibi olan ve hiç deðilse kölelerini iyi besleyen, daha az çalýþtýran ailelere böylesine þiddetle saldýrmaya hakkýmýz yoktur. Tori organý olan Standard gazetesi de, ayný þekilde rahip Newman Hallu ayýplýyordu: Köle sahiplerini aforoz ediyor, ama Londralý otobüs þoförleri ile biletçilerini bir köpek ücreti ile hiç acýmadan günde 16 saat çalýþtýran sayýn kiþilerle birlikte dua etmektedir.

Daha 1850 yýlýnda kendisi için, Zum Teufel ist der Genius, der Kultus ist geblieben [Dehanýn caný cehennemde, ama yarattýðý efsane hâlâ yaþýyor -ç.] Rheinische Zeitung, Mayýs 1860 -Ed.]

diye yazdýðým* Thomas Carlyle da, ensonu kehanette bulundu. Çaðdaþ tarihin tek büyük olayý Amerikan iç savaþýný, kýsa bir benzetmeyle þu düzeye indirgedi: Kuzeyli Peter, vargücüyle.

228 Karl Marks

Kapital I

Ölesiye çalýþma yalnýz terzi atölyelerinde deðil, baþka binlerce yerde her gün olagelmekte; iþlerin iyi gittiði hemen her yerde de diye-bilirim. ... Örnek olarak demirciyi alalým. Ozanlarýn dedikleri doðruysa, demirciden canlý, daha keyifli insan bulunmazmýþ; sabah erkenden kalkar, gün doðmadan kývýlcýmlar saçmaya baþlar; yemesi, içmesi, uyumasý bile baþkasýna benzemez. Normal çalýþsa, gerçekten de, fizik yönünden en iyi durumda olan insanlardan biri sayýlýr. Ama. biz, onun ardýna takýlýp, kente ya da kasabaya inelim, bu güçlü adam üzerinde iþin ezici aðýrlýðýný ve ülkedeki ölüm oranýndaki yerini görelim. Marylebo-neda demircilerin yýllýk ölüm oraný binde 31dir, ve bu oran ülkede toplam erkek ölüm oranýndan binde 11 daha yüksektir. Ýnsan uðraþýnýn neredeyse içgüdüsel bir kolu olan bu meslek, çalýþma alaný olarak hiç de kötü bir yaný olmadýðý halde, sýrf aþýrý-çalýþma yüzünden, insaný yiyip bitiren bir iþ halini alýyor. Her gün þu kadar sayýda çekiç sallayabilir, þu kadar adým atabilir, þu kadar nefes alabilir, þu kadar iþ yapabilir, ve diyelim ortalama elli yýl yaþayabilir; ama, þu kadar fazla çekiç sallamaya, nefes almaya, adým atmaya ve yaþamýný dörtte-biri kadar fazla harcamaya zorlanýr. Bu çabayý gösterir, sonuçta belli zamanda dörtte-biri kadar fazla iþ çýkartýr, ama 50 yerine de 37 yaþýnda ölür.96

DÖRDÜNCÜ KESÝM.  GÜNDÜZ VE GECE ÝÞÝ.

VARDÝYA SÝSTEMÝ

Deðiþmeyen sermaye, üretim araçlarý, artý-deðer üretilmesi açýsýndan düþünüldüðünde, yalnýzca, emeði, ve emeðin her damlasý ile birlikte, onunla orantýlý miktarda artý-emeði emmek için vardýr. Bunu yapamadýðý sürece, onlarýn varlýðý kapitalistin nispi bir kaybýna neden olur, çünkü, böyle âtýl yattýklarý sürece, yararsýz bir sermaye yatýrýmýný temsil ederler. Bu sermayenin kullanýlmasýnýn sekteye uðramasý, iþin yeniden baþlamasý için ek bir harcamayý [sayfa 270] zorunlu kýlar kýlmaz, bu kayýp, somut ve mutlak hale gelir. Emek-gücünün, doðal günün sýnýrlarý ötesinde, geceye geçecek þekilde uzatýlmasý, yalnýzca, geçici bir etki yapar. Böylece ancak vampirin, emeðin canlý kanýna olan susuz-luðu azýcýk giderilmiþ olur. Ýþte bunun için, günün 24 saati boyunca, emeðe elkonulmasý, kapitalist üretimin kaçýnýlmaz eðilimidir. Ne var ki, ayný bireysel emek-gücünü, hem gece, hem de gündüz devamlý olarak sömürmek maddi olarak olanaksýz olduðuna göre, bu maddi engelin Güneyli Paulun kafasýný kýrmak ister, çünkü, Kuzeyli Peter, iþçisini günlüðüne kiralar, Güneyli Paul ise yaþam boyunca. (Macmillans Magazine, Illias Americane in nuce, Aðustos, 1863.) Böylece, sonunda, yapmacýk tori duygudaþ1ýðý, kent iþçileri için -kýr iþçileri için asla deðil-baþladý. Bütün bunlarýn sonucu - Kölelik!

* Marx, Thomas Carlylein kitabý Latter-Day Pamphlets hakkýndaki eleþtirisini kastediyor.

Bkz: Marx-Engels, Werke, Band 7, s. 255-265. -Ed.

96 Dr. Richardson, l.c., [s. 476 vd.].

Karl Marks 229

Kapital I

üstesinden gelmek için, gündüz emek-gücü tükenen iþçilerle, gece tü-kenenler arasýnda bir nöbetleþme gereklidir. Bu nöbetleþme çeþitli þekillerde olabilir; örneðin iþçilerin bir kýsmý bir hafta gündüz, ertesi hafta gece içinde çalýþtýrýlýrlar. Bu vardiya sisteminin, iki grup iþçinin böyle nöbetleþe çalýþmasýnýn, Ýngiliz pamuklu sanayiinin en hýzlý gençlik döneminde geniþ ölçüde uygulandýðý, ve bugün de, diðerleri yanýnda, Moskova bölgesindeki pamuk ipliði sanayiinde hâlâ uygulanmakta olduðu çok iyi bilinmektedir. Bu 24 saatlik üretim süreci, bugün de, bir sistem olarak, Büyük Britanyada hâlâ serbest olan birçok sanayi kollarýnda, Gal ve Ýskoçyadaki yüksek fýrýnlarda, demir fabrikalarýnda, levha ve saç fabrikalarýnda ve diðer madeni eþya tesislerinde uygulanýr.

Buralarda emek-zamaný, altý iþgününün 24er saati dýþýnda, pazar gününün 24 saatinin büyük bir kýsmýný da içine alýr. Ýþçiler, erkek ve kadýn yetiþkinlerden ve her iki cinsiyetten çocuklardan oluþmuþtur. Çocuklarla gençlerin yaþlarý, 8 ile (bazan 6 olabilir) 18 yaþ arasýnda deðiþen bütün kademeleri içerir.97

Bazý sanayi kollarýnda kýzlar ve kadýnlar geceleri erkeklerle birarada çalýþýyorlardý.98

Gece iþinin genellikle yýpratýcý etkileri bir yana,99 üretim [sayfa 271]

sürecinin aralýksýz olarak 24 saat sürmesi, normal iþgününün sýnýrlarýnýn aþýlmasý için çok uygun olanaklar saðlamaktadýr; örneðin, aslýnda çok yorucu olan adý geçen sanayi kollarýnda, resmi iþgünü her iþçi için gündüz ya da gece genellikle 12 saat demektir. Ama bu sýnýrý aþan aþýrý-çalýþma, birçok durumda, Ýngiliz resmi raporlarýnýn diliyle, gerçekten 97 Childrens Employment Commission. Third Report, London 1864, s. iv, v, vi.

98 Hem Staffordshire ve hem de South Walesde genç kýzlarla kadýnlar, kömür ocaklarýnda ve kokkömürü yýðýnlarýnda gece-gündüz çalýþýrlar. Bu uygulama, Parlamentoya sunulan raporlarda, büyük ve yaygýn kötülüklerin kaynaðý olarak sýk sýk belirtilmiþtir. Erkeklerle birlikte çalýþan, giyimleri onlardan pek de farklý olmayan, kir-pas içindeki bu kadýnlar, kadýnlýða yakýþmayan bu iþin doðal sonucu olarak kendilerine olan saygýlarýný yitirirler ve kiþilikleri yozlaþýr.

(l.c., 194, s. xxiv. Bkz: Fourth Report (1865), 6, s. xxvi.) Cam fabrikalarýnda da durum aynýdýr.

99 Gece iþinde çocuk çalýþtiran bir çelik fabrikatörü þöyle demiþti: Gece iþinde çalýþan çocuklarýn gündüzleri uyuyup gereði gibi dinlenmek yerine saðda-solda dolaþacaklarý doðal bir þeydir. (l.c., Fourth Report, n° 63, s. xiii.) Vücudun bakýmý ,ve geliþmesi için güneþ ýþýðýnýn önemi konusunda bir hekim þöyle yazýyor: Güneþ ýþýðý vücut dokularý üzerinde, bunlarý sertleþtirici ve esnekliklerini koruyucu bir etki yapar. Yeterli miktarda güne iþýðýndan yoksun býrakýlan hayvanlarýn kaslarý gevþer ve esnekliðini yitirir, uyarým yetersizliði yüzünden sinir sistemi gücünü kaybeder ve her türlü geliþme eksik kalýr. ... Çocuklarda ise, gündüzleri devamlý bol aydýnlýk ve günün bir kýsmýnda doðrudan güneþ ýþýðý saðlýk için son derece önemlidir. Iþýk, temiz kanýn oluþmasýna yardýmcý olduðu gibi, vücutta liflerin sertleþrnesini de saðlar. Görme organlarý üzerinde uyarýcý etki yapar ve böylece beynin çeþitli iþlevlerinin faaliyetini artirir . [The Seven Sources of] Health (1864) adlý yapýtýn yazarý ve Worcester Genel Hastanesi baþhekimi Dr.

W. Strange, yukardaki satýrlardan baþka, kornisyon üyesi Mr. Whitea yazdýðý bir mektupta þöyle diyor: Daha önce Lancashireda çalýþtýðým sýrada, gece iþinin çocuklar üzerindeki etkilerini gözlemleme fýrsatý bulmuþtum ve bazý iþverenlerin öne sürrnekten hoþlandýklarý iddialarýn tersine, gece iþinin bu çocuklarin saðlýklarý üzerinde kýsa zamanda çok kötü etkileri görüldüðünü hiç duraksamadan söyleyebilirim. (l.c., Fourth Report, 284, s. 55.) Bu gibi sorunlarýn ciddi tartýþmalara konu olmasý, kapitalist üretimin, kapitalistler ile retainerlerinin [hizmetlilerinin. -ç] beyinsel iþlevleri üzerinde nasýl bir etki yaptýðýný açýkça gösteriyor.

230 Karl Marks

Kapital I

korkunçtur.100

Rapor þöyle devam ediyor: Aþaðýdaki bölümlerde anlatýlan iþlerin 9 ile 12 yaþlarýndaki çocuklar tarafýndan yapýldýðýný anladýktan sonra, ana-babalarla iþverenlerin, ellerindeki gücü bu kadar kötüye kullanma-larýna artýk bir son verilmesi zamanýnýn geldiði sonucuna varýlmamasý mümkün deðildir.101

Çocuklarýn olaðan zamanlarda olduðu gibi sýký zamanlarda da gece ve gündüz çalýþtýrýlmasý, bunlarýn sýk sýk aþýrý-çalýþtýrýlmalarýna ister istemez yolaçmaktadýr. Bu saatler, bazan yalnýz düpedüz zulüm deðil, çocuklar için inanýlmayacak derecede uzundur. Bu durum karþýsýnda çocuklarýn bazýlarýnýn sýk sýk iþe gelmedikleri görülüyor. Bu gibi durumlarda bunlarýn yerini öteki vardiyada çalýþan çocuklar alýyor. Büyük bir saç fabrikasý yöneticisine, iþe gelmeyen çocuklarýn yerlerinin nasýl dol-durulduðunu sorduðum zaman, aldýðým yanýt, bu sistemin herkesçe bilindiðini açýkça gösteriyordu: Affedersiniz ama efendim, bunu benim kadar sizde biliyorsunuz; böylece gerçeði aynen kabul ediyordu.102

Normal çalýþma saatlerinin sabah 6dan akþam 5½a kadar devam ettiði bir saç levha fabrikasýnda, bir çocuk, haftanýn dört gecesi en az akþam 8½ye kadar çalýþtý ve ... bu böyle altý ay sürdü. 9 yaþýnda diðer bir çocuk bazan 12 saatlik ardarda üç vardiya çalýþmýþ ve 10 yaþýna geldiðinde aralýksýz iki gün iki gece [sayfa 272] çalýþmýþtý Þimdi 10 yaþýnda olan bir üçüncüsü....... sabah 6dan gece 12ye kadar üstüste üç gece çalýþmýþ, diðer geceler 9a kadar, çalýþmýþtý. Þimdi 13ünde olan bir baþkasý, toplam bir hafta, akþam 6dan ertesi gün öðleyin 12ye kadar çalýþtýðý gibi bazý zamanlarda da üç vardiya iþe devam etmiþ, yani pazartesi sabahý baþlayýp salý gecesine kadar aralýksýz çalýþmýþtý. Þimdi 12sinde olan bir baþkasý Stavelydeki bir dökümhanede tam bir hafta sabah altýdan gece onikiye kadar çalýþmýþ ve iþe devam edemez hale gelmiþ. Dokuz yaþýndaki George Allinsworth, geçen cuma, kilerde çalýþmak için buraya geldi; ancak ertesi sabah 3te iþe baþlayacaðýmýz için bütün gece burada bekledi. Beþ mil uzakta oturuyordu. Ocaðýn yanýnda yere yattým, altýma önlüðümü yaydým, üzerime ceketimi aldým.

Diðer iki gün sabah 6da buradaydým. Aman! Burasý çok sýcak. Buraya gelmeden önce, köyde bir yýla yakýn gene böyle bir iþte çalýþtým. Orada da, cumartesi sabahý üçte baþlardým, ama ev yakýndý, gider evde uyur-dum. Diðer günler sabah altýda baþlýyordum, gece 6ya, 7ye kadar çalýþý-yordum. v.b..103 [sayfa 273]

100 l.c., 57. s. xii.

101 l.c., Fourth Report (1865), 58, s. xii.

102 l.c.

103 l.c., s. xiii. Bu emek-güçlerinin kültür derecesi, komisyon üyelerinden birisi ile yapýlan aþaðýdaki konuþmadaki gibi olmasý gerekir: Jeremiah Haynes, yaþý 12 Dört kere dört 8 eder; 4

tane dört 16 eder. Kral bütün para ve altýnlarýn sahibi olan kimsedir. Bizim bir kralýmýz var, (kraliçemiz var diyorlar) adý Prenses Alexandradýr. Onun, kreliþenin oðluyla evli olduðunu söylüyorlar. Kraliçenin oðlu Prenses Alexandradýr. Prenses bir erkektir. - William Turner, yaþý Karl Marks 231

Kapital I

Þimdi de, sermayenin, bu 24 saatlik sistemi nasýl gördüðünü dinleyelim. Bu sistemin aþýrý biçimleri, iþgününün, zalimce ve inanýlmaz ölçülerde uzatýlmasý suçlamasý, doðal olarak sessizlikle geçiþtirilmiþ.

Sermaye, sistemden yalnýzca, normal biçimi içinde sözetmekte.

Aralarýnda yalnýz yüzde-onu 18 yaþýn altýnda olan ve 18in altýnda olanlarýn da yalnýz 20sinin gece vardiyasýnda çalýþtýðý 600 ile 700 kiþiyi çalýþtýran çelik fabrikatörleri Naylor ile Vickers beyefendiler þunlarý anlatýyorlar: Çocuklarýn sýcaktan yana bir sýkýntýlarý yoktur; sýcaklýk olsa ol-sa 86° ila 90°.. .. Demirhane ile saç fabrikalarýnda iþçiler , vardiya ile ge-ce-gündüz çalýþýrlar, ama iþin geri kalan kýsmý hepsi de gündüz iþi, yani sabah 6 ile akþam 6 arasý çalýþmasý. Dökümhanede çalýþma saatleri 12den 12ye. Ýþçilerin bazýlarý daima gece çalýþýr; gece-gündüz çalýþmasý diye nöbet yoktur. ... Biz, sürekli olarak, gece çalýþanlarla gündüz çalýþanlarýn saðlýk yönünden aralarýnda bir fark olduðunu görmüyoruz, ve eðer deðiþiklik olmasa da iþçiler hep ayný zamanda dinlenseler belki de da-ha iyi uyuyabilirler.. .. 18 yaþýnýn altýnda 20 kadar çocuk gece vardiyasýnda çalýþýyor. ... 18 yaþýndan küçük çocuklar gece çalýþmasa bu sonucu ala-mayýz. Üretim maliyetinin artmasýndan þikayetler baþlar. ... Her iþkolunda usta iþçi bulmak zor, ama istediðiniz kadar çocuk bulabilirsiniz. ... Bizim çalýþtýrdýðýmýz çocuklarla ilgili yönetmelik (gece iþi konusundaki sýnýrlamalar) bizim için pek önemli deðildir.104

12: Ýngilterede yaþamýyorum. Sanýrým orasi bir ülke, ama daha önce bilmiyordum. - John Morris, yaþý 14: Tanrýnýn dünyayý yaptýðýný söylediklerini iþittim; bir kiþi dýþýnda bütün insanlar boðulmuþ; bir de küçük bir kuþ kalmýþ. - William Smith, yaþý 15: Tanrý erkeði yaptý, erkek de kadýný. - Edward Taylor, yaþý 15: Londrayý bilmiyorum. - Henry Matthewman, yaþý 17. Kiliseye gittim, ama son zamanlarda uðramadým. Dua ettiklerinden birisinin adý Hazreti Ýsa, ama ötekileri bilmem ve onun da ne olduðunu bilmiyorum. Onu öldürmediler, o da herkes gibi öldü. Bazý bakýmlardan öteki insanlara benzemezdi, çünkü o dindardý, baþkalarý deðil. (l.c., 74, s. xv.)

Þeytan iyi bir kimsedir. Nerede yaþadýðýný bilmiyorum. Ýsa kötü bir insandýr. Bu küçük kýz (10 yaþýnda) Godý (Tanrýyý), dog (köpek) gibi yazdý. (Ch. Employment Comm., V. Report, 1866, s. 55, n° 278.) Madeni eþya sanayiindeki sistem, aynen kaðýt sanayiinde de görülür. Kaðýdýn makineyle yapýldýðý kaðýt fabrikalarýnda gece iþi, paçavra ayýklanmasý dýþýnda, bütün iþlemler için kuraldýr. Bazý durumlarda, gece iþi, vardiyalar halinde, genellikle pazar gecesinden gelecek cumartesi gece yarýsýna kadar bütün hafta durmadan devam eder. Gündüz vardiyasýndakiler haftada 5 gün 12 saat ve 1 gün 18 saat çalýþýrlar, gece vardiyasýndakiler, 5 gece 12 Saat ve 1 gece 6 Saat çalýþýrlar. Diðer bazý durumlarda, her vardiya, günaþýrý 24 saat çalýþýr, vardiyalardan birisi pazartesi 6 saat, cumartesi 18 saat olmak üzere 24 saati doldurur. Bazý durumlarda bir ara sistem uygulanýr ve makineyle kaðýt yapým iþinde çalýþan herkes, haftanýn her günü, 15-16 saat çalýþýr. Komisyon üyesi Lord, bu sistem için þöyle diyor: Hem 12 ve hem de 24 saatlik vardiya sisternlerinin her ikisi de bütün kötülükleri içinde toplar gibidir. 13 yaþýndan küçük çocuklar, 18 yaþýn altýnda gençler ve kadýnlar, bu gece sisteminde çalýþýrlar. 12 saatlik sistemle çalýþanlar, yerlerini alacak olanlarýn o gün iþe gelmemeleri nedeniyle, bazan 24 saat çalýþmak zorunda kalýrlar. Eldeki kanýtlar, oðlanlar ile kýzlarýn çoðu zaman fazla mesai yaptýklarýný ve bunun sýk sýk hiç durmaksýzýn 24 ve hatta 36 saate kadar uzadýðýný göstermektedir. Devamlý ve hiç deðiþiklik göstermeyen parlatma iþinde, 12 yaþýndaki kýzlarýn, yemekler için 2 ya da en fazla 3 kez yarýmþar saatlik paydos dýþýnda herhangi düzenli bir dinlenme ya da duraklama olmaksýzýn

günde 14 saat üzerinden tam bir ay çalýþtýklarý görülmüþtür. Düzenli gece iþinin tamamen býrakýldýðý bazý fabrikalarda ve çoðu zaman en pis, en sýcak ve en cansýkýcý þekilde monoton iþlerde aþýrý çalýþtýrma korkunç derecelere ulaþmaktadýr. . (Ch. Employment Comm., IV. Report, 1865, s. xxxvii, ve xxxix.)

104 Fourth Report, etc., 1865, 79, s. xvi

232 Karl Marks

Kapital I

3.000 kadar erkek ve çocuk ça1ýþtýran, demir ve aðýr çelik gibi iþlerin bir kýsmý gece ve gündüz vardiyasý ile devam eden, John Brown ve Ortaklarý firmasýndan Bay J. Ellis, aðýr çelik iþlerinde, iki erkeðe karþýlýk bir ya da iki tane çocuk çalýþtýrýyoruz diyor. Firmalarýnda, yaþý 18in altýnda 500e yakýn çocuk çalýþýyor, bunlarýn 1/ i, yani 170 kadarý, 3

13 yaþýnýn altýnda. Önerilen yasa deðiþikliði konusunda Bay Ellis þöyle diyor: 18 yaþýndan [sayfa 274] küçüklerin, 24 saatte 12 saatten fazla çalýþmamalarýnýn istenmesine herhangi bir itiraz olacaðýný sanmýyorum.

Ama gece iþinde çalýþacaklar için 12 yaþýn üzerinde bir sýnýr çizilebile-ceðini biz düþünmüyoruz. Geceleri çocuk çalýþtýrmamýza izin verilme-mektense, ya da hatta 14 yaþýndan küçük çocuklar, çalýþtýrmamýzýn önlenmesi daha yerinde olur. Gündüz vardiyasýnda çalýþan çocuklarýn gece vardiyasýnda da çalýþmalarý gerekir, çünkü gece vardiyasýnda yalnýz erkekler çalýþamaz; bu, onlarýn saðlýklarýný mahveder. Bununla birlikte, her hafta deðiþirse gece çalýþmasýnýn zararlý olacaðýný sanmýyoruz. (Buna karþýlýk Naylor ile Vickers beyefendiler, iþlerinin çýkarý yönünden, gece çalýþmasýnda bu gibi nöbetleþmenin, sürekli gece çalýþmasýndan daha zararlý olabileceði düþüncesinde idiler.) Biz, gece çalýþanlarýn da, yalnýzca gündüz çalýþanlar kadar saðlýklý olduklarýný görüyoruz. 18inden küçük çocuklarýn, gece çalýþtýrýlmasýna izin verilmemesine itirazýmýz, israflarýn artmasý nedenine dayanabilir, zaten tek neden budur: (Ne de kurnazca bir bönlük!) Bu artýþýn, iþin baþarýyla yürümesi yönünden, kaldýrýlama-yacak kadar büyük olacaðý kanýsýndayýz. (Ne tatlý dilli düzmece!) Burada, emek zaten kýt, böyle bir düzen konursa daha da kýtlaþýr. (Yani, Ellis Brown ve Ortaklarý, iþgücüne tam deðerini ödemek gibi feci bir duruma düþebilirler.)105

Cammel ve Ortaklarý, Cyclops Çelik ve Demir Þirketi, yukarda sözü edilen John Brown ve Ortaklarý gibi büyük bir firma. Þirketin müdürü, Hükümet Komiseri Whitea ifadesini yazýlý olarak vermiþtir. Ýfadesi, gözden geçirmesi için kendisine verilince, nedense müsveddeyi yoketmeyi uygun bulmuþtur. Ne var ki, Bay Whiteýn belleði çok kuvvetli, Cyclops ve Ortaklarý için çocuklarla delikanlýlarýn gece çalýþmalarýnýn yasaklanmasýnýn, olanaksýz ve iþlerin durdurulmasýyla ayný anlama gelen bir hareket olduðunu gayet iyi anýmsýyordu. Oysa firmalarýnda, 18

yaþýnýn altýndaki çocuk oraný %6dan biraz fazla, 13 yaþýndan küçük olanlar ise yalnýzca %1 kadardý.106

Attercliffedeki, Sanderson ve kardeþleri demir-çelik ve saç levha fabrikasýndan Bay E. F. Sanderson ayný konuda þöyle diyor: 18 yaþýndan küçük çocuklarýn gece çalýþmalarý önlenmekle büyük güçlükler doðacak. Bunlarýn baþlýcasý, çocuk yerine erkek [sayfa 275] çalýþtýrmakla masraflarýn artmasý olacak. Bunun ne kadar olacaðýný söyleyemem ama, 105 l.c., 80, s. xvi

106 l.c., 82, s. xvii

Karl Marks 233

Kapital I

belki de yapýmcýlarý çelik fiyatlarýný yükseltmeye yöneltecek kadar olmayabilir; bu nedenle, yetiþkin erkekler bunu yüklenmeyi kabul etmeye-ceklerine göre (amma da tuhaf insanlarmýþ bunlar da!) zararý gene biz çekmiþ olacaðýz. Bay Sanderson, çocuklara ne verdiðini bilmiyor,

daha küçük çocuklar belki haftada 4-5 þilin alýyorlardýr.. .. Çocuklarýn yaptýðý iþler için genellikle (genellikle elbette, daima deðil) çocuklarýn güçleri yetmekte, bu nedenle, uðranýlan kaybý karþýlamak için, erkeklerin daha büyük olan güçleri bize bir kazanç saðlayamaz, ya da bu, ancak madenin çok aðýr olduðu durumlarda sözkonusu olabilir. Büyükler daha az söz dinler olduklarý için, yetiþkin iþçiler emirlerinde çocuk bulunmasýný yeðlerler. Ama ayrýca mesleði iyi öðrenmek için çocuklarýn küçük yaþta iþe baþlamalarý gereklidir. Yalnýz gündüz iþinin çocuklara açýk býrakýlmasý bu amacý gerçekleþtiremez. Acaba niçin? Çocuklar zanaatý niçin gündüz öðrenmezler acaba? Sizce neden nedir? Erkekler, bir hafta gece, bir hafta gündüz vardiyasýnda çalýþtýklarý için, çocuklardan yarý yarýya ayrý düþebilecekler ve bunlardan elde ettikleri kazancýn yarýsýný yitireceklerdir.

Bunlarýn çýraklarýna öðrettikleri þeyler, çocuklarýn çalýþmasýnýn bir karþýlýðý diye kabul edilir, bu nedenle de yetiþkinler çocuk emeðini düþük bir fiyatla elde ederler. Her yetiþkin erkek, bu fiyatýn yarýsýný isteyecektir.

Yani öyle anlaþýlýyor ki, Bay Sanderson, yetiþkin erkeklerin ücretlerinin yarýsýný, çocuklarýn gece çalýþmalarý yerine kendi cebinden ödeme durumunda kalacaktýr. Sandersonlarýn kârlarý böylece bir ölçüde düþeceðine göre, çocuklarýn gündüz niçin zanaatlarýný öðrenemeyeceklerinin San-dersonca bir zihniyetle açýklanýþý böylece aydýnlýða kavuþmuþ oluyor.107

Buna ek olarak, çocuklarýn býraktýklarý gece iþleri, onlarýn yerine çalýþa-caklarýn omuzlarýna yüklenecektir ki, onlarýn da bunu taþýmalarý olanaksýzdýr. Ortaya çýkacak güçlükler öylesine büyük olacaktýr ki, belki de gece iþini büsbütün býrakmalarý gerekecektir, ve E. F. Sandersonun dediðine göre, Ýþin yürütülmesi yönünden pek de büyük önemi yoktur, ama  Ama Bay Sandersonun çelikten baþka yapacaðý þeyler de var.

[sayfa 276] Aslýnda çelik yapýmý, artý-deðer yapýmý için yalnýzca bir bahane.

Yüksek fýrýnlar, haddehaneler vb., binalar, makineler, demir, kömür vb., çeliðe dönüþmekten daha fazla bir þey yapmak zorundadýrlar. Bütün bunlarýn burada bulunuþ nedenleri, artý-emeði emmek; bu emme iþi de, kuþkusuz 24 saatte, 12 saatten daha fazla olur. Ve bunlar, Tanrýnýn ve yasalarýn baðýþlamasýyla, Sandersonlara bir miktar iþçinin, günün bütün 24 saatini kapsayan bir emek-zamaný için senet vermiþlerdir; ve bunlarýn emeði emme iþlevleri kesintiye uðrar uðramaz, sermaye olma özelliklerini yitirecekleri gibi, Sandersonlar için de net bir kayýp oluþtururlar. O zaman, hem bu kadar pahalý makineler zamanýn yarýsýnda 107 Bizim düþünen ve usavuran çaðýmýzda, ne kadar kötü ya da çýlgýnca olursa olsun, her þey için iyi ve yerinde bir neden gösteremeyen bir insan fazla deðer taþýmaz. Dünyada yanlýþ yapýlan her þey, en iyi nedenlerle yanlýþ yapýlmýþtýr. (Hegel, l.c., s. 249.) 234 Karl Marks

Kapital I

boþ kaldýklarý için kayba uðranýr ve hem de, þimdiki sistemle üretebildiði-miz miktara ulaþmak için, binalar ile fabrikayý iki katýna çýkartmamýz, yani masraflarý iki kat artýrmamýz gerekir. Ýyi ama, yalnýzca gündüz çalýþan, binalarý, makineleri, hammaddeleri, geceleri boþ duran diðer kapitalistlerin yararlanmadýklarý bir hakký, bu Sandersonlar niçin ayrýcalýk olarak istemeye kalkýþýrlar? E. F. Sanderson bu soruya diðer bütün Sandersonlar adýna karþýlýk veriyor: Yalnýzca gündüz çalýþan fabrikalarda boþ duran makineler nedeniyle bir kayýp olduðu doðrudur. Ama bizim için fýrýnlarýn kullanýlmasý ayrýca bir kaybý gerektirir. Eðer yakýlmaya devam edilse, boþuna yakýt harcanmýþ olur (yani þimdi iþçilerin hayati özlerinin harcanmasý yerine), yakýlmasa, ateþin yeniden yakýlmasý ve sýcaklýk yükselmesi zaman kaybýna yolaçar (oysa, 8 yaþýndan küçük çocuklarýn bile uyku zamanlarýndan verdikleri kayýp, Sanderson kabilesi için emek-zamaný kazancýdýr), ve sýcaklýk deðiþmesi, fýrýnlar üzerinde ayrýca olumsuz etki yapar. (Oysa, bu ayný fýrýnlar, gece-gündüz emek deðiþiminden hiç etkilenmezler.)108 [sayfa 277]

BEÞÝNCÝ KESÝM.  NORMAL BÝR ÝÞGÜNÜ ÝÇÝN SAVAÞIM

ÝÞGÜNÜNÜN UZATILMASI ÝÇÝN 14. YÜZYILIN ORTASINDAN

17. YÜZYILIN SONUNA KADAR ÇIKARTILAN ZORUNLU YASALAR

Ýþgünü nedir? Sermayenin satýnaldýðý emek-gücünün günlük 108 l.c., Fourth Report, 1865, s. xvii ve 85. Cam yapýmcýlarýnýn, ocaklardan çýkan bir miktar ýsýnýn, boþa gideceði ya da kaybolacaðý nedeniyle, çocuklara düzenli yemek saatleri verilemeyeceði konusundaki nazik itirazlarýna Komiser White þu karþýlýðý veriyor. Bu karþýlýk, kapitalistlerin, altýnlarýný harcarken gösterdikleri perhizden, nefislerini yoksun býrakmaktan ve tutumluluktan, oysa insan yaþamý sözkonusu olduðu zaman takýndýklarý timurlenkvari hovardaca tavýrlardan duygulanan Urenin, Seniorün vb. ve onlarýn Roscher tipi küçük Alman taklitçilerininkine hiç benzemez!. Bu gibi durumlarda, düzenli yemek paydoslarý verildiðinde, þimdikinden daha fazla bir ýsý kaybýna yolaçýlabilir, ama halen bütün ülkede, yemeklerini rahatça yiyebilecekleri ve ardýndan sindirim için dinlenebilecekleri vakitleri olmadýðý için yetiþme çaðýndaki çocuklarýn cam yapým yerinde uðradýklarý hayati kayýp, parayla ölçülemeyecek kadar büyük olsa gerektir. (l.c., s. xiv.) Ve bu, ilerleme yýlý olan 1865te oluyor! Kaldýrma ve taþýma için harcanan güç bir yana, böyle bir çocuk, cam ve kristal yapýlan yerlerde, iþini yaptýðý sýrada, her 6 saatte, 15-20 mil yol yürümüþ olur! Ve bu ça1ýþma, çoðu zaman, 14-15 saat sürer! Bu cam yapým yerlerinin çoðunda, Moskova iplik fabrikalarýnda olduðu gibi, 6 saatlik vardiya sistemi yürürlüktedir. Haftanýn çalýþmayla geçen kýsmýnda, dinlenmek için elde edilebilecek aralýksýz en uzun süre altý saattir ve iþe gidip gelirken, yýkanýrken, giyinirken, yemek yerken geçen zaman hep bunun içersindedir; dinlenmek için geriye pek az zaman kaldýðý gibi, temiz hava almak ve oyun hiç zaman kalmaz; bunun için ancak, böylesine yorucu ve bunaltýcý sýcakta yapýlan iþten sonra, genç çocuklar için çok gerekli olan uykudan fedakarlýk yapmak gerekir. ...

Bu kýsacýk uyku bile, eðer geceyse, çocuðun kendi kendini uyandýrma zorunda olmasý, gündüz ise gürültü nedeniyle bölünür. Mr. White, bazan bir çocuðun devamlý 36 saat çalýþtýrýldýðýný ve bazan da 12 yaþýndaki çocuklarýn sabah saat 2ye kadar çalýþtýrýldýktan sonra, iþyerinde saat 5e kadar (yalnýz 3 saat) uyuduklarýný ve tekrar iþe koyulduklarýný anlatmaktadýr. Genel raporun taslaðýný hazýrlayan Tremenheere ile Tufnell, Gündüz ya da gece vardiyasýnda, oðlanlarýn, delikanlýlarýn, kýzlarýn ve kadýnlarýn çýkardýklan iþ miktan, kuþkusuz, olaðanüstüdür. (l.c., xliii ve xliv) diyorlar. Bu arada, belki de, bir gece yarýsý, nefsini her þeyden yoksun býrakan Bay Cam-Sermaye, porto þarabý ile kafasý dumanlý, kulüpten çýkýp, sallanarak evin yolunu tutar ve aðzýnda budalaca bir mýrýltý gevelemektedir: Britons never, never shall be slaves! [Ýngilizler asla. asla köle olmayacaklardýr! -ç.]

Karl Marks 235

Kapital I

deðerini tüketebileceði zamanýn uzunluðu nedir? Emek-gücünün kendisinin yeniden-üretimi için gerekli emek-zamanýnýn ötesinde, iþgünü ne kadar uzatýlabilir? Bu sorulara sermayenin verdiði karþýlýklar görülmüþ bulunuyor: Ýþgünü, 24 saatlik tam günün, emek-gücünün yeniden iþe koþulabilmesi için mutlaka gerekli birkaç dinlenme saati çýktýktan sonraki kýsmýdýr. Bundan da apaçýk görülüyor ki, iþçi, bütün yaþamý boyunca emek-gücünden baþka bir þey deðildir; bu nedenle de bütün kullanýlabilir zaman, hem doðal yönden hem de yasalarla, sermayenin kendi büyümesine adanmýþ emek-zamanýndan ibarettir. Kiþinin eðitimi için, fikri geliþimi için, toplumsal faaliyetlerini ve toplumsal iliþkilerini yerine getirmesi için, bedensel ve ussal faaliyetlerini serbestçe kullanmasý için zaman ve hatta pazar (üstelik sabateryanlar ülkesinde)109 dinlenme zamaný bile  boþ lakýrdý! Ama, kör ve önüne [sayfa 278] geçilmez tutkusuyla, artý-deðere duyduðu kurt açlýðý ile sermaye, iþgününün yalnýz manevi deðil, fiziksel en üst sýnýrlarýný da çiðner geçer. Ýnsan bede-ninin büyümesi, serpilip geliþmesi ve saðlýðýnýn devamý için gerekli olan zamaný gaspeder. Temiz hava ile güneþ ýþýðýnýn tüketimi için gerekli olan zamaný bile çalar. Yemek zamanýna elkoyarak, elinden geldiðince onu da üretim sürecine katar, böylece, ocaða kömür atýlýr, makineye yað verilir gibi, iþçiye de, üretim aracýymýþ gibi, yiyecek verilir. Bedensel gücün yerine gelmesi, derlenip toparlanmasý, tazelenmesi için gerekli saðlýklý uyku süresi, tamamen tükenmiþ bir organizmanýn þöyle böyle canlanmasý için kaçýnýlmaz birkaç saatlik uyuklamaya indirgenmiþtir.

Ýþgününün sýnýrlarýný belirleyen, emek-gücünün normal varlýðýný sürdürmesi deðildir; bu sýnýrlar, iþçinin dinlenme zamanýnýn sýnýrý ne kadar ezici, zorunlu ve acýlý olursa olsun, emek-gücünün günlük mümkün olan en üst düzeyde harcanmasý ile belirlenir. Emek-gücünün ömrünün uzunluðu sermayeye výz gelir. Onu ilgilendiren tek þey, bir iþgünü boyunca akýþý saðlayabilecek azami emek-gücüdür. Bu amacýna, týpký açgözlü bir çiftçinin, topraðýn verimliliðini tüketerek ondan elden geldiðince fazla ürün koparmasý gibi, iþçinin yaþamýný kýsaltarak ulaþýr.

Kapitalist üretim tarzý (aslýnda artý-deðer üretimi, artý-emeðin emilmesi), böylece iþgününün uzatýlmasýyla, insan emek-gücünü, normal, 109 Ýngilterede, þimdi bile, kýrsal bölgelerde, bir iþçinin, pazar günü evinin ön bahçesinde çalýþmakla, pazar gününün kutsallýðýný bozduðu için hapse atýldýðý görülür. Ayný iþçi, bir pazar günü, dinsel nedenlerle de olsa, metal, kaðýt ya da cam fabrikasýna gitmezse sözleþmeyi bozdu diye cezalandýrýlýr. Geleneðine baðlý Parlamento, eðer sermayenin geniþlemesi sýrasýnda olmasa, pazar gününün kutsallýðýnýn bozulmasýna kulaklarýný týkayýverir. Londrada balýkçý ve tavukçu dükkanlarýnda çalýþan gündelikçiler, bir muhtýra ile (Aðustos 1863) , iþlerinin, haftanýn ilk altý gününde, günde ortalama 15 saat, pazar günleri ise 8-10 saat sürdüðünü belirterek, pazar günleri çalýþýlmamasýný istediler. Gene bu muhtýradan, Exeter Hallun ikiyüzlü aristokratlarý arasýndaki hassas mideli oburlarýn, pazar çalýþmasýný özellikle isteklendirdiklerini öðreniyoruz.

Maddi zevklerine düþkün bu kutsal kiþiler, hýristiyanlýklarýný, baþkalarýnýn aþýrý-çalýþmasýna, yoksulluk ve yoksunluðuna, açlýðýna karþý gösterdikleri alçakgönüllü tahammül ile ortaya koyuyorlar. Obsequium ventris istis (iþçiler) perniciosius est. [Zevke düþkünlük, onlar (iþçiler) için çok zararlýdýr. -ç.]

236 Karl Marks

Kapital I

manevi ve fiziksel geliþme koþullarýný ve iþlevlerini yozlaþtýrýr. Ayný zamanda, bu emek-gücünün, zamanýndan önce tükenmesine ve ölümüne neden olur.110 Belli bir dönem içersinde emekçinin gerçek yaþam süresini kýsaltarak, onun üretim süresini uzatýr.

Ama, emek-gücünün deðeri, iþçinin yeniden-üretimi ya da iþçi sýnýfýnýn varlýðýný sürdürmesi için gerekli metalarýn deðerini içerir. Bu durumda, sermayenin ölçüsüz kendini geniþletme tutkusunda, iþgününün anormal uzatýlmasý, iþçinin ömrünü, dolayýsýyla emek-gücünün süresini kýsaltýr; böylece kullanýlýp tüketilen güçlerin yerini daha süratli doldurma zorunluluðu ortaya çýkar ve emek-gücünün yeniden-üretimi için gerekli giderler daha büyük olur. [sayfa 279] Bu, makine ne kadar çabuk yýpranýrsa, makinenin her gün yeniden üretilmesi gereken deðer bölümünün o kadar daha büyük olmasý gibidir.

Köle sahibi, emekçisini, at satýnalýr gibi alýr. Kölesini kaybederse, bunu yerine koymak için köle pazarýnda yeniden para harcamasý gerekli bir sermayeyi kaybetmiþ olur. Ama, Georgianýn pirinç tarlalarý ya da Missisippi bataklýklarý, insan saðlýðý için çok tehlikeli olabilir; ne var ki, bu bölgelerin ekilip-biçilmesinin zorunlu kýldýðý insan kaybý, Virginia ve Kentuckynin verimli insan kaynaklarýndan yerine konulamayacak kadar büyük deðildir. Ekonomik kaygýlar, doðal bir sistem içersinde, efendinin çýkarý ile kölenin yaþamýnýn sürdürülmesinin özdeþliði derecesinde ona insanca davranýlmasýnýn gerekçesi olabilir, ama köle ticareti alýp yürüyünce, gene ayný kaygý, kölenin ölçüsüzce sömürülmesi ve ezilmesinin nedeni haline gelir; çünkü, yeri her zaman dýþ pazarlardan doldurulabildikten sonra, ömrünün uzunluðu, yaþadýðý sürece ondan saðlanacak verimin yanýnda önemsiz bir konu halini alýr. Buna uygun olarak köle ithal eden ülkelerde, en etkin ekonomik yolun, köle sürüsünden mümkün olan en kýsa zamanda elden geldiðince fazla emek sýzdýrýlmasý þeklinde bir kural vardýr. Yýllýk kârýn çoðu zaman çiftliðin tüm sermayesine eþit olduðu tropik alanlarda zenci halkýn yaþamý hiç düþünülmeden harcanýr. Batý Hint Adalarýnda yüzyýllardýr korkunç ser-vetlere kaynak olan tarým, milyonlarca Afrikalýnýn yaþamýný yutan mezar olmuþtur. Bugün gelirleri milyonlarla hesaplanan ve çiftlik sahiplerinin prensler gibi yaþadýðý Kübada, köle sýnýfýnýn, en korkunç yaþama koþullarý, en öldürücü ve bitip tükenmez bir çalýþma içinde olduklarýný görüyoruz; ve hatta, her yýl, bir bölümü tamamen yokolup gidiyor.111

Mutato nomine de te fabula narratur.* Köle ticareti yerine emek-pazarýný, Kentucky ile Virginia yerine Ýrlanda ve Ýngilterenin tarým bölgelerini, Ýskoçya ve Galleri, Afrika yerine Almanyayý koyunuz. Aþýrý-ça-110 Daha önceki raporlarýmýzda birkaç deneyimli fabrikatörün, fazla saatlerin ... kuþkusuz, insanlarýn çalýþma gücünün vaktinden önce tükenmesine yolaçtýðý þeklindeki açýklamalarýný vermiþ bulunuyoruz. (l.c., 64, s. xýýý.)

111 Cairnes, The Slave Power. s. 110, 111.

* Bu öyküde, bir baþka ad altýnda, senin sözün ediliyor. -ç.

Karl Marks 237

Kapital I

lýþmanýn Londrada fýrýn iþçilerinin saflarýný nasýl erittiðini gördük. Gene de Londradaki emek-pazarý, fýrýnlarda çalýþmak için Almanya ile diðer ülkelerden gelen ölüm adaylarý ile her zaman týklým týklým doludur.

Çömlekçilik, gördüðümüz gibi, en ömür tüketici iþkollarýndan biri. Ama ortalýkta [sayfa 280] çömlekçi kýtlýðý mý var? Modern çömlekçiliði icat eden ve aslýnda kendisi de sýradan bir iþçi olan Josiah Wedgwood, 1785

yýlýnda, Avam Kamarasý önünde, bu iþkolunda, 15-20 bin kiþinin çalýþtýðýný söyledi.112 1861 yýlýnda Büyük Britanyada yalnýz bu iþle ilgili sanayi merkezlerinin nüfusu 101.302 idi. Pamuklu sanayii kurulalý doksan yýl oluyor.

... Ýngilterede üç kuþak boyunca varolan bu sanayi kolunun bu sürede, fabrika iþçilerinin dokuz kuþaðýný mahvettiðini güvenle söyleyebilirim.113

Kuþkusuz iþlerin kýzýþtýðý bazý dönemlerde, emek-pazarýnda dikkati çekici boþluklar olmaktadýr. Örneðin 1834te böyleydi. O sýrada imalatçýlar, hemen, Yoksullar Yasasý Komisyonuna, tarým bölgesindeki

fazla-nüfusun kuzeye gönderilmesini önerdi; açýklamalarýna göre, oradaki fabrikatörler bu fazla-nüfusu emer ve tüketebilirdi.114 Yoksulluk Yasasý Komisyonunun onayý ile temsilciler atandý. ... Manchesterde bir büro kuruldu, tarým bölgesinde çalýþmak isteyen iþçilerin listesi gönderildi ve bunlarýn adlarý deftere geçirildi. Ýmalatçýlar bu bürolara giderek istedikleri kiþileri seçiyorlar ve gerekli görülenlerin Manchestere yol-lanmalarý için talimat veriyorlardý. Ve bunlar, eþya denkleri gibi etiket-lendiler, nehir yollarý ya da arabalarla gönderildiler; kimisi de yola yayan koyuluyorlardý, çoðu yollarýný yitirmiþ, aç-susuz durumda bulunuyordu.

Bu sistem düzenli bir ticaret halini aldý. Avam Kamarasý buna pek inan-mayacaktýr, ama ben onlara diyorum ki, bu insan eti trafiði sürüp gitti, ve bunlar , aslýnda, [Manchesterli] imalatçýlara satýlýyorlardý, týpký, Birleþik Amerikada pamuk yetiþtiricilerine kölelerin satýldýklarý gibi. ... 1860ta

pamuk ticareti doruðuna ulaþtý. ... Ýmalatçýlar gene iþçi sýkýntýsý çekmeye baþladýlar. ... Gene, et ajanlarý adýný taktýklarý bürolara baþvurdular. Bu ajanlar, derhal Ýngilterenin güney vadilerine, Dorsetshire çayýrlýklarýna, Devonshire tepelerine, Wiltshireda hayvancýlýk yapýlan yerlere daðýldýlar, ama boþuna. Fazla-nüfus, emilmiþti. Bury Guardianýn yazdýðýna göre, Fransýzlarla yapýlan sözleþme gereði, Lancashire rahatça daha 10.000

iþçiyi emebilirdi, ve 30.000-40.000 iþçiye daha gerek olacaktý. Tarým bölgelerini, et ajanlarý ve yardýmcýlarý boþu boþuna taradýktan sonra,

Londraya bir heyet geldi ve [Yoksullar Yasasý [sayfa 281] Yönetim Kurulu Baþkaný Sayýn Bay Villiersden], bazý iþevlerinde bulunan yoksul çocuklarý Lancashire fabrikalarýnda çalýþtýrýlmak üzere istekte bulundu.115

Deneyimler, kapitaliste, genel olarak sürekli bir nüfus-fazlasý bulunduðunu göstermiþtir; bu fazlalýk, bodur, kýsa ömürlü, çabucak birbi-112 John Ward, The Borough of Stoke-upon-Trent, London 1843. s. 42.

113 Ferrandýn Avam Kamarasýndaki konuþmasý, 27 Nisan 1863.

114 Bunlar, pamuklu fabrikatörlerinin kullandýklarý sözcüklerdi, l.c..

115 l.c., Mr. Villiers, bütün iyi niyetine karþýn, fabrikatörlerin isteklerini yasal bakýmdan

238 Karl Marks

Kapital I

rinin yerine geçen, yani olgunlaþmadan dalýndan kopartýlan insan ku-þaklarýndan oluþsa bile, artý-emek emen sermayenin o andaki gereksinmelerine iliþkin bir fazlalýktý.116 Ve gerçekten de, deneyimler, aklýbaþýnda bir gözlemciye, kapitalist üretim tarzýnýn, [sayfa 282] tarih açýsýndan daha dün denecek kadar yeni olmasýna karþýn, insanlarýn hayati güçlerini büyük bir elçabukluðu ile ta kökünden kavradýðýný gösterdiði gibi, sýnai nüfusun yozlaþmasýnýn, ancak köylerden gelen ilkel ve fizik yönden bo-zulmamýþ öðelerin sürekli olarak emilmesiyle nasýl geciktiðini ve hatta köy emekçilerinin bile temiz havaya ve aralarýnda güçlü etkisini sürdüren ve ancak en güçlü olanlarýn yaþamalarýna izin veren doðal seçme-ye karþýn nasýl yokolmaya baþladýðýný da göstermektedir.117 Dörtbir yandan çeviren iþçi kuþaklarýnýn ýstýraplarýný görmezlikten gelmek için böylesine geçerli nedenlere sahip bulunan sermaye, uygulamada da, insan reddetmek zorundaydý. Gene de bu baylar, amaçlarýna, bölgedeki yoksulluk yasasý yönetim kurullarýnýn yumuþakbaþlýlýklarýndan yararlanarak ulaþtýlar. Fabrika denetmeni, Mr. A. Redgrave, yetim, öksüz ve yoksul çocuklarýn yasal bakýmdan çýrak sayýldýklarý sistemin bu kez, eskisi gibi kötüye kullanýlmamakla birlikte (bu kötüye kullanmalar konusunda bkz: Engels, l.c.),

Ýskoç-yanýn tarým bölgelerinden Lancashire ve Cheshirea getirilen genç kýzlar ve kadýnlar bakýmýndan bu sistemin kötüye kullanýlmasý kuþkusuz sözkonusudur, Bu sistemde, fabrikatör, iþevi yöneticileri ile belli bir süre için sözleþme yapar. Çocuklarý doyurur, giydirir, barýndýrýr ve kendilerine küçük bir harçlýk verir, Ýngiliz pamuklu ticaretinin bolluk yýllarý arasýnda, 1860 yýlýnýn eþi görülmemiþ bir yýl olmasýnýn yanýsýra, ücretlerin de olaðanüstü yüksek olduðu dikkate alýnýrsa, Mr. Redgravein buraya alýnan sözleri çok garip görünür. Çünkü Ýrlandanýn nüfusunun azaldýðý, Ýngiltere ve Ýskoçyanýn tarým bölgelerinden Avustralya ve Amerikaya eþi görülmemiþ göçler olduðu, Ýngilterede bazý tarým bölgelerinde nüfusun, kýsmen iþçilerin yaþam güçlerinde fiili bir çökme ve kýsmen de kullanýlabilir nüfusun köle tüccarlarý marifetiyle daðýtýlmasý sonucu fiilen azalmasýyla birlikte, bu olaðanüstü emek talebinin karþýlanmasý da gerekiyordu. Bütün bunlara karþýn, Mr. Redgrave þöyle diyor. Ne var ki, bu tür bir emek, baþka çeþit emeðin bulunamamasý halinde aranýr, çünün bu, yüksek fiyatlý bir emektir. 13 yaþýnda bir çocuðun olaðan ücreti haftada 4 þilin kadardýr, ama bu çocuklardan 50 ya da 100 tanesinin barýndýrýlmasý, giydirilmesi, beslenmesi, bunlara týbbi bakým saðlanmasý, gerektiði gibi denetlenmeleri ve ücretlerinin bir yanda biriktirilmesi, haftada adam baþýna 4 þilinle olacak iþ deðildir. (Report of the lnsp. of Factories for 30th April 1860, s. 27.) Yalnýz burada Mr. Redgrave, bize, bir fabrikatörün 50 ya da 100 çocuðun birarada barýndýrýlmasý, beslenmesi, denetlenmesi iþini yapamamasý halinde nasýl olup da bir iþçinin tek baþýna çocuklarý için, haftada dörder þilinlik ücretleriyle bütün bunlarý becerebildiðini anlatmayý unutuyor. Metinden yanlýþ bir sonuç çýkartýlmasýna erýgel olmak için burada þuna da deðinmem gerekiyor ki, Ýngiliz pamuklu sanayii, emek-zamanýný vb. düzene baðlayan 1850 tarihli Fabrika Yasasýnýn kapsamýna alýndýðýndan beri, Ýngilterede örnek bir sanayi olarak görülmek gerekir. Ýngiliz pamuklu iþçileri, her bakýmdan, Kýta Avrupasýndaki sefalet içinde bulunan arkadaþlarýndan daha iyi durumdadýr. Prusyalý fabrika iþçileri, Ýngiliz iþçilerine göre haftada en az on saat fazla çalýþmaktadýrlar ve eðer kendi tezgahý ile kendi evinde çalýþýyorsa. bu çalýþmasý, bu ek saatlerle de sýnýrlý deðildir. (Rep. of the Insp. of Fact, 31st October, 1855. s. 103.) Yukarda adý geçen fabrika denetmeni Redgrave, 1851 Sanayi Fuarýndan sonra, fabrikalardaki durumu yerinde inceleme amacýyla Avrupaya, özellikle Fransaya ve Almanyaya gitti. Prusyalý iþçiler için þöyle diyor: Alýþkýn olduðu yalýn yaþamý ve pek az konforu saðlayacak kadar bir ücret alýyor ... bu az ücretle geçimini saðlýyor, çok çalýþýyor ve oradaki durumu Ýngiliz iþçilerinden daha düþüktür. (Rep. of the Insp. of Fact, 31st Oct. 1855, s. 85.) 116 Aþýrý çalýþtýrýlanlar þaþýrtýcý bir hýzla ölüyorlar: ama bu yokolanlarýn yeri hemen dolduruluyor ve insanlarýn böyle sýk sýk deðiþmesi, sahnede herhangi bir deðiþiklik yapmýyor.

(England and America, London 1833, vol. I, s. 55. By E. G. Wakefield.) 117 Bkz: Public Health. Sixth Report of the Medical Officer of the Privy Council, Londrada 1864te yayýmlanmýþtýr. Bu rapor özellikle tarým iþçilerini ele almaktadýr. Sutherland ... genellikle çok geliþmiþ bir ilçe olarak gösterilir ... ama ... yakýnda yapýlan bir araþtýrma, bir zamanlarýn kusursuz ve gözüpek askerleriyle ünlü bölgede bile, halkýn, zavallý ve güdük bir soy halinde Karl Marks 239

Kapital I

soyunun adým adým yozlaþmasý ve ensonu insanlýktan çýkmasý olasýlýðý karþýsýnda da, dünyanýn batma olasýlýðý kadar az ilgilidir. Her borsa oyununda, fýrtýnanýn ergeç kopup her þeyin altüst olacaðýný herkes bilir, ama gene de hepsi, kendisinin altýn yaðmuru ile küplerini doldurup onu saðlama aldýktan sonra, dünyanýn kendinin deðil, komþusunun baþýna yýkýlabileceðini düþünür. Apres moi le déluge!* her kapitalistin bütün kapitalist uluslarýn sloganýdýr. Demek ki, sermaye, toplumun koyduðu zorunluluklar olmaksýzýn iþçinin saðlýðýna karþý da, yaþayacaðý ömrün uzunluðuna karþý da vurdumduymazdýr.118 Maddi ve manevi yozlaþmaya, erken ölüme, aþýrý-çalýþma iþkencesi konusundaki feryatlara þu karþýlýðý verir: Bizim kârlarýmýzý artýrdýðý için bunlara üzülmek mi gerek? Ama iþlere bütünü ile bakýlýrsa, bütün bunlar gerçekten de tek tek kapitalistlerin, iyi ya kötü niyetine baðlý þeyler deðildir. Serbest rekabet, kapitalist [sayfa 283] üretimin içinde yatan yasalarý, tek tek her kapitalist üzerinde güce sahip zorlayýcý dýþ yasalar olarak ortaya çýkarýr.119

Normal iþgününün saptanmasý, kapitalist ile emekçi arasýnda yüzyýllarca süren savaþýmlarýn sonucudur. Bu savaþýmýn tarihi, iki karþýt eðilimi gösterir. Örneðin, zamanýmýzdaki Ýngiliz fabrika yönetmeliði ile, 14. yüzyýldan ta 18. yüzyýlýn ortalarýna kadar süregelen Ýngiliz Ýþ Statüleri karþýlaþtýrýlabilir.120 Modern Fabrika Yasalarý iþgününü zorla kýsalttýðý hal-yozlaþtýðýný ortaya koymuþtur. Denize bakan yamaçlardaki en saðlýklý yerlerde bile, açlýktan kavrulan çocuklarýn yüzleri, Londranýn dar sokaklarýndaki kirli havada yaþayanlar gibi soluktur.

(W. Th. Thornton, Over-population and its Remedy, l.c., s. 74, 75.) Bunlar aslýnda, Glasgow sokaklarýyla avlularýnda, domuzlar, orospular ve hýrsýzlarla birarada bulunan 30.000 yiðit yayla insanýna benziyorlar.

118 Halk saðlýðýnýn ulusal sermaye için bu kadar önemli bir etmen olmasýna karþýn, iþverenler sýnýfýnýn, bu hazineyi saklamak ve geliþtirmek konusunda bir þey yapmadýðýný itiraf etmeliyiz. ...

Ýþçilerin saðlýðýnýn dikkate alýnmasý fabrika sahiplerine zorla kabul ettirilmiþtir. (Times, 5th Novbr.

1861.) Batý Riding erkekleri insanlýðýn kumaþçýsý haline geldiler. ... iþçilerin saðlýðý feda edildi ve birkaç kuþak boyunca ýrk yozlaþacaktý. Ama derhal bir tepki görüldü. Lord Shaftesbury yasasý, çocuklarýn çalýþma saatlerini sýnýrladý vb.. (Twenty-second annual Report of the Regist-rar-Genenal, for October 1862.)

119 Bu nedenle, 1863 yýlý baþýnda, Staffordshireda büyük çömlek yapýmevlerine sahip 26

firma ve bu arada Josiah Wedgwood ve oðullarý, bazý yasal önlemler için bir muhtýra verdiler.

Diðer kapitalistler ile aralarýndaki rekabet, bunlara, çocuklarýn çalýþma saatlerinin gönüllü olarak sýnýrlandýrýlmasý olanaðýný vermemektedir. Sözü edilen kötülükler karþýsýnda üzüntümüz ne denli büyük olursa olsun, bunlarýn fabrikatörler arasýndaki bir anlaþma ile önlenmesi olanaksýzdýr.

... Bütün bu noktalarý dikkate alarak, bazý yasal önlemlerin alýnmasý gerektiði kanýsýna varmýþ bulunuyoruz. (Childrens Empl. Comm. Rep. 1., 1863, s. 322.) Geçenlerde çok daha çarpýcý bir örnek görüldü. Çok hýzlý bir faaliyet dönemi sýrasýnda pamuk fiyatlarýndaki artýþ, Backburndaki fabrikatörleri, fabrikalarýndaki çalýþma zamanýný belli bir süre için karþýlýklý anlaþma yoluyla kýsaltmaya zorladý. Bu dönem, 187l Kasým ayý sonlarýnda bitti. Bu arada, iplikçilik ile dokumacýlýðý birarada yürüten daha zengin fabrikatörler, bu anlaþmadan doðan üretim düþüklüðünü, kendi iþlerini geniþletmede, ve böylece küçük iþverenlerin aleyhine büyük kârlar saðlamada kullandýlar.

Bunun üzerine küçük patronlar, çaresizlik içersinde iþçilere baþvurdular ve bunlarý, 9 saatlik sistem için harekete geçmeye isteklendirdiler ve bu amaç için para yardýmýnda bulunmayý vaadettiler.

120 Fransada, Hollandada ve baþka yerlerde ayný zamanda yürürlüðe konulan buna benzer iþ yönetmelikleri, üretim yöntemlerindeki deðiþiklikler bunlarý geçersiz hale getirdikten çok sonra, 1813 yýlýnda, Ýngilterede resmen yürürlükten kaldýrýldý.

* Benden sonra tufan. -ç.

240 Karl Marks

Kapital I

de, daha önceki yönetmelik bu süreyi zorla uzatmaya çalýþmýþtý.

Kuþkusuz, henüz çekirdek halindeki sermayenin geliþmeye baþladýðý sýralarda, artý-emeðin bir quantum sufficitini* emme hakkýný sýrf ekonomik iliþkilerin gücüyle deðil de, devletin yardýmýyla saðlama aldýðý zaman talepleri, sermayenin olgunluk çaðýna ulaþtýktan sonra da boðaz boðaza verilen savaþýmlar sonucu vermek zorunda kaldýðý ödünlerle karþýlaþtýrýlýrsa, pek masum görünürler. Özgür emekçinin, ancak kapitalist üretimin geliþmesi sayesinde, toplumsal koþullarýn baskýsýyla, yaþamasý için gerekli þeyler karþýlýðýnda yaþamýnýn tüm faal kýsmýný, çalýþma yeteneðinin ta kendisini satmak, bir tas çorba için doðumla kazandýðý haklarýný devretmek zorunda bulunduðunu anlayabilmesi için aradan yüzyýllarýn geçmesi gerekmiþtir. Böylece, sermayenin, 14. yüzyýlýn ortasýndan 17. yüzyýlýn sonuna kadar, devlet önlemleri ile yetiþkin emekçilerin iþgünlerinin uzatýlmasýný saðlamaya çalýþmasý ile, 19. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda, çocuk kanýnýn sermayeye dönüþmesini engellemek için devletin [sayfa 284] þurada burada yürürlüðe koyduðu iþgününün kýsaltýlmasýnýn aþaðý yukarý birbirleriyle çakýþmasý doðaldýr. Örneðin yakýn zamana kadar Kuzey Amerika Cumhuriyetinin en özgür eyaleti olan Massachusettste bugün 12 yaþýndan küçük çocuklarýn çalýþmasýný yasaklayan yönetmelik, Ýngilterede daha 17. yüzyýlýn ortalarýnda, güçlü-kuvvetli zanaatçýlarýn, gürbüz iþçilerin ve atletik yapýlý demircilerin normal iþgünüydü.121

Ýlk Statute of Labourers** için (23 Edvard III, 1349) en yakýn bahane (neden olarak deðil, çünkü bu tür yönetmelik bahaneleri ortadan kalktýktan sonra da yüzyýllarca sürüp gider) , halký kýrýp geçiren veba salgýný oldu; öyle ki, bir tori yazarýn dediði gibi, Aklayatkýn koþullarla (yani iþverene aklayatkýn nicelikte artý-emek býrakacak bir fiyatla) iþçi bulmak öylesine güçleþmiþti ki, artýk buna müsamaha gösterilmezdi.122

Bu nedenle, aklayatkýn ücretler yasayla belirlendiði gibi, iþgününün sýn-121 12 yaþýndan küçük hiç bir çocuk, herhangi bir fabrikada günde 10 saatten fazla çalýþ-týrýlmayacaktýr. (General Statutes of Massachusetts. ch. 60, § 3. 1836 ile 1858 yýllarý arasýnda çeþitli yönetmelikler çýkartýlmýþtýr.) Her türlü pamuklu, yünlü, ipekli, kaðýt, cam ve keten dokuma fabrikalarýnda ya da demir ve pirinç yapýmý yerlerinde, bir günde 10 saat süreyle yapýlan iþ, bir günlük yasal iþ sayýlacaktýr. Bu yasanýn yürürlüðe girmesi üzerine bir fabrikada çalýþan küçük yaþtaki kimse, bundan böyle, bir günde 10 saatten ya da bir haftada 60 saatten fazla fabrikada alýkonamayacak ya da çalýþmasý istenemeyecektir; ve gene bundan böyle, 10 yaþýndan küçük hiç bir kimse, bu eyalet içinde hiç bir fabrikaya iþçi olarak kabul edilemeyecektir. (State of New Jersey. An act to limit the hours of labour etc., §1 ve 2. 18 Mart 1851 tarihli yasa.). 12 yaþýndan büyük, ama 15 yaþýndan küçük hiç bir kimse, herhangi bir yapým yerinde bir günde 12 saatten fazla çalýþtýrýlamayacaðý gibi, sabah 5ten önce ve akþam 7.30dan sonra da çalýþtýrýla-mayacaktýr. (Revised Statutes of the State of Rhode Island etc., ch. 139, § 23, Ist July 1857.) 122 [J. B. Byles.], Sophisms of Free Trade, 7th edit., London 1850, s. 205; 9th edit., s. 253. Bu ayný tori, ayrýca þunu da kabul ediyor: Ücretleri, iþçinin zararýna ve patronun çýkarýna düzenleyen Parlamento Yasalan, 464 yýl gibi uzun bir süre devam etti. Nüfus çoðaldý. Sonra bu yasalar gerçekten de gereksiz bir yük haline geldiler. (l.c., s. 206.)

* Yeterli nicelik. -ç.

** Ýþçiler statüsü. -ç.

Karl Marks 241

Kapital I

ýrlarý da saptandý. Burada, bizi ilgilendiren bu son nokta, 1496 tarihli statüde de (Henry VII) yinelendi. Bütün zanaatçýlar ile toprak iþçilerinin iþgünü, bu statüye göre (ne var ki, bu statü uygulanmadý) marttan eylüle kadar, sabah beþten akþam 7-8e kadardý. Ama yemek zamanlarý, 1 saat kahvaltý, 1½ saat öðle yemeði ve ½ saat ikindi kahvaltýsý olarak belirlenmiþti; bu süre bugün de yürürlükte olan fabrika yasasý hükümlerinin iki katýydý.123 Kýþ aylarýnda çalýþma, [sayfa 285] sabah 5ten akþam hava kararana kadar sürecek ve yemek paydoslarý ayný olacaktý. Elizabeth zamanýnda 1562 tarihli statü, günlük ya da haftalýk olarak tutulan bütün iþçilerin iþsaatlerinin uzunluðunu aynen býrakýyor, ama paydos saatlerini yazýn 2½ saatle, kýþýn ise 2 saatle sýnýrlýyordu. Öðle yemeði yalnýz 1 saat sürecek, yarým saatlik ikindi uykusuna yalnýz mayýs ayý ortasý ile aðustos ayý ortasý arasýnda izin verilecekti. Ýþbaþýnda bulunul-mayan her saat için ücretten 1 peni kesilecekti. Bununla birlikte, uygulamada, koþullar, statü kitabýndan daha fazla iþçilerden yanaydý. Ekonomi politiðin babasý ve bir ölçüde de istatistiðin kurucusu William Petty, 17.

Yüzyýlýn son üçte-birinde yayýnladýðý bir yapýtta þöyle diyor: Emekçi kimseler (o zamanki tarým emekçileri) günde 10 saat çalýþýrlar ve haftada 20 kez yemek yerler, yani her iþgününde üç kez, pazar günleri iki kez; açýkça görülüyor ki, cuma akþamlarý oruç tutup, þimdi olduðu gibi, onbirden [öðleden sonra -ç.] bire kadar, iki saat yerine birbuçuk saat harcasalar ve böylece 1/20 daha fazla çalýþýp, 1/20 daha az harcasalar, yukarda sözü edilen (vergi) yükselebilirdi.124 Bu durumda, Dr.

Andrew Ure, 1833 tarihli 12 saat yasasýný, geçmiþin karanlýk çaðlarýna dönüþ diye küçümsemekte haksýz mýydý? Pettynin sözünü ettiði statü-deki bu koþullarýn çýraklara da uygulandýðý gerçi doðruydu, ama 17.

yüzyýlýn sonunda bile çocuk emeðiyle ilgili koþullar, þu þikayetten de açýkça görülebilir: Onlarýn oradaki (Almanyadaki) uygulamasý, bizde, bu krallýkta olduðu gibi, çýraklýk süresini mutlaka yedi yýlla sýnýrlama-mýþtýr; onlarýn ortak ölçütü üç ya da dört [yýldýr -ç.]: nedeni de onlarýn beþikten baþlayarak iþ için eðitilmeleri ve böylece de iþe daha yatkýn, uysal, dolayýsýyla da, mesleklerinde olgunluða ve yetkinliðe daha çabuk ulaþmýþ olmalarýdýr. Oysa bizim gençlerimiz, burada, Ýngilterede, çýrak olacak þekilde yetiþtirilmedikleri için, geliþmeleri çok aðýr olmakta, yetkin bir zanaatçý olabilmeleri daha fazla zaman almaktadýr.125 [sayfa 286]

123 Bu yönetmelik ile ilgili olarak J. Wade haklý olarak þöyle söylüyor: Yönetmelik konusunda yukardaki ifadeden anlaþýldýðýna göre, 1496 yýlýnda yiyecek giderleri bir zanaatçýnýn gelirinin üçte-biri, bir iþçinin gelirinin yarýsý oluyor ve bu da, iþçi sýnýfý arasýnda þimdikinden daha büyük ölçüde bir baðýmsýzlýk olduðunu gösteriyor; çünkü þimdi, hem iþçilerin ve hem de zanaatçýlarýn yiyecek giderleri, ücretlerinin daha büyük bir kýsmý olarak hesaplanmaktadýr. (J. Wade, History of the Middle and Working Classes, s. 24, 25 ve 577.) Bu farkýn, o zaman da, þimdi de, yiyecek ve giyecek fiyatlarý arasýndaki farktan ileri geldiði düþüncesi, Bishop Fleetwoodun Chronicon Pretiosum etc., 1st edit., London 1707, 2nd edit., London 1745, adlý yapýtýna þöyle bir gözatmakla çürütülebilir.

124 W. Petty, Political Anatomy of Ireland, Verbum Sapienti, 1672, edit. 1691, s. 10.

242 Karl Marks

Kapital I

Gene de, 18. yüzyýlýn büyük bir kýsmýnda, modern sanayi ve makineleþme çaðýna kadar Ýngilterede, sermaye, emek-gücünün, haftalýk deðerini ödeyerek iþçinin bir hafta boyu emeðine elkoymayý baþaramamýþtýr; bunun tek istisnasý tarým emekçileridir. Dört günlük ücretle bütün bir hafta yaþayabilmeleri olgusu, iþçilere, diðer iki gün de kapitalistler için çalýþmalarý gerektiði yolunda yeterli bir neden olarak görünme-miþti. Ýngiliz iktisatçýlarýndan bir bölümü, sermayenin çýkarýna, bu küstahlýðý en aðýr biçimde yermiþler, diðer bir grup ise iþçileri savunmuþ-lardýr. Örneðin, o sýralarda, bugünkü MacCulloch ve MacGregorun benzer yapýtlarý gibi ünlü olan [Universal] Dictionary of Trade [and Commerce] adlý yapýtýn yazarý Postlethwayt ile (daha önce sözü edilen) Essay on Trade and Commerce126 adlý yapýtýn yazarý arasýndaki þu tartýþmaya kulak verelim. [sayfa 287]

Postlethwayt baþka þeyler arasýnda þunlarý da söyler: Bu birkaç gözlemlemeye, pek çok kimsenin aðzýnda dolaþan bayat sözlere deðin-meden son veremeyiz; onlara göre, eðer çalýþan yoksul halk, beþ günde yaþamasý için kendine yetecek kadarýný elde ederse, altýncý günü hiç çalýþmaz. Bunlar, bu nedenle yaþamak için gerekli ve hatta zorunlu 125 A Discourse on the necessity of encouraging Mechanick Industry, London 1690, s. 13.

Ýngiltere tarihini, Whiglerle burjuvazi çýkarlarý doðrultusunda tahrif eden Macaulay þöyle diyor:

Henüz ergenlik çaðýna ulaþmamýþ çocuklarýn çalýþtýrýlmalarý ... 17. yüzyýlda geniþ ölçüde uygulanmaktaydý ve manüfaktür sistemi ile karþýlaþtýrýldýðýnda inanýlmaz boyutlara ulaþtýðý görülür.

Kumaþ sanayiinin merkezi olan Norwichte, altý yaþýnda küçük bir yaratýk, çalýþabilecek duruma gelmiþ sayýlýyordu. O zamanýn bazý yazarlarý ve bunlar arasýnda iyi kalplilikleri ile ün salmýþ olanlar, bu tek bir kentte, çok körpe çaðdaki oðlan ve kýz çocuklarýnýn, kendi giderleri çýktýktan sonra yýlda oniki bin sterlini bulan bir servet yarattýklarýný coþkun bir dille ifade etmiþlerdir.

Geçmiþteki tarihimizi ne kadar dikkatle incelersek, çaðýmýzýn yeni toplumsal kötülükler yönünden verimli olduðunu düþünenlerden ayrýlmak için o kadar fazla neden buluruz.. ... Yeni olan, bunlara çare bulan, zeka ve insanca davranýþlardýr: (History of England, vol. I, s. 417.) Macaulay, ayrýca, 17. yüzyýlda çok iyi kalpli amis du commerceýn [ticaret dostlarýnýn -ç.], Hollandada bir yoksullar yurdunda dört yaþýnda bir çocuðun nasýl çalýþtýrýldýðýný coþkuyla hikaye ettiklerini ve bu vertu mise en pratique. [pratik olarak ortaya konan erdem -ç.] örneðinin Adam Smithe kadar, à la Macaulay bütün insansever yapýtlarda model oIarak yer aldýðýný da anlatabilirdi. Elzanaatlarýnýn yerine manüfaktürün geçmesiyle, çocuklarýn sömürülmesiyle ilgili izlerin görülür hale geldiði doðrudur. Bu sömürü, köylüler arasýnda da bir ölçüde her zaman vardý ve köylünün boynuna geçirilen boyunduruðun aðýrlaþmasý ölçüsünde de geliþmiþti.

Sermayenin eðilimi orada kuþkuya yer býrakmayacak þekilde ortadadýr; ama bu olgularýn kendileri, henüz, ikibaþlý çocuk kadar az görülen bir yaygýnlýktadýr. Ýþte bunun için, bu olaylar, uzak görüþlü amis du commerce tarafýndan, özel bir dikkate ve ilgiye deðer þeyler olarak

coþkuyla farkedilmiþ ve kendi zamanlarý ve kuþaklarý için model diye tavsiye edilmiþtir. Bu ayný Ýskoçyalý asalak ve lafebesi Macaulay þöyle diyor: Biz, bugün, yalnýz gerileme sözünü duyuyor ve yalnýz ilerlemeyi görüyoruz. Ne göz ve özellikle ne kulak!

126 Ýþçileri suçlayanlar arasýnda en öfkelisi, metinde sözü edilen, An Essay on Trade and Commerce, containing Observations on Taxes, etc., London 1770, adlý yapýtýn adý bilinmeyen yazarýdýr. Bu konu üzerinde daha önceki Considerations on Taxes, London, 1765, adlý yapýtýnda da durmuþttun. Eþi bulunmaz istatistik kumkumasý Poolonius Arthur Young da ayný yolun yolcusudur. Ýþçi sýnýfýný savunanlar arasýnda önde gelenler þunlardýr: Jacob Vanderlint, Money Answers all Things, London 1734; Rev.Nathaniel Forster, D. D., An Inquiry into the Causes of the Present [High] Price of Provisions, London 1767; Dr. Price ve özellikle Poslethwayt, Universal Distionary of Trade and Commerce, adlý yapýtýnda yazdýðý ek ve, Great Britains Commercial Interest explained and improved, 2nd. edit., London 1755, adlý yapýtýyla. Bu olgularýn kendileri, zamanýn diðer birçok yazarlarý ve bu arada Josiah Tucker tarafýndan da doðrulanmýþtýr.

Karl Marks 243

Kapital I

yaþama araçlarýný, vergiler ya da baþka yollarla pahalýlaþtýrarak, zanaat ve manüfaktür iþçilerini haftanýn altý gününde aralýksýz çalýþmaya zorlamayý öneriyorlar. Bu ülkenin çalýþan insanlarýnýn devamlý köleliðinden yana olan o büyük politikacýlarýn duygularýný paylaþamadýðým için özür dilerim; bunlar, o yaygýn atasözünü unutuyorlar: All work and no play.*

Ýngiliz mallarýna o genel ünü ve güveni saðlayan zanaatçýlar ile el iþçisinin deha ve hüneriyle Ýngilizler öðünmüyorlar mýydý? Bunu kime borçluyuz?

Herhalde, en çok emekçi halkýn dilediði gibi eðlenme ve dinlenmesi-ne. Bütün yýl boyunca haftada tam altý gün ayný iþi yinelemek zorunda kalsalardý, bu yetenekleri körlenmez, canlýlýk ve hünerlerin yerini budalalýk almaz mýydý, böyle bir ebedi kölelikle, bizim iþçilerimiz, ünlerini sürdüreceklerine yitirmezler miydi?. ... Böyle zora koþulmuþ hayvanlar-dan ne tür bir iþçilik beklersiniz? ... Bunlarýn çoðu, dört gün içinde, bir Fransýzýn beþ-altý günde yapacaðý kadar iþ çýkarýr. Ama Ýngilizler böyle ebedi köleler haline getirilirse, Fransýzlardan daha fazla yozlaþmalarýndan korkulur. Halkýmýzýn savaþtaki kahramanlýk ününün, anayasal özgürlük ruhunun yanýsýra, karýnlarýndaki ünlü Ýngiliz bifteði ile pastasýndan ileri geldiðini söylemez miyiz? Öyleyse, zanaatçýlarýmýzýn ve iþçilerimizin üstün yetileri ile becerileri, niçin diledikleri gibi kullandýklarý özgürlük ve serbestlikten ileri gelmiþ olmasýn? Ve diliyorum ki, iþçilerimizin cesa-retlerinin olduðu kadar dehalarýnýn da kaynaðý olan ayrýcalýklar ve iyi yaþamalarýný ellerinden hiç bir zaman almayalým.127 Essay on Trade and Commerce yazarý, buna, þu karþýlýðý verir: Eðer haftanýn yedinci günü, öteki altý günün iþe ait olmasý (birazdan göreceðimiz gibi sermayeye ait olmasý demek istiyor) yönünden kutsal bir kurum olarak tatil kabul edilirse, kuþkusuz bu, bir gaddarlýk olarak düþünülemez. ... Ýnsanoðlu genellikle rahata ve tembelliðe eðilimlidir; biz, bu korkunç gerçeði, gerekli tüketim maddeleri çok pahalý olmadýkça, ortalama haftada dört günden fazla [sayfa 288] çalýþmaya yanaþmayan manüfaktür iþçisinin davranýþlarýndan anlýyoruz. ... Yoksul halk için gerekli olan þeyleri tek bir ad altýnda toplayalým; sözgeliþi buna buðday diyelim ve bir kile buðday da beþ þilin olsun; iþçi günlük emeðiyle bir þilin kazanýrsa, haftada yalnýz beþ gün çalýþma zorunluluðunu duyacaktýr. Yok eðer buðdayýn kilesi dört þilin olursa, ancak dört gün çalýþmak zorunda kalacaktýr; ama bu krallýkta ücretler, zorunlu maddelerin fiyatlarýna oranla çok yüksek olduðu için ... dört gün çalýþan bir iþçinin elinde, haftanýn geri kalan kýsmýnda aylak yaþayacak kadar para kalmaktadýr. Haftada altý gün ortalama çalýþmanýn kölelik olmadýðýný göstermek için söyledikle-rimin yeterli olduðunu umuyorum. Bizim tarým iþçilerimiz bunu yapýyor, ve bunlar çalýþan yoksul insanlarýmýz içinde herhalde en mutlu olanlarýdýr.128 Ama Hollandalýlar bunu el iþçiliðinde de yapýyorlar, ve

* Hep çalýþ ve hiç oynama. -ç.

127 Postlethwayt, l.c., First Preliminary Discourse, s. 14.

244 Karl Marks

Kapital I

onlarýn da çok mutlu olduklarý görülüyor. Bayram tatilleri girmedikçe, Fransýzlar da böyle yapýyor.129 Ama bizim halkýmýzýn edindikleri bir düþünceye göre, Ýngiliz olmakla, sanki, Avrupadaki herhangi bir ülkeden daha fazla özgür ve baðýmsýz olmayý doðuþtan bir ayrýcalýk sayýyorlar.

Bu düþüncenin, birliklerimizin kahramanlýklarýný etkilemesi yönünden bir yararý olabilir, ama yoksul el iþçisi, bu fikri ne kadar az benimserse, kendisi için de, devlet için de o kadar iyi olur. Emekçi halk kendisini hiç bir zaman üstlerinden baðýmsýz saymamalýdýr. Bizimki gibi toplam nüfusunun sekizde-yedisinin hiç mülksüz ya da pek az mülke sahip olduðu bir ticaret devletinde ayaktakýmýný isteklendirmek son derece tehlikelidir. Bizim yoksul el iþçilerimiz, þimdi dört günde kazandýklarý parayla altý gün çalýþmaya razý olmadýkça bu duruma hiç bir çare kâr etmeyecektir.130 Bu amaca ulaþmak için ve tembelliðin, oburluðun ve aþýrýlýðýn kökünün kazýnmasý, çalýþma ruhunun isteklendirilmesi, iþyerlerinde emeðin fiyatýnýn düþürülmesi ve yoksulluk yükünün azaltýlmasý için, sermayenin sadýk dostu þu denenmiþ çareyi önerir: halkýn yardýmýna muhtaç hale gelmiþ iþçileri, yani tek [sayfa 289] sözcükle, yoksullarý an ideal workhousea * hapsetmek. Bu ideal iþ yeri, yoksullar için

midelerini þiþirecekleri, giyinip kuþanacaklarý, azýcýk da çalýþacaklarý

bir barýnak deðil, bir Dehþet Evi olmalýdýr.131 Bu Dehþet Evinde, bu

ideal iþyerinde, yoksullar, günde 14 saat çalýþacak ve kendilerine ancak geriye 12 saatlik net çalýþma kalmak üzere yemek paydoslarý verilecektir.132

1770 yýlýnda Dehþet Evinde, bu ideal iþyerinde, günde oniki saat çalýþma! 63 yýl sonra, 1833te, Ýngiliz Parlamentosu, 13 ile 18

yaþýndaki çocuklarýn iþgününü, dört sanayi kolunda 12 tam saate indirdiði zaman, Ýngiliz sanayii için sanki kýyamet günü gelmiþ çatmýþtý! Ve 1852de Louis Bonaparte, burjuvaziye karþý durumunu saðlama almak için, yasal iþgününe elattýðý zaman, Fransýz iþçisi tek bir ses gibi haykýr-dý: Ýþgününü 12 saat ile sýnýrlandýran yasa, Cumhuriyet yasama döneminden bize kalan tek iyi þeydir!133 Zürichte 10 yaþýndan büyük ço-

* Bir ideal iþyeri. -ç.

128 An Essay etc.. Kendisi, 96. sayfada, daha 1770 yýlýnda Ýngiliz tarým iþçisinin mutluluðunun

ne olduðunu anlatýr. Bunlarýn güçleri daima gergin haldedir, bunlar þimdikinden ne daha ucuz yaþayabilirler, ne de daha fazla çalýþabilirler.

129 Protestanlýk, hemen hemen bütün geleneksel tatilleri çalýþma günIerine çevirerek, sermayenin oluþumunda önemli bir rol oynar.

130 An Essay etc., s. 15, 41, 96, 97, 55, 57, 69. - Jacop Vanderlint daha 1734 yýlýnda kapitalistlerin, çalýþan halkýn tembelliði konusunda kopardýklarý yaygaranýn sýrrýnýn, iþçilerin, yalnýzca, ayný ücretle, 4 gün yerine 6 günlük emek verdiklerini öne sürmeleri olduðunu söylüyordu.

131 l.c.., s. 242.

132 l.c., Fransýzlar diyor, bizim özgürlük konusundaki heyecanlý fikirlerimize gülüyorlar.

s. 78.133 Bunlar özellikle günde 12 saatten fazla çalýþmaya karþý çýktýlar, çünkü, bu saatleri belirleyen bir yasa, Cumhuriyet yasama döneminden onlara kalan tek iyi þeydi.. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Octob. 1856, s. 80.) Geçici Hükümetin 2 Mart 1848 tarihli buyruðunun burjuvalaþtýrýlmýþ bir kopyasý olan, 5 Eylül 1850 tarihli Fransýz Oniki Saat Yasasý, ayrým gözetmeksizin bütün Karl Marks 245

Kapital I

cuklarýn çalýþmasý 12 saatle sýnýrlandýrýldý; 1862de Aargauda 13 ile 16

yaþ arasýndaki çocuklarýn çalýþmasý 12½ saatten 12 saate indirildi; 1860da Avusturyata, 14 ile 16 yaþ arasýndaki çocuklar için ayný indirim yapýldý.134

1770 yýlýndan beri Ne büyük geliþme! diye sevinçle haykýrabilirdi Macaulay!

Kapitalist ruhun 1770 yýlýnda fakir fukara için ancak hayal edilen

Dehþet Evi, birkaç yýl sonra sanayi iþçileri için dev bir Ýþevi biçiminde gerçekleþti. Bunun adýna fabrika dendi. Ve bu kez, ideal, gerçeðin karþýsýnda solup gitti. [sayfa 290]

ALTINCI KESÝM.  NORMAL ÝÞGÜNÜ ÝÇÝN SAVAÞIM

EMEK-ZAMANI YASASIYLA ZORUNLU SINIRLANDIRMA

ÝNGÝLÝZ FABRÝKA YASALARI, 1833TEN 1864E

Sermayenin, iþgününü, önce normal üst sýnýrýna kadar uzatmasý ve ardýndan bundan da öteye, 12 saatlik doðal günün sýnýrýna135 uzatýlmasý yüzyýllarý aldýktan sonra, 18. yüzyýlýn son üçte-birinde, makineleþmenin ve modern sanayiin doðuþuyla birlikte, bunu, yoðunluðu ve boyutlarý bakýmýndan bir çýðý andýran müthiþ bir sýnýr tanýmazlýk izledi.

Ahlakýn ve doðanýn, yaþýn ve cinsiyetin, gecenin ve gündüzün bütün sýnýrlarý yýkýldý. Eski statülerdeki o çok yalýn gündüz ve gece kavramlarý bile, öylesine karmakarýþýk hale geldi ki, daha 1860ta bir Ýngiliz yargýcýnýn, gündüzün ve gecenin ne olduklarýný hukuken açýklayabilmesi için tam Talmuda yaraþýr bir bilgelik göstermesi gerekmiþti.136 Sermaye çýlgýn bir cümbüþ içindeydi.

Önceleri bu yeni üretim sisteminin gürültü patýrtýsýyla þaþkýna iþyerlerini kapsar. Bu yasadan önce Fransada iþgünü sýnýrsýzdý. Fabrikalarda 14, 15 ya da daha fazla saat sürerdi. Bkz: Des classes ouvrières en France, pendant lannée 1848, par M. Blanqui.

Devrimci olmayýp iktisatçý olan M. Blanquiye, hükümet, iþçi sýnýfýnýn durumunu araþtýrma görevini vermiþti.

134 Ýþgününün düzenlenmesi konusunda Belçika, örnek bir burjuva devlettir. Ýngiliz hükümetinin Brükseldeki tam yetkili temsilcisi Lord Howard of Welden, 12 Mayýs 1862de Dýþiþleri Bakanlýðýna þöyle yazýyordu: Bakan M. Rogier, bana çocuklarýn çalýþmasýnýn ne genel bir yasayla ve ne de bölgesel yönetmeliklerle sýnýrlandýrýlmýþ oimadýðýný bildirdi; hükümet son üç yýl içinde, her oturumda, bu konuda bir yasa önerisinde bulunmaya niyetlenmiþ, ama eksiksiz çalýþma özgürlüðü ilkesine karþýt düþen bir yasaya karþý gösterilen kýskançça direnme nedeniyle hep aþýlamaz bir engelle yüzyüze gelmiþtir.

135 Bir sýnýftan insanlarýn bir günde 12 saat çalýþmak zorunda olmalarý, kuþkusuz çok üzülünecek bir durumdur; bu süreye, yemek zamanlarý ile iþe gidiþ-geliþ de katýlýrsa aslýnda bu, 24 saatin 14 saati eder. ... Saðlýk sorununa hiç girmeksizin yalnýzca. ahlaki açýdan, 13 yaþýndan ve sýnýrlamanýn sözkonusu olmadýðý mesleklerde daha da küçük yaþlardan baþlayarak, iþçi sýnýfýnýn zamanýna hiç ara verilmeksizin bütunüyle elkonulmasýnýn son derece zararlý ve korkunç bir fenalýk olduðunu sanýrým hiç kimse kabul etmekte duraksamayacaktýr. ... Bu riedenle, kamu saðlýðýnýn korunmasý, düzenli bir nüfus yetiþtirilmesi ve büyük halk kitlesine aklauygun ölçüde yaþamdan zevk alma hakkýnýn saðlanmasý için, bütün iþkollannda iþgününün bir kýsmýnýn dinlenme ve eðlenceye ayrýlmasý çok arzu edilen bir þeydir. (Leonard Horner, Reports of Ýnsp.

fact,, 31st Dec. 1841.)

136 Bkz: Judgement of Mr. J. H. Otway, Belfast, Hilary Sessions, County Antrim. 1860.

246 Karl Marks

Kapital I

dönen iþçi sýnýfý, biraz kendine gelir gelmez, direnmeye baþladý ve bu, ilk kez, makineleþmenin doðum yerinde, Ýngilterede oldu. Ne var ki, çalýþan halkýn 30 yýlda koparabildiði ödünler sözden ibaret kaldý. Parlamento 1802 ve 1833 arasýnda 5 Ýþ Yasasý çýkardý, ama bunlarýn uygulanmasý, gerekli memur giderleri vb. için bir kuruþluk ödenek koymamak kurnazlýðýný da gösterdi.137 [sayfa 291]

Bunlar kuru harfler olarak kaldýlar. 1833 Yasasýndan önce gençlerle çocuklar bütün gece, bütün gündüz ya da ad libitum,* hem gece, hem gündüz çalýþýyordu.138

Modern sanayi için normal iþgünü, pamuklu, yünlü keten ve ipek fabrikalarýný kapsayan 1833 tarihli Fabrika Yasasý ile baþlar. Sermayenin ruhu açýsýndan, hiç bir þey, 1833ten 1864e kadar olan Ýngiliz Fabrika Yasalarý tarihi kadar ilginç deðildir. 1833 tarihli yasanýn belirlediðine göre, normal fabrika iþgünü, sabahýn beþbuçuðundan akþamýn sekizbuçuðuna kadardý; 15 saat süreyle, bu sýnýrlar içersinde, genç kimselerin (yani 13 ile 18 yaþ arasýnda olan kimselerin) günün herhangi bir zamanýnda çalýþtýrýlmasý yasaya uygundu; ancak yasada belirtilen bazý özel durumlar dýþýnda hiç bir genç insan, bir gün içersinde 12 saatte fazla çalýþtýrýlmayacaktý. Yasanýn 6. maddesine göre, yasada öngörülen bu gibi kiþilere, her gün boyunca birbuçuk saatten az olmamak üzere, yemek paydosu verilecekti. Dokuz yaþýndan küçük çocuklarýn çalýþtýrýlmalarý, daha sonra belirtilen istisnalar dýþý da yasaklanmýþtý; 9

ile l3 yaþ arasýndaki çocuklarýn çalýþmasý, günde 8 saatle sýnýrlandýrýlmýþtý.

Bu yasaya göre, gece iþi, yani akþam sekiz-buçukla sabah beþbuçuk arasýndaki çalýþma, 9 ile 8 yaþ arasýndaki herkese yasaklanmýþtý.

Yasakoyucular, sermayenin yetiþkin insan emeðini sömürme özgürlüðüne ya da kendi deyimleri ile çalýþma özgürlüðüne bir set çek-mekten o kadar uzaktýlar ki, Fabrika Yasasýnýn böylesine feci sonuçlar vermesini engellemek için özel bir sistem yarattýlar.

Komisyon Merkez Kurulunun 28 Haziran 1833 tarihli ilk raporunda þöyle deniliyordu: Bugün uygulanan fabrika sisteminin en büyük kötülüðü, bize göre, çocuklarýn çalýþma süresini, yetiþkinlerin çalýþma sürelerinin en üst sýnýrýna kadar uzatma zorunluluðunu yaratmýþ olmasýdýr. Bu kötülüðün önüne geçmenin tek yolu, yetiþkinlerin çalýþma 137 Burjuva kralý Louis-Philippein hükümdarlýðý sýrasýnda çýkartýlan 22 Mart 1841 tarihli tek fabrika yasasýnýn hiç bir zaman yürürlüðe konmamýþ olmasý, bu rejim için çok.karakteristiktir.

Ve bu yasa, yalnýz çocuklarýn çalýþmasýný ele alýyordu. Bu yasa, 8 ile 12 yaþ arasýndaki çocuklar için günde 8 saat, 12 ile 16 yaþ arasý için 12 saat vb. çalýþmayý öngörmekle birlikte, 8 yaþýndaki çocuklar için bile gece iþine izin veren kunal- dýþý hükümlerle doluydu. Her farenin bile polis gözetimi altýnda bulundurulduðu bir ülkede, bu yasanýn denetimi ve yürütülmesi, amis du commerceýn iyi niyetlerine býrakýlmýþtý. 1853 yýlýndan beri yalnýz bir bölgede -Departement du Nord- ücretli hükümet denetmeni atanmýþtlr. Louis-Philippe yasasýnýn her konudaki bir yýðýn Fransýz yasasý kalabalýðý arasýnda 1848 devrimine kadar tek baþýna durmasý da, Fransýz toplumunun geliþrnesini gösteren bir olgu olarak daha az karakteristik deðildir.

138 Report of Insp. of Fact., 30th April, 1860. s. 50.

* Keyfe göre. -ç.

Karl Marks 247

Kapital I

sürelerine hiç dokunulmaksýzýn çünkü böyle bir þey, bizce, çözümlenmesi istenen kötülükten daha büyük kötülük yaratabilir çocuklarýn iki posta halinde çalýþmalarýný saptayacak bir plan olabilir. ... Bu plan

Vardiya Sistemi adý altýnda yürürlüðe kondu, ve böylece örneðin 9 ile 13

yaþ arasýndaki bir posta çocuk, sabah beþbuçuktan öðleden sonra bir-buçuða kadar, bir baþka posta çocuk, öðleden sonra birbuçuktan gece sekiz [sayfa 292] buçuða kadar iþe koþulacaktý vb..

Fabrikatörlerin son yirmiiki yýl içersinde çýkarýlmýþ olan çocuklarýn çalýþmalarý ile ilgili bütün yasalarý en vurdumduymaz biçimde görmezlikten gelmiþ olmalarýnýn ödülü olarak, yasa, daha da allanýp pullanmýþtý.

Parlamento, çýkardýðý yasalarla, 1 Mart 1834ten itibaren 11 yaþýndan küçük, 1 Mart 1835ten itibaren 12 yaþýndan küçük, 1 Mart 1836dan itibaren 13 yaþýndan küçük çocuklarýn fabrikalarda sekiz saatten fazla çalýþtýrýlamayacaðýný öngörüyordu. Sermayenin üzerine titreyen bu

liberalizm, Dr. Farre, Sir A. Carlisle, Sir B. Brodie, Sir C. Bell, Mr. Guth-rie, vb., kýsacasý, Londranýn en seçkin doktorlarý ile operatörlerinin Avam Kamarasý önünde gecikmenin tehlikeli olduðu konusunda tanýklýk etmeleri üzerine, daha da dikkate deðer bir durum aldý. Dr. Farre düþüncelerini daha kabaca ortaya koydu: Her ne þekilde olursa olsun za-mansýz ölümlere yolaçýlmasýný önlemek için ayný ölçüde yasalar gereklidir, ve bu yol (yani fabrikalarýn uyguladýðý yöntem) bu gibi ölümlere yolaçan en gaddarca þekil olarak görülmelidir. 138a Fabrikatörlere karþý beslediði þefkat duygularý ile 13 yaþýndan küçük çocuklarý gelecek yýllar için Fabrika Cehenneminde haftada 72

saat çalýþmaya mahkum eden ayný reformcu Parlamento, öte yandan da, özgürlüðü ancak damla damla veren Kölelikten Kurtuluþ Yasasýyla, çiftlik sahiplerinin, zenci köleleri haftada 45 saatten fazla çalýþtýrmasýný daha baþlangýçta yasaklamýþtý.

Ama, uzlaþmaya hiç niyeti olmayan sermaye, þimdi de yýllarca sürecek olan gürültülü bir propagandaya giriþti. Bu propaganda, esas olarak, yaþlarý bakýmýndan çocuk adý altýnda toplanan, çalýþmalarý 8

saat ile sýnýrlandýrýlan ve belli süre zorunlu öðrenim görmeleri gerekli yaþtakilere yöneltilmiþti. Kapitalist antropolojiye göre, çocukluk yaþý, 10da, haydi bilemediniz 11de sona ererdi. Fabrika Yasasýnýn bütünüyle yürürlüðe gireceði zaman, yani o uðursuz 1836 yýlý yaklaþtýkça, imalatçýlar güruhu da þamatayý artýrýyordu. Gerçekten de, hükümetin gözünü öylesine korkutmayý becerdiler ki, hükümet, 1835te çocukluk yaþýnýn sýnýrýnýn 13ten 12ye indirilmesini önerdi. Bu arada, dýþtan gelen baský daha da tehdit edici bir durum aldý. Ama Avam Kamarasý daha fazlasýna [sayfa 293] cesaret edemedi; 13 yaþýndan küçük çocuklarý, Juggernaut 138a Legislation is equally necessary for the prevention of death, in any form in which it can be prematurely inflicted, and certainly this must be viewed as a most cruel mode of inflicting it.

248 Karl Marks

Kapital I

arabasýnýn* altýna günde sekiz saatten fazla atmayý reddetti, ve 1833

Yasasý tüm olarak yürürlüðe girdi. 1844 Haziranýna kadar da deðiþmedi.

Yasanýn, fabrika çalýþmasýný önce kýsmen sonra da bütünüyle düzenlediði on yýl içersinde, fabrika denetmenlerinin resmi raporlarý, yasanýn uygulanmasýnýn olanaksýzlýðý konusundaki þikayetleri ile doluydu. 1833 tarihli yasa, her genç kimsenin ve her çocukun, 12 ya da 8

saat çalýþmasýný, sabah beþbuçuk ile akþam sekizbuçuk arasýndaki 15

saatlik sürede, iþe baþlama, yemek aralýðý, yeniden iþe baþlama ve iþi bitirme zamanlarýnýn belirlenmesini, sermaye aðalarýnýn keyfine býraktýðý gibi, farklý kiþilere, çeþitli zamanlarda yemek paydosu verme yetkisini de verdiði için, bu baylar çok geçmeden yeni bir vardiya sistemi

keþfettiler ve böylece yükbeygirleri belli duraklarda deðiþtirileceði yerde, yalnýzca deðiþik duraklarda durmadan yeniden iþe koþuldular. Ýler-de ayný konuya döneceðimiz için bu sistemin güzelliði üzerinde daha fazla durmayacaðýz. Ama ilk bakýþta þurasý apaçýk görülüyor ki, bu sistem, Fabrika Yasasýnýn bütününü yalnýz ruhuyla deðil, metniyle de geçersiz hale getiriyordu. Her çocuk ya da genç insanla ilgili olarak tutulan bu karmaþýk muhasebe sistemi karþýsýnda, fabrika denetmenleri, yasalarýn belirlediði emek-zamaný ve yemek paydoslarýný nasýl uygulaya-bilirlerdi? Çok geçmeden fabrikalarýn çoðunda eski vahþet yeniden hort-ladý ve hiç bir ceza görmedi. Ýçiþleri Bakaný ile yaptýklarý bir görüþmede (1844) fabrika denetmenleri, bu yeni icad edilmiþ vardiya sistemi altýnda herhangi bir denetimin olanaksýzlýðýný gösterdiler.139 Ne var ki, bu arada koþullar epeyce deðiþmiþti. Fabrika iþçileri, özellikle 1838den beri, Charteri politik seçim sloganý yaptýklarý gibi, On Saatlik Yasayý ekonomik seçim sloganý haline getirdiler. Fabrikalarýný 1833 yasasýna uygun olarak yöneten bazý fabrikatörler bile, cüretkarlýklarý ya da daha þanslý yerel koþullarý nedeniyle, yasalara uymayan sahte biraderlerinin ahlaka uymayan rekabetleri konusunda Parlamentoya muhtýralar yaðdýrmaya baþladýlar. Üstelik, fabrikatörler, birey olarak, o eski kazanç hýrslarýna gem vurmasalar da, fabrikatörler sýnýfýnýn sözcüleri ile siyasal [sayfa 294]

temsilcileri, çalýþanlara karþý bir cephe ve aðýz deðiþikliði yapýlmasýný emretmiþlerdi. Tahýl Yasalarýnýn kaldýrýlmasý için kampanyaya giriþmiþlerdi, zafere ulaþmak için iþçilerin yardýmýna gereksinmeleri vardý. Bu nedenle, yalnýzca ekmeklerini çifte somuna çýkartmayý deðil, serbest ticaretin mutluluk döneminde On Saatlik Çalýþma Yasasýnýn gerçekleþ-tirilmesini de vaadediyorlardý.140 Böylece, 1833 yasasýný gerçekleþtirmekten öte bir amaç taþýmayan bir önleme karþý çýkmaya pek cesaret ede-mediler. En kutsal çýkarlarýnýn, toprak rantýnýn tehdit edilmesi karþýsýnda

* Juggernaut, ayný adý taþýyan kentin tapýnaðýnda, yýllýk ayin sýrasýnda, Hint tanrýsý Viþnunun heykelinin üzerinde gezdirildiði ve meczuplarýnýn kendilerini altýna attýklarý araba tekerleði. -ç.

139 Rept. of Insp. of Fact., 31st October, 1849, s. 6.

140 Rept. of Insp. of Fact., 31st October, 1848, 5. 98.

Karl Marks 249

Kapital I

toriler, düþmanlarýnýn bu alçakça hareketlerine141 karþý insancýl bir öfkeyle gürlediler.

7 Haziran 1844 tarihli ek fabrika yasasýnýn kökeni iþte buydu. Bu yasa, 10 Eylül 1844te yürürlüðe girdi. Yeni bir iþçi grubunu, yani 18 yaþýn üzerindeki kadýnlarý himayesi altýna alýyordu. Bunlar her bakýmdan genç iþçilere eþit duruma getiriliyordu; emek-zamanlarý oniki saat ile sýnýrlanýyor, gece çalýþmalarý yasaklanýyordu vb.. Ýlk kez yasakoyucu, yetiþkinlerin çalýþmasýný doðrudan doðruya ve resmen denetim altýnda tutmaya kendini zorunlu görüyordu. 1844-1845 tarihli Fabrika Raporunda þu alaylý sözler vardý. Yetiþkin hanýmlarýn, haklarýna bu þekilde müdahale edilmiþ olmasýndan yakýndýklarý konusunda herhangi bir bilgi bana ulaþmýþ deðildir.142 Onüç yaþýn altýndaki çocuklarýn emek-zamaný 6½ saate, ve bazý durumlarda da gene günde 7 saate indiriliyordu.143

Sözde vardiya sisteminin kötüye kullanýlmasýndan kurtulmak için yasa, diðerleri yanýnda, þu önemli hükümleri de getiriyordu:  Çocuklarýn ve gençlerin çalýþma saatleri, bu çocuk ya da gençlerin, sabah iþe baþladýklarý zamandan itibaren hesaplanacaktýr. Böylece, örneðin, eðer A, sabah 8de, B de 10da iþe baþlarsa, Bnin iþgününün, gene de Anýnki ile ayný saatte sona ermesi gerekecektir. Zaman resmi saate göre hesaplanacaktýr, örneðin, fabrikanýn saati en yakýn demiryolu istasyonunun saatine göre ayarlanacaktý. Fabrika sahibi, iþin baþlama, sona erme ve çeþitli yemek saatlerini gösteren okunaklý bir levha asacaktý. Öðleyin 12den önce iþe baþlayan çocuklar, öðleyin 1den sonra,

[sayfa 295] tekrar çalýþtýrýlamayacaktý. Böylece, öðleden sonraki ekip, sabah çalýþan çocuklar ile kurulamayacaktý. Yemek paydosu için verilen birbuçuk saatin, en az bir saati, öðleden sonra saat üçten önce verilecekti.

.. ve ayný vardiya içine isabet edecekti. Yemek zamaný için en az 30

dakikalýk bir aralýk verilmeksizin, öðleyin saat birden önce hiç bir çocuk ya da genç beþ saatten fazla çalýþtýrýlamayacaktý. Bu sýrada (yani yemek zamanýnda) fabrikanýn emek-sürecinin devam ettiði yerlerinde hiç bir çocuk ya da genç erkek veya kadýn çalýþtýrýlamayacak ya da buralarda bulunmayacaktý. vb..

Görüldüðü gibi, zaman sýnýrlarýný, paydos saatlerini, askeri bir disiplinle saatin tik-taklarý ile düzenleyen bu hassaslýk asla parlamentonun eseri deðildi. Bütün bunlar, modern üretim biçiminin doðal yasalarý olarak, koþullardan giderek doðmuþtu. Bunlarýn biçimlenmesi, resmen tanýnmasý ve devlet tarafýndan ilan edilmesi, sýnýflarýn uzun savaþýmlarý-nýn sonucu olmuþtur. Bunlarýn ilk sonuçlarýndan biri, uygulamada, fabrikadaki yetiþkin erkeklerin iþgününün, ayný sýnýrlamalara baðlý olmasýdýr; 141 Lord Horner, kendi resmi raporunda, alçakça uygulamalar deyimini kullanmaktadýr.

(Report of Inspý. of Fact.. 31st October. 1859. s. 7.) 142 Rept. etc., 30th Sept., 1844, s. 15.

143 Yasa, her gün çalýþmayýp da gün aþýrý çalýþan çocuklarýn 10 saat çalýþtýrýlmalarýna izin vermektedir. Aslýnda bu madde iþlemez halde kaldý.

250 Karl Marks

Kapital I

çünkü üretim süreçlerinin çoðunda, çocuklarla gençlerin ve kadýnlarýn elbirliði vazgeçilmezdi. Bunun için, 1844ten 1847ye kadarki dönemde 12 saatlik iþgünü, Fabrika Yasasýna baðlý bütün sanayi kollarýnda genel ve tekdüze bir uygulama olmuþtur.

Bununla birlikte, fabrikatörler , bu ilerlemeye, bunu karþýlayacak bir gerileme olmaksýzýn izin vermediler.

Bunlarýn çabalarý ile, Avam Kamarasý, sömürülmeye uygun en küçük çocuk yaþýný 9dan 8e indirdi; böylece, hem tanrýsal yasaya, hem de insan yasasýna uygun olarak kapitalistlerin haklarý olan bir miktar daha fabrika çocuðu saðlanmýþ oldu.144

1846-47 yýllarý, Ýngilterenin ekonomik tarihinde, çýðýr açýcý yýllar olmuþtur. Tahýl Yasalarý ve pamuk ile öteki hammaddelerden alýnan ithalat vergileri kaldýrýlmýþ; serbest ticaret, yaþam için yol gösterici yýldýz ilan edilmiþ; kýsacasý, mutluluk dönemi baþlamýþtý. Buna karþýlýk, ayný yýllarda, çartist hareket ile 10 saatlik iþgünü savaþýmý en yüksek noktasýna ulaþmýþtý. Onlar, öç almak için fýrsat kollayan toriler arasýnda müttefikler bulmuþlardý. Baþlarýnda Bright ile Cobden olmak üzere ikiyüzlü serbest ticaret ordusunun baðnazca direnmelerine karþýn, uzun zamandýr [sayfa 296] savaþýmý verilen On Saatlik Ýþgünü, parlamentodan geçti. 8

Haziran 1847 tarihli yeni Fabrika Yasasýna göre, 1 Temmuz 1847den itibaren genç kimseler (13 ile 18 yaþ arasý) ve bütün kadýn iþçiler için iþgünü, bir ön kýsaltma yapýlarak 11 saate indiriliyor, ve 1 Mayýs 1848den o itibaren de iþgünü, kesin olarak, 10 saatle sýnýrlandýrýlýyordu. Diðer yönlerden bu yasa, yalnýzca 1833 ve 1844 yasalarýný deðiþtiriyor ve tamamlýyordu.

Sermaye, þimdi de, yasanýn, 1 Mayýs 1848de tümüyle yürürlüðe girmesini engellemek için bir hazýrlýk kampanyasýna giriþti. Ve iþçiler de, geçirdikleri deneyimlerle çok þey öðrendiklerini sanarak, kendi eser-lerini yýkmakta, onlara yardýmcý olacaklardý. Zaman kurnazca seçilmiþti.

Þurasýný da unutmamak gerekir ki, fabrika iþçileri arasýnda, 1846-47deki korkunç bunalýmlar nedeniyle, iki yýldan fazla bir süre büyük bir ýstýrap sürüp gitmiþti; fabrikalarýn çoðu ya kýsa süreli çalýþmýþ ya da büsbütün kapanmýþtý. Ýþçilerin büyük bir kýsmý, bu nedenle çok güç duruma düþmüþlerdi; çoðu borçlanmýþtý; bu yüzden, geçmiþ kayýplarýný telafi etmek, belki de borçlarýný ödeyebilmek, eþyalarýný rehinden kurtarmak ya da sattýklarýnýn yerine yenisini almak ya da kendileriyle ailelerine yeni giysiler edinebilmek için, bugün artýk daha uzun süre çalýþmayý yeðleyeceklerini düþünmek yerinde olurdu.145

Fabrikatörler, bu koþullarýn doðal etkilerini, ücretlerde genellikle

%10luk bir genel indirim yaparak iyice artýrmaya çalýþtýlar. Bu, deyim 144 Çalýþma saatlerinde yapýlacak bir kýsaltma, daha çok sayýda çocuðun çalýþtýrýlmalarýna yolaçabileceði için, 8-9 yaþlarýnda ek bir çocuk iþçi arzýnýn artan talebi karþýlayabileceði sanýldý.

(l.c., s. 13.)

145 Rep. of Insp. of Fact.. 31st Oct., 1848. s. 16.

Karl Marks 251

Kapital I

yerindeyse, yeni serbest ticaret çaðýnýn açýlýþ kutlamasýydý. Ýþgünü 11

saate indirilir indirilmez, bunu, %81/ lik bir indirim izledi, ensonu 10

3

saate indirilince bu ücretlerdeki indirim de iki katýna çýkartýldý. Demek ki, koþullarýn elverdiði anda, ücretlerde, en az %25 bir indirim yapýlmýþ oluyordu.146 Ýþte böylesine uygun koþullar altýnda, 1847 yasasýnýn kaldýrýlmasý için fabrika iþçileri arasýnda faaliyete geçildi. Bu giriþim sýrasýnda, söylenen yalanýn, verilen rüþvetin, yapýlan tehdidin sýnýrý yoktu. Ama hepsi boþa gitti. Yasanýn kendilerini ezdiði yolunda yarým düzine dilekçe veren iþçiler, sonradan yapýlan sözlü soruþturmada, bunlarýn; kendilerine zorla imzalatýldýðýný söylediler. Kendilerini ezilmiþ hissettikleri doðruydu, ama onlarý asýl ezen bu yasa deðildi.147 [sayfa 297]

Fabrikatörler iþçileri diledikleri gibi konuþturmayý baþaramayýnca, bu kez de, hem basýnda, hem parlamentoda, onlar adýna daha yüksek perdeden feryada baþladýlar. Fabrika denetmenlerini, Fransýz Ulusal Konvansiyonunun devrimci üyelerine benzeterek, zavallý fabrika iþçilerini kendi sözde insancýl heveslerine acýmasýzca feda etmekle suçladýlar.

Bu manevra da baþarýsýzlýða uðradý. Fabrika denetmeni Leonard Horner, hem kendisi, hem de yardýmcýlarý aracýlýðý ile, Lancashire fabrikalarýnda birçok tanýk dinledi. Dinlenen iþçilerin %70 kadarý 10 saatlik iþgününden, çok daha küçük bir yüzdesi, 11 saatlik iþgününden ve pek küçük bir azýnlýðý da 12 saatlik iþgününden yana olduklarýný söylediler.148

Diðer bir dostça çýkýþ, yetiþkin erkekleri 12 ile 15 saat arasýnda çalýþtýrmak ve bunu, proletaryanýn kalbinin ta derinliklerinde yatan bir özlemin kanýtý olarak her yana yaymaktý. Ne var ki, acýmasýz fabrika denetmeni Leonard Horner, gene karþýlarýndaydý. Aþýrý çalýþanlarýn çoðunluðu þöyle diyordu: Daha düþük ücretle on saat çalýþmayý yeðle-riz, ama bunu seçmek elimizde deðil; aramýzda o kadar çok iþsiz var ki (örneðin, iplikçilerin pek çoðu baþka çýkar yol bulamadýklarý için, bölük-pörçük çalýþarak çok düþük ücret alýyorlar) daha uzun süre çalýþmayý kabul etmediðimiz zaman, bunlar hemen yerimizi alabilirler; bu durum karþýsýnda ya daha uzun süre çalýþmaya razý olacaksýnýz, ya da büsbütün iþten atýlmaya.149

146 Haftada 10 þilin alan iþçilerden, %10 oranýnda bir indirim için 1 þilin ve geriye kalan 9

þilinden de zaman kýsalýðý nedeniyle 1 þilin 6 peni olmak üzere toplam 2 þilin 6 peni kesildiðini ve bu durum karþýsýnda bunlardan çoðunun günde 10 saat çalýþmayý yeðlediklerini söylediklerini gördüm. l.c..

147 Onu [dilekçeyi] imzalamakla birlikte, daha o zaman elimi yanlýþ bir þey üzerine koyduðumu söyledim. Öyleyse niçin bu iþe karýþtýn. Çünkü, eðer reddedecek olsam beni iþten atardý. Böylece bu dilekçe sahibinin kendisini ezilmiþ hissetmekle birlikte bunun fabrika yasasýndan ileri gelen bir duygu olmadýðý anlaþýlýyor. l.c, s. 102.

148 s. 17, l.c. Mr. Hornerin bölgesinde 181 fabrikada 10.270 yetiþkin erkek iþçi bu þekilde sorguya çekilmiþtir. Bunlarýn tanýklýklarý, 1848 Ekiminde sona eren altý aylýk raporlarýn ekinde bulunabilir. Bu sorgular, baþka konularda da deðerli malzeme içermektedir.

149 l.c., Leonard Hornerin topladýðý ifadeler, raporun 69, 70, 71, 72, 92 ve 93 numaralý eklerinde, denetmen yardýmcýsý A.nýn topladýðý ifadeler, 54 52, 58, 59, 62 ve 70 numaralý eklerinde görülebilir. Bir fabrikatör de, apaçýk gerçeði söylemektedir. Bkz. n° 14 ve n° 165, l.c..

252 Karl Marks

Kapital I

Böylece sermayenin hazýrlýk kampanyasý baþarýsýzlýkla sonuçlandý, ve On Saatlik Yasa 1 Mayýs 1848de yürürlüðe girdi. Ama bu sýrada, liderleri tutuklanan ve örgütü daðýtýlan çartist partinin uðradýðý baþarýsýzlýk, Ýngiliz iþçi sýnýfýnýn kendi gücüne olan güvenini sarstý. Aradan çok geçmemiþti ki, Paristeki Haziran ayaklanmasý ile bu ayaklanmanýn kanlý bir biçimde bastýrýlmasý, Kýta [sayfa 298] Avrupasýnda olduðu kadar Ýngilterede de egemen sýnýflarýn bütün fraksiyonlarýný, toprak aðalarý ile kapitalistleri, borsa kurtlarý ile dükkancýlarý, himayeciler ile serbest ticaretçileri, hükümet ile muhalefeti, rahipler ile zýndýklarý, genç orospular ile yaþlý rahibeleri, mülkiyetin, dinin, ailenin ve toplumun kurtarýlmasý ortak feryadýnda birleþtirdi. Ýþçi sýnýfý, her yerde lanetlenmiþ, yasadýþý ilan edilmiþ ve suçlanmýþtý. Artýk fabrikatörlerin elini-kolunu baðlayan bir þey kalmamýþtý. Þimdi yalnýzca On Saatlik Yasaya karþý deðil, 1833ten beri emek-gücünün serbestçe sömürülmesini bir ölçüde sýnýrlandýr-mayý amaçlayan bütün yönetmeliðe karþý da açýkça baþkaldýrdýlar. Bu, isyancý kapitalistlerin ellerinin derilerinden baþka kaybedecek bir þeyleri olmadýðý için son derece ucuz, alaylý bir dikkatsizlik ve terörcü bir enerjiyle iki yýldan fazla sürdürülen kölecilikten yana minyatür bir isyanýydý.

Bundan sonra olanlarý anlayabilmemiz için, 1833, 1844 ve 1847

fabrika yasalarýný, biri öbürünü deðiþtirmediði sürece, her üçünün de yürürlükte olduðunu anýmsamamýz gerekir: bunlardan hiç birisi, 18 yaþýn üzerindeki erkek iþçilerin iþgününü sýnýrlamadýðý gibi, 1833ten beri, sabah beþbuçuktan akþam sekizbuçuða kadar 15 saat yasal gün olarak kalmýþtý, ve bu sýnýrlar içersinde önce 12 sonra 10 saatlik iþ, gençler ile kadýnlarýn belirlenen koþullar altýnda çalýþma süresi olarak saptanmýþtý.

Fabrikatörler þurada burada gençlerle kadýn iþçilerin bir kýsmýný, çoðu zaman da yarýsýný iþten çýkarmaya ve ardýndan yetiþkin erkeklerin hemen hepsini yeniden gece iþinde çalýþtýrmaya baþladýlar. On Saatlik Yasa baþka seçenek býrakmýyor diye haykýrýyorlardý.150

Ýkinci adýmlarý, yasalarýn tanýdýðý yemek paydoslarý ile ilgiliydi.

Þimdi bu konuda fabrika denetmenlerini dinleyelim: Çalýþma saatlerinin on saatle sýnýrlandýrýlmasýndan beri, fabrikatörler, düþüncelerini henüz daha tam anlamýyla uygulamamakla birlikte, çalýþma saatlerinin sabah 9dan akþam 7ye kadar olmasý karþýsýnda, yasanýn gereklerini, sabah 9dan önce bir saat ve akþam 7den sonra yarým saat [yemek paydosu] vermek suretiyle karþýlamayý deniyorlar. Þimdi bazý durumlarda, bir saat ya da yarým saat yemek paydosuna izin vermekle birlikte bu birbuçuk saatin herhangi bir kýsmýný, fabrika iþgünü içinde vermek

[sayfa 299] zorunda olmadýklarýnda ýsrar ediyorlar.151 Bu durumda fabrikatörler, 1844 yasasýnýn yemek saatleriyle ilgili çok kesin hükümlerini 150 Reports etc., for 31st October , 1848. s. 133, 134.

151 Reports etc., for 30th Apri!, 1848, s. 47.

Karl Marks 253

Kapital I

iþçilerin, fabrikaya gelmeden ve fabrikadan çýktýktan sonra yani evlerinde yemelerine içmelerine izin vermek þeklinde anlýyorlardý. Ve iþçilerin öðle yemeklerini sabah saat 9dan önce yemelerinde ne gibi bir sakýnca olabilirdi? Ne var ki, Krallýk hukukçularý, yasada öngörülen yemek zamanlarýnýn, çalýþma saatleri sýrasýnda verilecek paydoslarda olmasý gerektiðine ve böyle bir aralýk verilmeksizin sabah 9dan akþam 7ye kadar 10 saat sürekli çalýþmanýn yasalara uygun olmadýðýna karar verdiler.152

Sermaye, bu hoþ gösterilerden sonra, 1844 yasasýnýn lâfzýna uygun düþen ve bu nedenle de yasal olan bir adýmla ayaklanmasýna bir giriþ yaptý.

1844 yasasý, kuþkusuz, 8 ile 13 yaþ arasýndaki çocuklarýn, öðleden önce çalýþtýrýldýklarýnda, öðleden sonra saat 1den itibaren yeniden çalýþtýrýlmasýný yasaklýyordu. Ama, çalýþma zamaný öðleyin 12de ya da daha sonra baþlayan çocuklarýn 6½ saatlik çalýþma sürelerini hiç bir þekilde düzenlememiþti. Sekiz yaþýnda bir çocuk, öðleyin iþe baþlasa 12den 1e kadar bir saat, öðleden sonra 2den 4e kadar iki saat, akþam 5ten 8.30a kadar 3½ saat olmak üzere, yasaya uygun olarak, toplam 6½ saat çalýþtýrabilirdi. Ya da daha iyisi, bunlarýn çalýþmalarýný, yetiþkin erkek iþçilerin 8.30a kadar süren çalýþmalarýyla ayný zamana raslatmak için fabrikatörlerin, bunlarý, öðleden sonra 2ye kadar iþe baþlamamalarý yeterdi; böylece bunlarý, hiç aralýk vermeden akþam 8.30a kadar fabrikada tutabilirlerdi. Ve þimdi açýkça kabul edilmektedir ki, Ýngilterede fabrikatörlerin, makinelerini, günde on saatten fazla çalýþtýrma istekleri sonucu, bütün gençlerle kadýn iþçiler fabrikadan çýktýktan sonra, çocuklarý, yetiþkin erkeklerle birlikte saat 8.30a kadar çalýþtýrmalarý yaygýn bir uygulama halini almýþtýr.153 Ýþçilerle fabrika denetmenleri, hem saðlýk, hem de ahlak yönünden bu uygulamaya itiraz ettiler; ama Sermaye þu yanýtý verdi:

Sözleþmelerimin aðýrlýðý baþýmýn üstünde duruyor!

Ben, yasadan, senedimin cezasýný ve karþýlýðýný istirham ederim.*

[sayfa 300]

Gerçekten de, 26 Temmuz 1850 tarihinde Avam Kamarasýnýn önüne serilen istatistiklere göre, bütün protestolara karþýn, 18 Temmuz 1850de 257 fabrikada 3.742 çocuk bu uygulamanýn konusu idi.154 Ne var ki, bu da yetmemiþti. Sermayenin keskin gözleri, 1844 yasasýnýn, en az yarým saatlik paydos vermeksizin öðleden önce 5 saat çalýþmaya izin vermediði halde, öðleden sonraki çalýþma için böyle bir kayýt koymadý-152 Reports etc., for 31st Oct., 1848, s. 130.

153 Reports etc., l.c., s. 142.

* Shakespeare, Venedik Taciri, perde IV, sahne I, dize 204-205te insafsýz Yahudi tefeci Shylockun sözleri. -ç.

154 Reports etc., for 31st Oct., 1850. s. 5, 6.

254 Karl Marks

Kapital I

ðýný keþfetmiþti. Böylece, 8 yaþýndaki çocuklarý hiç aralýksýz 2den 8.30a kadar çalýþtýrma zevkinin yanýsýra, bütün bu süre içersinde aç býrakma zevkini de tatmýþ oluyordu.

Daima onun kalbi

Böyle diyor: senet.155 *

1844 yasasýnýn çocuklarýn çalýþmasýný düzenleyen lafzýna, böylece Shylock cimriliði ile sýkýsýkýya sarýlmýþ, ama ayný yasanýn gençlerle kadýnlarýn çalýþmasýný düzenleyen hükümlerine açýktan açýða baþkaldýrmýþtýr. Anýmsanacaðý gibi sözde vardiya sistemine son vermek bu yasanýn baþlýca hedefi ve amacýydý. Efendiler ayaklanmalarýna þu basit bildiri ile baþladýlar: 1844 yasasýnýn, gençlerin ve çocuklarýn, iþverenin arzusuna göre 15 saatlik günün ufak bölümlerinde ad libitum kullanýlmasýný yasaklayan hükümleri, emek-zamaný 12 saat olarak saptandýðý sürece nispeten zararsýzdý. Ama, On Saatlik Yasa altýnda, bu ýstýrap verici bir güçlük halini almýþtý.156 Fabrikatörler, denetmenlere, büyük bir soðukkanlýlýkla, yasanýn lafzý üstüne çýkarak eski sistemi kendi hesaplarýna, yeniden uygulayacaklarýný söylediler.157 Onlara daha yüksek ücret ödeyebilmek için, kafalarýna yanlýþ düþünceler sokulmuþ iþçilerin çýkarlarýna hareket etmiþ olacaklardý. On Saatlik Yasa altýnda, Büyük Britanyanýn sýnai üstünlüðünü sürdürmenin mümkün olan tek planý buydu. Vardiya sistemindeki düzensizlikleri [sayfa 301] farketmek belki biraz güç olabilirdi; ama ne çýkar? Fabrika denetmenleri ve yardýmcýla-rýný ufak-tefek güçlüklerden kurtarmak için, bu ülkenin büyük üretim çýkarý ikincil bir konu haline mi getirilecekti?158

Bütün bu bahanelerin doðal hiç bir yararý olmadý. Fabrika denetmenleri mahkemeye baþvurdular. Ama çok geçmeden, fabrikatörler, Ýçiþleri Bakaný Sir George Greyi öyle bir dilekçe yaðmuruna tuttular ki, 5 Aðustos 1848 tarihli genelgeyle, bakan, denetmenlere, genç iþçilerin, yasada öngörülenden daha uzun süre fiilen çalýþtýrýldýklarýna inandýrýcý nedenler bulunmadýkça, yasa metnine uyulmadýðý ya da bunlarýn vardiya ile çalýþtýrýldýklarý konusunda fabrika sahipleri aleyhine rapor verilmemesi için tavsiyede bulundu. Bunun üzerine fabrika denetmeni J.

155 Sermayenin niteliði, geliþmemiþ þeklinde neyse geliþmiþ þeklinde de öyle kalýr. Amerikan iç savaþýnýn çýkmasýndan kýsa süre önce, köle sahiplerinin etkisiy!e Yeni Meksika topraklarýnda yürürlüðe konulan yasada, iþçinin, kapitalistin onun emek-gücünü satýnaldýðý sürece onun (kapitalistin) parasý o!duðunu söyler. Ayný görüþ, Romalý patrisyenler arasýnda da geçerliydi.

Bunlarýn borçlu pleblere avans olarak verdikleri para, tüketim maddeleri aracýlýðýyla, borçlunun eti ve kaný haline dönüþürdü. Bu et ve kan, bunun için onlarýn parasýydý. Shylockun On Ma-sa Yasasý iþte buydu. Alacaklý patrisyenlerin zaman zaman Tiber ýrmaðýnýn öte yakasýnda, borçlu etleriyle þölenler düzenledikleri konusunda Linguetin iddiasý, Daumerin, hýristiyanlarýný Aþai Rabbani Ayini gibi aydýnlanmamýþ olarak kalacaktýr.

156 Reports etc., for 30th April, 1848, s. 28.

157 Diðerleri arasýnda filantropist Ashwortlýun Leonard Hornere yazdýðý mide bulandýrýcý mektupta böyledir. (Reports etc., April 1849, s. 4.) 158 l.c., s. 140.

* Shakespeare, ayný yapýt, dize 250-251. -ç.

Karl Marks 255

Kapital I

Stuart, bu sözde vardiya sisteminin 15 saat süreyle bütün Ýskoçyada uygulanmasýna izin verdi, ve çok geçmeden eski duruma dönülmüþ oldu. Ýngiliz fabrika denetmenleri; bir yandan da, Ýçiþleri Bakanýnýn yasayý keyfi olarak yürürlükten kaldýracak yetkisi olmadýðýný açýklayarak bu kölecilikten yana ayaklanmaya karþý yasal kovuþturmaya devam ettiler.

Mahkemeler, yani taþra sulh yargýçlarý Cobbettin deyimiyle Bu Ücretsiz Büyük Yargýçlar beraat kararý verdikten sonra, kapitalistleri, yargýç önüne çýkarmanýn ne gereði vardý? Bu mahkemelerde, efendiler, kendi kendilerinin yargýcý durumunda idiler. Bir örnek: Kershaw, Leese ve Ortaklarý firmasýndan pamuk iplikçisi Eskrigge adýnda biri, bölgesindeki fabrika denetmenine, fabrikasýnda uygulanacak vardiya sistemi ile ilgili bir plan vermiþti. Olumsuz yanýt alýnca önce hiç ses çýkarmadý. Birkaç ay sonra, Robinson adýnda. gene bir pamuk iplikçisi

eðer bu adam Robinsonun uþaðý Cuma deðilse bile herhalde Eskriggenin bir akrabasý olmalý Eskriggenin icat ettiði vardiya planýnýn aynýsýný uygulama suçlamasý ile Stockport sulh yargýcýnýn karþýsýna getirildi.

Mahkeme dört yargýçlýydý, bunlarýn üçü pamuk iplikçisiydi ve baþlarýnda da ayný Eskrigge bulunuyordu. Eskrigge, Robinsonu beraat ettirdi, ve bu durumda, Robinson için hak olan þey, Eskrigge için de elbette sözkonusu olacaktý. Ve o da kendi verdiði karardan yararlanarak, fabrikasýnda bu sistemi hemen uygulamaya geçti.159 Bizzat bu mahkemenin bileþimi yasanýn çiðnenmesiydi.160 Denetmen [sayfa 302] Howell bu hukuk kome-dilerine derhal bir çare bulunmalýdýr diye feryat eder: Ya yasalar, bu gibi mahkeme kararlarýna uyacak þekilde deðiþtirilmelidir, ya da bu gi-bi davalar açýldýgý zaman ... verecekleri kararlar yasalara uygun düþecek daha dürüst mahkemelerde görülmelidir. Bence en iyisi maaþlý yargýçlarýn atanmasýdýr.161

Krallýk hukukçularý, 1844 yasasýnýn patronlar tarafýndan yapýlan yorumunun saçma olduðunu ilan ettiler. Ama Toplumun Kurtarýcýlarý

yollarýndan saptýrýlmalarýna gözyumacak gibi deðillerdi. Leonard Horner raporunda þöyle diyordu: Yasanýn uygulanmasý için yedi ayrý mahkemede açtýðým on davadan, sulh yargýçlarýndan ancak birisi yasayý destekledi. ... Yasanýn böylesine uygulanmamasý karþýsýnda artýk dava açma-nýn gereksizliðine karar verdim. 1844 yasasýnýn iþsaatlerinde düzeni saðlamak amacýyla konulan hükümleri ... böylece benim bölgemde (Lancashire) artýk yürürlükte deðildir. Ne ben, ne de birlikte çalýþtýðýmýz denetmen yardýmcýlarý, vardiya ile çalýþan bir fabrikayý denetlediðimiz zaman, gençlerle kadýnlarýn günde on saatten fazla çalýþtýrýlmadýklarýn-dan emin deðiliz. ... 30 Nisandan beri benim bölgemde, vardiya ile çalý-159 Reports etc., for 30th April. 1849. s. 21. 22. Karþ: benzer örnekleri. ibid., s. 4, 5.

160 Sir John Hobhouse Fabrika Yasasý diye bilinen (l ve 2 W[illia]m IV, c. 29, s. 10) yasa ile, bir pamuk ipliði ya da dokuma fabrikasý sahibinin ya da babasýnýn, oðlunun veya kardeþinin, fabrika yasasý ile ilgili bir soruþturmada, sulh yargýcý olarak görev yapmasý yasaklanmýþtý.

161 l.c., [s. 22.]

256 Karl Marks

Kapital I

þan fabrikalarýn sayýsý 114e ulaþýyordu, ve bu rakam hýzla artmaktadýr.

Genellikle fabrikada çalýþma saati, sabah 6dan akþam 7½ye kadar, 13½ saate inmiþtir. ... ve bazý durumlarda da sabah 5½den akþam 8½ye kadar, 15 saate çýkmaktadýr.162 Daha 1848 Aralýðýnda, Leonard Horneriri elinde, bu vardiya sistemi altýnda hiç bir denetim sisteminin bu muazzam aþýrý-çalýþmaya engel olamayacaðýný oybirliði ile belirten 65 fabrikatör ile 29 fabrika gözcüsünün listesi vardý.163 15 saatlik çalýþma sýrasýnda ayný çocuklarla genç insanlar iplik atölyesinden dokuma atölyesine, bir fabrikadan ötekine aktarýlýyordu.164 Nasýl olur da, vardiya sistemi adý altýnda, iþçileri sonu gelmez tertipler içersinde, bir orada bir burada kullanan, her allahýn günü herkesin çalýþma ve dinlenme saatlerini durmadan deðiþtiren ve böylece belli bir ekibi ayný zamanda ayný iþyerinde bulmayý olanaksýz hale getiren bir düzende [sayfa 303]

denetim görevi yerine getirilebilir?165

Ama fiilen uygulanan bu aþýrý-çalýþtýrma bir yana býrakýlýrsa, bu sözde vardiya sistemi, kapitalist hayalgücünün bir ürünüydü ve Fouriernin alaycý Courtes seances tablosu, bu fanteziyi, ancak, emeðin cazibesi yerine sermayenin cazibesi sözleri konulduðu zaman geride býrakabilirdi. Örneðin, saygýdeðer basýnýn, biraz dikkat ve iyi bir yöntemle nelerin baþarýlabileceðine örnek diye övdüðü þu fabrikatör plan-larýna bir gözatalým. Çalýþan personel, bazan 12-14 kategoriye ayrýlýyor ve bunlar da durmadan birinden diðerine aktarýlýyorlardý. Fabrikanýn 15

saatlik çalýþma süresi boyunca, sermaye, iþçiyi, bazan 30 dakika, bazan bir saat fabrikaya çekiyor, sonra tekrar dýþarý atýyor ve onu bölük-pörçük sürelerle tazý gibi bir oraya bir buraya koþturuyor ve 10 saatlik çalýþma tamamlanana kadar hiç yakasýný býrakmadan bu böyle sürüp gidiyordu.

Týpký sahnede olduðu gibi, ayný kiþiler, her perdenin çeþitli sahnelerinde sýrayla sahneye çýkýyorlardý. Ve bir aktörün oyun boyunca sahneye ait olmasý gibi, iþçiler de, geliþ-gidiþ saatleri hesaba katýlmazsa, 15 saat süreyle fabrikaya aittir. Böylece, dinlenme saatleri, delikanlýlarý meyhaneye, kýzlarý kerhaneye sürükleyen zoraki tembellik saatleri haline geliyordu.

Kapitalistin, çalýþtýrdýðý iþçi sayýsýný artýrmaksýzýn, makinelerini 12 ila 15

saat süreyle devamlý çalýþtýrmak için her gün icadettiði yeni bir hile ve kurnazlýk sonucu, iþçiler, yemeklerini, bazan þu bazan da bu zaman aralýðýnda atýþtýrmak zorunda kalýyorlardý. On saatlik iþgünü için giriþilen hareketler sýrasýnda, patronlar, iþçi sürüsünün, 10 saatlik çalýþmaya karþýlýk 12 saatlik ücret almak amacýyla saðasola baþvurduklarýný haykýrýyorlardý. Oysa þimdi, madalyonu, tersine çevirmiþlerdi. Emek-gücü üzerindeki 12 ile 15 saatlik efendiliklerine karþýlýk, 10 saatlik ücret ödüyorlardý.166 Oyunun özü buydu; on saatlik çalýþma yasasýnýn patronca yoru-162 Reports etc., for 30th April. 1849, s. 5.

163 Reports etc., for 31st Oct.. 1849. s. 6.

164 Reports etc., for 30th April. 1849, s. 21.

165 Reports etc., 31st Oct. 1848. s. 95.

Karl Marks 257

Kapital I

mu böyleydi! Tahýl Yasasýna karþý giriþilen hareket sýrasýnda tam 10 yýl, iþçilere, tahýlýn serbest ithali ve Ýngiliz sanayiinin sahip olduðu olanaklarla 10 saatlik çalýþmanýn kapitalistleri zengin etmeye yeteceðini, insanlýk aþkýyla terler dökerek, kuruþu kuruþuna hesaplayarak anlatmaya çalýþan iþte bu ayný numaracý serbest ticaretçilerdi.167 [sayfa 304] Sermayenin giriþtiði bu ayaklanma, ensonu iki yýl sonra, Ýngilteredeki dört büyük mahkeme-den birinin, Maliye Mahkemesinin (Court of Exchequer) verdiði bir kararla, sonunda, tacýný giydi. Bu mahkeme, 8 Þubat 1850de, bir dava sonunda, fabrikatörlerin kuþkusuz 1844 yasasýnýn ruhuna aykýrý hareket ettiklerini, ama bizzat bu yasanýn da, onu anlamsýz hale getiren bazý sözcükleri içerdiðine karar verdi. Bu karar ile On Saatlik Yasa yürürlükten kalkmýþ oluyordu.168 Þimdiye kadar vardiya sistemini gençlerle kadýnlara uygulamaktan çekinen patronlar, bu karara dörtelle sarýldýlar.169

Ama sermayenin görünüþteki bu kesin yengisinin ardýndan, derhal bir tepki doðdu. Emekçi halk, þimdiye kadar, katý ve eksilmeyen bir direnme göstermekle birlikte pasif bir tutumdaydý. Oysa þimdi, Lancashire ve Yorkshireda tehditedici protesto toplantýlarý yapýyorlardý. Göstermelik On Saatlik Yasa düpedüz dalavereydi, parlamento aldatmasýydý ve hiç bir zaman da varolmamýþtý! Fabrika denetmenleri, sýnýflar arasý husumetin inanýlmaz bir gerilim noktasýna ulaþtýðý konusunda, hükümeti, derhal uyardýlar. Patronlardan bazýlarý da kendi aralarýnda mýrýldanýyor-lardý: Yargýçlarýn çeliþik kararlarý yüzünden, iþler büsbütün anormal ve anarþik bir hal aldý. Yorkshirede ayrý yasa uygulanýr, Lancashireda ayrý; Lancashireýn bir kasabasýnda uygulanan bir yasayla, hemen komþu kasabada uygulananlar birbirini tutmaz. Büyük kasabalardaki fabrikatörler yasalara uymamanýn yollarýný bulurlar, oysa taþradaki fabrikatörler vardiya sistemi için yeterli iþçi bulamadýklarý gibi, iþçileri bir fabrikadan ötekine taþýma olanaðýna hiç sahip deðillerdir. vb.. Oysa sermayenin doðuþtan gelen ilk hakký, emek-gücünün, bütün kapitalistlerce eþit olarak sömürülmesidir.

Bu koþullar altýnda, patronlarla iþçiler arasýnda, 5 Aðustos 1850

tarihli ek fabrika yasasýnda, parlamentonun mührünü taþýyan bir uzlaþmaya varýldý. Gençler ve kadýnlar için iþgünü, haftanýn ilk beþ günü için 10 saatten 10½ saate çýkarýldý, cumartesi günü için de 7½ saate indirildi. Çalýþma sabah 6dan akþam 6ya kadar devam edecek,170 yemek 166 Bkz: Reports etc., 30th April, 1849. s. 6, ve fabrika denetmenleri Howell ile Saundersin, 31

Ekim 1848 tarihli raporlarýndaki vardiya sistemi ile ilgili ayrýntýlý açýklamalar. Ayrýca bkz: Ashton ve çevresi din adamlarýnýn, vardiya sistemine karþý 1849 ilkyazýnda kraliçeye sunduklarý dilekçe.

167 Örnegin, The Factory Question and the Ten Hours Bill, by R. H. Greg, 1837. ile karþýlaþtýrýnýz.

168 F. Engels, The English Ten Hours Bill (Neue Rheinishe Zeitung, Politisch-ökonomi-sche Revue, edited by K. Marx, Nisan 1850, s, 13). Ayný Yüksek Mahkeme, Amerikan iç savaþý sýrasýnda, korsan gemilerinin silahlandýrýlmalarýna karþý olan yasanýn anlamýný tamamýyla tersine çeviren bir anlam belirsizliði keþfetmiþti.

169 Rep., etc., for 30th April; 1850.

258 Karl Marks

Kapital I

zamaný için 1½ saatten az olmamak [sayfa 305] üzere paydos yapýlacak ve bu yemek zamanlan herkes için ayný anda olup 1844 yasasý koþullarýna uygun olacaktý. Burunla, vardiya sistemine bütünüyle son verilmiþ oluyordu.171 Çocuklarýn çalýþmalarýyla ilgili olarak 1844 Yasasý yürürlükte kalacaktý.

Bir kýsým patronlar eskiden olduðu gibi bu kez de, proletaryanýn çocuklarý üzerinde özel senyörlük haklarý saðlamýþlardý. Bunlar ipek fabrikatörleri idi. 1833te kurt gibi ulumuþlardý: Eðer her yaþtan çocuklarýn günde 10 saatlik çalýþma özgürlükleri geri alýnýrsa, bu, onlarýn iþlerini durdurabilirdi.172 Yeterli sayýda 13 yaþýndan büyük çocuk satýnalmak, onlar için olanaksýz olacaktý. Diledikleri ayrýcalýðý koparttýlar da. Öne sürdükleri bahanenin, kasýtlý bir yalan olduðunu daha sonraki bir araþtýrma ortaya koymuþtur.173 Ne var ki, bütün bunlar, 10 yýl süreyle, iþlerini görebilmeleri için taburelere oturmak zorunda býrakýlan küçücük çocuklarýn kanýndan günde 10 saat ipek eðirmekten onlarý alýkoymamýþtýr.174

1844 yasasý, gerçi bunlarý, 11 yaþýndan küçük çocuklarý günde 6½ saatten fazla çalýþtýrma özgürlüðünden yoksun býrakmýþtý. Ama, öte yandan da, bunlara, 11 ile 13 yaþlarý arasýndaki çocuklarýn günde 10 saat çalýþtýrýlma ayrýcalýðýný tanýdýðý gibi, öteki fabrika çocuklarý için zorunlu olan öðrenimden de bu zorunluluðu kaldýrmýþtýr. Bu kez bahane þuydu: Üzerinde çalýþtýklarý kumaþýn çok ince ve narin dokusu, bu çocuklarýn ancak bu tür fabrikalara çok küçük yaþta girmeleriyle elde edilebilecek, hafif, kývrak bir çalýþmayý gerektirir.175 Çocuklar, týpký Güney Rusyada boynuzlu hayvanlarýn, derileriyle yaðlarý için boðazlanmalarý gibi, salt hafif ve kývrak parmaklarý için boðazlanýyordu. Ensonu, 1850de, 1844te verilen ayrýcalýk, ipek bükme ve ipek eðirme bölümleriyle sýnýrlandý. Ama gene,

özgürlüðü elinden alýnan sermayeye ödün vermek için, 11 ila 13 yaþýndaki çocuklarýn çalýþma zamaný 10dan 10½ saate çýkarýldý. Bahane:

Ýpek fabrikalarýnda çalýþma öteki dokuma fabrikalarýndan daha hafifti ve diðer yönlerden de saðlýða çok daha az zararlýydý.176 Resmi saðlýk araþtýrmalarý sonradan [sayfa 306] bunun tersini tanýtladý: Ortalama ölüm oraný ipek bölgelerinde çok daha yüksektir, ve kadýn nüfus arasýnda hatta Lancashire daki pamuk bölgelerinden de fazladýr.177 Fabrika de-170 Kýþýn, sabah 7 ile akþam 7 olabilir.

171 Bugünkü yasa (1850 tarihli) bir uzlaþma idi; bununla, iþçiler iþsaatleri sýnýrlandýrýlan kimselerin iþe baþlama ve iþi býrakma konusunda tek bir sürenin tanýnmasýnýn sagladýðý yarardan dolayý On Saatlik Yasanýn getirdiði yararlardan vazgeçmiþlerdi, (Reports etc.. for 30th April, 1852, s. 14.)

172 Reports etc., for Sept. 1844, s. 13.

173 l.c.

174 l.c.

175 Reports etc., for 31st Oct., 1846, s. 20.

176 Reports etc., for 31st Oct., 1861; s. 26.

177 l.c.. s. 27. Fabrika yasasýnýn kapsamýna giren çalýþan nüfus, bakýmýndan büyük bir düzelme göstermiþtir. Bütün hekim ifadeleri bu noktada birleþmektedir ve çeþitli zamanlardaki kiþisel gözlemlerim de beni buna inandýrdý. Gene de, çocuklar arasýnda yaþamlarýnýn ilk yýllarýnda Karl Marks 259

Kapital I

netmenlerinin her altý ayda bir yeniledikleri protestolarýna karþýn, bu kötülük hâlâ devam edip gitmektedir.178

1850 yasasý, sabah 6dan akþam 9a kadar 15 saatlik çalýþmayý, yalnýz. genç kimseler ile kadýnlar için, sabah 6dan akþam 6ya, 12

saate indirdi. Bu haliyle, bu yasa, bütün çalýþma süresi 6½ saati aþmamak üzere, bu süreden yarým saat önce ve 2½ saat sonra çalýþan çocuklarý etkilememiþ oluyordu. Tasarý tartýþýlýrken, fabrika denetmenleri, parlamentoya bu bozukluktan doðan kötüye kullanmalar üzerine istatistikler verdiler. Ama hiç bir iþe yaramadý. Kafalarýn içinde, bolluk yýllarýnda yetiþkin erkeklerin iþgünlerini, çocuklarýn yardýmýyla tekrar 15 saate çýkarmak gibi bir art niyet vardý. Bunu izleyen üç yýl içindeki denemeler, böyle bir giriþimin, yetiþkin erkek iþçilerin direnmesiyle baþarýsýzlýða uðrayacaðýný gösteriyordu. 1850 yasasý, bu nedenle, çocuklarýn, gençler ve [sayfa 307] kadýnlarýn sabahlarý fabrikaya gelmeden, akþamlarý da fabrikadan ayrýlmalarýndan sonra çalýþtýrýlmalarýný yasaklayarak, ensonu 1853te tamamlandý. Böylece, birkaç istisna dýþýnda, 1850 Fabrika Yasasý, kapsadýðý sanayi kollarýndaki bütün iþçilerin iþgünlerini düzenlemiþ oluyordu.179 Ýlk fabrika yasasýnýn kabulünün üzerinden ya-görülen müthiþ ölüm oranlarý konu-dýþý býrakýlýrsa, Dr. Greenhowýn resmi raporlarý, normal saðlýk koþullarýnraki tarýmsal bölgelere göre fabrika bölgelerindeki elveriþsiz saðlýk durumlarýný ortaya koymaktadýr. Kanýt olarak, 1861 tarihli raporundan aþaðýdaki tablo alýnabilir.

Manüfaktürde Akçiðer

Akçiðer

Manüfaktürde

Çalýþtýrýlan

Hastalýðýndan

Hastalýðýndan Çalýþtýrýlan

Kadýnlarýn

Yetiþkin

Ölen

Bölgenin Adý

Ölen

Yetiþkin

Çalýþtýðý

Erkekler

Erkeklerin

Kadýnlarýn

Kadýnlar

Ýþkollarý

% olarak

Oraný

Oraný

100.000de

100.000de

% olarak

14.9

598

Vigan

644

18.0

Pamuklu

42.6

708

Blackburn

734

34.9

Pamuklu

37.3

547

Halifax

564

20.4

Yünlü

41.9

611

Bradford

603

30.0

Yünlü

31.0

691

Macclesfield

804

26.0

Ýpekli

14.9

588

Leek

705

17.2

Ýpekli

36.6

721

Stoke-Upon

Trent

665

19.3

Çömlekçilik

30.4

726

Woolstanton

727

13.9

Çömlekçilik

-

305

Saðlýklý sekiz

tarým bölgesi

340

-

178 Ýngiliz serbest ticaretçilerinin ipekli mamullerden alýnan koruyucu gümrük vergilerinin kaldýrýlmasýna nasýl güçlükle razý olduklarý çok iyi bilinir. Fransadan yapýlan ithalata karþý koruma yerine þimdi ayný iþi, Ýngilterede fabrikalardaki çocuklarýn korunmadan yoksun býrakýlmalarý görmektedir.

179 Ýngiliz pamuklu sanayiinin en parlak olduðu 1859 ve 1860 yý1larýnda bazý fabrikatörler, fazla mesai için daha yüksek ödeme yeminiyle, yetiþkin erkek iþçileri iþgününün uzatýlmasý konusunda kandýrmaya çalýþtýlar. Elle iþletilen iplik eðirme makineleriyle otomatik makinelerde çalýþan iþçiler, iþverenlere verdikleri bir dilekçeyle bu denemeye bir son verdiler. Bu dilekçede þöyle diyorlardý: Açýk konuþmak gerekirse, yaþamýmýz bize bir yük haline geldi; ülkedeki diðer iþçilere göre bizler fabrikaya haftada neredeyse iki gün daha fazla kapatýlmýþ durumdayýz ve bu topraklar üzerinde kendimizi köle gibi hissediyor ve hem kendimize ve bem de gelecek kuþaklara 260 Karl Marks

Kapital I

rým yüzyýl geçmiþti.180

Yasakoyucu, ilk kez, baþlangýçta koyduðu sýnýrlarýn dýþýna, 1845

Basma Fabrikasý Yasasý ile çýktý. Sermayenin bu yeni aþýrýlýktan, duyduðu hoþnutsuzluk, yasanýn her satýrýndan anlaþýlýr. 8 ile 13 yaþ arasýndaki çocuklar ile kadýnlar için iþgününün sýnýrlarýný, yemek için hiç bir yasal paydos vermeksizin, sabah 6 ve akþam 10 olmak üzere 16 saat olarak saptýyordu. 13 yaþýndan büyük erkeklerin, gece-gündüz istenildiði gibi çalýþtýrýlmalarýna izin veriyordu.181 Bu yasa, tam bir parlamenter baþarýsýzlýktýr.182

Bununla birlikte, konulan ilke, modern üretim biçiminin en karakteristik yaratýðý olan büyük sanayi kollarýnda zafer kazanmýþtý. Bunlarýn 1853-1860 arasýnda gösterdiði olaðanüstü geliþme, fabrika iþçilerinin hem fizik, hem moral yönden yeniden doðuþlarý ile elele, en kör gözleri bile açtý. Yasal sýnýrlamalar ile düzenlemelerin, yarým yüzyýl süren bir iç savaþ sonucu kendilerinden adým adým sökülüp alýndýðý patronlar, hâlâ

serbest olan sömürü alanlarý ile kendi durumlarý arasýndaki karþýtlýðý gereksiz bir gösteri havasý içinde belirtiyorlardý.183 Ekonomi Politikin yalancý [sayfa 308] pehlivanlarý, þimdi, yasayla belirlenmiþ bir iþgününün zorunluluðunu takdir etmenin, mensup olduklarý bilim dalýnýn kendine özgü yeni bir buluþu olduðunu ilan ediyordu.184 Kolayca anlaþýldýðý gibi, fabrika kodamanlarý, kaçýnýlmaz sonuca boyun eðip onunla uzlaþtýktan sonra, sermayenin direnme gücü gitgide zayýfladý, oysa ayný sýralarda, iþçi sýnýfýnýn saldýrý gücü, doðrudan bu sorunla, iliþkili olmayan toplumun sýnýflarýndaki müttefiklerinin sayýsý ile birlikte arttý. 1860tan sonraki daha hýzlý ilerlemenin nedeni budur.

Boyacýlýk ile aðartýcýlýk bütünüyle 1860 yýlýnda185 örgü ve çorap zararlý bir sistemi yerleþtiriyor gibiyiz.. ... Bu nedenle, Noel ve yeni yýl tatillerinden sonra iþe baþladýðýmýz zaman, haftada ancak 60 saat, yani günde birbuçuk saat hariç olmak üzere sabah 6dan akþam 6ya kadar çalýþacaðýmýzý sizlere en derin saygýlarýmýzla bildirmek isteriz. (Reports etc., for 30th April, 1860, s. 30.)

180 Bu yasanýn kaleme alýnýþ biçiminden, bunun ihlali için bulunan olanaklar, Parliamentary Return, Factories Regulation Act (6 Aðustos 1859)ta ve Leonard Hornerin Suggestions for amending the Factory Acts to enable Inspectors to prevent illegal working, now becoming very prevalent adlý yazýsýnda görülebilir.

181 Sekiz ve daha yukarý yaþtaki çocuklar sabah altýdan akþam dokuza kadar son altý ay içersinde bölgemde çalýþtýrýlmaktadýrlar. (Reports etc., for 31st October, 1857. s. 311.) 182 Basma iþevleri yasasýnýn, hem eðitim ve hem de koruyucu önlemler yönünden baþarýsýz olduðu kabul edilmektedir. (Reports etc., for 31st October, 1857, s. 52.) 183 Örneðin, E. Polterin Timesa yazdýðý 24 Mart 1863 tarihli mektup. Times, kendisine, fabrikatörlerin On Saatlik Yasaya karþý ayaklanmalarýný anýmsatmýþtýr.

184 Bunu, diðerleri yanýnda, Tookeun History of Prices adlý yapýtýnýn yazýlmasýna katkýda bulunan ve editörlüðünü yapan Mr. W. Newmarchda görürüz. Kamuoyuna korkakça ödünler vermek bilimsel bir ilerleme midir?

185 1860 tarihinde çýkartýlan yasa ile, boyama ve aðartma iþlerinde, iþgününün 1 Aðustos 1861den baþlayarak geçici olarak 12 saat, 1 Aðustos 1862den sonra da kesin olarak 10 saat olmasý, yani cumartesi günü 7½, diðer günler 10½ saat olmasý karara baglanmýþtýr. Ama, uðursuz 1862 yýlý gelince eski komedi gene oynandý. Üstelik fabrikatörler, genç1er ile kadýnlarýn bir yýl daha 12 saat çalýþtýrýlmalarýna izin verilmesi için Parlamentoya baþvurdular. Sanayiin bugünkü durumda (pamuk kýtlýðý sýrasýnda) iþçilerin günde 12 saat çalýþtmalarý ve elden geldiðince fazla Karl Marks 261

Kapital I

yapýmý 1861de, 1850 tarihli fabrika yasasýnýn kapsamý içersine alýndý.

Çocuklarýn çalýþtýrýlmasý konusunda kurulan komisyonun (1863) ilk raporu sonucu, (yalnýz çömlekçiler deðil) bütün seramikçiler, kibritçiler, kapsülcüler, kartuþçular, halýcýlar, kadifeciler ve daha pek çok iþkolu, iþlemecilik adý altýnda, yasanýn kapsamý içersine alýndý. 1863

yýlýnda, açýk havada yapýlan aðartýcýlýk186 ve fýrýncýlýk, [sayfa 309] özel yasalarýn kapsamýna alýndý; adý geçen ilk iþkolunda gençler ile kadýnlarýn geceleri (akþam 8den sabah 6ya kadar) çalýþmalarý, ikincinde 18 yaþýndan küçük fýrýn iþçilerinin, akþam 9 ile 5 arasýnda iþe koþulmalarý yasaklanmýþtý.

Tarým, madencilik ve ulaþým araçlarý dýþýnda Ýngiliz sanayiinin bütün önemli kollarýný, yararlandýklarý özgürlüklerden yoksun býrakmakla ücret almalarý onlarýn çok yararýna olacaktýr. Bu yönde bir yasa tasarýsý getirilmiþ ise de, baþta Ýskoçyalý aðartma iþçilerinin eylemleri nedeniyle, bu tasarý bir yana býrakýlmýþtýr. (Report etc., for 31st October. 1862, s. 14-15.) Böylece, sözde adlarýna konuþtuklarý iþçiler tarafýndan yenilgiye uðratýlan Sermaye, avukat gözlüklerinin de yardýmýyla, emeðin korunmasý amacýyla çýkartýlan bütün Parlamento yasalarýnda olduðu gibi kaçamaklý sözcüklerle kaleme alýnan 1860 yasasýnýn.

kendilerine, perdahçýlar ile mala son þeklini veren iþçileri, bu yasanýn kapsamý dýþýnda býrakma olanaðýný saðladýðýný keþfettiler. Her zaman sermayeye sadýk uþaklýk eden Ýngiliz yargý organlarý, hukuk mahkemesinde, bu küçük ve bayaðý hileye yasallýk kazandýrdý. Ýþçiler büyük hayal kýrýklýðýna uðradýlar ... aþýrý-çalýþmadan þikayetçilerdi ve yasakoyucunun apakçýk niyetinin yanlýþ bir taným nedeniyle hükümsüz duruma gelmesi çok üzülünecek bir durumdu. (l.c., s. 18.) 186 Açýk havada çalýþan aðartýcýlar, geceleri bu iþte hiç bir kadýn çalýþtýrýlmadýðý yalanýyla 1860 tarihli yasanýn kapsamýna girmekten kurtuldular. Bu yalan, fabrika denetmenlerince açýða vurulduðu gibi, ayný zamanda, Parlamento da, iþçilerin verdikleri dilekçelerde, açýk havada yapýlan aðartmalarýn sözde serin çayýr kokusu içinde yürütüldüðü inancýndan yoksun kaldý. Bu açýk hava aðartmalarýnda, 900-100° fahrenhayt sýcaklýðýnda kurutma odalarý kullanýlýyor ve buradaki iþler çoðunlukla kýzlar tarafýndan yapýlýyordu. Bunlarýn, bu odalardan açýk havaya arasýra yaptýklaný kaçamaklar için. serinleme teknik terimi kullanýlýyordu. Fýrýnlarda onbeþ kýz vardýr. Sýcaklýk, keten bezi için 80-90° derece, patiska için 100 ve daha yukarý derecelerdir.

On foot kare kadar büyüklüðünde ufacýk bir odanýn ortasýnda kapalý bir soba vardýr ve burada oniki kýz ütü ve katlama iþini yaparlar. Kýzlar, korkunç bir sýcaklýk saçan sobanýn çevresine dizilerek, ütücüler için patiskalarý hýzla kuruturlar. Bu iþçilerin çalýþma saatleri sýnýrsýzdýr. Ýþler çoksa, ardarda her gece saat 9 ya da 12ye kadar çalýþýrlar. (Reports etc.. for 31st October , 1862, s. 56.) Bir hekim þöyle diyor: Serinlemek için özel bir zaman ayrýlmamýþ, ama sýcaklýk dayanýlmaz hale gelin ya da iþçilerin elleri terden kirlenince, birkaç dakika dýþarýya çýkartýlýrlar. Soba iþçilerinin hastalýklarýný tedavi konusundaki geniþ deneyimlerime dayanarak þunu söyleyebilirim ki, bunlarýn saðlýk durumlan, iplik fabrikasý iþçilerininkinden daha berbattýr (ve Sermayenin, Parlamentoya verdiði muhtýralarda, bu kýzlar, Rubensin tablolarý örneði, çiçek gibi saðlýklý gösterilmiþtir!).

Bunlar arasýnda en yaygýn hastalýkIar, verem, bronþit, rahim hastalýklarý, þiddetli histeri ve romatizmadýr. Kanýmca bütün bu hastalýklar doðrudan doðruya ya da dolaylý olarak, iþçilerin çalýþtýrýldýklan küçük odalardaki pis ve aþýrý sýcak hava ile, kýþýn evlerine dönerken soðuk ve rutubetli havadan kendilerini koruyacak yeterli giyecek eksikliðinden ileri gelmektedir. (l.c., s.56-57.) Fabrika denetmenleri, bu açýk hava aðartýcýlarýnýn yoksun býrakýldýklarý 1860 tarihli ek yasa konusunda þunlarý öne sürüyorlar: Bu yasa, iþçiIere saðlar gibi göründüðü korumayý saðlayamadýðý gibi, kaleme alýnmýþ öyle bir maddeyi de içermektedir ki, gece saat 8den sonra çalýþan iþçilerin bulunduklarý saptanmadýkça, bunlarýn koruyucu hükümlerden yararlanmasý olanaksýz görülmekte ve böyle bir saptama yapýlsa bile, öngörülen tanýtlama þekli öylesine sugötürmektedir ki, bunun bir mahkumiyetle sonuçlanmasý epeyce olanaksýzdýr. (l.c., s. 52.)

Bu nedenle, bütün iyi niyetlere ve amaçlara karþýn, insancýl ya da eýitsel amaçlara yönelik bir yasa olarak tam bir baþarýsýzlýktýr; çünkü kadýnlarla çocuklarýn, duruma göre aç ya da tok, 14

saat ve belki de daha uzun bir süre, ne yaþa, ne cinsiyete ve ne de bu gibi iþlerin (aðartma ve boyama) yapýldýðý çevredeki ailelerin toplumsal alýþkanlýklarýna kulak asýlmaksýzýn çalýþtýrýlmalarýna izin vermek (ki bu aslýnda zorlamak demektir) herhalde insancýl bir hareket olmasa gerektir. (Reports etc., for 30th April, 1867 , s. 40.) 262 Karl Marks

Kapital I

tehdit eden ayný komisyonun daha sonraki önerilerine ilerde deðineceðiz.187

YEDÝNCÝ KESÝM.  NORMAL ÝÞGÜNÜ ÝÇÝN SAVAÞIM

ÝNGÝLÝZ FABRÝKA YASALARININ

BAÞKA ÜLKELERDEKÝ TEPKÝSÝ

Okurlarýn anýmsayacaðý gibi, artý-deðer üretimi, ya da artý-emeðin sýzdýrýlmasý, emeðin, sermayenin egemenliði altýna girmesinden doðabilecek üretim tarzlarýndaki herhangi bir deðiþiklikten tamamen ayrý olarak, kapitalist üretimin özgül amacý ve varoluþ nedenidir. Okur, gene buraya kadar yaptýðýmýz incelemelerden, ancak baðýmsýz ve bu nedenle yasal yönden kendi adýna hareket etme yetkisine sahip iþçinin, bir meta satýcýsý olarak kapitalist ile [sayfa 310] sözleþme yapabildiðini de anýmsayacaktýr. Demek ki, bizim çizdiðimiz bu tarihsel tabloda, bir yandan modern sanayi, öte yandan hem fizik bakýmdan, hem de yasal yönden reþit olmayan emek, önemli roller oynamaktadýr; bunlardan ilki, bizim açýmýzdan özel bir iþ alaný, ikincisi ise, emek sömürüsünün çarpýcý bir örneðinden baþka bir þey deðildir. Bununla birlikte, incelememizin bundan sonra ortaya çýkartacaðý geliþmeleri beklemeksizin, salt tarihsel olgular arasýndaki iliþkiden þu sonuçlara varabiliriz : Birincisi. Sermayenin, iþgününün sýnýrsýz ve hesapsýz uzatýlmasý konusundaki hýrsý, su gücü, buhar ve makineyle ilk devrimlerini yapan sanayi kollarýnda, modern üretim tarzýnýn ilk yaratýklarý olan, pamuk, yün, keten, ipek eðirme ve dokumacýlýk alanlarýnda tatmin edilmiþtir.

Maddi üretim tarzýndaki deðiþmeler ve buna tekabül eden üreticiler188

arasýndaki toplumsal iliþkilerdeki deðiþmeler, önce sýnýrsýz aþýrýlýklara, ardýndan da, buna bir tepki olarak, iþgünü ile paydos saatlerini yasalarla sýnýrlayan, düzenleyen ve aralarýnda birlik kuran toplumsal bir denetimin doðmasýna yolaçtý. Bu denetim, bu yüzden, 19. yüzyýlýn ilk yarýsýnda yalnýzca istisnai yönetmelik gibi görünür.189 Yeni üretim tarzýnýn bu ilkel egemenliði aþýlýr aþýlmaz, bu arada, yalnýz diðer birçok üretim kollarýnýn bu ayný fabrika sistemini benimsedikleri deðil, çömlekçilik camcýlýk vb.

gibi ilkel yöntemlerle çalýþan manüfaktürlerin yanýsýra fýrýncýlýk gibi eski moda zanaatlarýn, ve ensonu mýhçýlýk gibi ev sanayilerinin190 bile, çok-187 Ýkinci baskýya not. Yukardaki pasajlarý yazdýðým 1866 yýlýndan beri yeni bir tepki baþlamýþ bulunmaktadýr.

188 Bu sýnýflarýn (kapitalistler ve iþçiler) herbirinin tutum ve davranýþý, içine sokulduklarý durumun sonucu olmuþtur. (Reports etc., for 31st October, 1848, s. 113) 189 Sýnýrlandýrmaya tabi tutulan iþler, dokuma sanayiinde buhar ya da su gücünden yararlanýlan manüfaktürler ile ilgiliydi. Bir iþyerinin denetlenmesini gerektirecek iki koþul vardý: buhar ya da su gücünden yararlanýlmasý ve bazý liflerin iþlenmesi. (Reports etc., for 31st October, 1864, s. 8)

190 Ev sanayii denilen sanayiin durumu hakkýnda, Çocuklarýn Çalýþtýrýlmasý Komisyonunun son raporlarýnda özellikle deðerli malzemeler bulunabilir.

Karl Marks 263

Kapital I

tan, fabrikalar gibi tamamen kapitalist sömürünün pençesine düþtüðü görüldü. Böylece, yönetmelik, giderek istisnai niteliðinden sýyrýlmak zorunda kaldý, ya da Ýngilterede olduðu gibi, Romalý Casuistlerin yaptýðý þekilde, iþ yapýlan her evin fabrika ilan edilmesi biçimini aldý.191

Ýkincisi. Ýþgününün, bazý üretim kollarýnda düzenlenmesinin tarihi, ve bu düzenlenmeye göre öteki kollarda hâlâ süregelen [sayfa 311]

savaþým, tek tek emekçinin, bu özgür emek-gücü satýcýsýnýn, kapitalist üretimin belli bir aþamaya ulaþmasýyla, direnme gücünden tamamen yoksun hale düþürüldüðünü tanýtlar. Normal iþgününün yaratýlmasý, bu nedenle, kapitalist sýnýf ile iþçi sýnýfý arasýndaki azçok gizli, uzun süren bir iç savaþýn sonucudur. Çatýþma, modern sanayi arasýnda olduðu için, ilk kez bu sanayiin beþiðinde, Ýngilterede baþlamýþtýr.192 Ýngiliz fabrika iþçileri, yalnýz Ýngilizlerin deðil, genel olarak modern iþçi sýnýfýnýn savunucularý olduðu gibi, bunlarýn teorisyenleri de sermaye teorisine ilk kez meydan okuyan kimseler olmuþtur.193 Bu yüzden, fabrika filozofu Ure,

emeðin eksiksiz özgürlüðü194 uðruna mertçe savaþým veren sermayeye karþý, bayraklarýna Fabrika Yasalarýnýn Köleliði sözlerini yazan Ýngiliz iþçi sýnýfýný, silinmez yüzkarasý olarak lanetlemektedir.

Fransa, aðýr aksak Ýngiltereyi izledi. Ýngilteredeki aslýndan çok daha kusurlu Oniki Saatlik Yasanýn195 doðumu için Þubat devriminin ya-191 Son oturumun (1864) yasalarý ... adetlerin büyük farklýlýklar gösterdiði ve makinelere hareket veren mekanik gücün kullanýlmasý artýk etkisi gibi, yasal bakýmdan bu iþyerinin fabrika

sayýlmasý için gerekll koþullar arasýnda bulunmadýðý çeþitli koþullarýný kapsar. (Reports etc., for 31st October , 1864, s. 8)

192 Kýta Avrupasý liberalizminin cenneti Belçikada bu hareketin izleri görillmez. Kömür ve maden ocaklarýnda bile, her iki cinsiyetten ve her yaþtan iþçi, her dönemde ve istenildiði sürece tam bir özgürlük içersinde tüketilirler. Buralarda çalýþtýrýlan her 1.000 kiþiden 733ü erkek, 88i kadýn ve geriye kalanýn 135i oðlan, 44ü kýz olmak üzere 16 yaþýndan küçük çocuktur; yüksek fýrýnlarda vb. her 1.000 kiþiden 668i erkek, 149u kadýn ve geriye kalanýn 98i oðlan ve 85i kýz olmak üzere 16 yaþýndan küçük çocuklardýr. Buna, bir de, yetiþkin ve henüz olgunluk derecesine ulaþmamýþ emek-gücünün pek büyük ölçüde sömürülmesine karþýlýk ödenen düþük ücretleri ekleyiniz. Ortalama günlük ücret erkek için 2 þilin 8 peni, kadýn için 1 þilin 8 peni, erkek çocuk için 1 þilin 2,5 penidir. Bunun sonucu olarak Belçika, 1863 yýlýnda, 1850 yýlýna göre, kömür, demir vb. ihracatýný hem miktar ve hem de deðer olarak neredeyse iki katýna çýkartmýþtýr.

193 Robert Owen, 1810 yýlýndan hemen sonra yalnýz iþgününün sýnýrlandýrýlmasý zorunluluðunu teori olarak benimsemekle kalmadý, 10 saatlik iþgününü, New Lanarkta kendi fabrikasýnda fiilen uyguladý da. Bu hareketiyle, komünistçe ütopya diye alay edildiði gibi, çocuklarýn eðitiminin üretken emekle birleþtirilmesi fikri ve ilk kez onun taratýndan kurulan Ýþçi Kooperatifleri Dernekleri de ayný þekilde karþýlandý. Bugün birinci ütopya fabrika yasasý haline gelmiþ, ikincisi bütün fabrika yasalarýnda resmi ifade olarak yer almýþtýr, üçüncüsü ise gericilerin elinde bir dalavere aracý halinde kullanýlmaktadýr.

194 Ure, Philosophie des Manufactures, Fransýzca çevirisi, Paris 1836, t. II, s. 39, 40, 67, 77

vb.. 195 1855 yýlýnda Pariste toplanan Uluslararasý Ýstatistik Kongresinin tutanaklarýnda þöyle deniyor: Fabrikalar ile iþyerlerinde günlük çalýþmayý 12 saat olarak sýnýrlandýran Fransýz yasasý, bu çalýþmayý belli saatler içersinde saptamaz. Yalnýz çocuklarýn çalýþma zamaný sabah 5 ile akþam 9 olarak belirlenmiþtir. Ýþte bu yüzden bazý patronlar bu uðursuz boþluðun kendilerine verdiði hakký, iþyerlerinde, belki yalnýzca pazar günü dýþýnda, çalýþmayý aralýksýz her gün sürdürmek için kötüye kullanýrlar. Bu amaçla, iki ekip halinde iþçi çalýþtýrýrlar ve bunlardan herbiri, ancak 12 saat iþyerinde bulunduðu halde, çalýþma gece-gündüz sürmüþ olur. Yasanýn gerekleri yerine getirilmiþtir, ama ya insanlýðýn gerekleri? Ayrýca, gece iþinin insan organizmasý 264 Karl Marks

Kapital I

pýlmasý gerekti. Gene de, Fransýzlarýn devrimci yöntemlerinin [sayfa 312]

kendine özgü avantajlarý vardý. Ýþgününü, bütün iþyerleri ile fabrikalarda, hiç bir ayrým tanýmadan bir defada ayný þekilde sýnýrladý, oysa bazan þu, bazan bu noktada koþullarýn baskýsýna ister istemez boyun eðen Ýngiliz yasa koyucularý, karmakarýþýk ve birbirleriyle çeliþen uygulamalar içersinde yollarýný yitiriyorlardý.196 Buna karþýlýk, Fransýz yasasý, Ýngilterede, ancak çocuklar, ergin olmayanlar ve kadýnlar için kazanýlmýþ ve ancak son zamanlarda, ilk kez genel bir hak olarak öne sürülmüþ bir konuyu, ilke olarak ilan etmiþti.197

Kuzey Amerika Birleþik Devletlerinde, her baðýmsýz iþçi hareketi, kölelik, cumhuriyetin bir bölümünü çarpýklaþtýrdýðý için kötürümleþti.

Emeðin, kara deriye damgalandýðý yerde, beyaz deriden kendini kurtarmasý mümkün deðildir. Ne var ki, köleliðin ölümüyle birlikte derhal yepyeni bir yaþam doðdu. Ýç savaþýn ilk meyvesi, Atlantikten Pasifiðe, New Englanddan Californiaya soluk soluða gidip-gelen bir lokomotif hýzýyla yayýlan sekiz saatlik çalýþma hareketi oldu. Baltimore da 6 Aðustos I866da yapýlan Genel Kongresi þu bildiriyi yayýnladý: Bugünün ilk ve en büyük zorunluluðu, bütün Amerika Birleþik Devletlerinde, sekiz saatlik çalýþmayý, normal iþgünü kabul eden bir yasayý yürürlüðe koyarak, bu ülkenin emeðini kapitalist kölelikten kurtarmaktýr. Bu þanlý sonuca eriþene dek bütün gücümüzle çalýþmaya kararlýyýz.198 Ayný sýralarda, Uluslararasý Ýþçi Birliðinin, Cenevrede yaptýðý kongrede, [sayfa 313] Londra Genel Konseyinin önerisi üzerine þu karar alýndý: Ýþgününün sýnýrlandýrýlmasý önkoþuldur, bu saðlanmadan, kurtuluþ yolunda atýlacak diðer bütün adýmlar baþarýsýzlýða mahkumdur. ... Kongre, sekiz saatlik süreyi, iþgününün yasal sýnýrý olarak önerir.

Böylece, Atlantiðin her iki yakasýnda, üretim koþullarýnýn kendi-üzerindeki yýkýcý etkileri ile her iki cinsiyetten insanýn geceleri ayný loþ iþyerlerinde birarada bulunmalarýnýn meþum sonuçlarý üzerinde de durulmuþtur.

196 Örneðin benim bölgemde, ayný fabrikada tek bir iþveren, Aðartýcýlýk ve Boyacýlýk Ýþleri Yasasýna göre aðartýcý ve boyacý olduðu halde, ayný zamanda, Basmacýlýk Ýþleri Yasasýna göre de, basmacý, Fabrika Yasasýna göre ise, iþe son þeklini veren iþçidir. (Mr. Bakerin raporu, Reports etc.. for 31st October, 1861, s. 20) Bu yasalarýn çeþitli hükümleri ile bunlardan ileri gelen karýþýklýklarý sýraladýktan sonra Mr. Baker þöyle diyor: Ýþverenin yasalara uymaktan kaçýndýðý yerlerde, bu üç ayrý parlamento yasasýnýn hükümlerinin uygulanmasýný saðlamanýn ne kadar zor olacaðý böylece görülmüþ olacaktýr. Ama böylece avukatlara da bir yýðýn dava konüsu saðlamýþ oluyor.

197 Böylece, fabrika denetmenleri en sonunda þunu söylemeye cesaret ediyorlar: Bu itirazlar

(isgününün yasayla sýnýrlandýrýlmasý konusunda sermayenin itirazlarý) büyük çalýþma hakký ilkesi karþýsýnda yenilgiye uðramak zorundadýr. ... Patronun, iþçisinin emeði üzerindeki hakkýnýn sona ereceði ve yorulup tükenmek sözkonusu olmasa bile iþçinin bu süreyi kendine ayýrabileceði bir zaman vardýr. (Reports etc., for 31st Oct., 1862, s. 54.) 198 Biz Dunkirk iþçileri, ilan ediyoruz ki, bugünkü sistem altýnda öngörülen çalýþma zamanýnýn uzunluðu çok fazladýr ve iþçiye dinlenme ve eðitim için zaman býrakmamakta ve onu kölelikten pek az farklý bir kul haline getirmektedir. Ýþte bunun için, 8 saatin bir iþgünü için yeterli olduðu ve yasal olarak da yeterll sayý1masý gerektiði kararýna vardýk; güçlü bir araç olan basýný yardýmýmýza çaðýrmamýzýn nedeni bu olduðu gibi ... bize bu yardýmý yapmaya yanaþmayanlara, emek ve iþçi haklarýnda yapýlacak reformun düþmaný gözüyle bakmamýzýn nedeni de bu olacaktýr. (Dunkirkli Ýþçilerin Kararý, New York State 1866.) Karl Marks 265

Kapital I

lerinden içgüdüsel bir þekilde doðup büyüyen iþçi sýnýfý hareketi, Ýngiliz Fabrika Denetmeni R. J. Saundersin þu sözlerini doðruladý: Toplumda reformlar yapýlmasýna doðru atýlacak ileri adýmlarýn baþarýya ulaþmasý çalýþma saatleri sýnýrlandýrýlmadan ve bu sýnýrlar sýkýsýkýya uygulanma-dan asla beklenemez.199

Kabul etmek gerekir ki, iþçilerimiz, üretim sürecinden çýktýkla-rýnda, girdiklerinden daha farklýdýrlar. Pazarda, bir meta, emek-gücü

sahibi olarak, öteki meta sahipleri ile karþý karþýya, satýcýya karþý satýcý olarak durmuþtu. Kapitaliste emek-gücünü sattýðý sözleþme, kendisini, onun tasarrufuna serbestçe verdiðini, deyim yerindeyse, ak ile kara gibi tanýtlar. Pazarlýk tamamlandýktan sonra, onun baþýna buyruk insan

olmadýðý anlaþýlýr; emek-gücünü satmak için özgür olduðu süre, onu satmaya zorlandýðý süredir,200 ve gerçekten de, vampir, sömürülecek tek bir adalesi, siniri, bir damla kaný olduðu sürece201 onu elinden býrakmayacaktýr. Acýlarýnýn yýlanýna karþý korunmak için iþçilerin baþbaþa vermeleri ve bir sýnýf olarak, bu iþçilerin bizzat kendilerinin, sermaye ile yaptýklarý gönüllü sözleþme ile, hem kendilerini ve hem de ailelerini köleliðe ve ölüme satmalarýný engelleyecek bir yasanýn, kud-retli bir toplumsal engelin yaratýlmasýný gerçekleþtirmeleri gerekir.202 Ýnsanýn vazgeçilmez haklarýný sayýp döken cafcaflý liste yerine, yasayla sýnýrlý iþgününün gösteriþsiz Magna Chartasý [sayfa 314] geliyor; bununla

iþçinin sattýðý zamanýn ne zaman sona ereceði, ve kendisine ait olanýn ne zaman baþlayacaðý açýklýða kavuþmuþ olacak.203 Quantum mutatus ab illo!* [sayfa 315]

199 Reports etc.. for 31st 1848, s. 112.

200 Ayrýca, bu gibi iþlemler (örneðin, sermeyenin 1848-50 arasý giriþtiði manevralar), iþçilerin korunmaya gereksinmeleri olmadýðý, ama el emeði ve alýnteri gibi sahip bulunduklarý tek metaý satan özgür kimseler olarak düþünülebilecekleri þeklinde sýk sýk öne sürülen iddialarýn yanlýþlýðýnýn kesin kanýtlarýdýr. (Reports etc., for 30th April, 1850, s. 45) Özgür emek (eðer ona bu ad verilebilirse) hatta özgür bir ülkede bile, kendisinin korunmasý için yasasýnýn güçlü koluna gereksinme duyar. (Reports etc.. for 31st Oct.. 1864, s. 34.) Yemek paydosu verilerek ya da verilmeksizin 14 saat çalýþtýrmaya izin vermek, iþçilerin zorlanmasýyla ayný anlama gelir vb..

(Reports etc.. 30th April, 1863, s. 40.)

201 Friedrich Engels, l.c.. s. 5. 202.

202 On Saatlik Yasa, kapsamýna giren sanayi kollarýnda, daha önce uzun saatler çalýþan iþçilerin. vaktinden önce yaþlanýp elden ayaktan düþmelerine bir son verdi. (Reports etc.. for 31st Oct., 1859, s. 47.) Sermaye (fabrikalarda), çalýþtýrýlan iþçilerin saðlýk ve morallerinde bazý tahriplere yolaçmaksýzýn, makineleri sýnýrlý bir zamanýn ötesinde asla hareket halinde tutamaz; ve iþçiler kendilerini bundan koruyacak durumda deðillerdir. (l.c.. s. 8.) 203 Daha da büyük bir iyilik, ensonu, iþçinin kendisine ait zaman ile patronuna ait zaman arasýnda bir ayrým yapýlmasýdýr. Þimdi iþçi, artýk, zamanýnýn, sattýðý kýsmý ne zaman sona eriyor, kendisine ait olaný ne zaman baþlýyor, bunu biliyor; ve bu konuda önceden kesin bir bilgiye sahip bulunmasý, ona, kendine ait dakikalarý kendi amacýna göre önceden düzenleme olanaðýný veriyor. (l.c., s. 52.) Onlarý kendi zamanlarýnýn efendisi yapmakla (Fabrika Yasalarý) bunlara, eninde sonunda siyasal iktidara sahip olma yönünde moral bir canlýlýk kazandýrdý. (l.c., s. 47.) Belli belirsiz bir alay ve çok ölçülü sözcüklerle fabrika denetmenleri, bu yasanýn ayný zamanda, sermayenin salt bir somutlaþmýþ þekli olan bir insan için doðal olan bazý zalimce davranýþlardan kapitalistleri kurtardýðýna ve azýcýk kültür edinme zamaný saðladýðýna da deðinmiþlerdir.

Eskiden patronun paradan, iþçinin de çalýþmaktan baþka bir þey için vakti yoktu. (l.c., s. 48.)

* Ne büyük deðiþiklik. -ç.

266 Karl Marks

Kapital I

ONBÝRÝNCÝ BÖLÜM

ARTI-DEÐERÝN ORANI VE KÝTLESÝ

ÞÝMDÝYE kadar olduðu gibi bu bölümde de, emek-gücünün deðeri ve bu nedenle, bu emek-gücünün yeniden-üretimi ya da sürekliliði için iþgününün gerekli kýsmý, bilinen, sabit büyüklükler olarak kabul edilmiþtir.

Bu varsayýmla, artý-deðer oraný bilindiðine göre, ayný zamanda tek bir iþçinin, belirli bir sürede kapitaliste saðladýðý artý-deðer kitlesi de verilmiþ olur Örneðin, eðer bir günlük 6 saatlik gerekli emek 3 þiline eþit bir altýnýn kitlesi ile ifade ediliyorsa, bu 3 þilin, bir emek-gücünün günlük deðeri ya da bir emek-gücü satýnalýnmasý için yatýrýlan sermayenin deðeridir. Ayrýca, eðer bu artý-deðer oraný %100 ise, bu 3 þilinlik deðiþen sermaye, 3 þilinlik bir artý-deðer kitlesi üretir ya da iþçi, günde 6 saatlik bir artý-emek kitlesi saðlýyor demektir.

Ama kapitalistin deðiþen sermayesi, ayný anda kullandýðý bütün

[sayfa 316] emek-güçlerinin toplam deðerinin para cinsinden ifadesidir.

Karl Marks 267

Kapital I

Bundan dolayý, bu deðiþen sermayenin deðeri, tek bir emek-gücünün ortalama deðerinin, kullanýlan emek-güçleri sayýsý ile çarpýmýna eþittir.

Bunun için, eðer emek-gücünün deðeri belli ise, deðiþen sermayenin büyüklüðü, ayný anda kullanýlan iþçi sayýsý ile doðru orantýlý olarak deðiþir.

Tek bir emek-gücünün günlük deðeri 3 þilin ise, her gün 100 emek-gücünü sömürmek için 300 þilin sermayenin yatýrýlmasý gerekir; yani günde n sayýda emek-gücünün sömürülmesi için, n kadar 3 þilin yatýrýlmasý gerekir.

Ayný þekilde, tek bir emek-gücünün günlük deðeri olan 3 þilinlik deðiþen sermaye, günde 3 þilinlik bir artý-deðer üretirse, 300 þilinlik bir deðiþen sermaye, günde, 300 þilinlik artý-deðer üretir; yani n x 3 þilinlik deðiþen sermaye, günde, n x 3 þilinlik artý-deðer üretir. Demek oluyor ki, üretilen artý-deðer kitlesi, tek bir iþçinin, bir iþgününde saðladýðý artýdeðerin, kullanýlan iþçi sayýsý ile çarpýmýna eþittir. Ama ayrýca, tek bir iþçinin ürettiði artý-deðer kitlesi, emek-gücünün deðeri verildiðine göre, artý-deðer oraný ile belirlendiði için, þu yasa ortaya çýkýyor: üretilen artýdeðer kitlesi, yatýrýlan deðiþen sermaye miktarý ile artý-deðer oranýnýn çarpýmýna eþittir; bir baþka deyiþle, bu, ayný kapitalistin ayný anda sömürdüðü emek-gücü sayýsý ile her emek-gücünün sömürülme derecesi arasýndaki bileþik oranla belirlenir.

Artý-deðer kitlesi A, bir iþçinin günde ortalama olarak saðladýðý artý-deðer a, tek bir emek-gücünün satýnalýnmasý için yatýrýlan günlük deðiþen sermaye d, deðiþen sermaye toplamý D, ortalama emek-gücünün deðeri G, bu emek-gücünün sömürülme derecesi é/ [artý-emek/

e

gerekli-

] ve kullanýlan iþçi sayýsý n ise þu denklemi elde ederiz: emek

ad x D

A= }

é

G x e x D

Yalnýzca emek-gücünün ortalama deðeri sabit bir büyüklük olarak deðil, kapitalistin kullandýðý iþçinin de daima ortalama iþçiye indir-gendiði varsayýlmýþtýr. Üretilen artý-deðerin, sömürülen iþçi sayýsý ile orantýlý olarak artmadýðý, kural-dýþý durumlar vardýr, ama o zaman da, emek-gücünün deðeri sabit kalmaz. [sayfa 317]

Belirli bir artý-deðer kitlesi üretiminde, bu nedenle, bir etmende-ki azalma, bir diðerindeki artýþla karþýlanabilir. Deðiþen sermaye azalýrsa, ayný zamanda, artý-deðer oraný ayný oranda artar ve üretilen artý-deðer kitlesi deðiþmeden kalmýþ olur. Daha önceki varsayýmýmýzda olduðu gibi, kapitalistin günde 100 iþçiyi sömürebilmesi için 300 þilin yatýrmasý gerekiyorsa, ve artý-deðer oraný %50 ise, bu 300 þilinlik deðiþen sermaye, 150 þilinlik, ya da 100 x 3 iþsaatlik bir artý-deðer saðlar. Eðer artýdeðer oraný iki katýna çýkarsa ya da iþgünü, 6 saatten 9 saate deðil de 12

268 Karl Marks

Kapital I

saate uzatýlýr ve ayný zamanda deðiþen sermaye yarýya, 150 þiline indirilse, gene 150 þilinlik ya da 50 x 6 iþsaatlik bir artý-deðer saðlar. Demek oluyor ki, deðiþen sermayedeki azalma, emek-gücünün sömürülme derecesinde orantýlý bir artýþla, ya da kullanýlan iþçi sayýsýndaki azalma, iþgününde ayný oranda bir uzatma ile karþýlanabilir. Bu nedenle, sermayenin sömürebileceði emek arzý, belli sýnýrlar içersinde, iþçi arzýndan baðýmsýzdýr.204 Tersine eðer deðiþen sermaye miktarý ya da kullanýlan iþçi sayýsý ayný oranda artacak olursa, artý-deðer oranýndaki düþme, üretilen artý-deðer kitlesinde bir deðiþikliðe yolaçmaz.

Bununla birlikte, kullanýlan iþçi sayýsýndaki ya da yatýrýlan deðiþen sermaye miktarýndaki azalmanýn, artý-deðer oranýnda bir yükselmeyle ya da iþgününün uzatýlmasýyla karþýlanmasýnda bazý aþýlamayacak sýnýrlar vardýr. Emek-gücünün deðeri ne olursa olsun, iþçinin yaþayabilmesi için gerekli emek-zamaný ister 2, ister 10 saat olsun, bir iþçinin günde üretebileceði toplam deðer, 24 saatlik emeðin somutlaþtýðý deðerden daima daha azdýr; yani diyelim 12 þilin, 24 saatte gerçekleþen emeðin para olarak ifadesi ise, bu, 12 þilinden daima daha küçüktür. Daha önceki varsayýmýmýza göre, emek-gücünün kendisinin yeniden üretilmesi ya da onun satýnalýnmasý için yatýrýlan sermayenin yerine konmasý için günde 6 iþsaati gerekliyse, 500 iþçiyi %100lük bir artý-deðer oraný ile 12

saatlik iþgünü kullanan 1.500 þilinlik bir deðiþen sermaye, günde 1.500

þilinlik ya da 6 x 500 iþsaatlik bir artý-deðer üretir. Günde %200 bir artýdeðer oranýyla ya da 18 saatlik bir iþgünü ile 100 iþçi kullanan 300 þilinlik bir sermaye, ancak 600 þilinlik ya da 12 x 100 iþsaatlik [sayfa 318] bir artýdeðer kitlesi üretir; yatýrýlan deðiþen sermaye ile artý-deðerin toplamýna eþit olan toplam deðer-ürünü hiç bir zaman 1.200 þiline ya da 24 x 100

iþsaatine ulaþamaz. Ortalama iþgününün mutlak sýnýrý doðal olarak daima 24 saatten küçüktür deðiþen sermayedeki bir azalmanýn, artýdeðer oranýndaki bir yükselmeyle, ya da sömürülen iþçi sayýsýndaki bir azalmanýn, iþgününün sömürülme derecesinde bir yükselme ile karþý-lanmasýna mutlak bir sýnýr koymuþ oluyor. Bu canlý yasa, sermayenin, elden geldiðince çalýþtýrdýðý iþçi sayýsýný, ya da onun emek-gücüne çevrilebilen deðiþen kýsýmlarýný azaltma eðilimi ile, buna karþýt düþen, mümkün olan en büyük artý-deðer üretme eðiliminden doðan olgularýn (bunlar daha sonra iþlenecektir) açýklanmasý bakýmýndan büyük önem taþýr.

Öte yandan, eðer kullanýlan emek-gücü kitlesi ya da deðiþen sermaye miktarý, artý-deðer oranýndaki düþüþ ile orantýlý olmayacak þekilde artsa, üretilen artý-deðer kitlesi düþer.

Üretilen artý-deðerin kitlesinin iki etmen tarafýndan, yani artý-deðer oraný ve yatýrýlan deðiþen sermaye ile belirlenmesinden, üçüncü bir yasa çýkar. Artý-deðer oraný, ya da emek-gücünün sömürülme derecesi 204 Bu vülger iktisatçýlar, emeðin piyasa fiyatýnýn arz ve taleple belirlenmesi konusunda Arþimeti tepetaklak ederek, dünyayý yerinden oynatmak için deðil, hareketini durdurmak için dayanak noktasý bulduklarýný hayal etmekle, bu temel yasadan habersiz görünüyorlar.

Karl Marks 269

Kapital I

ile emek-gücü deðeri, yani gerekli emek-zamaný belli olduðuna göre, deðiþen sermaye ne kadar büyük olursa, üretilen deðerin, ve artý-deðerin kitlesi de doðal olarak o kadar büyük olur. Ýþgünü ile bunun gerekli kýsmýnýn sýnýrlarý belli ise, kapitalistin ürettiði deðer ile artý-deðer kitlesi, kuþkusuz, yalnýzca harekete getirdiði emeðin kitlesine baðlýdýr. Ama bu, yukarda varsayýlan koþullar altýnda, emek-gücü kitlesine ya da sömürdüðü iþçi sayýsýna baðlý olduðu gibi, bu sayý da, yatýrýlan deðiþen sermayenin miktarýyla belirlenmiþtir. Demek ki, artý-deðer oraný ile emek- gü-cü deðeri belli ise, üretilen artý-deðer kitlesi, yatýrýlan deðiþen sermayeye baðlý olarak deðiþir. Bildiðimiz gibi kapitalist, sermayesini iki kýsma ayýrmaktadýr. Bunun bir kýsmýný üretim araçlarýna yatýrýyor; bu, sermayenin deðiþmeyen kýsmýdýr. Diðer kýsmýný canlý emek-gücüne yatýrýyor; bu da, sermayenin deðiþen kýsmýdýr. Toplumsal üretim biçiminin ayný olduðu yerde bile, sermayenin böyle deðiþmeyen ve deðiþen kýsýmlara bölünmesi, çeþitli üretim kollarýnda, farklý oranlarda olur; ve ayný üretim kolunda dahi bu oran teknik koþullar ile, üretim sürecinin toplumsal bileþimindeki deðiþmelerle birlikte, o da deðiþir. Ama belli bir sermayenin, deðiþmeyen ve deðiþen kýsýmlara bölünme oraný ne olursa olsun, ister 1 : 2, 1 : 10 ya da 1 : x olsun, biraz önce belirtilen [sayfa 319] yasa üzerinde hiç bir etkisi olmaz. Çünkü, daha önceki tahlillerimize göre, deðiþmeyen sermayenin deðeri, ürünün deðerinde tekrar ortaya çýkar, ama yeni üretilen deðere, yeni yaratýlan deðer-ürüne girmez. 100 iplik iþçisi yerine 1.000 iþçi çalýþtýrýlmasý, kuþkusuz daha fazla hammaddeye, makineye gereklilik gösterir. Bu ek üretim araçlarýnýn deðeri yükselebilir, düþebilir, ayný kalabilir, az ya da çok olabilir, ama bunun, bu makineleri harekete getiren emek-gücü aracýlýðý ile artý-deðer yaratma süreci üzerinde hiç bir etkisi olamaz. Bunun için yukarda öne sürülen yasa, þimdi þu þekle giriyor: farklý sermayeler tarafýndan üretilen deðer ve artý-deðer kitleleri emek-gücünün deðeri belli ve sömürülme derecesi eþit olmak üzere bu sermayelerin deðiþen kýsýmlarýnýn, yani canlý emek-gücüne dönüþen kýsýmlarýnýn büyüklükleri yönünde deðiþir.

Bu yasa, görünüþe dayanan bütün deneyimlerle açýkça çeliþmek-tedir. Kullandýðý tüm sermayesini yüzde olarak hesaplayan bir pamuk iplikçisinin, daha çok deðiþmeyen ve daha az deðiþen sermaye kullanmakla, ona göre daha çok deðiþen ve daha az deðiþmeyen sermaye kullanan bir fýrýncýdan, bu nedenle daha az kârý ya da daha az artý-deðeri cebe indirmediðini herkes bilir. Bu, görünüþteki çeliþkinin çözümlenmesi için, daha birçok ara terimlerin varlýðýný gerektirir; týpký basit cebirde 0/ ýn gerçek bir büyüklüðü temsil ettiðini anlamak için birçok ara terim-0

lere gereksinme bulunmasý gibi. Klasik ekonomi bu yasayý formüle edememekle birlikte, diðer yasanýn zorunlu bir sonucu olduðu için ona içgüdüsel bir þekilde uymaktadýr. Bu yasayý, çeliþkili olgularla çatýþmadan, zoraki bir soyutlama ile kurtarmayý denemiþtir. Rikardocu okulun bu engele tökezleyerek nasýl felakete uðradýðý ilerde205 görülecektir.

270 Karl Marks

Kapital I

Gerçekten hiç bir þey öðrenmemiþ olan* vülger ekonomi, her zaman olduðu gibi, burada da, görünüþleri düzenleyen ve açýklayan yasalar yerine, yalnýzca görünüþlere sarýlmýþtýr. Spinoza nýn tersine, bilisizliðin yeterli bir neden olduðuna inanmaktadýr.

Bir toplumun toplam sermayesi tarafýndan her gün harekete geçirilen emek, bir tek ortak iþgünü olarak kabul edilebilir. Örneðin, iþçi sayýsý bir milyon ve bir iþçinin ortalama iþgünü 10 saat olsa, [sayfa 320] toplumsal iþgünü on milyon saat olur. Bu iþgününün uzunluðu belli olduðuna göre bu sýnýrlandýrma fiziksel ya da toplumsal olarak belirlenmiþ olabilir artý-deðer kitlesi ancak iþçi sayýsýnýn, yani emekçi nüfusun artý-rýlmasýyla çoðaltýlabilir. Nüfus artýþý, burada, toplam toplumsal sermaye ile yaratýlan artý-deðer üretimi için matematik sýnýrý oluþturur. Tersine, belli bir nüfusla, bu sýnýr, iþgününün mümkün olduðu kadar uzatýlmasýyla belirlenir.206 Bununla birlikte, bir sonraki bölümde görüleceði gibi, bu yasa, yalnýzca, buraya kadar ele alýnmýþ artý-deðer biçimi için geçerlidir. Artý-deðer üretimi ile ilgili olarak þimdiye kadar yapýlan incelemelerden þu sonuç çýkýyor ki, eldeki her para ya da deðer, keyfi olarak sermayeye dönüþtürülemez. Bu dönüþümün gerçekleþebilmesi için, para ya da meta sahibi bireyin elinde, belli asgari miktarda bir para ya da deðiþim-deðerinin bulunmasý gerekir. Asgari deðiþen sermaye miktarý, artýdeðer üretimi için bütün yýl her gün çalýþtýrýlan tek bir emek-gücünün maliyet fiyatýdýr. Eðer bu iþçi kendi üretim araçlarýna sahip olsaydý ve iþ-çi olarak yaþamayý yeterli görseydi, kendi üretim araçlarýnýn yeniden-üretimi için gerekli süreden, diyelim 8 saatten fazla çalýþmasýna gerek kalmazdý. Ayrýca ancak, 8 iþsaati için yetecek kadar üretim aracýna gereksinme duyardý. Oysa, bu 8 saatin yanýsýra, onu bir de 4 saatlik artý-emeðe zorlayan kapitalist, ek üretim araçlarýnýn saðlanabilmesi için bir miktar daha paraya gereksinme duyar. Bununla birlikte, bizim varsayýmýmýza göre, kapitalistin, günlük olarak elde ettiði artý-deðerle, týpký bir iþçi gibi yaþayabilmesi, yani zorunlu gereksinmelerini karþýlayabilmesi için iki iþçi çalýþtýrmasý gerekir. Bu durumda, servetini artýrmak deðil, yaþamýný sürdürmek, üretiminin amacý olurdu; oysa kapitalist üretim demek, bunlardan ilki demektir. Sýradan bir iþçinin sürdüðü yaþamýn iki katý daha iyi bir yaþam sürmek ve bunun yanýsýra üretilen artý-deðerin yarýsýný sermayeye çevirebilmek için, iþçi sayýsý ile birlikte, yatýrdýðý asgari 205 Daha fazla ayrýntý dördüncü kitapta [ciltte] verilecektir.

206 Bir toplumun emeði, yani ekonomik zamaný belli bir miktardýr, diyelim, bir milyon insanýn günde on saati ya da on milyon saattir. ... Sermayenin bir artma sýnýrý vardýr. Bu sýnýra, belli bir dönemde, kullanýlan ekonomik zamanýn fiili büyüklüðü ile ulaþýlabilir: (An Essay on the Political of Nations. London 1821, s. 47, 49.)

* Hiç bir þey öðrenmediler ve hiç birþey unutmadýlar. - 1815 yýlýnda, Bourbor egemenliðinin restorasyonundan sonra Fransaya geri dönen, toprak mülkiyetlerin yeniden elde etmeyi ve köylüleri yeniden feodaÝ yükümlülüklerini üstlenmeye zorlamayý deneyen aristokrat göçmenler hakkýnda, Talleyrand böyle diyordu. -Ed.

Karl Marks 271

Kapital I

sermayeyi de 8 katýna çýkarmasý gerekir. Kuþkusuz kendisi de, iþçileri gibi elikolu sývayýp üretim sürecine doðrudan doðruya katýlabilir; o zaman kapitalist ile iþçi arasýnda bir melez, ancak küçük bir patron olur. Kapitalist üretimin belli bir aþamasý, [sayfa 321] kapitalistin bütün zamanýný, kapitalist olarak, yani kiþileþmiþ sermaye olarak, baþkalarýnýn emeklerini elde etmeye ve dolayýsýyla denetlemeye ve bu emeðin ürünlerini satmaya vermesini gerektirir.207 Ortaçaðlardaki loncalar, bu yüzden, usta bir zanaatçýnýn kapitaliste dö- nüþmesini, bir ustanýn kullanabileceði iþ-çi sayýsýný çok küçük bir azami rakamla sýnýrlandýrarak, zorla önlemeye çalýþtý. Para ya da meta sahibinin fiilen kapitalist olabilmesi için, üretim için yatýrýlan asgari miktarýn, orta-çaðlarýn azamisini büyük ölçüde aþmasý gerekir Hegelin (Logicinde) keþfettiði yasanýn doðruluðu, doða bilimlerinde olduðu gibi burada da görülür: salt nicel farklýlýklar bir noktadan sonra nitel deðiþikliklere dönüþürler.207a

Para ya da meta sahibi bireyin, kendisini kapitaliste dönüþtürebilmesi için elde bulundurmasý gerekli asgari deðer miktarý, kapitalist üretimin farklý geliþme aþamalarýna göre deðiþtiði gibi, farklý üretim alanlarýnda içinde bulunduklarý aþamanýn kendi özel ve teknik koþullarýna baðlý olarak deðiþiklik gösterirler. Bazý üretim alanlarý, kapitalist üretimin daha baþlangýcýnda, tek bir kiþinin elinde henüz bulunduramadýðý asgari bir sermayeye gereksinme gösterir. Bu durum, kýsmen, Fransada Colbert zamanýnda olduðu ve birçok Alman devletlerinde günümüze kadar süregeldiði [sayfa 322] gibi, özel kiþilerin devletçe desteklenmesine, ve kýsmen de, bizim modern anonim þirketlerin öncüleri olan bazý ticaret ve sanayi kollarýnýn sömürülmesi için, yasal tekelleri ellerinde bulunduran þirketlerin meydana gelmesine yolaçar.208

207 Bir çiftçi kendi emeðine güvenmemelidir, eðer güvenirse bence bundan zararlý çýkar.

Onun iþi, genel bir gözetim olmalýdýr: harmancýsýný gözetlemek zorundadýr, yoksa, ücretlerini, harmanlanmayan tahýl olarak kaybetmiþ olur; orakçýsýnýn, biçicisinin, vb denetlenmesi gerekir; her zaman çitlerinin etrafýný dolaþmalý, ihmal edilmiþ mi edilmemiþ mi görmelidir; tek bir yere baðlanýrsa olacaðý budur zaten! ([J Arbuthnot,] An Inquiry into the Connexion between the Present Price of Provisions and the Size of Farms etc., By a Farmer, London 1773, s. 12) Bu kitap çok ilginç. Burada, kapitalist çiftçinin ya da daha açýk adýyla tüccar çiftçinin oluþumu incelenebilir ve yalnýzca yaþamasý için gerekli þeylerle yetinmek durumunda bulunan küçük çiftçi aleyhine kendisini yüceltmesi görülebilir. Kapitalistler sýnýfý, baþlangýçta kýsmen ve ensonu tamamen el ile çalýþma zorunluluðundan kurtulmuþ oldular. (Textbook of Lectures on the Political Economy of Nations, By the Rev, Richard Jones, Hertford 1852, Lecture III, s. 39) 207a Modern kimyada, ilk kez Laurent ve Gerhardt tarafýndan geliþtirilmiþ olan molekül teorisi de bundan baþka bir yasaya dayanmaz. [Üçüncü baskýya ek.]  Kimya ile yakýndan iliþkisi bulunmayanlar için çok açýk olmayan bir ifadeyi açýklamak amacýyla, biz, burada, yazarýn, ilk kez 1843 yýlýnda C. Gerhardtýn homolog diziler adýný verdiði karbon bileþimlerinden sözettiðine deðinmek isteriz; bu dizilerden herbirinin kendine özgü cebirsel formülü vardýr. Böylece, parafin dizileri: C H

; normal alkol dizileri C H

O; norma1 yað asitleri dizileri C H O formülü ile n 2n+2

n 2n+2

n 2n

2

gösterilir ve daha birçok böyle diziler vardýr. Yukardaki örneklerde, molekül formülüne yalnýzca CH niceliklerinin eklenmesi ile her seferinde nitelikçe farklý bir cisim meydana gelmektedir.

2

Bu önemli olgunun saptanmasýnda Laurent ve Gerhardtýn katkýlan (Marx bunu olduðundan büyük görmüþtür) konusunda bkz: Kopp, Entwicklung der Chemie, München 1873, s. 709, 716, ve Schorlemmer, The Rise and Development of Organic Chemistry, London 1879, s. 54. -F.E.

208 Martin Luther bu tür kurumlara Die Gesellschaft Monopolia demektedir.

272 Karl Marks

Kapital I

________________________

Üretim süreci sýrasýnda gördüðümüz gibi, sermaye, emek üzerinde, yani çalýþan emek-gücü ya da bizzat iþçi üzerinde egemenlik kurar. Kiþileþmiþ sermaye, kapitalist, iþçinin iþini düzenle ve uygun bir yoðunluk derecesinde yapmasýna dikkat eder.

Sermaye, ayrýca, iþçi sýnýfýný kendi yaþamý için gerekli gereksinmelerin dar çerçevesini aþan bir çalýþmaya yönelten zorlayýcý bir iliþkiye ulaþmýþtý. Baþkalarýnýn faaliyetinin bir üreticisi olarak, bir artý-emek soðu-rucusu ve emek-gücü sömürücüsü olarak, yükümlü çalýþmaya dayanan daha önceki bütün üretim sistemlerini, enerjisi, sýnýr tanýmazlýðý, key-fîliði ve etkinliði yönünden geride býrakmýþtýr.

Sermaye, ilkin, emeði, onu tarih içinde bulduðu teknik koþullara dayanarak kendisine baðýmlý hale getirir. Bu yüzden de, üretim tarzýný hemen deðiþtirmez. Artý-deðer üretimi, bizim buraya kadar incelediðimiz biçimiyle yani iþgününün basit bir þekilde uzatýlmasý ile elde edilmesi, bu nedenle, üretim tarzýndaki herhangi bir deðiþiklikten baðýmsýz olmasý gerektiðini tanýtlamýþtýr. Bu þekil, eski moda fýrýncýlýkta, bugünün modern pamuk fabrikalarýndan daha az uygulanan bir þey de deðildi.

Eðer biz, üretim sürecini, basit emek-süreci açýsýndan ele alýrsak, iþçi, üretim araçlarýnýn sermaye olma nitelikleriyle deðil, onlarla, yalnýzca kendisinin bilinçli üretken faaliyetinin basit bir aracý olarak iliþki içersine girer. Örneðin dericilikte, iþçi, deriyi, üzerinde çalýþtýðý, emek harcadýðý basit bir nesne gibi görür. Elinde iþlediði deri, kapitalistin derisi deðildir.

Ama üretim sürecine, artý-deðer yaratma süreci açýsýndan baktýðýmýz anda, durum deðiþir. Üretim araçlarý, burada, derhal baþkalarýnýn emeðini emen araçlar haline dönüþürler. Þimdi artýk, iþçi, üretim araçlarýný deðil, üretim araçlarý iþçiyi kullanmaktadýr. Ýþçinin üretken faaliyetinin maddi unsurlarý olarak tüketilmek yerine, onlar, kendi yaþam süreçleri için gerekli maya olarak iþçiyi tüketirler; [sayfa 323] ve sermayenin yaþam-süreci, yalnýzca deðerin, devamlý olarak geniþlemesi, devamlý olarak kendisini çoðaltmasý hareketinden ibarettir. Geceleri boþ duran ve canlý emeði yutmayan yüksek fýrýnlar ile iþyerleri, kapitalist için düpedüz kayýptýr. Fýrýnlar ile iþyerleri iþte bunun için, iþçinin gece emeði üzerinde hak iddiasýnda bulunurlar. Paranýn, üretim sürecinin maddi etmenlerine, üretim araçlarýna dönüþmesi, bu araçlarý, baþkalarýnýn emeði ve artý-emeði üzerinde hak talep edecek hale getirir. Konuyu baðlarken verece-ðimiz bir örnek, kapitalist üretime özgü ve onun karakteristiði olan bu elçabukluðunun, ölü ile canlý emek arasýndaki, deðer ile deðer yaratan güç arasýndaki iliþkinin bu tepetaklak ediliþinin, kapitalistlerin bilincinde nasýl yansýdýðýný gösterecektir. Ýngiliz fabrika patronlarýnýn 1848-1850

arasýndaki ayaklanmalarý sýrasýnda, Batý Ýskoçyanýn en eski ve en saygýdeðer firmalarýndan olup 1752den beri faaliyetini sürdüren ve dört ku-þaktýr ayný ailenin yönettiði, Paisleydeki neredeyse yüzyýllýk, keten ve Karl Marks 273

Kapital I

pamuk ipliði fabrikasýnýn, Carlile ve Oðullarý Þirketinin baþkaný..., bu

çok akýllý centilmen, o sýrada, 25 Nisan 1849 tarihli Glasgow Daily Maile, Vardiya Sistemi baþlýklý bir mektup gönderdi.209 Bu mektupta, diðer þeyler yanýnda, þu pek bönce pasaj da bulunuyor: Fabrikalarýn çalýþmasýný 10 saatle sýnýrlandýrmanýn ... birlikte getireceði kötülüklere

... bir gözatalým. ... Bu durum, fabrikatörün planlarýný, projelerini ve mallarýný çok ciddi bir zarara uðratacaktýr. Eðer o (yani, iþçileri) daha önce 12 saat çalýþýrken bu süre 10 saatle sýnýrlandýrýlýrsa, müessesesinde-ki her 12 makine ya da tezgah 10a inmiþ olacaktýr, ve eðer fabrikasýný satmaya kalksa bunlar ancak 10 olarak deðerlendirilecektir; böylece ülkedeki bütün fabrikalarýn deðeri altýda-bir kadar azalmýþ olacaktýr.210

Dört kuþak boyunca biriken kapitalist niteliklerin mirasçýsý bu Batý Ýskoçyalý burjuva kafasýnda, üretim araçlarýnýn, eðirme makinelerinin vb. deðerleri, sermaye olarak kendi deðerini artýrma ve her allahýn günü baþkalarýna ait bedeli ödenmemiþ bir miktar emeði yutma özellikleriyle öylesine karmakarýþýk hale [sayfa 324] gelmiþ ki, Carlile ve Ortaklarý Þirketinin baþkaný fabrikasýný satmaya kalksa, kendisine yalnýzca eðirme tezgahlarýnýn deði1, ayrýca, bunlarýn artý-deðer katma güçlerinin de, yalnýz bunlarda somutlaþan ve bu türden tezgahlarýn üretimi için gerekli olan emeðin deðil, bu olanaklarýn her gün Paisleyli yiðit Ýskoçlar-dan pompaladýklarý artý-emeðin deðerinin de ödeneceðini düþünüyor, ve iþte bu nedenle, iþgününün iki saat kýsaltýlmasý ile, 12 adet eðirme makinesinin satýþ fiyatýnýn 10 adedinin fiyatýna düþeceðini hesaplýyor!

[sayfa 325]

209 Reports of Insp. of Fact.. for 30th April, 1849, 59.

210 l.c., s. 60. Kendisi de bir Ýskoç olan ve Ýngiliz fabrika denetmenlerinin tersine kapitalist düþünce biçimine kendisini kaptýrmýþ bulunan Stuart, raporuna aldýðý bu mektup konusunda, açýkça, bu mektup, vardiya sistemi ile çalýþan bir fabrika sahibinin, ayný iþle uðaþanlara saðladýðý en yararlý belge olduðu gibi iþsaatlerinin düzenlenmesinde yapýlacak herhangi bir deðiþiklik konusunda kaygýlarý bulunanlarýn ön yargýlarýný yok edecek son derece iyi düþünülmüþ bir belgedir de diyor.

274 Karl Marks

Kapital I

DÖRDÜNCÜ KISIM

NÝSPÝ ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ



ONÝKÝNCÝ BÖLÜM

NÝSPÝ ARTI-DEÐER KAVRAMI

ÝÞGÜNÜNÜN, kapitalistin yalnýzca emek-gücüne ödediði deðerin eþdeðerinin üretken kýsmý, buraya kadar deðiþmeyen bir büyüklük olarak ele alýndý, ve aslýnda bu, belli üretim koþullarý altýnda ve toplumun belli bir ekonomik geliþme aþamasýnda böyledir. Ýþçinin bu gerekli emek-zamanýnýn ötesinde, daha 2, 3, 4, 6 vb. saat çalýþmaya devam edebileceðini gördük. Artý-deðer oraný ile iþgününün uzunluðu, bu uzatmanýn büyüklüðüne baðlý bulunuyordu. Gerekli emek-zamaný deðiþmediði halde, gördüðümüz gibi, iþgünü toplamý deðiþkendi. Þimdi, uzunluðu ile, gerekli-emek ve artý-emek arasýndaki bölünüþü ve uzunluðu belli olan bir iþgününü ele alalým. Burada ac çizgisinin bütünü a  b  c

örneðin, 12 saatlik bir iþgününü temsil etsin; ab kýsmý 10 saatlik gerekli-emek, bc ise 2 saatlik artý-emek olsun. Bu durumda, [sayfa 326]

Karl Marks 275

Kapital I

artý-deðer üretimi nasýl artýrýlabilir: yani, ac çizgisi uzatýlmadan ya da ondan baðýmsýz olarak artý-emek nasýl uzatýlabilir?

Burada ac çizgisinin uzunluðu belli olmakla birlikte, iþgününün sýnýrý olan c noktasýnýn aþýlmamasý halinde bile, baþlangýç noktasý byi a yönünde geriye kaydýrarak bcnin uzatýlmasý mümkün gibi görünüyor.

Bu örneðimizde, abbc çizgisinde b-b, bcnin yarýsýna ya da 1 saatlik emek-zamanýna eþit olsun.

a  b'  b  c

Þimdi eðer, 12 saatlik iþgünü ac çizgisinde b noktasýný b noktasýna doðru kaydýrýrsak, bc, bc olur ve, iþgünü eskisi gibi 12 saat kaldýðý halde, artý-emek yarýyarýya artmýþ, 2 saatten 3 saate çýkmýþ olur. Artý emek-zamanýnýn böylece, bcden bcye, 2 saatten 3 saate uzatýlmasý, hiç kuþkusuz gerekli emek-zamanýnýn abden abne, yani 10 saatten 9 saate indirilmesiyle ancak mümkün olabilir. Artý-emeðin uzatýlmasý, gerekli-emeðin kýsaltýlmasýna tekabül edecektir; yani gerçekte iþçinin daha ön-ce kendi yararý için tükettiði emek-zamanýnýn bir kýsmý, þimdi kapitalistin çýkarýna emek-zamanýna dönüþmüþ olur. Ýþgününün uzunluðunda bir deðiþme olmadýðý halde, onun gerekli emek-zamaný ve artý emek-zamaný bölünmesinde bir deðiþiklik olmuþtur.

Öte yandan, iþgününün uzunluðu ile emek-gücünün deðeri belli ise, açýktýr ki artý emek-zamaný da bellidir. Emek-gücünün deðeri, yani emek-gücünün üretimi için gerekli emek-zamaný, bu deðerin yeniden-üretimi için gerekli emek-zamanýný belirler. Eðer bir emek-zamaný yarým þilinde (altý peniden) maddeleþmiþ olsa, ve bir günlük emek-gücünün deðeri beþ þilin etse, iþçinin, sermayenin onun emek-gücü için ödediði deðeri yerine koymasý ya da kendi günlük yaþamý için, gerekli deðerin eþdeðerlerini üretebilmesi için günde 10 saat çalýþmasý gerekir.

Geçim araçlarýnýn deðeri belli ise, emek-gücünün deðeri biliniyor demektir;1 ve bu emek-gücünün deðeri [sayfa 327] verilmiþse, gerekli emek-zamaný da biliniyor demektir. Artý emek-zamaný, ayrýca, toplam iþgününden 1 Onun günlük ortalama ücretinin deðeri, iþçinin yaþamasý, çalýþmasý ve çoðalmasý için gerekli olan þeylerle belirlenir. (William Petty, Political Anatomy of Ireland, 1672, s. 64.) Emeðin fiyatý daima gerekli tüketim maddelerinin fiyatýyla belirlenir. .. ve ne zaman. .. iþçinin ücreti, emekçi bir insan olarak, düþük derece ve durumuna uyacak þekilde, çoðunun yazgýsý olan böyle kalabalýk bir aileyi geçindirmeye yetmezse uygun ücreti almýyor demektir. (J. Vanderlint, l.c., s.

15.) Le simple mer, qui n'a que ses bras et son industrie, n'a rien qu'autant qu'il parvient à vendre à d'autres sa peine.. .. En tout genre de travail il doit arriver en effet, que le salaire de l'ouvrier se borne à ce qui lui est nécessaire pour lui procurer la subsistance. [Kendi kollun-dan ve çalýþmasýndan baþka hiç bir þeyi olmayan basit bir iþçinin, onu bir baþkasýna sattýðý zaman elde edeceði þeyden baþka hiç bir þeyi yoktur.. .. Her türden emekte, iþçi ücretinin. onun yaþamasý için gerekli þeylerle sýnýrlý olmasý gerekir ve gerçekte de bu böyle olur.] (Turgot, Reflexions etc., uvres ed. Daire, t. I, s. 10.) Yaþamak için gerekli tüketim maddelerinin fiyatý, gerçekte üretici emeðin maliyetidir. (Malthus, Inquiry into the nature of Rent., London 1815, s, 48, not.)

276 Karl Marks

Kapital I

gerekli emek-zamanýnýn çýkartýlmasý ile de bulunabilir. Oniki saatten on saat çýkartýlýrsa, geriye iki saat kalýr; belirli koþullar altýnda artý-emeðin nasýl olup da iki saatten fazla uzatýlabileceðini görmek kolay deðildir.

Kuþkusuz, kapitalist, iþçiye, beþ þilin yerine dört þilin altý peni ya da da-ha azýný verebilir. Bu dört þilin altý penilik deðerin yeniden-üretimi için dokuz saatlik emek-zamaný yetebilir; bunun sonucu olarak kapitaliste iki yerine üç saatlik artý-emek gider, ve artý-deðer, bir þilinden bir þilin altý peniye yükselebilir. Ne var ki, bu sonuç, yalnýzca iþçinin ücretini emek-gücünün deðerinin altýna düþürerek de elde edilebilirdi. Dokuz saatte ürettiði dört þilin altý peni ile öncekine göre onda-bir kadar az tüketim aracý saðlar ve dolayýsýyla emek-gücünün gereði gibi yeniden-üretimi sakatlanmýþ olur. Artý-emek, bu durumda, ancak normal sýnýrlarý çiðnenerek uzatýlabilir; kapladýðý alan, gerekli emek-zamanýnýn alanýný gaspederek geniþletilebilir. Uygulamada bu yolun oynadýðý önemli role karþýn, bunu, emek-gücü de dahil bütün metalarýn, tam deðerleri üzerinden alýnýp satýldýklarý varsayýmýmýza uyarak, burada, konu-dýþý býrakýyoruz. Bu varsayýmdan hareket edilirse, emek-gücünün üretimi ya da deðerinin yeniden-üretimi için gerekli emek-zamanýnýn iþçinin ücretinin, emek-gücünün deðerinin altýna düþürülmesiyle deðil, ancak bu deðerin kendisinde bir düþmeyle azalabileceði sonucu çýkar. Ýþgününün uzunluðu belli olduðuna göre, artý emek-zamanýnýn uzatýlmasý, ancak gerekli emek-zamanýnda bir kýsýntý yapmakla mümkün olabilir; bunun tersi mümkün deðildir. Aldýðýmýz örneðe göre, gerekli emek-zamanýnýn 1/10

kadar azalmasý için, emek-gücü deðerinin 1/10 kadar düþmesi; yani gerekli emek-zamanýnýn 10 saatten 9saate inmesi sonucu artý-emeðin iki saatten üç saate çýkmasý gerekir.

Ne var ki, emek-gücünün deðerindeki böyle bir düþüþ, eskiden on saatte üretilen tüketim araçlarýnýn, þimdi dokuz saatte üretilebildiði anlamýný taþýr. Ama bu, emeðin üretkenliðinde bir artma olmaksýzýn, mümkün deðildir. Diyelim bir kunduracý, belli araçlarla, oniki saatlik bir iþgününde, bir çift kundura yapmaktadýr. [sayfa 328]

Eðer ayný sürede iki çift kundura yapmasý gerekirse, emeðinin üretkenliðinin iki kat olmasý zorunludur; ve bu, ya kullandýðý araçlarda, ya çalýþma biçiminde, ya da her ikisinde bir deðiþiklik olmasý dýþýnda olanaksýzdýr. Demek ki, üretim koþullarýnýn, yani üretim biçimi ile emek-sürecinin kendisinin köklü bir deðiþime uðramasý gerekli oluyor. Emeðin üretkenliðinde bir artýþ sözüyle, biz, genellikle, emek-sürecinde bir metaýn üretimi için toplumsal gerekli emek-zamanýnýn kýsaltýlmasý türünden bir deðiþikliði, ve belli nicelikteki emeðe, daha fazla kullaným-deðeri üretme gücünün saðlanmasýný anlýyoruz.2 Þimdiye kadar, iþgününde 2 Quando si perfezionano le arti, che non è altro che la scopertadi nuove vie, onde si possa compiere una manufattura con meno gente o (che é lo stesso) in minor tempo di prima. [Sanayiin yetkinleþmesi, kendileri yardýmýyla bir iþin eskisinden daha az insan ile ya da (ayný anlama gelmek üzere) daha az zamanla tamamlanabildiði yeni araçlarýn bulunmasýndan Karl Marks 277

Kapital I

yapýlan basit bir uzatmadan doðan artý-deðeri ele alýrken, biz, üretim biçiminin belli ve deðiþmez olduðunu kabul ettik. Ama artý-deðerin, gerekli emeðin artý-emeðe çevrilmesiyle üretilmesi gerektiðinde, sermayenin, emek-sürecini geçmiþteki haliyle devralmasý ve yalnýzca bu sürecin zamanýný uzatmasý yetmez. Emeðin üretkenliðini artýrmadan önce, sürecin teknik ve toplumsal koþullarýnýn ve dolayýsýyla üretim biçiminin kendisinin kökten deðiþtirilmesi gerekir. Ancak bu yoldan, emek-gücünün deðerinin düþürülmesi ve bu deðerin yeniden-üretimi için gerekli iþgünü parçasýnýn kýsaltýlmasý mümkün olur.

Ýþgününün uzatýlmasýyla üretilen artý-deðere, ben, mutlak artýdeðer diyorum. Buna karþýlýk, gerekli emek-zamanýnýn kýsaltýlmasý, ve bunun sonucu, iþgününün iki kýsmýnýn uzunluklarýndaki deðiþiklikten doðan artý-deðere, nispi artý-deðer diyorum.

Emek-gücünün deðerinin düþürülebilmesi için, emeðin üretkenliðindeki artýþýn, ürünleri emek-gücünün deðerini belirleyen ve bunun sonucu olarak, ya alýþýlmýþ geçim araçlarý sýnýfýna giren, ya da bunlarýn yerlerini alabilen sanayi kollarýna yönelmesi zorunludur. Ama bir metaýn deðeri, yalnýz iþçinin doðrudan doðruya onun üzerinde harcadýðý emek niceliðiyle deðil, ayný zamanda, üretim aralarýnda bulunan emekle de belirlenir. Örneðin, bir çift kunduranýn deðeri, yalnýz kunduracýnýn emeðine deðil, derinin, balmumunun, [sayfa 329] ipliðin vb. deðerlerine de baðlýdýr. Demek ki, emek-gücünün deðerindeki düþme, emeðin üretkenliðinde bir artýþla, ve gerekli tüketim maddelerinin üretiminde kullanýlan deðiþmeyen sermayenin maddi öðelerini oluþturan emek araçlarý ile hammaddeleri saðlayan sanayi kollarýna ait metalarýn ucuzlatýlmasýyla da meydana getirilebilir. Ama, ne gerekli tüketim maddelerini üreten, ne de bunlarýn elde edilmesi için gerekli üretim araçlarýný saðlayan sanayi kollarýnda emeðin üretkenliðindeki bir artýþ, emek-gücünün deðerini etkilemez.

Metalarýn ucuzlamasý, kuþkusuz, emek-gücünün deðerinde ancak pro tanto* bir düþme, emek-gücünün yeniden-üretiminde bunlarýn kullanýlmasý oranýnda bir düþme meydana getirir. Örneðin, gömlek, gerekli bir geçim aracýdýr, ama birçok geçim aracýndan bir tanesidir. Ne var ki, gerekli geçim araçlarýnýn toplamý, herbiri ayrý sanayi kollarýnýn ürünü olan çeþitli metalardan oluþur; ve bu metalarýn herbirinin deðeri, emek-gücünün deðerinin bir kýsmýný oluþturur. Bunlarýn yeniden üretilmeleri için gerekli emek-zamanýndaki bir azalma ile emek-gücünün deðeri de azalýr; emek-zamanýndaki toplam azalma, çeþitli ve birbirinden ayrý sanayi kollarýndaki emek-zamanlarýnýn kýsalmalarýnýn toplamý-baþka bir þey deðildir. (Giaiani, l.c., s. 159) Leconorie zud les frais de production ne peut donc être autre chose que leconomie sur la de quantité de travail employée pour produire.

[Öyleyse, üretim masraflarý üzerinden tasarruf üretmek için kullanýlan emek miktarý üzerinden tasarruftan baþka bir þey olamaz.] (Sismondi, Etudes, etc., [Edition de Bruxelles. 1837] t. I. s.

22.) * O ölçüde. -ç.

278 Karl Marks

Kapital I

na eþittir. Biz, bu genel sonucu, burada, her ayrý durumda doðrudan doðruya hedef alýnan bir amacýn sonucuymuþ gibi ele alýyoruz. Bir kapitalist, örneðin, emeðin üretkenliðini artýrarak gömlek fiyatlarýný ucuzlat-sa, bu, hiç bir zaman onun, emek-gücünün deðerini ve dolayýsýyla da gerekli emek-zamanýný pro tanto düþürmek amacýyla hareket ettiðini göstermez. Ama ensonu, bu sonucun doðmasýna katkýda bulunduðu sürece, genel artý-deðer oranýnýn yükselmesine de yardým etmiþ olur.3

Sermayenin genel ve zorunlu eðilimlerini, ortaya çýkýþ biçimlerden ayýrdetmek gerekir.

Kapitalist üretim biçimine özgü yasalarýn, bireysel sermaye kitlelerinin hareketleri sýrasýnda kendilerini nasýl gösterdiklerini, rekabetin zorlayýcý yasalarý olarak nerelerde ortaya çýktýklarýný ve bireysel kapitalistlerin kafalarýnda ve bilinçlerinde hareketlerine yön veren dürtüler olarak nasýl yer aldýklarýný burada incelemek niyetinde deðiliz. Ama þurasý açýktýr ki.

sermayenin asýl [sayfa 330] niteliðini kavramadan, rekabetin bilimsel bir tahlilinin yapýlmasý olanaksýzdýr; bu, týpký, gökcisimlerinin görünüþteki hareketlerinin, ancak, duyularla doðrudan doðruya algýlanamayan gerçek hareketlerini bilen birisi için anlaþýlýr ve açýklanabilir olmasýna benzer.

Gene de, nispi artý-deðer üretiminin daha. iyi anlaþýlmasý için, yalnýzca buraya kadar vardýðýmýz sonuçlara dayanarak aþaðýdaki düþünceleri ekleyebiliriz.

Eðer altý penide 1 saatlik emek somutlaþmýþ ise, altý þilinlik bir deðer, 12 saatlik bir iþgününde üretilebilir. Diyelim ki, emeðin bugünkü üretkenliði ile, bu 12 saatte, 12 parça mal üretilsin. Her mal için kullanýlan üretim aracýnýn deðeri yarým þilin olsun. Bu koþullar altýnda her parça mal bir þiline malolur: bunun altý penisi üretim araçlarýnýn deðeridir, altý peni de bu araçlar ile çalýþýlarak eklenen yeni deðerin. Diyelim ki, þimdi bir kapitalist, emeðin üretkenliðini iki katýna çýkarmanýn yolunu bulsun ve 12 saatlik iþgününde, bu maldan 12 parça yerine 24 parça üretsin.

Üretim araçlarýnýn deðeri ayný kalmýþsa, her parça malýn deðeri dokuz peniye düþecek, bunun altý penisi üretim araçlarýnýn deðeri, üç penisi de emeðin eklediði yeni deðer olacaktýr. Emeðin üretkenliði iki katýna çýktýðý halde, bir günlük emek, gene eskisi gibi, altý þilinlik yeni bir deðer yaratacak, ama bu deðer, þimdi eskisinin iki katý mala daðýlmýþ olacaktýr. Þimdi her parça mal, bu deðerin 1 : 12si yerine 1 : 24ünü, altý penilik deðer yerine üç penilik bir deðer taþýmýþ olacaktýr; ya da bunu þöyle de söyleyebiliriz: þimdi üretim araçlarýna, bunlarýn mal haline dönüþmeleri sýrasýnda, tam bir saatlik emek-zamaný yerine yalnýzca yarým saatlik emek-zamaný katýlmýþtýr. Bu mallarýn herbirinin deðeri, þimdi toplumsal deðerinin altýnda olur; bir baþka deyiþle, ayný malýn ortalama toplumsal koþullar altýnda üretilen büyük yýðýnýndan daha az emek-3 Diyelim ... makinelerdeki geliþmelerle fabrikatörün ... ürünleri iki katýna çýktý ... o, toplam gelirin daha küçük bir kýsmý ile iþçilerini giydirebilecek ... ve böylece kârý artmýþ olacaktýr. Ama bir baþka yolda etkilenmeyecektir. (Ramsa, l.c. s. 168, 169) Karl Marks 279

Kapital I

zamanýna malolmuþtur. Her parça mal, ortalama olarak bir þiline malolur ve iki saatlik toplumsal emeði temsil eder; ama deðiþen üretim tarzý altýnda, yalnýzca dokuz peniye malolur, ya da ancak ½ saatlik emeði içerir. Ama bir metaýn gerçek deðeri, onun bireysel deðeri deðil, toplumsal deðeridir; yani gerçek deðer, bir malýn her ayný durumda üreticiye malolduðu emek-zamaný ile deðil, onun üretimi için toplumsal olarak gerekli emek-zamaný ile ölçülür. Bu nedenle, yeni yöntemi uygulayan ve ürettiði metaý bir þilinlik [sayfa 331] toplumsal deðeri üzerinden satan kapitalist, bu malý bireysel deðerin üç peni fazlasýna satmýþtýr ve böylece üç penilik bir artý-deðer elde etmiþtir. Öte yandan, 12 saatlik iþgünü, onun için, þimdi, 12 parça yerine 24 parça mal ile temsil edilmektedir.

Bu durumda, bir iþgününün ürününün elden çýkartýlabilmesi için, talebin eskisinin iki katýna çýkmasý, yani piyasanýn iki kat daha geniþ olmasý gerekir. Diðer koþullar ayný kalmak üzere, bu kapitalistin ürettiði metalar, ancak fiyatlarýndaki bir azalma ile daha geniþ bir pazara egemen olabilir.

Bu yüzden, bunlarý, bireysel deðerlerinin üzerinde, ama toplumsal deðerlerinin altýnda, diyelim on peniye satacaktýr. Böylece, gene de, herbir parçadan bir penilik fazla artý-deðer sýzdýrmýþ olacaktýr. Bu mallar, emek-gücünün genel deðerinin belirlenmesinde rol oynayan gerekli geçim araçlarý sýnýfýna girsin girmesin, bu artý-deðer fazlasý, onun cebine girmiþ olur. Demek oluyor ki, bu son koþuldan baðýmsýz olarak, her kapitalist, emeðin üretkenliðini artýrmak yoluyla metalarýnýn fiyatýný ucuzlatmak eðilimindedir.

Ama ne olursa olsun, hatta bu durumda bile, artý-deðer üretimindeki bu artýþ, gerekli emek-zamanýnýn kýsýlmasý ve buna tekabül eden artý emek-zamanýnýn uzatýlmasýndan doðar.4 Gerekli emek-zamaný 10

saat, bir günlük emek-gücünün deðeri beþ þilin olsa, artý emek-zamaný 2 saat ve günlük artý-deðer bir þilin olur. Ama kapitalist, þimdi 24 parça mal üretmekte, bunlarýn herbirini on peniye satmakta, toplam yirmi þilin elde etmektedir. Üretim araçlarýnýn deðeri oniki þilin olduðuna gö-re, bu mallarýn 142/ parçasý, yalnýzca yatýrýlan deðiþmeyen sermayeyi 5

yerine koyar. 12 saatlik iþgününde harcanan emek, geriye kalan 9 3/5

parçada temsil edilmektedir. Emek-gücü fiyatý beþ þilin olduðuna göre, 6 parça mal gerekli emek-zamanýný, 3 3/ parça da artý-emeði temsil 5

eder. Ortalama toplumsal koþullar altýnda gerekli-eme-ðin artý-emeðe oraný 5 : 1 idi; þimdi ise 5 : 3tür. Ayný sonuç, aþaðýdaki þekilde de elde edilebilir. 12 saatlik iþgünü ürününün deðeri, yirmi þilindir. Bu miktarýn, oniki þilini üründe yalnýzca yeniden beliren üretim araçlarýnýn deðeridir.

Geriye kalan sekiz þilin ise, o iþgününde [sayfa 332] yeniden üretilen deðerin 4 Bir insanýn kârý, baþka insanlarýn emeðinin ürünü üzerindeki kumandasýna deðil, emeðin kendisi üzcrindeki kumadasýna baðlýdýr. Ýþçilerin ücreti ayný kaldýðý halde eðer mallarýný daha yüksek bir fiyata satabilirse, bundan yararlanacaðý açýktýr. ... Ürettiði þeylerin küçük bir kýsmý, emeði harekete getirmesi için yeterlidir, ve böylece daha büyük bir kýsým ona kalmýþ olur. ([J.

Cazenove.] Ouilines of Pol Econ., London 1832,s. 49, 50.) 280 Karl Marks

Kapital I

para olarak ifadesidir. Bu miktar, ayný türden ortalama toplumsal emeðin ifade edildiði miktardan büyüktür: bu tür emeðin oniki saati yalnýzca altý þilin ile ifade edilmiþtir. Olaðanüstü üretken emek, yoðunlaþtýrýlmýþ emek olarak iþ görür; eþit sürelerde, ayný türden ortalama toplumsal emekten daha büyük deðer yaratýr. (Bkz: Birinci Bölüm, Ýkinci Kesim, s. 58-59.) Ama kapitalistimiz hâlâ, bir günlük emek-gücü deðeri olarak eskisi gibi yalnýzca beþ þilin ödemeye devam etmektedir. Oysa, bu deðerin yaratýlmasý için, iþçinin, þimdi, 10 saat yerine 71/ saat çalýþmasý 5

yetmektedir. Artý-emeði, böylece 24/ saat artmýþ, ürettiði artý-deðer bir 5

þilinden üç þiline yükselmiþtir. Demek oluyor ki, geliþtirilmiþ üretim yöntemi uygulayan kapitalist, ayný iþi yapan diðer kapitalistlere göre, iþgününün daha büyük bir kýsmýna artý-emek olarak elkoymaktadýr.

Onun tek baþýna yaptýðý bu þey, kapitalistler grubunun nispi artý-deðer yaratmada ortaklaþa yaptýklarýnýn aynýsýdýr. Ne var ki, öte yandan, bu yeni üretim yöntemi yaygýnlaþýp da, bu bireysel metaýn ucuzlatýlmýþ deðeri ile toplumsal deðeri arasýndaki fark ortadan kalkar kalkmaz, artýdeðer fazlasý da yokolup gider. Yeni üretim yöntemini uygulayan bireysel kapitalisti, malýný toplumsal deðerinin altýnda satmaya zorlayarak egemenliði altýna alan, deðerin emek-zamaný ile belirlenmesi yasasý, ayný zamanda rekabetin zorlayýcý yasasý olarak, rakiplerini bu yeni yöntemi benimsemeye zorlar.5 Bunun için, genel artý-deðer oranýnýn, sürecin bütününün etkisi altýna girebilmesi, ancak, emekteki üretkenlik artýþýnýn, gerekli geçim araçlarýný kapsayan metalarýn fiyatýnda ve dolayýsýyla emek-gücünün deðerinin öðelerinde bir ucuzluk saðlayan sanayi kollarýný içine aldýðý zaman mümkün olur.

Metalarýn deðeri, emeðin üretkenliði ile ters orantýlýdýr. Metalarýn deðerlerine baðlý bulunmasý nedeniyle, emek-gücünün deðeri de öyledir. Oysa tersine, nispi artý-deðer bu üretkenlik ile doðru orantýlýdýr.

Üretkenliðin artmasý ile artar, düþmesi ile azalýr. Paranýn deðeri deðiþmez kabul edilirse, 12 saatlik ortalama bir [sayfa 333] toplumsal iþgünü, ayný ye-ni deðeri bu miktar, artý-deðer ile ücretler arasýnda nasýl bölünmüþ olursa olsun 6 þilinlik deðeri üretir. Ama, üretkenlikteki artýþ sonucu gerekli tüketim maddelerinin deðeri düþer, ve bir günlük emek-gücünün deðeri beþ þilinden üç þiline inerse, artý-deðer bir þilinden üç þiline yükselmiþ olur. Emek-gücünün deðerinin yeniden üretilmesi için gerekli on saat yerine, þimdi yalnýz altý saat gereklidir. Bu serbest hale gelen dört saat, artý-emek alanýna rahatça katýlabilir. Demek oluyor ki, metalarý ucuzlatmak ve ucuzluk aracýlýðý ile iþçinin kendisini ucuzlatmak 5 Eðer komþum, az emekle çok þey yaparak ucuza satabilirse, ben de onun kadar ucuza satmanýn bir yolunu aramak zorunda kalýrým. Böylece, daha az iþçinin emeði ile iþ yapan ve dolayýsýyla daha ucuza iþ çýkaran her sanat, meslek ya da makine, diðerlerinde de, herkes ayný düzeyde bulunsun ve hiç kimse komþusundan daha ucuza satmasýn diye, ya ayný sanatý, mesleði ya da makineyi kullanmak ya da bunlarýn bir benzerini bulmak gibi bir zorunluluðu ve çabayý yaratýr. (The Advantages of the East-India Trade to England. London 1720, s. 67.) Karl Marks 281

Kapital I

için, emeðin üretkenliðini yükseltmek, sermayenin özünde bulunan bir istek ve sürekli bir eðilimdir.6

Metaýn deðeri, kendi baþýna, kapitalisti hiç ilgilendirmez. Onu ilgilendiren tek þey, metada yatan ve satýþý ile gerçekleþen artý-deðerdir.

Artý-deðerin gerçekleþtirilmesi, yatýrýlan deðerin yeniden elde edilmesini zorunlu olarak birlikte getirir. Þimdi, nispi artý-deðer, emeðin üretkenliðindeki geliþme ile doðru orantýlý olarak artarken, öte yandan, metalarýn deðerleri ayný oranda azaldýðý için; bir ve ayný sürecin metalarý ucuzlattýðý ve bu metalarda bulunan artý-deðeri artýrdýðý için; bir bilmecenin çözümü ile yüzyüze geliyoruz: tek kaygýsý deðiþim-deðeri üretmek olan kapitalist, niçin durmadan metalarýn deðiþim-deðerlerini düþürmeye uðraþýyor?

Ekonomi politiðin kurucularýndan biri olan Quesnaynin rakiplerine eziyet etmek için yönelttiði ve onlarýn hiç bir yanýt veremedikleri bir bilmecedir.

Quesnay diyor ki: Siz, sanayi ürünlerinin yapýmýnda, giderlerden ve emeðin maliyetinden, ürüne zarar vermeksizin ne kadar fazla indirim yapýlýrsa, bu, son þeklini almýþ malýn fiyatýný düþüreceði için, o derece yararlýdýr diyorsunuz. Ve gene de, çalýþan halkýn emeðinden doðan servet üretiminin, bu ürünlerin deðiþim-deðerlerinin birikiminden meydana geldiðine inanýyorsunuz.7 [sayfa 334]

Kapitalist üretimde, bu nedenle, üretkenliðin artmasýyla emekten tasarruf saðlandýðý zaman, iþgününün kýsaltýlmasý hiç bir zaman düþü-nülmez.8 Amaç, yalnýzca belirli miktarda metaýn üretimi için gerekli 6 Bir iþçinin giderleri hangi oranda azalýrsa, eðer sanayiin üzerindeki kýsýtlamalar ayný zamanda kaldýrýlmýþ ise, ücretleri de ayný oranda azalmýþ olur. (Considerations Concerning Taking off the Bounty on Corn Exported, etc., Lond., 753, s. 7.) Sanayiin çýkarý, tahýl ile diðer bütün tüketim maddelerinin mümkün olduðu kadar ucuz olmasýný gerektirir; bunlarý pahalýlaþtýran þey, emeði de pahalýlaþtýrýr .... sanayiin kayýt altýna alýnmadýðý bütün ülkelerde, gerekli tüketim maddelerinin fiyatý, emeðin fiyatýný da etkilemek zorundadýr. Gerekli tüketim maddeleri ucuzladýkça bu da daima düþecektir (l.c, s. 3.) Ücretler, üretici güçlerin artmasý oranýnda azalýr. Makinelerin, gerekli tüketim maddelerini ucuzlattýðý doðrudur, ama o ayný zamanda iþçiyi de ucuzlatýr. (A Prize Essay on the Comparative Merits of Competition and Cooperation, London 1834, s. 27.)

7 Ils conviennent, disait-il, que plu, on peut, sans préjudice, épargner de frais ou de travaux dispendieux dans la fabrication des ouvrages des artisans, plus cette épargne est profitable par la diminution du prix de ces ouvrage. Cependant ils croient que ya production de richesse, qui resulte des travaux des artisans, consiste dans laugmentation de la valeur venale de leurs ouvrages. [Onlar zanaatçýlarýn ürettikleri þeylerin yapýmýnda, masraflardan ya da masraflý çalýþmalardan, zarar vermeksizin ne kadar tasarruf edebilirlerse, bu tasarrufun, o ürünlerin fiyatýndaki düþme aracýyla, o kadar yararlý olacaðýný kabul ediyorlar, diyordu. Bununla birlikte, zanaatçýlarýn çalýþmasýndan doðan zenginlik üretiminin, bunlarýn ürünlerinin parasal deðerinin artýþýna dayandýðýna da inanýrlar.] (Quesnay, Dialogues sur le Commerce et les Travaux des Artisans, s. 188, 189.)

8 Ces spéculateurs si économes du temps et du travail des ouvriers quil faudrait quils payassent! [Ýþçilerin, ödemeleri gerekecek emek-zamanýnýn öylesine tutumlu spekülatörleri!]

(J. N. Bidaut, Du Monopole qui setablit dans les arts industriels et el commerce, Paris 1828, s.

13.) Ýþveren daima zaman ve emekten tasarruf etme peþinde olacaktýr. (Dugald Stewart, Works, ed. by Sir W. Hamilton, Edinburgh, v. VIII, 1855. Lectures on Polit. Econ., s. 318.) Onlarýn

(kapitalistlerin) çýkarý, çalýþtýrdýklarý iþçilerin üretken güçlerinin mümkün olduðu kadar büyük olmasýdýr. Dikkatlerini ve hem de neredeyse bütün dikkatlerini bu üretkenliðin yükseltilmesi üzerinde toplarlar. (R. Jones, l.c., Lecture III, [s. 39].) 282 Karl Marks

Kapital I

olan emek-zamanýnýn kýsaltýlmasýdýr. Emeðindeki üretkenliðin artmasý sonucu, iþçinin, eskisinin diyelim 10 katý meta üretmesi ve böylece herbiri üzerinde onda-bir kadar az emek-zamaný harcamasý, onu eskisi gibi 12 saat çalýþmaktan alýkoyamayacaðý gibi, bu, 12 saatte 120 parça yerine 1.200 parça üretmesini de engellemez. Dahasý var, iþgünü, ayný zamanda, 14 saatte, diyelim 1.400 parça üretecek þekilde uzatýlabilir de. Ýþte bunun için, MacCulloch, Ure, Senior ve benzeri iktisatçýlarýn yapýtlarýnýn bir sayfasýnda, iþçinin, üretkenliðinin geliþmesi sonucu gerekli emek zamanýnýn kýsaltýlmasý nedeniyle, sermayeye þükran borçlarý olduðu yazýlýdýr, ardýndan gelen sayfada da, bu minnettarlýðýný göstermesi için gelecekte 10 saat yerine 15 saat çalýþmalarý gereði! Kapitalist üretim sýnýrlarý içersinde, emeðin üretkenliðinin geliþmesinin tüm amacý, iþgününde, iþçinin kendi yararýna olarak çalýþtýðý sürenin kýsaltýlmasý, ve bu kýsaltma yoluyla, kapitalistin çýkarýna bedavadan çalýþacaðý sürenin uzatýlmasýdýr. Metalarý ucuzlatmaksýzýn bu sonuca ne ölçüde ulaþýlabileceði, nispi artý-deðerin, þimdi incelenmesine giriþeceðimiz özel üretim yöntemleri açýklanýrken görülecektir. [sayfa 335]

Karl Marks 283

Kapital I

ONÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ELBÝRLÝÐÝ

KAPÝTALÝST üretim, görmüþ olduðumuz gibi, ancak her bireysel sermayenin ayný anda oldukça çok sayýda iþçi kullanmasýyla, ve bunun sonucu emek-sürecinin büyük ölçüde yürütülmesi ve nispeten geniþ miktarda ürün vermesiyle baþlar. Çok sayýda iþçinin, ayný zamanda, ayný yerde (ya da isterseniz ayný iþ alanýnda diyebilirsiniz), tek bir kapitalistin patronluðu altýnda ayný türden meta üretmek üzere birarada çalýþmalarý, hem tarih hem mantýk açýsýndan, kapitalist üretimin çýkýþ noktasýný meydana getirir. Üretim tarzý yönünden, manüfaktür, sözcüðün dar anlamýyla, ilk aþamalarýnda, lonca elzanaatlarýndan, bir ve ayný bireysel sermaye tarafýndan ayný anda çok sayýda iþçi kullanýlmasý dýþýnda güçlükle ayýrdedilebilir. Ortaçað lonca ustasýnýn iþyeri, yalnýzca geniþlemiþtir.

Demek ki, baþlangýçta farklýlýk salt niceldi. Belli bir miktar ki [sayfa 284 Karl Marks

Kapital I

336] sermaye ile üretilen artý-deðerin, her iþçinin ürettiði artý-deðerin ayný anda kullanýlan iþçi sayýsýyla çarpýmýna eþit olduðunu göstermiþ bulunuyoruz. Ýþçi sayýsý, tek baþýna, ne artý-deðer oraný, ne de emek-gücünün sömürülme derecesi üzerinde etkilidir. 12 saatlik bir iþgünü, altý þilinde somutlaþmýþ ise, böyle 1.200 gün, 1.200 kez altý þilinde somutlaþýr. Birinci halde 12 x 1.200 iþsaati, diðerinde böyle 12 iþ-saati ürüne katýlmýþtýr.

Deðer üretiminde iþçi sayýsý, yalnýzca, þu miktarda tek tek iþçi demektir; bu yüzden,1.200 kiþinin ayrý ayrý çalýþmasý ya da tek bir kapitalistin denetimi altýnda birleþmesi, deðer üretimi yönünden hiç farketmez.

Bununla birlikte, belli sýnýrlar içersinde bir deðiþiklik yer alýr. Deðerde gerçekleþmiþ emek, ortalama toplumsal nitelikte bir emektir; bunun için de bir ortalama emek-gücü harcamasýdýr. Ne var ki, herhangi bir ortalama büyüklük, hepsi de ayný türden, ama farklý nicelikte ayrý ayrý büyüklüklerin yalnýzca ortalama sayýsýdýr. Her sanayide, her bireysel iþ-çi, Peter ya da Paul olsun, ortalama iþçiden farklýdýr. Bu bireysel farklýlýklar, ya da matematikteki adýyla hatalar birbirini giderir ve belli bir asgari sayýda iþçinin kullanýldýðý yerlerde ortadan kalkar. Ünlü sofist ve dalkavuk Edmund Burke, bir çiftçi olarak pratik gözlemlerine dayanarak þu iddiayý öne sürebiliyor: beþ tarým iþçisinden kurulma küçük bir ta-kýmda emekteki bütün bireysel farklýlýklar yokolur ve sonuçta, herhangi beþ yetiþkin tarým iþçisi birarada alýndýðýnda, ayný sürede diðer herhangi beþ kiþi kadar iþ yapmýþ olurlar.9 Böyle olmakla birlikte, þurasý da açýktýr ki, ayný anda çalýþan çok sayýda iþçinin ortaklaþa iþgünü, bu iþçilerin sayýsýna bölünürse, bir günlük ortalama toplumsal emeði verir. Tek bir iþçinin iþgünü, örneðin 12 saat olsun. Bu durumda, ayný anda çalýþtýrýlan 12 iþçinin ortaklaþa iþgünü 144 saat olur; bu bir düzine insanýn herbirinin emeði, ortalama toplumsal emekten az ya da çok sapmakla birlikte, ayný iþi herbirinin, farklý zamanlarda yapmalarýna karþýn, [sayfa 337] bunlarýn herbirinin iþgünü, 144 saatlik ortaklaþa iþgününün onikide-biri olduðu için ortalama toplumsal iþgünü niteliðini taþýr. Bununla birlikte, bu 12

kiþiyi çalýþtýran kapitalist açýsýndan ise, iþgünü, bu bir düzine iþçinin toplam iþgünüdür. Her iþçinin iþgünü, ortaklaþa iþgününün bölünmüþ bir kýsmýdýr; bu 12 kiþinin çalýþma sýrasýnda birbirlerine yardýmcý olup olmadýklarýnýn, ya da çalýþmalarý sýrasýndaki iliþkinin, bu iþçilerin hepsinin ayný kapitalist hesabýna çalýþmaktan ibaret olmasýnýn hiç bir önemi yoktur. Ama bu 12 iþçi altý küçük patron tarafýndan ikiþer ikiþer 9 Kuþkusuz, bir insanýn emeðinin deðeri ile bir diðer kimsenin emeðinin deðeri arasýnda, güçlülük, beceri ve dürüst çalýþma yönünden epeyce büyük farklar vardýr. Yaptýðým dikkatli gözlemlere dayanarak, herhangi beþ insanýn, toplum olarak, belirli bir sürede, belirttiðim yaþ dönemindeki diðer beþ kiþinin emeðine eþit bir emek saðlayacaklarýna tamamen eminim; yani böyle bir beþ kiþi içersinde bir tanesi, iyi bir iþçinin, bir diðeri kötü bir iþçinin bütün niteliklerine sahip bulunacak ve diðer üçü, birinciyle sonuncunun ortalamasý, orta halli nitelikleri taþýyacaktýr.

Böylece, beþ kiþilik küçük bir toplulukta bile, bütün bu beþ insanýn yapabilecekleri iþin tamamlayýcý öðelerini bulabilirsiniz. (E. Burke, l.c., s.. 15, 16.) Ortalama birey konusunda Quételet ile karþýlaþtýrýnýz.

Karl Marks 285

Kapital I

çalýþtýrýlmýþ olsalar, bu patronlarýn herbirinin ayný deðeri üretmeleri ve dolayýsýyla genel artý-deðer oranýný gerçekleþtirme-leri tamamen raslansal olurdu. Tek tek durumlarda sapmalar olabilir. Eðer bir iþçi için bir metaýn üretiminde toplumsal olarak gerekli-zamandan oldukça fazla bir zaman gerekiyorsa, bu durumda gerekli-emek zamaný ortalama toplumsal gerekli emek-zamanýndan büyük bir sapma gösterir; böylece, emeði, ortalama emek sayýlamayacaðý gibi, emek-gücü de ortalama emek-gücü sayýlamaz. Bu emek-gücü ya hiç satýlamaz ya da ortalama emek-gücü deðerinin altýnda bir fiyatla satýlabilir. Bu nedenle, her türlü emek için saptanmýþ asgari bir etkinlik varsayýlýr, ve biz, ilerde, kapitalist üretimin bu asgariyi saptama yollarýný saðladýðýný göreceðiz. Öte yandan, kapitalist, ortalama emek-gücü deðerini ödeme durumunda olduðu halde, bu asgari, gene de ortalamadan bir sapma gösterir. Ýþte bunun için, altý küçük patrondan biri, ortalama artý-deðer oranýndan fazlasýný, diðeri daha azýný sýzdýrabilecektir. Bu eþitsizlikler toplum ölçüsünde birbirini götürür, ama ayný þey, tek tek patronlar için sözkonusu deðildir. Böylece, deðer üretme yasalarý, tek üretici için, an-cak bir kapitalist gibi üretimde bulunduðu, çok sayýda iþçiyi birarada çalýþtýrdýðý ve bunlarýn emeklerinin ortaklaþa nitelikleri yüzünden ortalama toplumsal emek niteliðinde olmalarý nedeniyle, daha baþlangýçta, bütünüyle gerçekleþmiþ olur.10

Çok sayýda iþçinin ayný zamanda çalýþtýrmalarý, çalýþma sisteminde bir deðiþiklik olmadan bile, emek-sürecinin maddi koþullarýnda bir devrime yolaçar. Çalýþtýklarý iþyerleri, hammadde [sayfa 338] depolarý, iþçilerin ayný anda hep birlikte ya da sýrayla kullandýklarý araç ve gereçler; kýsacasý, üretim araçlarýnýn bir kýsmý þimdi ortaklaþa tüketilmektedir.

Bir yandan, bu üretim araçlarýnýn deðiþim-deðeri artmamýþtýr; çünkü, bir metaýn deðiþim-deðeri, kullaným-deðerinin daha kapsamlý ve çok daha büyük bir yararlýlýkla tüketilmesiyle yükselmiþ olmaz. Öte yandan, bu araçlar ortaklaþa tüketildikleri için, eskisinden daha büyük ölçüde kullanýlmýþ olurlar. Yirmi tezgah üzerinde yirmi dokumacýnýn çalýþtýðý bir oda, tek dokumacýnýn iki çýraðý ile çalýþtýðý odadan daha büyük olmalýdýr. Ama, yirmi kiþilik bir iþyerinin yapýmý, herbirinde ikiþer dokumacýnýn çalýþtýðý on odadan daha ucuza malola-caktýr; yani, geniþ ölçüde ve ortaklaþa kullanýlmak üzere biraraya toplanan üretim araçlarýnýn deðeri, bu araçlarýn çoðalmasý ve yararlý etkilerinin fazlalaþmasý ile doðru orantýlý olarak artmaz. Ortaklaþa tüketildikleri zaman, herbir tek ürüne deðerlerinin küçük bir kýsmýný katmýþ olurlar; bunun nedeni, kýsmen katýldýklarý deðerin çok miktarda ürüne daðýlmasý, kýsmen de bunlarýn deðerlerinin, mutlak olarak daha büyük olmakla birlikte, süreçteki faaliyet alanlarý bakýmýndan, tek tek üretim araçlarýnýn deðerinden nispeten 10 Profesör Roscher, Bayan Roscherin iki gün süreyle çalýþtýrdýðý tek bir dikiþçi kadýnýn, bir gün süreyle birarada çalýþtýrýlan iki dikiþçi kadýndan daha fazla iþ yaptýðýný keþfetmiþ bulunduðunu iddia ediyor. Bilge profesör, kapitalist üretim sürecini yalnýz fidanlýkta ve baþroldeki kapitalistin bulunmadýðý koþullar altýnda incelemese çok iyi eder.

286 Karl Marks

Kapital I

daha az olmasýdýr. Buna baðlý olarak deðiþmeyen sermayenin bir kýsmýnýn deðeri düþer ve, bu düþüþün büyüklüðü ile orantýlý olarak, metaýn toplam deðeri de düþer. Üretim araçlarýnýn daha aza malolmasý halinde de ayný sonuca varýlmýþ olur. Bu tür kullanýmla saðlanan tasarruf, tamamýyla, çok sayýda iþçi tarafýndan ortaklaþa tüketilmelerinden ileri gelir. Ayrýca toplumsal emeðin zorunlu koþullarýndan olan bu özellik tek tek baðýmsýz iþçilerin ya da küçük patronlarýn daðýnýk ve nispeten daha pahalý üretim araçlarýndan farklý olan bu özellik çok sayýda iþçinin toplu bulunduklarý halde birbirlerine yardýmcý olmadýklarý, yalnýzca yanyana çalýþtýklarý durumlarda bile kazanýlmýþ olur. Emek araçlarýnýn bir kýsmý, bu toplumsal niteliði, bizzat emek-süreci kazanmadan önce kazanýr.

Üretim araçlarýnýn kullanýmýndaki tasarrufun, iki bakýmdan incelenmesi gerekir. Önce meta fiyatlarýný ucuzlatmalarý ve böylece emek-gücü deðerinde bir düþüþ yaratmalarý yönünden. Ýkincisi, artý-deðerin yatýrýlan toplam sermayeye oraný, yani deðiþmeyen ve deðiþen sermayenin toplam deðerleri arasýndaki oraný deðiþtirmeleri bakýmýndan. Bu son nokta ancak üçüncü ciltte ele alýnacaktýr; aralarýndaki yakýn iliþki içersinde ele alýnmalarýnýn [sayfa 339] daha uygun olacaðý düþüncesiyle, þu anda konumuzla ilgisi bulunan birçok noktayý da o cilde býrakýyoruz.

Tahlilimizin gidiþi, konunun böylece bölünmesini zorunlu kýlýyor, ve bu bölünme, kapitalist üretimin ruhuna da çok uygun düþüyor. Çünkü bu üretim tarzýnda, iþçi, emek aracýný, kendisinden baðýmsýz olarak baþka birisinin mülkiyeti altýnda bulduðu için, bunlarýn kullanýlmasýndaki tasarruf, ona, kendisini ilgilendirmeyen ve bunun için de kendi kiþisel üretkenliðini artýracak yöntemlerle bir iliþkisi olmayan apayrý bir iþlem gibi görünüyor.

Çok sayýda iþçinin, bir ve ayný, ya da farklý, ama aralarýnda iliþki bulunan süreçlerde birarada yanyana çalýþmalarýna, elbirliði etmek ya da elbirliði içinde çalýþmak denir.11

Týpký bir süvari taburunun saldýrý gücü ya da bir piyade alayýnýn savunma gücü, tek tek süvari ya da piyade erlerinin ayrý ayrý saldýrý ya da savunma güçlerinin toplamýndan büsbütün farklý olduðu gibi, iþçilerin tek baþlarýna ortaya koyabilecekleri mekanik güçlerin toplamý da, büyük bir aðýrlýðý kaldýrýrken, bir vincin kolunu çevirirken ya da bir engeli ortadan kaldýrýrken olduðu gibi, birçok kiþinin ayný iþe birarada katýldýklarý zaman oluþan toplumsal güçten farklýdýr.12 Bu gibi durumlarda, sözkonusu olan bu ortaklaþa emekle alýnan sonuç, tek tek bireysel emek tarafýndan ya hiç yaratýlamazdý, ya büyük zaman harcayarak, ya da çok 11 Concours des forces. (Destutt de Tracy. l.c., s. 80.) 12 Parçalara bölünmesi olanaksýz ve ama biraraya gelmiþ iþçilerin elbirliði olmaksýzýn yapýlamayan, pek basit türden sayýsýz iþlemler vardýr. Büyük bir aðacýn bir arabaya yüklenmesini örnek diye verebilirim ... kýsacasý, ayný ve tek bir iþte ve ayný anda birbirine yardýmcý olan pek çok sayýda el olmaksýzýn yapýlamayan her þey. (E. G. Wakefield, A View of the Art of Colonisation, London 1849. s. 168.)

Karl Marks 287

Kapital I

küçük boyutlarda elde edilebilirdi. Burada gördüðümüz þey, yalnýzca elbirliðiyle çalýþma yoluyla bireyin üretici gücünde bir artma deðil, yepyeni bir gücün, yani kitlelerin ortak gücünün yaratýlmasýdýr.13

Birçok kuvvetin tek bir kuvvet halinde kaynaþmasýndan doðan bu yeni güç yanýnda, doðrudan toplumsal temas, birçok sanayide, tek tek her iþçinin etkinliðini yükselten bedensel canlýlýðýn rekabetine ve dürtüsüne yolaçar. Böylece, birarada çalýþan bir düzine insan, 144 saatlik ortaklaþa iþgününde, ayrý ayrý çalýþan oniki kiþinin 12þer saatlik çalýþmalarýndan, ya da birbiri ardýna oniki [sayfa 340] gün çalýþan tek bir kiþiden çok daha fazla ürün üretirler.14 Bunun nedeni, insanýn, Aristotelesin dediði gibi politik bir hayvan15 olmasa bile, her halde toplumsal bir hayvan olmasýdýr.

Birkaç kiþi, ayný zamanda, ayný ya da benzer türden bir iþ üzerinde birlikte çalýþabilir, ama ortaklaþa emeðin bir parçasý olarak herbirinin yaptýðý iþ, emek-sürecinin farklý bir evresini karþýlar ve bütün bu evrelerden geçilerek elbirliði sonucu üzerinde çalýþtýklarý iþ daha büyük bir hýzla yürür. Örneðin, bir düzine duvarcý merdivenin basamaklarýna sýrayla dizilseler ve taþlarý yukarýya doðru elden ele geçirseler, herbiri ayný þeyi yaparlar, ama de onlarýn ayrý ayn hareketleri, bir toplam iþlemin birbirine baðlý kýsýmlarýný oluþturur; bunlar, her taþýn geçmek zorunda olduðu belli evrelerdir, ve taþlar, böylece, sýrayla dizilmiþ 24 elin üzerinde, tek bir kiþinin taþýdýðý yükle merdiveni týrmanýp inmesinden daha büyük bir hýzla yukarýya taþýnmýþ olur.16 Nesne, ayný uzaklýða daha kýsa zamanda 13 On tonluk bir aðýrlýðý tek bir insan kaldýramazken ve ayný yükü on kiþi güçlükle kaldýrabilirken, 100 kiþi, bunu, herbirinin tek bir parmaðýnýn gücüyle yapabilir. (John Bellers, Proposals for Raising a Colledge of Industry, London 1696. s. 21.) 14 Çalýþtýrýlan iþçi oranýnda da (ayný sayýda iþçinin, herbiri 30 acre topraða sahip on çiftçi yerine, 300 acre topraða sahip tek bir çiftçi tarafýndan çalýþtýrýlmasýnda) iþadamlarý dýþýnda herkesin kolayca anlayamayacaðý bir avantaj vardýr: 1in 4e oraný neyse 3ün 12ye oraný da ayný þeydir demek doðaldýr, ama bu, uygulamada geçerli deðildir: birçok iþçinin biraraya getirilmesiyle bu türden bir beraberliði gerektiren hasat zamaný ve daha birçok çalýþmalarda, iþ hem daha iyi ve hem de daha hýzlý yapýlmýþ olur: örneðin hasat zamanýnda 2 arabacý, 2 yükleyici, 2 týrmýkçý, 2 boþaltýcý ve samanlýk ya da ambarda beraberce çalýþan iþçiler, ayný sayýda iþçinin, çeþitli çiftliklerde ayrý topluluklar halinde çýkaracaklarý iþin iki katýný çýkartýrlar. ([J. Arbuthnot,]

An lnquiry into the Connexion between the Present Price of Provisions and the Size of Farms, By a Farmer, London 1773, s. 7, 8.)

15 Aristotelesin tanýmý, tam anlamýyla, insanýn kent yurttaþý olmasý, doðasý gereðidir.

Franklinin, insan alet yapan hayvandýr þeklindeki tanýmý, Yankeeler topluluðu için ne denli karakteristik ise, bu taným da klasik antik toplum için o denli karkteristiktir.

16 On dolt encore remarquer que cette division partielle du travail peut se faire, quand même les ouvriers sont occupés à une même besogne. Des macons, par exemple, font tous la même besogne, et pourtant ile existe parmi eux une espèce de division de travail, qui consiste en ce que chacun deux fait passer la brique par un espace donné, et que, tous ensemble, la font pervenir beacoup plus peromptement à lendroit marqué, quils le feraient si chacun deux portait sa brique séparement jusquà létage superieur. [Bu parçasal iþbölümünün, hatta iþçilerin ayrý bir iþte çalýþtýrýldýklarý zaman bile yapýlabildiðine de dikkat etmeli. Örneðin, tuðlalarý elden ele bir üst iskeleye geçirmekle meþgul duvarcýlarýn hepsi ayný iþi yaparlar, ama gene de aralarýnda, herbirinin tuðlayý belirli bir yerden geçirmesine, ve hepsinin birarada, onu istenen yere, içlerinden herbirinin kendi tuðlasýný tek baþýna üst kata kadar götürebileceðinden çok daha çabuk ulaþtýrmalarýna dayanan bir çeþit iþbölümü vardýr.] (F. Skarbeck, Théorie des 288 Karl Marks

Kapital I

taþýnmýþtýr. Ayný þekilde, örneðin bir yapýya birkaç yerinden birden ayný zamanda baþlansa, burada duvarcýlar elbirliði ile ayný ya da ayný türden iþi yapmakla birlikte, birliði halinde bir emek sözkonusudur. 12 duvarcýnýn 144 saatlik [sayfa 341] ortaklaþa iþgününde yapýdaki ilerleme, bir duvarcýnýn 12 günlük ya da 144 saatlik çalýþmasýndan daha fazla olur.

Bunun nedeni, bir insan grubunun uyum içersinde çalýþýrken elleri ve gözlerinin hem arkada, hem önde olmasý ve bir ölçüde uyanýk bulunmasýdýr. Üzerinde çalýþýlan iþin çeþitli kýsýmlarý, ayný anda geliþir.

Yukardaki durumlarda, insanlarýn, ayný ya da ayný türden bir iþi yapmalarý üzerinde durmamýzýn nedeni, bu en yalýn ortaklaþa emek biçiminin, en geliþkin aþamalarda bile elbirliðiyle çalýþmanýn rolü olmasýdýr. Yapýlan iþ karmaþýk bile olsa, elbirliði yapan insanlarýn basit sayýsý, çeþitli iþlemlerin farklý kimseler arasýnda daðýtýlmasý olanaðýný doðurur, ve bunun sonucu olarak, iþ ayný zamanda, yürütülür. Bu yüzden, iþin tamamýnýn bitirilmesi için gerekli zaman kýsalmýþ olur.17

Birçok sanayi kolunda, iþin niteliðinin belirlediði, belirli sonuçlarýn saðlanmasý gereken kritik dönemler vardýr. Diyelim, bir koyun sürüsünün kýrkýlmasý ya da bir buðday tarlasýnýn biçilip harman yapýlmasýnda ürünün niceliði de, niteliði de, iþin belli zamanda baþlamasýna ve bitirilmesine baðlýdýr. Bu durumlarda, emek-sürecinin alacaðý zaman, týpký ringa balýðý avýndaki gibi önceden saptanmýþtýr. Tek bir insan, doðal bir günden, diyelim 12 saatten fazla bir iþgünü çýkartamaz, ama elbirliði yapan 100 kiþi, iþgününü 1.200 saate uzatabilir. Eldeki iþin bitirilmesi için zorunlu sürenin kýsalýðý, o kritik anda üretim alanýna çok miktarda bir emek kitlesinin sürülmesi ile karþýlanýr. Ýþin uygun zamanda tamamlanmasý, birçok bileþik iþgününün ayný zamanda uygulanmasýna baðlýdýr; istenilen yeterli sonucun alýnmasý, kullanýlan iþçi sayýsýna baðlýdýr; bununla birlikte, bu sayý, ayný iþin ayný sürede tamamlanmasý için gerekli tek tek iþçilerin sayýsýndan daima küçüktür.18 Bu tür elbirliðinin yokluðu nedeniyle, Birleþik Devletlerin batý kesiminde [sayfa 342] büyük miktarda buðday, Ýngiliz yönetiminin eski topluluklarý yokettiði Doðu Hindistanýn bazý kesimlerinde büyük miktarlarda pamuk, her yýl ziyan olur.19

richesses sociales, 2. ed., Paris 1839, t. I., s. 97, 98.) 17 Est-il question dexécuter un travail complique? Plusieurs choses doivent être faites simultanément: lun en fait une, pendant que lautre en fait une autre, et toutes contribuent a leffet quun seul homme naurait pu produire. Lun rame pendant que lautre tient le gouvernail, et quun troisième jette le filet ou harponne le poisson, et la pêche a un succès impossible sans ce concours. [Karmaþýk bir iþi yapmak mý sözkonusu? Birçok þey ayný anda yapýlmalý; biri bir iþi yaparken, öbürü de baþka bir iþi yapar, ve hepsi, bir tek adamýn yapamayacaði bir iþin yapýlmasýna katkýda bulunur. Biri dümeni tutarken öbürü kürek çeker, ve bir üçüncüsü de að atar ya da balýðý zýpkýnlar, ve bu elbirliði olmadýkça balýk tutulamaz.] (Destutt De Tracy, l.c., [s.

78].)18 Onun (tarým iþinin) kritik anlarda yapýlmasýnýn çok önemli sonuçlarý olur. (An Inquiry into the Connexion between the Present Price, etc., [London 1773], s. 9.) Tarýmda, zamandan daha önemli bir etmen yoktur. (Liebig, Ueber Theorie und Praxis in der Landwirtschaft, 1856, s. 23.)

Karl Marks 289

Kapital I

Bir yandan, elbirliði, iþin geniþ ve yaygýn bir alan üzerinde yürütülmesine olanak saðlar; bunun sonucu olarak, bataklýklarýn kurutulmasý, bentlerin yapýmý, sulama iþleri ve kanal yapýmý, yol ve demiryollarý yapýmý gibi birtakým giriþimleri zorunlu kýlar. Öte yandan, üretimin boyutlarýný büyütmekle birlikte, üretimin yapýlmakta olduðu alanda nispi bir daral-mayý da saðlar. Üretim alanýndaki bu daralma ile birlikte boyutlarýndaki artýþ, iþçilerin biraraya toplanmasý, çeþitli süreçlerin yanyana getirilmesi ve üretim araçlarýnýn yoðunluk kazanmasý, bazý gereksiz harcamalar-dan tasarruf edilmesini saðlar.20

Birleþtirilmiþ iþgünü, eþit miktarda tek tek iþgünleri toplamýna göre, daha büyük miktarda kullaným-deðeri üretir ve böylece belli bir sonucun alýnmasý için gerekli emek-zamanýný kýsaltýr. Birleþtirilmiþ iþgünü, bu artan üretkenlik emek-gücünü, ister mekanik iþ kuvvetini yük-seltmekle, ister çalýþma alanýný daha büyük bir alana yaymakla, ya da üretimin boyutlarýndaki büyümeye oranla üretim alanýndaki daralmay-la, ya da kritik anlarda büyük emek kitlesini iþe koþmakla, ya da bireyler arasýndaki rekabeti körükleyerek onlarýn bedensel canlýlýðýný yükselt-mekle, ya da birçok kimse tarafýndan yapýlan iþlere süreklilik ve çok yanlýlýk damgasýný vurmakla, ya da farklý iþlemleri ayný anda yürütmek-le, ya da ortaklaþa kullanýlan üretim araçlarýnda tasarruf saðlamakla, ya da bireysel emeðe ortalama toplumsal emek niteliðini kazandýrmakla olsun  yani artýþýn nedeni bunlardan hangisi olursa olsun, birleþtirilmiþ iþgününün kendine özgü üretkenlik gücü, bütün koþullar [sayfa 343] altýnda, emeðin toplumsal üretkenlik gücü, ya da toplumsal emeðin üretme gücüdür. Bu güç, doðrudan doðruya elbirliðinden doðmaktadýr. Ýþçi diðer iþçiler ile sistemli bir elbirliðine girdiði anda, bireyselliðin verdiði baðlarý parçalar, türünün yetilerini geliþtirir.21

Genel kural olarak, iþçiler, biraraya getirilmeksizin elbirliði yapamazlar: tek bir yerde toplanmalarý, elbirliðinin zorunlu bir koþuludur.

19 Belki, Çin ile Ýngiltere dýþýnda, dünyanýn herhangi bir ülkesinden daha fazla emek ihraç eden bir ülkede karþýlaþýlmasý pek umulmayan diðer bir kötü durum da, pamuk toplanmasý için yeteri kadar iþçi bulma olanaksýzlýðýdýr. Bunun sonucu, büyük miktarda ürünün toplanmadan kalmasý, diðer bir kýsmýnýn ise, rengi bozulmuþ ve kýsmen çürümüþ halde düþtüðü topraktan toplanmasý ve böylee, tam mevsiminde iþçi yokluðu nedeniyle ekicinin, Ýngilterenin büyük bir sabýrsýzlýkla bekledigi ürünün büyük bir kýsmýnýn kaybýna göz göre göre boyun eðmek zorunda kalmasýdýr. (Bengal Hurkaru, Bi-Monthly, Overland Summary of News, 2nd July, 1861.) 20 Tarýmýn geliþmesiyle, eskiden 500 acre toprak üzerine seyrek olarak daðýlmýþ bulunan sermaye ile emeðin hepsi ve belki de bundan daha fazlasý þýmdi daha iyý ekilen 100 acreda toplanmýþ bulunuyor. Kullanýlan sermaye ve emek miktarýna oranla, ekim alaný daralmakla

birlikte, bu alan, eskiden tek bir baðýmsýz üreticinin elinde bulunan ya da onun tarafýndan iþlenen üretim alanýna göre daha geniþtir. (R. Jones, An Essay on the Distribution of Wealth, Part I.,. On Rent, London 1831, s. 191.)

21 La forza di ciascuno uomu ê minima, ma la riunione delle minime forze forma una forza totale maggiore anche della somma delle forze medesime fino a che le forze per essere riunite possono diminuere il tempo ed accrescere lo spazio della loro azione. [Her tek insanýn gücü çok küçüktür, ama küçük güçlerin biraraya gelmesi, bu güçlerin toplamýndan daha büyük bir bütünsel güç doðurur, öyle ki, yalnýzca biraraya gelmeleri ile, eylemlerinin zamanýný azaltýp alanýný artýrabilirler.] (G. R. Carli, Note to P. Verri, l.c., t. XV, s. 196) 290 Karl Marks

Kapital I

Ücretli iþçiler ayný sermaye, ayný kapitalist tarafýndan, ayný zamanda ça-lýþtýrýlmadýkça ve bunun için de emek-güçleri kapitalist tarafýndan ayný zamanda satýn alýnmadýkça, elbirliði yapamazlar. Bu emek-güçlerinin toplam deðeri, ya da duruma göre bu iþçilerin günlük ya da haftalýk ücretlerinin toplamý, hangi durumda olursa olsun, iþçilerin üretim süreci için biraraya toplanmalarýndan önce kapitalistin cebinde hazýr olmalýdýr.

Bir tek gün için bile olsa, 300 iþçinin ücretinin ödenmesi daha az sayýda iþçinin bütün bir yýl haftadan haftaya ücretlerinin ödenmesinden daha fazla sermayeyi gerektirir. Bu nedenle, elbirliði yapacak emekçi sayýsý, yani elbirliðinin hacmi, her þeyden önce, bir kapitalistin emek-gücü satýnalmak için ayýrabileceði sermaye miktarýna baðlýdýr; bir baþka deyiþle, tek bir kapitalistin, belli sayýda iþçinin gereksindiði tüketim maddelerini saðlayabilme olanaklarýna baðlýdýr.

Deðiþen sermaye için sözkonusu olan þeyler, deðiþmeyen sermaye için de sözkonusudur. Örneðin, 300 kiþi çalýþtýran bir kapitalistin hammadde için yatýrýmý, 10 iþçi çalýþtýran 30 kapitalistin herbirinin ayný iþ için harcayacaðý paradan 30 kat daha fazladýr. Ortaklaþa kullanýlan emek araçlarýnýn deðeri ve miktarý, gerçekte iþçi sayýsý ile ayný oranda artmaz, ama gene de önemli miktarda artar. Böylece, büyük üretim araçlarý kütlelerinin tek kapitalistin elinde toplanmasý, ücretli iþçilerin emek birliðinin maddi koþulu olduðu gibi, emek birliðinin hacmi ya da üretimin büyüklüðü de bu yoðunlaþmanýn derecesine baðlýdýr.

Daha önceki bölümde görmüþtük ki, çok sayýda iþçinin çalýþtýrýlmasý ve dolayýsýyla belli miktarda artý-deðer üretilmesi için belli miktarda asgari bir sermayeye gereksinme vardýr, ve bunun [sayfa 344] sonucu olarak, elde ettiði artý-deðer miktarý, iþvereni küçük bir patrondan bir kapitaliste dönüþtürecek el emeðinden kurtaracak ve böylece kapitalist üretimi açýkça kurabilecek yeterlikte olmalýdýr. Þimdi de, birbirinden ayrý ve baðýmsýz birçok sürecin birleþik tek bir toplumsal sürece çevrilmesi için belli asgari bir miktarda sermayenin zorunlu koþul olduðunu görüyoruz.

Gene gördük ki, baþlangýçta emeðin sermayenin boyunduruðu altýna girmesi, yalnýzca kendi hesabýna deðil, kapitalist hesabýna ve dolayýsýyla onun egemenliði altýnda çalýþmasýnýn biçimsel sonucundan baþka bir þey deðildir. Çok sayýda ücretli iþçinin elbirliði ile sermaye, bizzat emek-sürecini gerçekleþtiren bir gereklilik, üretimin gerçek bir gerekliliði haline gelmiþtir. Þimdi artýk kapitalistin, bir generalin komutayý savaþ alanýnda ele almasýnýn zorunluluðu gibi, bizzat üretim alanýnda komutayý ele almasý vazgeçilmez bir zorunluluk haline gelmiþtir.

Geniþ boyutlu her türlü ortaklaþa emek, bireysel etkinliklerinin uyum içersinde çalýþmasýnýn saðlanmasý, ayrý ayrý organlarýn etkinlikle-rinden farklýlýk gösteren birleþmiþ organizmanýn çalýþmasýndan doðan genel görevlerin yerine getirilmesi için, þu ya da bu ölçüde yönlendirici bir otoriteye gerek duyar. Tek bir kemancý kendi kendisinin yöneticisidir, ama orkestra için bir þefe gerek vardýr. Sermayenin denetimi altýndaki Karl Marks 291

Kapital I

emeðin elbirliði haline geldiði andan itibaren yönlendirme, denetleme ve düzenleme iþi, sermayenin iþlevlerinden biri haline gelir. Bu, sermayenin iþlevi olur olmaz, sermaye, özel nitelikler kazanýr.

Kapitalist üretimin baþlýca amacý ve yönlendirme dürtüsü, elden geldiðince fazla artý-deðer sýzdýrmak,22 dolayýsýyla emek-gücünü mümkün olan en geniþ ölçüde sömürmektir. Elbirliði yapan iþçi sayýsý arttýkça, sermayenin egemenliðine karþý direnmeleri de artar, ve bununla birlikte, sermayenin bu direnmenin üstesinden gelmesi için, karþý-baský gereði de fazlalaþýr. Kapitalistin uyguladýðý denetim, yalnýzca, toplumsal emek-sürecinin niteliðinden doðan ve bu sürece özgü özel bir iþlev deðildir, ayný zamanda, bu toplumsal emek-sürecinin sömürülmesi iþlevidir ve kökleri, sömürücü ile onun sömürdüðü canlý ve çalýþan hammadde arasýndaki kaçýnýlmaz uzlaþmaz karþýtlýkta bulunur.

Ayrýca, artýk iþçilerin deðil kapitalistin malý olan üretim [sayfa 345]

araçlarý kütlesindeki artýþla orantýlý olarak, bu araçlarýn gereði gibi kullanýlmasýný denetleme zorunluluðu da ortaya çýkar.23 Bundan baþka, ücretli iþçilerin elbirliði tamamen bunlarý çalýþtýran sermaye tarafýndan oluþtu-rulmuþtur. Tek bir üretici organ halinde birleþtirilmeleri ve bireysel görevleri arasýnda gerekli baðlantýnýn kurulmasý onlarýn dýþýnda ve kendilerine yabancý konular olup, iþçileri biraraya getiren sermayeye ait bir iþtir. Bu nedenle de, yaptýklarý çeþitli iþler arasýndaki iliþki, onlara, kapitalistin önceden tasarladýðý bir plan, pratikte gene ayný kapitaliste ait yetkinin bir uygulama þekli, ve bütün çalýþmalarýný kendi amaçlarýna uyduran bir baþka insanýn güçlü iradesi gibi görünür. Eðer durum böyleyse, kapitalistin denetimi, özünde, üretim sürecinin iki yanlý niteliðinden dolayý,

bu süreç, bir yandan kullaným-deðerleri üreten toplumsal bir süreç, öte yandan da artý-deðer yaratan bir süreçtir iki yanlýdýr ve þekil bakýmýndan zorbacadýr. Elbirliðinin boyutlarý büyüdükçe, bu zorbalýk da kendisine özgü biçimlere girer. Týpký baþlangýçta, sermayenin gerçek anlamýnda kapitalist üretime baþlayabileceði asgari miktara ulaþtýðý anda, kapitalistin elini fiilen çalýþmadan çekmesi gibi, þimdi de, iþçilerin ve iþçi topluluklarýnýn doðrudan doðruya ve devamlý denetimim, bu tür ücretli bir kimseye býrakýr. Bir kapitalistin komutasý altýnda sanayi iþçilerinden kurulmuþ ordu, gerçek bir ordu gibi subaylara (yöneticilere) ve astsubaylara (ustabaþý, postabaþý) gereksinme gösterir, ve bunlar, iþin 22 Kâr ... iþin biricik amacýdýr. (J. Vanderlint, l.c., s. 11.) 23 Kültür yoksunu Spectator, Manchester Tel Kumpanyasýnda kapitalistler ile iþçiler arasýnda bir tür ortaklýðýn kurulmasýndan sonra þöyle yazýyordu: Alýnan ilk sonuç, malzeme israfýnýn birdenbire azalmasý oldu. Ýþçiler kendi mallarýna karþý, patronlarýn mallarýna karþý olduðundan daha dikkatliydiler; ve malzeme israfý, belki de, tahsil olunamayacak borçlardan sonra, fabrikalar için en büyük zarar kaynaðýdýr. Ayný gazete, Rochdale kooperatif denemesinde baþlýca kusur olarak þunu buluyor: Bunlar, iþçi birleþmelerinin, maðazalarý, fabrikalarý ve hemen hemen bütün sanayi þekillerini baþarýyla yönetebileceklerini gösterdi, ve bunlar insanlarýn durumlarýný hemen düzelttiler, iyileþtirdiler; ama o zaman da bunlar, patronlar için hiç bir açýk yer býrakmadýlar. Quelle horreur! [Ne korkunç! -ç.]

292 Karl Marks

Kapital I

yapýlmasý sýrasýnda, kapitalist adýna bu orduya komuta ederler. Denetim ve gözetim iþi, bunlarýn yerleþmiþ ve özel görevleri olur. Ayrý ayrý köylü ve zanaatçýlarýn üretim tarzýný, köle emeðine dayanan üretim ile karþýlaþ-týrdýðýnda ekonomi politikçi, bu denetim ve gözetim emeðini, üretimin faux fraissi* arasýnda sayar.24 Ama kapitalist üretim tarzýný incelerken, tersine, [sayfa 346] o, emek-sürecinin elbirliði niteliðinin gerektirdiði denetim iþini, bu sürecin kapitalist niteliði ve, kapitalist ile iþçi arasýndaki uzlaþmaz çýkar karþýtlýðýnýn zorunlu kýldýðý farklý denetim iþiyle bir tutar.25 Bir kimse, sanayiin lideri olduðu için kapitalist deðil; tersine, kapitalist olduðu için sanayiin lideridir. Sanayi liderliði, sermayenin bir niteliðidir; týpký feodalite döneminde general ve yargýçlýk görevlerinin toprak mülkiyetinin nitelikleri olduðu gibi.26

Ýþçi, satýþý için kapitalistle pazarlýða giriþtiði ana kadar, kendi emek-gücünün sahibidir; sahip olduðundan baþka bir þeyi, yani kiþisel yalýtýlmýþ emek-gücünden fazlasýný satamaz. Kapitalistin, bir kiþinin emek-gücü yerine, 100 kiþinin emek-gücünü satýnalmasý, bir kiþi yerine 100 tane birbiriyle iliþkisiz insanla ayrý ayrý sözleþme yapmasý gerçeði, bu durumu hiç bir þekilde deðiþtirmez. O, isterse bu 100 kiþiyi hiç elbirliði yapmaksýzýn da çalýþtýrabilir. Kapitalist, birleþmiþ 100 emek-gücünün deðil, 100

tane birbirinden baðýmsýz emek-gücünün deðerini ödemektedir. Birbirinden baðýmsýz olan bu iþçiler, teker teker kapitalist ile iliþki halindedir, ama kendi aralarýnda herhangi bir iliþki yoktur. Bu elbirliði, ancak emek-süreci ile baþlamaktadýr, ama o zaman da, artýk onlar kendilerine ait olmaktan çýkmaktadýrlar. Bu sürece girmekle sermaye ile birleþir ve ona ait olurlar. Faaliyet halindeki bir organizmanýn elbirliði halinde çalýþan elemanlarý ve üyeleri olarak, onlar, sermayenin özel varoluþ biçimlerinden baþka bir þey deðildirler. Bu nedenle, elbirliði halinde çalýþan iþçilerin geliþtirdikleri üretici güç, sermayenin üretici gücüdür. Ýþçiler belli koþullar altýna sokulduðu zaman, bu güç, ücretsiz olarak geliþir, ve onlarý bu koþullarýn içersine sokan sermayenin kendisidir. Bu güç sermayeye bedavaya geldiði için, ve öte yandan iþçi de, emeði sermayeye ait olmadan önce bu gücü harekete geçirmediði için, bu, sanki sermayeye doða tarafýndan bahþedilmiþ bir güç olarak, yani sermayenin özünde bulunan üretici bir güçmüþ gibi görünür. [sayfa 347]

* Üretken olmadýðý halde zorunlu olan ikinci maliyetler. -ç.

24 Profesör Cairnes, superintendence of labour [emeðin denetiminin -ç.] Kuzey Amerikanýn güney eyaletlerinde köleler tarafýndan yapýlan üretimin baþlýca özelliklerinden olduðunu belirttikten sonra þöyle devam ediyor: Mülk sahibi köylü (kuzeyde), emeðinin bütün ürününe sahip olduðu için, çaba harcamasý için baþka bir dürtüye gereksinmesi yoktur. Denetim burada tamamen ortadan kalkmýþtýr. (Cairnes, l.c., s. 48, 49.) 25 Çeþitli üretim tarzlarý arasýndaki belirleyici toplumsal. farklarý derhal kavramasýyla dikkate deðer bir yazar olan Sir James Steuart þöyle diyor: Manüfaktürde büyük iþletmeler, özel sanayii eðer kendi iþlerini köleliðin yalýnlýðýna yaklaþtýrmakla yýkmýyorlarsa, hangi þekilde yýkýyorlar?

(Prin. of Pol. Econ., London 1767, v. I., s. 167, 168.) 26 Bu nedenle, Auguste Comte ile okulu, sermaye beyleri için yaptýklarý gibi, ayný þekilde feodal beylerin de ebedi bir zorunluluk olduðunu gösterebilirlerdi.

Karl Marks 293

Kapital I

Basit elbirliðinin yarattýðý pek büyük etkiler, eski Asyalýlarýn, Mýsýrlýlarýn, Etrüsklerin vb. dev yapýlarýnda görülebilir. Geçmiþ zamanlarda bu Doðulu devletlerin elinde, sivil ve askeri kuruluþlarýn giderlerini karþýladýktan sonra, görkemli ya da yararlý yapýlara harcayabilecekleri bir fazlalýk bulunabiliyordu, ve bunlarýn yapýmýnda, neredeyse tarým-dýþý bütün nüfusun elleri ve kollarý üzerindeki egemenlikleri, bunlarýn güçlerine hâlâ tanýklýk eden görkemli anýtlarýn yapýmýný saðlýyordu. Bere-ketli Nil vadisi ... karýnca gibi kaynaþan tarým-dýþý nüfusun besinini üretiyor ve kral ve rahiplere ait bu yiyecekler, bütün ülkeyi dolduran dev anýtlarýn yükselmesinin gerekli araçlarýný saðlýyordu. ... Taþýnmalarý insaný hayrete düþüren dev heykellerin ve büyük kütlelerin hareketinde hemen hemen yalnýzca insan emeði hovardaca harcanýyordu. ... Ýþçi sayýsý ile bunlarýn çabalarýnýn birleþtirilmesi yetiyordu. Herbir parçasý küçük, daya-nýksýz ve önemsiz olmasýna karþýn, okyanusun derinliklerinden yükselen mercan resiflerinin oluþturduðu büyük adalar, dayanýklý karalar görüyoruz. Bir Asya hükümdarlýðýnýn tarým-dýþý iþçilerinin; bedensel çabalarý dýþýnda iþe yarar bir þeyleri yok gibiydi, ama bunlarýn güçleri sayýlarýnday-dý, ve bu kitleleri bir amaca yöneltme gücü, bugün kalýntýlarý bizi þaþkýnlýktan aðzý açýk býrakan saraylarýn, tapýnaklarýn, piramitlerin ve dev gibi anýtlarýn yükselmesini saðlamýþtý. Ýþçilerin beslenmelerini saðlayan gelirlerin bir ya da birkaç elde toplanmasý, bu gibi giriþimleri mümkün kýlmýþtý.27 Asya ve Mýsýr krallarý ile Etrüsk teokratlarýnýn vb. bu gücü, modern toplumda kapitaliste aktarýlmýþtýr ve bu, tek bir kapitalist olabileceði gibi, anonim ortaklýklarda olduðu gibi, bir kolektif kapitalist de olabilir.

Ýnsanlýðýn geliþmesinin þafaðýnda, avcýlýkla28 ya da örneðin Hint topluluklarýndaki gibi tarýmla geçinen soylar arasýnda rasladýðýmýz bu tür elbirliði, bir yandan üretim araçlarý üzerindeki ortak sahipliðe, öte yandan bu gibi durumlarda bireylerin týpký arýnýn kovanýyla olan baðýndan kendisini kurtaramamasý gibi, hâlâ kendisini kabilesine ya da toplu-luðuna baðlayan göbek baðýndan kopartamamasý gerçeðine dayanýyordu. Bu elbirliði, kapitalist [sayfa 348] birliðinden yukardaki her iki özelliði ile ayrýlýr. Eski zamanlarda, ortaçaðlarda ve modern sömürgelerde, yer yer büyük ölçüde uygulanan elbirliði, boyunduruk ve kulluk iliþkilerine ve esas olarak, köleliðe dayanýr. Kapitalist biçim ise, tersine, baþýndan sonuna kadar, emek-gücünü sermayeye satan özgür ücretli iþçinin varlýðýný öngörür. Bununla birlikte tarihsel bakýmdan bu biçim, köylü tarý-mýna ve, loncalar halinde olsun olmasýn, baðýmsýz olarak yürütülen elzanaatlarýna karþý olarak geliþmiþtir.29 Bu bakýmdan kapitalist elbirliði, 27 R. Jones, Textbook of Lectures etc., s. 77, 78. Londra ile diðer Avrupa baþkentlerindeki eski Asur, Mýsýr ve baþka koleksiyonlar, bize, bu tür ortaklaþa emeðin yürütülme biçimlerini göstermiþ oluyorlar.

28 Linguet, Théorie des Lois Civiles adlý yapýtýnda, avcýlýðýn, elbirliðinin ilk þekli, insan avcýlýðýnýn (savaþýn) ise, avcýlýðýn en eski þekillerinden birisi olduðunu söylemekte belki de haklýdýr.

294 Karl Marks

Kapital I

kendisini elbirliðinin özel tarihsel bir biçimi olarak ortaya koymaz, ama bu tür elbirliðinin kendisi, kapitalist üretim sürecine özgü ve onun ayýrdedici bir niteliði olarak görülür.

Týpký, elbirliði ile harekete geçirilen emeðin toplumsal üretken gücünün, sermayenin üretken gücü þeklinde görünmesi gibi, elbirliði de, tek tek baðýmsýz iþçiler, hatta küçük topluluklar tarafýndan yürütülen üretim süreci karþýsýnda, sanki kapitalist üretim sürecinin özgül bir biçimi gibi görünür. Fiili emek-sürecinin sermayenin boyunduruðu altýna girmesiyle geçirdiði ilk deðiþiklik budur, ve bu deðiþiklik kendiliðinden olur. Çok sayýda ücretli iþçinin bir ve ayný süreçte ayný zamanda çalýþtýrýlmalarý, deðiþikliðin zorunlu koþulu olduðu gibi, kapitalist üretimin de çýkýþ noktasýný oluþturur. Bu nokta, sermayenin kendisinin doðumu ile ayný ana raslar. Demek ki, bir yandan kapitalist üretim tarzý, kendisini, bize, tarih içersinde, emek-sürecinin toplumsal bir sürece dönüþmesinde zorunlu bir koþul olarak göstermesi gibi, ayný þekilde, öte yandan, bu toplumsal emek-süreci biçimi de, kendisini, emeðin üretkenliðini artýrarak daha kârlý bir þekilde sömürülmesi için sermaye tarafýndan kullanýlan bir yöntem olarak gösterir.

Þimdiye kadar incelediðimiz yolun biçimi içersinde elbirliði, geniþ-ölçekli her üretimin zorunlu koþulu olmakla birlikte, kendi baþýna, kapitalist üretim tarzýnýn geliþmesinde belirli bir döneme özgü deðiþmez bir þekil olarak görünmez. Olsa olsa bu, ancak, manüfaktürün elzanaatlarýna benzer baþlangýcýnda,30 ve [sayfa 349] manüfaktür çaðýna tekabül eden, ve esas olarak, köylü tarýmýndan, ayný anda kullanýlan iþçi sayýsý ile ve bunlarýn kullanýmlarý için biraraya getirilmiþ üretim araçlarýnýn kütlesi ile ayrýlan geniþ-ölçekli tarým türünde sözkonusu olabilir. Basit elbirliði, sermayenin, büyük ölçüde faaliyet gösterdiði, ama iþbölümü ile makinenin ancak ikinci derecede rol oynadýðý üretim kollarýnda daima egemen bir biçimidir.

Elbirliði, kapitalist üretim tarzýnýn temel þekillerinden birisini oluþturmakla birlikte, bu yalýn þekliyle kapitalist üretimin özel bir biçimi olarak, bu sürecin daha geliþmiþ þekilleriyle yanyana bulunmaya devam eder. [sayfa 350]

29 Beraberce feodal fuetim tarzýnýn temelini oluþturmuþ olan ve bu sistemin çözülüp daðýlmasýndan sonra da kapitalist üretim tarzý ile yanyana devam eden küçük çapta köylü tarýmý ve baðýmsýz elzanaatlarý iþletmesi, ilkel ortaklaþa toprak mülkiyeti ortadan kalktýktan sonra ve köleliðin üretimde iyice yer etmesinden önce de, klasik topluluklarýn en iyi çaðlarýnda bunlarýn ekonomik temelini oluþturmuþlardýr.

30 Birçok kiþinin hünerini, çabasýný ve rekabet duygusunu ayný iþte biraraya getirmek, bu iþi ilerletmenin yolu deðil midir? Ýngilterenin yünlü sanayiini böyle bir yetkinlik derecesine ulaþtýrmak baþka türlü olabilir miydi? (Berkeley, The Querist, London 1751, s. 56, § 521.) Karl Marks 295

Kapital I

ONDÖRDÜNCÜ BÖLÜM

ÝÞBÖLÜMÜ VE MANÜFAKTÜR

BÝRÝNCÝ KESÝM - MANÜFAKTÜRÜN ÝKÝ YANLI KÖKENÝ

Ýþbölümüne dayanan elbirliði, tipik þeklini manüfaktürde kazanýr ve asýl manüfaktür dönemi boyunca kapitalist üretim sürecinin egemen karakteristik biçimidir. Bu dönem, kabaca, 16. yüzyýlýn ortasýndan 18. yüzyýlýn son üçte-birine kadar uzanýr.

Manüfaktür iki yoldan ortaya çýkar: 

(1) Çeþitli baðýmsýz elzanaatlarýna baðlý olan ama belli bir malýn son þeklini alabilmesi için teker teker ellerinden geçmek zorunda bulunduðu, iþçilerin, tek bir kapitalistin denetimi altýnda býr iþyerinde toplanmalarý ile. Örneðin bir binek arabasý, eskiden, tekerlekçi, koþumcu, terzi, çilingir, döþemeci, tornacý, kaytan-kordon ve püskülcü, camcý, boyacý, cilacý, kaplamacý vb. gibi çok sayýda baðýmsýz zanaatçýnýn emeðinin ürünüydü. Binek arabasý manüfaktüründe ise, bütün bu çeþitli zanaatçýlar, birbirlerinin yaptýklarý iþi tamamlayacak þekilde çalýþtýklarý tek bir yapý içersinde [sayfa 351] toplanmýýtýr. Bir arabanýn yapýlýp bitmesinden 296 Karl Marks

Kapital I

önce kaplamasýna geçilemeyeceði doðrudur, ama ayný zamanda birkaç tane araba yapýlýrsa, bunlardan bir kýsmý daha önceki yapým sürecinde olduklarý halde bazýlarý da kaplamacýlarýn elinde olabilir. Buraya kadar biz hâlâ, insan ve diðer þeyler þeklindeki malzemeyi kullanýma hazýr bulan basit elbirliði alanýnda bulunuyoruz. Ama çok geçmeden önemli bir deðiþiklik olur. Þimdi salt binek arabasý yapýmýyla uðraþan terzi, çilingir ve öteki zanaatçýlar, yavaþ yavaþ artýk eskisi gibi çalýþmadýklarý için, asýl zanaatlarýný bütünüyle yerine getirme yeteneklerini yitirirler.

Ama öte yandan, tek bir dala yönelen bu çalýþma, bu daralmýþ iþ alanýna en iyi uyan bir biçime girer. Baþlangýçta binek arabasý manüfaktürü, çeþitli baðýms.ýz elzanaatlarýnýn bir birleþimi idi. Ama zamanla yavaþ yavaþ araba yapýmýnýn çeþitli ufak süreçlere parçalanmasý halini almýþ, ve bunlardan herbiri belli bir iþçinin özel iþi halinde billurlaþarak, bütünüyle manüfaktür, birbirlerine baðlý insanlarýn birarada yürüttükleri bir iþ alaný olmuþtur. Ayný þekilde elbise manüfaktürü de, öteki bütün manüfaktürler dizisi de, çeþitli elzanaatlarýnýn tek bir kapitalistin denetimi altýnda biraraya toplanmalarý ile doðmuþtur.31

(2) Manüfaktür, bunun tam tersi bir þekilde de doðabilir; yani, diyelim, hepsi de kaðýt, hurufat ya da iðne gibi ayný ya da benzer türden iþi yapan birçok zanaatçý, tek bir kapitalist tarafýndan bir iþyerinde ayný zamanda çalýþtýrýlmak suretiyle. Bu, en yalýn þekliyle bir elbirliðidir. Bu zanaatçýlarýn herbiri (belki de [sayfa 352] bir ya da iki çýraðýn yardýmý ile) metaýn tamamýný yapar ve dolayýsýyla onun üretimi için gerekli bütün iþlemleri sýrasýyla yerine getirir. Hâlâ eski usul elzanaatlarý þeklinde çalýþýr.

Ne var ki, çok geçmeden dýþ koþullar, iþçilerin tek bir yerde toplan-masýndan ve ayný zamanda çalýþmalarýndan baþka türlü yararlanýlmasý-na yolaçar. Belli bir sürede daha çok sayýda malýn teslim edilmesi gerekebilir. Bunun için eldeki iþ, yeniden bölünür. Her zanaatçýnýn çeþitli iþlemleri ardarda yapmasý yerine, bu iþlemler, yanyana yürütülen, birbi-31 Daha yeni bir örnek: Lyon ve Nimes ipek iplikçiliði, est toute patriarcale: elle emploie beaucoup de femmes et denfants, mais sans les épuiser ni les corrompre; elle les laisse dans leurs belles vallées de la Drôme, du Var, de lIsère, de Vaucluse, pour y élever des vers et dévider leurs cocons; ... jamais elle nentre dans une veritable fabrique. Pour être aussi bien observé ... le principe de la division du travail sy revêt dun caractère special. Il y a bien des dévideuses, des moulineurs, des teinturiers, des encolleurs, puis des tisserands; mais ils nesont pas réunis dans un même établissement, ne dépendent pas dun même maitre; tous ils sont indépendants. [iyice ataerkildir; birçok kadýn ve çocuk çalýþtýrýr, ama onlarý tüketip bozmaksýzýn: onlarý, ipekböceði yetiþtirmek ve kozalarýný çözüp açmak için, o güzelim Drôme, Var, Isère, Vaucluse vadilerinde býrakýr; ... hiç bir zaman gerçek bir fabrika içine girmez. Bu kadar iyi uymasý için, ... iþbölümu ilkesi burada özel bir niteliðe bürünür. Birçok ipek çilecisi, iplik eðiricisi, boyacý, çiriþleyici, sonra dokumacý vardýr; ama ayný bir kurum için biraraya toplanmýþ, bir tek efendiye baðlý deðildirler: hepsi de baðýmsýzdýr.] (A. Blanqui, Cours dEconomie Industrielle, recueilli par A. Blaise, Paris 1838-39. s. 79.) Blanqui bunu yazdýðýndan beri, çeþitli baðýmsýz iþçiler, bir ölçüde fabrikalarda birleþmiþlerdir. [Ve Marx yukardaki pasajý yazmýþ olduðundan beri, makineli dokuma tezgahý, bu fabrikalarý istila etmiþtir ve þimdi [1886] el tezgahlarýnýn yerine geçmektedir. (4. Almanca baskýya ek.  Krefeld ipekli sanayiinin de bu konuda anlatacak masalý var.) -F.E.]

Karl Marks 297

Kapital I

riyle iliþkisi olmayan, tek tek iþler haline getirilir; her iþ, ayrý bir zanaatçýya verilir ve iþin tümü, elbirliði halindeki iþçiler tarafýndan ayný zamanda yapýlýr. Ýþin böylece rasgele parçalanmasý yinelenir, kendine göre yararlý yanlarý geliþir ve giderek sistemli bir iþbölümü halinde yerleþir. Baðýmsýz zanaatçýnýn bireysel ürünü olmaktan çýkan meta, herbiri bütün iþlemin yalnýz tek bir kýsmýný yapan zanaatçý topluluðunun toplumsal ürünü halini alýr. Bir Alman loncasýna ait kaðýt yapýmýnda, ayný iþlemler, tek bir zanaatçýnýn birbirini izleyen hareketleri halinde içiçe geçmiþken, Hollanda kaðýt manüfaktüründe, elbirliði yapan çok sayýda iþçi tarafýndan yanyana yürütülen çok sayýda ayrý iþlemler halini almýþtýr. Nuremberg loncasýna baðlý iðne yapýmcýsý, Ýngiliz iðne manüfaktürünün üzerinde yükseldiði temel taþ olmuþtur. Ama Nurembergde tek bir zanaatçý belki de 20 iþlemi birbiri ardýna yaptýðý halde, Ýngilterede çok geçmeden herbiri bu yirmi iþlemden ancak bir tanesini yapan 20 iðneci yanyana çalýþmaya baþlamýþ ve kazanýlan deneyimler sonucu, bu 20 iþlem de tekrar parçalanmýþ ve ayrý bir iþçinin özel iþi haline gelmiþtir.

Demek ki, manüfaktürün doðuþ þekli, elzanaatlarýndan çýkýp geliþmesi, iki yanlý oluyor. Bir yandan, baðýmsýzlýklarýndan sýyrýlarak, tek bir metaýn üretimindeki salt yardýmcý, kýsmi bir süreçte uzmanlaþan çeþitli baðýmsýz elzanaatçýlarýnýn elbirliðinden doðuyor. Öte yandan da, bir zanaatýn zanaatçýlarýnýn elbirliðinden doðuyor; manüfaktür, bu belirli zanaatý çeþitli parça iþlemlere bölüyor ve herbiri belli bir emekçinin özel iþi haline gelinceye kadar onlarý yalýtýyor ve birbirinden baðýmsýz hale getiriyor. Bu nedenle manüfaktür, bir yandan bir üretim sürecine iþbölümü getiriyor ve bu bölünmeyi daha da geliþtiriyor, öte yandan da eskiden ayrý ayrý olan elzanaatlarýný biraraya topluyor. Ama özel çýkýþ noktasý ne olursa olsun, son biçimi, daima aynýdýr [sayfa 353]  parçalarý insan olan bir üretim mekanizmasýdýr.

Manüfaktürde iþbölümünün tam olarak anlaþýlabilmesi için, aþaðýdaki noktalarýn iyice kavranmasý gerekir. Önce, bir üretim sürecinin, ardýþýk çeþitli basamaklarýna ayrýþmasý, burada, elzanaatlarýnýn ardýþýk eliþlemlerine çözülmesiyle tamamen çakýþýr. Ýster karmaþýk, ister yalýn olsun, her iþlemin elle yapýlmasý gerekir, elzanaatý niteliðini korur, ve bunun için de bireysel iþçinin, araçlarýný kullanmadaki gücüne, hünerine, çabukluðuna ve güvenine baðlýdýr. Elzanaatý temel olmakta devam eder. Bu dar teknik temel, belirli bir üretim sürecinin gerçekten bilimsel bir tahlilini dýþtalar, çünkü ürünün geçirdiði her parça iþlemin elle yapýlabilmesi ve kendi baþýna ayrý bir zanaatýn konusu olmasý, hâlâ bir koþul olarak karþýmýza çýkar. Zanaat hüneri, böylece, üretim sürecinin temelini oluþturduðu için, her iþçi, yalnýzca bir bölüm iþe atanmýþ olur ve yaþamý boyunca emek-gücü, bu parça iþlevin organý durumuna girer.

Ýkinci olarak, bu iþbölümü, özel türde bir elbirliðidir ve sakýncala-rýnýn çoðu, bu özel biçiminden deðil, eýbirliðinin genel niteliðinden gelmektedir.

298 Karl Marks

Kapital I

ÝKÝNCÝ KESÝM - PARÇA-ÝÞÇÝ VE ONUN ALETLERÝ

Eðer burada daha fazla ayrýntýya girersek þurasý açýkça görülür ki, bütün yaþamý boyunca tek ve ayný basit iþi yapan iþçi, bütün vücudunu, bu iþlemin otomatik ve özel aracý haline getirmiþtir. Bunun sonucu, bir dizi iþlemi ardarda yapan bir zanaatçýya göre, bu iþi daha az zamanda yapar. Ama manüfaktürün canlý mekanizmasýný oluþturan kolektif iþçi, yalnýzca bu gibi uzmanlaþmýþ parça-iþçilerden meydana gelir. Böylece, baðýmsýz zanaata göre, belli bir zamanda daha çok üretilir, ya da emeðin üretken gücü artmýþtýr.32 Üstelik, bu bölünmüþ iþ, bir kez, bir kiþinin özel iþlevi olarak yerleþince, kullandýðý yöntem yetkinleþir. Ýþçinin ayný yalýn hareketi durmadan yinelemesi ve bütün dikkatini onun üzerinde toplamasý, ona, denemeleriyle istenilen sonuca en az çaba harcayarak nasýl ulaþýlabileceðini öðretir. Ama [sayfa 354] daima ayný zamanda yaþayan ve belli bir malýn manüfaktüründe birlikte çalýþan birkaç kuþak bulunduðu için, teknik beceri ve böylece elde edilen iþin incelikleri yerleþmiþ hale gelir, birikir ve kuþaktan kuþaða geçer.33 Manüfaktür, aslýnda, toplumda hazýr bulduðu, kendiliðinden geliþmiþ mesleki farklýlaþmayý iþyerinde yeniden oluþturmak ve sistemli bir þekilde ilerletmek yoluyla, parça-iþçinin becerisini de geliþtirir .Öte yandan, bölünmüþ iþin, bir insanýn yaþamý boyunca sürecek bir uðraþ haline getirilmesi, daha önceki toplumlarda görülen uðraþýn kalýtsal hale getirilmesi eðilimine tekabül eder; bu, kastlar halinde taþlaþmýþ olabileceði gibi, belirli tarihsel koþullarýn bireyde kast düzeni ile çatýþan bir eðilim yarattýðý durumlarda, loncalar halinde katýlaþmýþ da olabilir. Kastlar ile loncalar, bitkiler ile hayvanlarýn, türler ve çeþitler içersinde farklýlaþmasýný düzenleyen ayný doðal yasalarýn iþlemesiyle oluþurlar; ancak, belirli bir geliþme derecesine ulaþtýktan sonra kastlarýn kalýtsallýðý ve loncaya dahil olmanýn tekel haline geliþi, toplumsal bir yasa olarak belirir.34 Dakka müslinlerinin zerafetleri, Coro-mandel patiskalarý ile diðer mallarýnýn parlak ve dayanýklý renkleri hiç bir zaman aþýlamamýþtýr. Böyle olmakla birlikte, bunlar, sermaye, makine, iþbölümü ya da Avrupa manüfaktürünün yararlandýðý araçlarýn hiç 32 Çok çeþitli iþleri gerektiren bir manüfaltür ne kadar fazla bölünür ve çeþitli zanaatçýlarýn iþi haline gelirse, bu iþin, daha az zaman ve emek kaybýyla, daha iyi ve hýzlý yapýlmasý gerekir.

(The Advantages of the East-lndia Trade, London 1720, s. 71.) 33 ... Kolay iþ, geçmiþten aktarýlan hünerdir. (Th. Hodgskin, Popular Palitical Economy, s.

48) 34 Sanatlar da ... Mýsýrda gerekli yetkinlik derecesine ulaþmýþtýr. Çünkü burasý, zanaatçýlarýn herhangi bir þekilde diðer sýnýftan yurttaþlarýn iþlerine karýþmayýp, yalnýzca yasayla kendi klanlarýna kalýtsal yolla geçmiþ bulunan mesleði izlemek zorunda olduklarý tek ülkedir. ... Öteki ülkelerde, zanaatçýlarýn, dikkatlerini pek çok konu arasýnda daðýttýklarý görülür. Bunlar bir süre tarýmý denerler, ardýndan ticarete geçerler ve bir baþka zaman da, iki-üç iþle birlikte uðraþýrlar. Özgür ülkelerde bunlar sýk sýk halk meclislerine katýlýrlar. ... Mýsýrda ise tersine, bir zanaatçý eðer devlet iþlerine karýþýrsa ya da birkaç iþi ayný zamanda yürütürse þiddetle cezalandýrýlýr. Böylece, iþleriyle uðraþmalarýný engelleyecek hiç bir þey yoktur. ... Üstelik bunlar, atalarýndan birçok kuralý devraldýklarýndan, yeni avantajlar bulmak için didinirler. (Dlodorus Siculus, Bibl. Hist., L.

I. ch. 74)

Karl Marks 299

Kapital I

biri olmadan üretilmiþlerdir. Dokumacý, müþterinin sipariþi üzerine, zaten birkaç çubuðun ya da çýtanýn kabaca biraraya getirilmesinden yapýlmýþ basit bir tezgahla bez dokuyan tek baþýna bir insandý. Kumaþýn sarýlmasý için bir araç bulunmadýðýndan, tezgahýn boylu boyunca uzatýlmasý gerekir ve bu öylesine uzardý ki, dokumacýnýn kulübesine sýðamaz olur, adamcaðýz iþini, elveriþsiz havalarýn sýk sýk kestiði açýk havada yapmak zorunda kalýrdý.35 Kuþaktan [sayfa 355] kuþaða biriken ve babadan oðula geçen özel hüner, týpký örümcekte olduðu gibi Hintlilere bu yeteneði ve beceriyi kazandýrmýþtýr. Üstelik böyle bir Hintli dokumacýnýn yaptýðý iþ, manüfaktür iþçisininkine göre çok daha karmaþýktýr.

Son þeklini alan bir malýn üretiminde çeþitli ufak iþlemleri birbiri ardýna yapan bir zanaatçý, bazan yerini, bazan araçlarýný deðiþtirmek zorunda kalýr. Bir iþlemden diðerine geçiþ, iþ akýmýnda kesintiler yapar ve, deyim yerindeyse, iþgününde boþluklar yaratýr. Gün boyunca bir ve ayný iþleme baðlanýrsa bu boþluklar kapanýr; iþindeki deðiþmeler ne kadar az olursa, bunlar da o ölçüde ortadan kalkarlar. Üretme gücündeki yükselme, burada, ya belli sürede harcanan emek-gücündeki artýþ. 

yani emeðin yoðunluðundaki artýþ ya da üretken olmayan biçimde tüketilen emek-gücü miktarýndaki azalma nedeniyledir. Hareketsizlik-ten harekete her geçiþ sýrasýnda fazladan harcanan güç, bir kez ulaþýl-dýktan sonra normal hýz süresinin uzatýlmasýyla kapatýlabilir. Öte yandan, tek bir türde sürekli çalýþma, insanýn canlýlýðýnýn yoðunluðunu ve akýþýný bozar; çünkü bu duygu, yapýlan iþteki ufak bir deðiþiklikle yeni bir canlýlýk kazanýr.Emeðin üretkenliði yalnýz iþçinin yetenekli oluþuna deðil, çalýþtýðý araçlarýn da yetkinliðine baðlýdýr. Býçak gibi, burgu gibi, zýmba gibi ayný türden araçlar farklý süreçlerde kullanýlabileceði gibi, ayný araç, tek bir süreçte farklý iþler için kullanýlabilir. Ama bir emek-sürecindeki çeþitli iþlemler birbirinden ayrýlýp da her küçük iþlem, parça-iþçinin elinde özel ve amaca uygun bir þekle girince, daha önce birden fazla amaç için kullanýlan araçlarda deðiþiklik yapýlmasý zorunlu hale gelir. Bu deðiþikliðin ne yönde yapýlacaðýný, aracýn eski þekliyle kullanýldýðý zaman karþýlaþýlan güçlükler belirler. Manüfaktür, emek araçlarýndaki farklýlaþ-malarla karakterize edilir  bu farklýlaþma sonucu, belli türdeki bu araç, kullanýldýðý iþe uygun sabit bir þekil alýr, ve araçlardaki özelleþme sonucu, bunlar ancak özel parça-iþçinin elinde en verimli biçimde kullanýlabilir-ler. Yalnýz Birminghamda 500 tür çekiç yapýlmýþtýr ve bunlarýn herbiri, yalnýzca belirli bir iþe uygun olmakla kalmayýp çoðu zaman bir ve ayný süreçte bunlarýn birkaç türü yalnýzca farklý iþlemler için kullanýlmaktadýr. Manüfaktür dönemi, emek araçlarýný, her parça-iþçinin özel görevine 35 Historical and descriptice account of Brit. India etc., by Hugh Murray and James Wilson, etc., Edinburgh 1832, v. II. s 449. Hint dokuma tezgahý dik vaziyettedir, yani çözgüler diklemesine gerilmiþtir.

300 Karl Marks

Kapital I

uygun hale getirerek bunlarý basitleþtirir, geliþtirir ve çoðaltýr.36 Böylece

[sayfa 356] manüfaktür, yalýn araçlarýn biraraya gelmesiyle oluþan makinenin varolmasý için gerekli maddi koþullarý da yaratmýþtýr.

Parça-iþçi ile onun kullandýðý araçlar, manüfaktürün en yalýn öðeleridir. Þimdi de ona bütünüyle bir gözatalým.

ÜÇÜNCÜ KESÝM - MANÜFAKTÜRÜN ÝKÝ TEMEL BÝÇÝMÝ:

HETEROJEN MANÜFAKTÜR, SERÝ MANÜFAKTÜR

Manüfaktür örgütlenmesinin zaman zaman birbirine karýþmýþ olmasýna karþýn, iki temel biçimi vardýr; bunlar esasta farklý türdedirler ve, ayrýca manüfaktürün daha sonra makineyle yürütülen modern sanayie dönüþmesinde, çok farklý roller oynamýþlardýr. Bu çifte özellik, üretilen malýn niteliðinden ileri gelmektedir. Bu mal, ya baðýmsýz olarak yapýlan parça ürünlerin yalnýzca mekanik olarak birleþtirilmesi sonucudur, ya da son þeklini bir dizi birbiriyle iliþkili süreç ve iþlem sonunda almýþtýr.

Örneðin bir lokomotif, 5.000den fazla ayrý parçadan yapýlmýþtýr.

Ne var ki, lokomotif, gerçek manüfaktürün ilk türüne bir örnek olamaz, çünkü yapýsý modern makine sanayiinin bir ürünüdür. Ama saat olabilir, ve William Petty de, manüfaktürde iþbölümünü göstermek için saati kullanmýþtýr. Baþlangýçta Nurembergli bir zanaatçýnýn bireysel eseri olan saat, çok büyük sayýda parça-iþçisinin toplumsal bir ürünü olmuþtur: zemberek yapýmcýlarý, kadran yapýmcýlarý, helezon zemberek yapýmcýlarý, elmaslý yuva yapýmcýlarý, taþdelik yapýmcýlarý, akrep-yelkovan yapýmcýlarý, çerçeve yapýmcýlarý, vidacý, çarkçý (pirinç ve çelik ayrý olmak üzere) gibi sayýsýz çeþitleriyle kaplamacý, milci, çalýþtýrma yapýmcýlarý, ac-heveur de pignon (çarklarý millere takar ve yüzeyleri parlatýr vb.) mil yataðý yapýmcýlarý, planteur de finissage (çarklarý ve yaylarý yerlerine yerleþtirir), finisseur de barilet (çarklara diþ açar, uygun büyüklükte yuvalar yapar vb.) rakkas çarký maþacýsý, balans çarký yapýmcýsý, saatin hareketini düzenleyen [sayfa 357] aletin yapýmcýsý, maþacý; sonra repas-seur de barillet (zemberekleri ve kutuyu parlatýr vb.), çelik parlatýcýsý, çark parlatýcýsý, vida parlatýcýsý, rakam yazýcýsý, kadran kaplayýcýsý (bakýr üzerine emaye kaplar), fabricant de pendats (kutunun asýldýðý halkayý yapar), finisseur de charniere (dýþtaki kutuya pirinç çengeli takar), fai-seur de secret (kutuyu açan yayý takar), kakmacý, oymacý, polisseur de 36 Darwin, türlerin kökeni konusundaki çýðýr açýcý yapýtýnda, bitki ve hayvanlarýn doðal organlarý ile ilgili olarak þunlarý belirtir: Bir ve ayný organ çeþitli iþler yapmak durumunda olunca onun deðiþkenliðinin bir nedeni, doðal seçmenin biçimdeki her küçük deðiþimi, o organýn yalnýz özel bir amacý olduðu zamankinden daha az özenle saklamasýnda ya da engellemesinde bulunabilir. Bundan ötürü, her türlü nesneyi kesmeye uyarlanmýþ bir býçak, genellikle, birbiçimli olabilir; oysa özellikle belirli bir tarzda kullanýlmak için yapýlmýþ bir alet, farklý her kullaným için farklý bir biçimde olmak gerekir. [Charles Darwin, Türlerin Kökeni, Onur Yayýnlarý, Ankara 1976, s. 179. Tür!erin Kökeninin çevirisinde esas alýnan orijinal ile, Capitalde verilen dipnotun Ýngilizce metinleri birbirinden farklýdýr. -Ed.].

Karl Marks 301

Kapital I

boîte,* vb. vb., ve ensonu bütün saati biraraya getirip çalýþtýran usta. Saatin ancak pek az parçasý birkaç elden geçer, bütün bu membra disjecta,** ilk kez, bunlarý tek bir mekanik bütün haline getiren elde toplanýrlar.

Bu son þeklini almýþ ürün ile, çeþitli ve farklý öðeleri arasýndaki dýþ iliþki, burada olduðu gibi buna benzer bütün tamamlanmýþ mallarda, parça-iþçilerin tek bir iþyerinde biraraya getirilip getirilmemesini raslantýya býrakmýþ olur. Parça iþlemler Vaud ve Neufchatel kantonlarýnda olduðu gibi baðýmsýz zanaatlar olarak yürütülebilir; oysa Cenevrede parça-iþçilerin, doðrudan doðruya tek bir kapitalistin denetimi altýnda elbirliði yaptýklarý büyük saat manüfaktürleri vardýr. Ne var ki, bu ikincisinde bile kadran, zemberekler ve kutu, nadiren ayný fabrikada yapýlýr. Saatçi-likte iþçileri biraraya toplayarak manüfaktür sanayii tarzýnda bu iþi devam ettirmek, ancak bazý koþullar altýnda kârlý olmaktadýr, çünkü evde çalýþmak isteyen iþçiler arasýnda rekabet daha büyük olduðu gibi, iþin bir dizi heterojen süreçlere bölünmesi, emek araçlarýnýn ortaklaþa kullanýlmasýna pek az izin vermekte, ve iþi, böylece, daðýtmakla, kapitalist, yalnýzca iþyeri vb. için yapacaðý masraflardan kurtulmuþ olmaktadýr.37

Gene de, evinde, kapitalist (manüfaktürcü, établisseur) hesabýna çalýþan bu parça-iþçinin durumu, kendi [sayfa 358] müþterileri hesabýna çalýþan baðýmsýz zanaatçýdan çok farklýdýr.38

Ýkinci tür manüfaktür, onun daha yetkin biçimi, birbiriyle iliþkili geliþme evrelerinden geçen, bir dizi süreci adým adým tamamlayan mallar üretir; iðne manüfaktüründe telin 72 ve bazan 92 farklý parça-iþçinin elinden geçmesi gibi.

Bu tür bir manüfaktür daha iþin baþlangýcýnda, daðýnýk zanaatlarý biraraya toplar ve üretimin çeþitli evrelerini birbirinden ayýran alaný daraltýr. Bir aþamadan diðerine geçiþ süresi kýsaldýðý gibi, bu geçiþi gerçekleþtiren emekte de bir azalma olur.39 Elzanaatýna göre üretken güç artar, ve bu artýþ, manüfaktürün genel elbirliði niteliðinden gelir. Öte

* Kutu cilacýsý. ç.

** Daðýnýk parçalar. ç.

37 1654te Cenevre 80.000 saat yapmýþtýr ve bu, Neufchatel kantonunda yapýlan saatlerin beþte-biri bile deðildir. Dev bir saat fabrikasý gözüyle bakabileceðimiz La Chaux-de-Fond, tek baþýna, yýlda, Cenevrenin iki katý saat yapmaktadýr. 1850-61 yýllarý arasýnda Cenevre 720.000

saat yapmýþtýr. Bkz: Report from Geneva on the Watch Trade, Reports by H. Ms. Secretaries of Embassy and Legation on the Manufactures. Commerce, etc.de n° 6, 1863. Parçalarýn salt biraraya getirilerek takýlmasýyla ortaya çýkan bir eþyanýn üretim süreçleri arasýnda bir baðlantý olmayýþý, böyle bir manüfaktürün, makineyle yürütülen büyük bir sanayi kolu haline getirilmesini çok güçleþtirmektedir; ama saat konusunda ayrýca iki güçlük daha vardýr: parçalarýnýn çok küçük ve hassas olmasý ve bir lüks eþya özelliðini taþýmasý. Bu nedenle çeþitleri o kadar fazladýr ki, Londramn kaliteli iþyerlerinde, bir yýlda birbirine benzeyen bir düzine saat hemen hemen yapýlmaz. Makinelerin baþarýyla kullanýldýðý Messrs. Vacheron  Constantin saat fabrikasýnda, en fazla üç-dört ayrý büyüklük ve biçimde saat yapýlmaktadýr.

38 Heterojen manüfaktürün klasik örneði olan saat yapýmcýlýðýnda, elzanaatlarýnýn da alt-kollara bölünmesinin yolaçtýðý ve yukarda sözü edilen emek-araçlarýnýn farklýlaþ masý ve özelleþmesi olayýný tam bir doðrulukla inceleyebiliriz.

39 Ýnsanlarýn böyle içiçe yaþadýklarý bir yerde, taþýmanýn daha az olmasý zorunluluðu vardýr.

(The Advantages of the East-India Trade, s. 106.)

302 Karl Marks

Kapital I

yandan, manüfaktürün, ayýrdedici ilkesi olan iþbölümü, üretimin çeþitli aþamalarýnýn ayrý ayrý ve birbirinden baðýmsýz oluþunu gerektirir. Ayrý ayrý iþlevler arasýndaki baðýn kurulmasý ve sürdürülmesi, malýn durmadan bir elden diðerine, bir süreçten ötekine taþýnmasýný zorunlu kýlar.

Modern makineleþmiþ sanayi açýsýndan bu zorunluluk, karakteristik, masraflý ve manüfaktür ilkesinin özünde bulunan bir sakýnca olarak kendini gösterir.40

Dikkatimizi belli bir hammadde, diyelim, kaðýt manüfaktüründe paçavra, ya da iðne manüfaktüründe tel üzerinde toplarsak, bunlarýn tamamlanana kadar çeþitli parça-iþçilerin elinde birbirini izleyen bir dizi aþamadan geçtiðini görürüz. Öte yandan, iþyerine bir bütün olarak bakarsak, hammaddeyi, üretimin bütün aþamalarýnda ayný anda görürüz.

Kolektif iþçi, herbiri bir tür alet tutan çok sayýdaki ellerinden bir bölümü ile teli çeker, baþka aletler taþýyan bir diðer bölümü ile ayný anda teli düzeltir, bir diðeriyle keser, sivriltir ve böyle sürer gider. Zaman içersinde birbirini izleyen çeþitli parça-süreçler, bir alan içersinde yanyana giden eþzamanlý süreç halini alýrlar. Demek ki, belli bir sürede daha fazla miktarda son þeklini almýþ meta elde edilir.41 [sayfa 359] Bu eþzamanlýlýðýn, sürecin bütününün genel elbirliði þeklinde olmasýnýn bir sonucu olduðu doðrudur, ama manüfaktür yalnýz elbirliðinin uygulanmasý için koþullarý hazýr bulmakla kalmaz, bunlarý elzanaatý emeðinin çeþitli dallara ayrýl-masýyla bir ölçüde yaratýr da. Öte yandan da emek-sürecinin bu toplumsal örgütlenmeye ulaþmasý, ancak her iþçinin tek bir parça iþe sýkýca baðlanmasýyla mümkün olmuþtur.

Her parça-iþçinin elindeki parça-ürün, ayný zamanda, son þeklini almýþ bir ve, ayný malýn geliþme sürecinde yalnýzca belli bir aþama olduðu için, her iþçi ya da iþçi topluluðu, bir diðer iþçi ya da topluluk için hammadde hazýrlayýcýsýdýr. Bir iþçinin emek-ürünü, bir diðerinin baþlangýç noktasýdýr. Bir. iþçi, bu nedenle, bir diðerinin baþlangýç noktasýdýr.

Bu nedenle, bir iþçi, bir diðerine doðrudan doðruya iþ saðlamaktadýr.

Ýstenilen sonucu elde etmek için her parça-süreç için gerekli emek-zamaný, deneyimle öðrenilir; ve bir tüm olarak manüfaktürün iþleyiþi, belli bir sürede, belli bir sonucun elde edileceði varsayýmýna dayanýr.

Ýþte ancak bu varsayýma dayanarak çeþitli tamamlayýcý emek-süreçleri, aralýksýz, eþzamanlý ve yanyana devam eder. Ýþlemlerin ve dolayýsýyla iþçilerin birbirlerine bu doðrudan doðruya baðýmlýlýðý, herbirini, iþi üzerinde gerekli olandan fazla zaman harcamamaya zorlayarak, baðýmsýz 40 El emeðnin kullanýlmasý sonucu manüfaktürde çeþitli aþamalarýn birbirinden ayrýlmasý, üretimin maliyetini büyük ölçüde artýrýr ve uðranýlan kayýp, baþlýca, salt bir süreçten diðerine geçiþten ileri gelir. (The Industry of Nations, Lond. 1855, part. II, s. 100) 41 O (iþbölümü), yapýlan iþi, hepsi de ayný anda yapýlabilecek olan çeþitli kollarýna ayýr-makla, zamandan bir tasarruf da saðlar. ... Bir bireyin ayrý ayrý yapmak zorunda olduðu çeþitli süreçlerin hepsini bir anda yerine getirerek, tek bir iðnenin kesilebileceði ya da sivriltilebileceði bir sürede, birçok iðnenin son biçimini almýþ olarak yapýlmasýný saðlar. (Dugald Stewart, l.c., s.

319.)

Karl Marks 303

Kapital I

elzanaatýnda ve hatta basit elbirliðinde görülenden büsbütün farklý bir süreklilik, tekdüzelik, uyum, düzen42 ve hatta emek yoðunluðu saðlar.

Bir meta üzerinde harcanan emek-zamanýnýn, onun üretimi için toplumsal olarak gerekli miktarý aþmamasý kuralý, genellikle meta üretiminde salt rekabetin etkisiyle doðmuþ bir zorunluluk olarak görünür; çünkü, kabaca söylemek gerekirse, her üretici, metaýný piyasa fiyatý üzerinden satmak zorundadýr. Oysa manüfaktürde, tersine, belli miktarda ürünün belli sürede üretilmesi, üretim sürecinin kendisinin teknik yasasýdýr.43

Ne var ki, farklý iþlemler, eþit olmayan sürelere gereksinme gösterdiði için eþit sürelerde eþit olmayan niceliklerde parça-mal [sayfa 360]

üretilmiþ olur. Bunun için de, ayný iþçi, eðer her gün ayný iþlemi yaparsa, her iþlem için farklý sayýda iþçi bulunmasý gerekir; örneðin hurufat manüfaktüründe, bir tesviyeciye karþýlýk, dört dökümcü, iki kýrýcý vardýr: dökümcü saatte 2.000 harf döker, kýrýcý 4.000 harf kýrar ve tesviyeci 8.000

harf parlatýr, Burada gene, elbirliði ilkesini en yalýn biçimiyle görüyoruz; ayný, þeyi yapan birçok kiþinin ayný zamanda çalýþtýrýlmasý. Ancak þimdi bu ilke, organik bir iliþkinin ifadesidir. Manüfaktürde uygulanan iþbölümü, toplumsal kolektif iþçinin nitelik bakýmdan farklý kýsýmlarýný yalýnlaþtýrmak ve çoðaltmakla kalmaz, bu parçalarýn büyüklüklerini, yani her parça-iþ için gerekli nispi iþçi sayýsýný ya da iþçi gruplarýnýn nispi büyüklüklerini düzenleyen sabit bir matematik iliþki ya da oran yaratýr.

Toplumsal emek-sürecinin nitelik yönünden kýsýmlara ayrýlmasýnýn yanýsýra, bu süreç için nicel bir kural ve oranlýlýk geliþtirir.

Belli ölçüler içersinde üretim yaparken, çeþitli gruplardaki parça-iþçi sayýsý için en uygun oran bir kez denemelerle saptandýktan sonra, bu ölçü, her özel grubun katlarý alýnarak istenildiði gibi büyütülebilir.44

Þurasýný da söylemek gerekir ki, ayný birey, belli türdeki iþleri, ölçü bü-yüse de, gene eskisi kadar iyi yapar; örnek olarak, gözetim ve denetim iþi, parça-ürünlerin bir aþamadan diðerine taþýnmasý vb. gösterilebilir.

Bu gibi iþlerin ayrýlmasý ve belli iþçilere verilmesi, çalýþtýrýlan iþçi sayýsýnda belli bir artýþtan sonra ancak yararlý olabilir ; ama bu artýþýn da her grubu ayný oranda etkilemesi gerekir.

Belli bir iþin yapýlmasýna ayrýlan tek tek iþçi gruplarý, benzeþ öðelerden kurulmuþ olur ve toplam iþleyiþin bir parçasýný oluþturur.

42 Her manüfaktürde zanaatçýlarýn çeþidi ne kadar fazla olursa ... her iþin sýrasý ve düzeni o kadar büyük olur; ayný þey daha az zamanda yapýlýr, emek daha az olur. (The Advantages, etc., s. 68.)43 Bununla birlikte, manüfaktür sistemi, sanayiin birçok kollarýnda bu sonuca çok eksik olarak ulaþýr, çünkü üretim sürecinin genel kimyasal ve fiziksel koþullarýnýn kesinlikle nasýl denetlenebileceðini bilmemektedir.

44 Her manüfaktürde ürunün kendisine özgü niteliðine göre, süreç sayýsýnýn parçalara en iyi þekilde bölünmesi ve ayný zamanda çalýþtýrýlacak iþçi sayýsýnýn da ne olacaðý saptandýðý zaman, bu sayýnýn doðrudan doðruya katlarýný kullanmayan diðer bütün manüfaktürler, ürunü daha büyük büyük bir maliyetle üretirler. ... Manüfaktür kuruluþlarýn büyük boyutlarda olmasýnýn nedenlerinden birisi de iþte budur: (C Babbage, On the Economy of Machinery, 1st ed., London 1832, ch XXI, s 172 173)

304 Karl Marks

Kapital I

Bununla birlikte, çoðu manüfaktürlerde bu grubun kendisi örgütlenmiþ bir iþ organýdýr ve, toplam iþleyiþ, bu yalýn organizmalarýn bir yinelenmesi ya da toplanmasýdýr. Örneðin cam þiþe manüfaktürünü alalým. Bu manüfaktür, birbirinden tamamen farklý üç aþamaya ayrýlabilir. Ýlk hazýrlýk aþamasýnda, camý oluþturan öðeler hazýrlanýr, kum ile kireç vb. karýþtýrýlýr ve sýkýcý bir cam kütlesi halinde eritilir.45 Bu ilk aþama ile, [sayfa 361] þiþelerin kurutma fýrýnýndan çýkartýldýðý; ayrýldýðý, paketlendiði vb. son aþamada çeþitli parça-iþçiler kullanýlýr. Bu iki aþamanýn ortasýnda ise, asýl cam kütlesinin eritilmesi ve bu akýcý kütlenin þekillendirilmesi yer alýr. Delik

adý verilen her fýrýnýn aðzýnda bir grup iþçi çalýþýr; bunlardan biri þiþeci ya da þekil verici, biri üfleyici, biri toplayýcý, biri istifçi ya da soðutucu, biri de taþýyýcýdýr. Bu beþ parça-iþçi, ancak bir bütün olarak iþ görebilen ve bunun için de bu beþ kiþinin tamamýnýn, doðrudan elbirliði ile iþleye-bilen tek bir çalýþma sisteminin çok sayýdaki özel organlarýndan biridir.

Üyelerinden tek bir kiþi eksik olsa, grup, iþ yapamaz hale gelir. Ama bir cam fýrýnýn birkaç aðzý vardýr (Ýngilterede 4 ile 6 tanedir); herbirinde, içi, erimiþ cam dolu toprak bir eritme kazaný bulunur ve önlerinde ge-ne beþer kiþilik gruplar çalýþýr. Her grubun yapýsý iþbölümüne dayanýr, ama çeþitli gruplar arasýndaki bað, basit elbirliði olup, ayný üretim aracýný, fýrýný kullanmakla, tüketimde tasarruf saðlanmýþ olur. Dörtlü ya da altýlý gruplarý ile böyle bir fýrýn, bir camevidir, ve bir cam manüfaktüründe, ilk hazýrlýk aþamasý ile son aþama için gerekli araç ve iþlerle birlikte böyle birçok camevi bulunur.

Ensonu, týpký manüfaktürün, çeþitli elzanaatlarýnýn bileþiminden meydana gelmesi gibi, ayný þekilde gene çeþitli manüfaktürlerin bileþimi olarak geliþir. Örneðin büyük Ýngiliz cam manüfaktürleri kendi toprak eritme potalarýný kendileri yaparlar, çünkü sürecin baþarýsý geniþ ölçüde bu potalara baðlýdýr. Üretim araçlarýndan birisinin manüfaktürü, burada, ürünün manüfaktürü ile birleþmiþtir. Bir de, ürünün manüfaktürü, bu ürünün hammadde olduðu ya da sonradan kendilerinin ürünleri ile karýþacaðý manüfaktürler ile birleþebilir. Kristal manüfaktürünün, böylece, cam perdahý ve pirinç dökümcülüðü ile birleþtiðini görüyoruz; bu sonuncusu, çeþitli cam eþyanýn madeni kýsýmlarýný yapmaktadýr. Böylece birleþtirilmiþ çeþitli manüfaktürler, geniþ bir manüfaktürün az ya da çok ayrý kýsýmlarýný oluþturmakla birlikte, ayný zamanda, herbiri kendi içersindeki iþbölümü ile baðýmsýz süreçlerdir. Manüfaktürün böylece birleþmelerinin saðladýðý birtakým üstünlüklere karþýn, bu, hiç bir zaman kendi temelleri üzerinde tam bir teknik sistem halini alamaz. Bu, ancak, makine ile yürütülen sanayie dönüþmesiyle olur. [sayfa 362]

Manüfaktür döneminin baþlangýcýnda, meta üretiminde gerekli emek-zamanýnýn azaltýlmasý ilkesi46 benimsenmiþ ve formüle edilmiþtir: 45 Ýngilterede eritme fýrýnlarý, camýn iþlendiði cam fýrýnlarýndan farklýdýr. Belçikada, bir ve ayný fýrýn her iki iþ için de kullanýlýr.

Karl Marks 305

Kapital I

geniþ ölçüde ve büyük kuvvetlerin uygulanmasý ile yürütülme zorunluluðu olan bazý yalýn baþlangýç süreçlerinde, þurada burada makine kullanýldýðý görülmüþtür. Böylece, kaðýt manüfaktürünün baþlangýç döneminde, paçavralar, büyük kaðýt deðirmenleri ile parçalanmýþtýr; metal iþlerinde, cevher, büyük merdanelerde dövülmüþtür.47 Roma Ýmparatorluðu, su çarklarý ile, bütün makinelerin ilkel biçimlerinin mode-lini saðlamýþtýr.48

Elzanaatlarý dönemi, bize, pusula, barut, matbaa ve otomatik saat gibi büyük buluþlarý armaðan etmiþti. Ama bütünüyle alýndýðýnda makine, Adam Smithin, iþbölümüne kýyasla verdiði ikinci derecede rol oynamýþtýr.49 17. yüzyýlda makinenin daðýnýk olarak kullanýlmasý büyük önem taþýr, çünkü zamanýn büyük matematikçilerine, mekanik bilimin yaratýlmasýnda pratik bir temel, itici bir kuvvet saðlamýþtýr.

Çok sayýda parça-iþçinin birleþmesi ile oluþan kolektif iþçi, manüfaktür döneminin kendine özgü makinesidir. Bir meta üreticisinin sýrayla yaptýðý ve üretim sýrasýnda birbirine eklenip karýþan çeþitli iþlemler, onda çeþitli yeteneklerin bulunmasýný ister. Ýþlemlerin birinde fazla güç, diðerinde fazla beceri, bir diðerinde fazla dikkat harcanmasý gerekirdi; ama ayný bireyin bütün bu niteliklere eþit ölçüde sahip olmasý olanaksýzdý. Manüfaktürün, çeþitli iþlemleri ayýrmasýndan, baðýmsýzlaþ-týrmasýndan sonra iþçiler, aðýr basan niteliklerine göre bölündüler, sýnýf-landýlar ve gruplandýlar. Eðer bunlarýn doðal yetenekleri, bir yandan,

[sayfa 363] iþbölümünün üzerinde yükseldiði temel ise, öte yandan, manüfaktür ortaya çýkar çýkmaz, bunlarda, niteliði bakýmýndan uygun, ancak sýnýrlý ve özel iþlevleri olan yeni güçler geliþtirir. Kolektif iþçi, þimdi, ayný yetkinlik derecesinde olmak üzere, üretim faaliyetinin gerektirdiði bütün niteliklere sahiptir ve, bunlarý, özel iþçiler ya da iþçi gruplarýndan oluþan bütün organlarýna yalnýzca kendi özel iþlerini yaptýrmak suretiyle en ekonomik biçimde harcar;50 Parça-iþçinin tek yanlýlýðý ile eksiklikleri, 46 Bu, baþkalarýný saymasak bile, W. Petty, John Bellers, Andrew Yarranton, The advantages of the East-India Trade ve J. Vanderlintte görülebilir.

47 16. yüzyýlýn sonuna kadar Fransada, cevherin dövülüp yýkanmasý için hâlâ havan ve kalbur kullanýlýyordu.

48 Makinenin geliþmesinin tüm tarihi, tahýl deðirmenlerinin tarihi ile belirlenebilir. Ýngilterede fabrika, hâlâ mill (deðirmen)dir. Almanyada bu yüzyýlýn ilk on yýlýndaki teknolojik yapýtlarda yer alan mühle terimi, yalnýzca doða kuvvetleriyle döndürülen bütün makineler için deðil, ayný zamanda, aygýt yapýsý itibarýyla makinenin uygulandýðý bütün manüfaktürlerde bugün de kullanýlmaktadýr.

49 Bu yapýtýn dördüncü kitabýnda daha ayrýntýlý olarak görüleceði gibi, Adam Smith, iþbölümü ile ilgili tek bir önerme getirmemiþtir. Bununla birlikte, manüfaktür döneminin sözcüðün tam anlamýyla ekonomi politikçisi olarak ona özellik kazandýran þey, iþbölümü konusuna aðýrlýk vermesidir. Onun makineye ikinci derecede bir rol tanýmýþ olmasý, modern mekanik senayiinin baþlangýcýnda Landerdale ve daha sonraki dönemde Ure tarafýndan polemik konusu edilmesine yolaçmýþtýr. A. Smith, ayrýca. parça-iþçinin de bizzat faal bir rol oynadýðý, iþ aletlerinin farklýlaþmasý ile, yeni makinelerin bulunmasýný da birbirine karýþtýnr; bu sonuncuda rol oynayan, manüfaktür iþçileri deðil, bilgi sahibi kiþiler, zanaatçýlar ve hatta köylülerdir (Brindley) 50 Manüfaktür patronu, yapýlacak iþi, herbiri farklý derecede hüner ve güç isteyen çeþitli süreçlere bölmekle, her sürecin tam gerektirdiði miktarda hüner ve güç satýnalabilirdi; oysa 306 Karl Marks

Kapital I

kolektif iþçinin bir parçasý haline gelince, yetkinleþir.51 Tek bir iþi yapma alýþkanlýðý onu, hiç bir hata yapmayan bir araç haline getirirken, iþleyiþin bütünüyle iliþkisinde, bir makine parçasýnýn düzeni ile çalýþmaya zorlar.52

Kolektif iþçinin, hem basit hem karmaþýk, hem yüksek hem düþük düzeyde iþlevleri olduðu için, üyeleri olan bireysel emek-güçlerinin de farklý eðitim dereceleri ve dolayýsýyla farklý deðerleri olmasý gerekir.

Manüfaktür, bunun için, emek-güçlerinde bir kademelenmeye ve buna uygun bir ücret ýskalasýnýn saptanmasýna yolaçar. Bir yandan bireysel iþçiler, yaþamlarý boyunca sýnýrlý bir iþleve ayrýlýr ve baðlanýrken, öte yandan da, kademelerdeki çeþitli iþlemler, bunlarýn doðal ve sonradan edindikleri yeteneklerine göre bu iþçiler arasýnda bölüþülmüþ olur.53

Bununla birlikte, her üretim süreci, herkesin yapabileceði bazý basit el iþlemlerini gerektirir. Bu iþlemlerin de, þimdi faaliyetin daha önemli anlarýyla baðlarý çözülmüþtür ve özel olarak bu iþe atanmýþ iþçilerin [sayfa 364] ayrý iþlevleri içersinde katýlaþmýþtýr. Böylece manüfaktür, el attýðý bütün zanaatlarda, bu zanaatlarýn hiç barýndýrmadýðý ve adýna vasýfsýz iþçiler denilen bir sýnýf yaratýr. Tek yanlý bir uzmanlaþmayý, insanýn tüm çalýþma kapasitesi aleyhine olmak üzere yetkinleþtirdiði gibi, her türlü geliþmeden yoksunluðu da bir uzmanlýk haline getirir. Kademeli derece-lenmenin yanýsýra, iþçiler arasýnda, vasýflý ve vasýfsýz diye basit bir ayrým baþlar. Bunlarýn ikincisi için, çýraklýk gideri ortadan kalkar; birincisi için ise, yapýlan iþin yalýnlaþmasý sonucu, elzanaatçýsýna oranla yapýlan gider azalýr. Her iki halde de emek-gücü deðeri düþer.54 Emek-sürecinin çözülmesi sonucu, elzanaatlarýnda ya pek az yeri olan ya da hiç olmayan ye-ni ve ayrýntýlý görevlerin ortaya çýkmasý halinde, bu durum, sözü edilen yasanýn dýþýnda sayýlýr. Çýraklýk dönemi eðitim giderlerinin ortadan kalkmasý ya da azalmasý sonucu emek-gücü deðerindeki düþüþ, kapitalist yararýna artý-deðerde bir artýþ demektir; çünkü emek-gücünün yeniden-eðer bütün iþ tek bir iþçi tarafýndan yapýlsaydý, bu kimsenin, iþin gerektireceði en ince iþlemleri yapabilecek hünere ve gene iþin gerektireceði en yorucu iþlemleri yapabilecek güce sahip olmasý gerekirdi. (Ch. Babbage, l.c., ch, XIX.)

51 Örneðin, bazý kaslarýn anormal derecede geliþmesi, kemiklerin eðrilmesi vb. gibi.

52 Soruþturma kurulu üyelerinden birisinin. bir cam manüfaktürünün genel yöneticisi olan Mr. Wm. Marshalla yönelttiði, gençlerin çalýþmalarýnda düzenliliðin nasýl saðlandýðý þeklindeki sorusuna, yönetici çok doðru olarak þu yanýtý vermiþtir: Ýþlerini ihmal etmeleri olanaksýzdýr; bir kez iþe baþlayýnca devam edip gitmek zorundadýrlar; bunlar týpký bir makinenin parçalarý gibidirler. (Childrens Empl. Comm., 4th Rep., 1865, s. 247.) 53 Dr. Urc, modern makine sanayiini göklere çýkarttýðý yapýtýnda, manüfaktürün kendine özgü niteliklerini, konuya onun polemikçi ilgisiyle yaklaþmayan daha önceki iktisatçýlardan ve hatta matematikçi olarak kendisinden çok daha üstün olmakla birlikte, makine sanayiini yalnýz manüfaktür açýsýndan ele alan Babbage gibi çaðdaþlarýndan daha kesin bir biçimde ortaya koyar. Ure der ki: Bu ayrýmýn yapýlmasý ... her iþçiye kendiliðinden bir deðer ve fiyat biçilmesi, iþbölümünün esasýný oluþturur. Öte yandan, o, bu bölünmeyi,. iþlerin, insanýn farklý yeteneklerine uydurulmasý diye tanýmlar ve ensonu, manüfaktür sisteminin bütününü, iþbölümü ya da iþin derecelere ayrýlmasý sistemi ve iþin beceri derecelerine bölünmesi vb. olarak nitelendirir. (Ure, l.c, s. 1923 passim)

54 Tek bir nokta üzerinde pratik yaparak kendisini yetkinleþtirme olanaðý saðlanan ... her zanaatçý ... daha ucuz bir iþçi haline geldi. (Ure, l.c., s. 19.) Karl Marks 307

Kapital I

üretimi için gerekli emek-zamanýný kýsaltan her þey, artý-emek alanýný geniþletir.

DÖRDÜNCÜ KESÝM - MANÜFAKTÜRDE ÝÞBÖLÜMÜ

VE TOPLUMDA ÝÞBÖLÜMÜ

Önce manüfaktürün kökenini, sonra onun yalýn öðelerini, daha sonra parça-iþçi ve aletlerini ve en sonunda da iþleyiþin bütününü inceledik. Þimdi de, manüfaktürdeki iþbölümü ile, her türlü meta üretiminin temelini oluþturan toplumsal iþbölümü arasýndaki iliþkiye þöyle bir deðineceðiz. Yalnýzca emeði gözönünde bulundurursak, toplumsal üretimin ana bölümlerine ya da generaya* yani tarýma ve sanayie ayrýlmasýna, genel iþbölümü ; ve bu ailelerin, türlere ve alt-türlere ayrýlmasýna özel iþbölümü; iþyeri içersindeki iþbölümüne de tekil, ya da parça-iþbölümü diyebiliriz.55 [sayfa 365]

Toplumdaki iþbölümü ve buna uygun olarak bireylerin belli iþlere baðlanmasý, týpký manüfaktürdeki iþbölümü gibi, karþýt çýkýþ noktalarýn-dan hareketle geliþirler. Bir aile içersinde55a ve daha sonraki geliþmelerle bir kabile içersindeki iþbölümü, cinslik ve yaþ farklarýna, salt fizyolojik temele dayanan doðal bir iþbölümü meydana gelir; bu iþbölümü, alanýný, topluluðun yayýlmasý, nüfusun artmasý, ve özellikle, çeþitli kabileler arasýndaki çatýþmalar sonucu bir kabilenin diðerinin boyunduruðu altýna girmesiyle geniþletir. Öte yandan, daha önce de belirttiðim gibi, ürünlerin deðiþimi, çeþitli ailelerin, kabilelerin, topluluklarýn birbirleriyle iliþki kurduklarý noktalarda baþlar; çünkü uygarlýðýn baþlangýcýnda, birbirlerinin karþýsýna baðýmsýz olarak çýkan, bireyler deðil, aileler, kabileler ve benzeri topluluklardýr. Çeþitli topluluklar, kendi doðal çevrelerinde,

* genus, cins, kýsým, takým. -ç.

55 Ýþbölümü, birbirinden son derece farklý iþlerin birbirlerinden ayrýlmalanyla baþlar; manüfaktürde olduðu gibi, birkaç iþçi, bir ve ayný ürünün hazýrlanmasý iþlemini aralarýnda bölüþürler. (Storch, Cours dEcon. Pol., Paris Edn.. t. I. s. 173.) Nous rencontrons chez les peuples parvenus à un certain degré de civilisation, trois genres de divisions dindustrie: la premiére, que nous nommons générale, amène la distinction des producteurs en agriculteurs, manufacturiers et commerçants, elle se rapporte aux trois branches principales dindustrie nationale; la seconde, que lon pourrait appeler spéciale, est la division de chaque genre dindustrie en especes. ... La trosieme division dindustrie, celle enfin que lon devrait qualifier du titre de division de besogne ou de travail proprement dit, est celle qui sétablit dans les arts et les métiers séparés ... qui sétablit dans la plupart des manufactures et des ateliers. [Uygarlýðýn belli bir derecesine eriþmiþ halklarda, üç türlü sanayi bölümü görüyoruz: genel adýný verdiðimiz birincisi, ulusal sanayiin baþlýca üç koluna tarýmsal, elyapýmcýsý ve ticari üreticiler ayrýmýna uygun düþer; özel ad verilebilecek olan ikincisi, her cins sanayi türünün bölünmesidir. ... Sanayiin üçüncü, ensonu asýl çalýþma ya da iþbölümü adýyla nitelendirilebilecek olan bölümü de, ayrý ayrý sanat ve mesleklerde ... manüfaktür ve atelyelerin çoðunda gerçekleþen bölümdür.] (F.

Skarbek; l.c., s. 84. 86.)

55a [Üçüncü Almanca baskýya not.  Ýnsanlýðýn ilkel durumlarý üzerinde daha sonra derinlemesine yaptýðý incelemeler, yazarý, baþlangýçta ailenin geliþerek kabile halini almadýðý, tersine, kabilenin, kan ve akrabalýða dayanan insan topluluðunun ilk ve kendiliðinden geliþmiþ þekli olduðu ve kabile baðýnýn gevþemeye baþlamasý ile birlikte, daha sonralarý, ailenin pek çok ve çeþitli þekillerinin geliþtiði sonucuna götürmüþtür.  F.E.]

308 Karl Marks

Kapital I

farklý üretim araçlarý ve farklý geçim araçlarý bulurlar. Böylece, üretim tarzlarý, yaþayýþlarý ve ürünleri farklý olur. Ýþte bu kendiliðinden geliþen farklýlýklar, çeþitli topluluklarýn iliþki kurmalarýyla ürünlerin karþýlýklý olarak deðiþimine, ve dolayýsýyla bu ürünlerin giderek metalara dönüþmesine yolaçar. Deðiþim, üretim alanlarý arasýnda farklýlýklar yaratmaz, yalnýzca bu çeþitli þeyler arasýnda iliþki kurarak, bunlarý, geniþlemiþ bir toplumun ortak üretiminin azçok birbirine baðlý dallarý haline getirir.

Burada toplumsal iþbölümü, aslýnda birbirinden farklý ve baðýmsýz üretim alanlarý arasýndaki deðiþimden doðar. Fizyolojik iþbölümünün çýkýþ noktasý olduðu durumda ise, birbirine kenetli bir bütünün özel organlarý; her þeyden önce yabancý topluluklar ile meta alýþ-veriþi nedeniyle gevþe-yerek koparlar, ve öylesine baðýmsýz duruma gelirler ki, çeþitli çalýþma alanlarýný birbirine baðlayan tek bað, ürünlerin meta olarak birbiriyle

[sayfa 366] deðiþilmesi olur. Bu durumda, daha önce baðýmsýz olanýn baðýmlý duruma gelmesi, diðer durumda ise daha önce baðýmlý olanýn baðým-sýzlaþmasýdýr.

Ýyi geliþmiþ ve meta deðiþimi ile ortaya çýkmýþ olan her iþbölümünün temeli, kent ile kýr arasýndaki ayrýlýktýr.56 Toplumun bütün ekonomik tarihinin, bu antitezlerin hareketinde özetlendiði söylenebilir. Bununla birlikte, biz þimdilik bu konu üzerinde durmayacaðýz.

Nasýl ki, manüfaktürde iþbölümü için ayný zamanda çalýþtýrýlan belli sayýda iþçi, maddi önkoþulu oluþturursa, toplumda da iþbölümünün gerekli koþulu burada, tek bir iþyerinde çok sayýda iþçi toplanmasýna tekabül eden nüfus büyüklüðü ve yoðunluðudur.57 Ne var ki, bu yoðunluk azçok göreli bir þeydir. Nüfusu nispeten seyrek olan, ama ulaþtýrma ve haberleþme araçlarý geliþmiþ bir ülke, bu araçlarý geliþmemiþ daha fazla nüfuslu bir ülkeden daha yoðun nüfusa sahip olur; bu anlamda Amerika Birliðinin kuzey eyaletleri, örneðin, Hindistandan daha yoðun nüfusa sahiptir.58

Meta üretimi ile dolaþýmý, kapitalist üretim tarzýnýn genel önkoþulu olduðu için, manüfaktürde iþbölümü, toplum ölçüsündeki iþbölümünün daha önce belli bir geliþme düzeyine ulaþmasýný gerektirir. Buna karþýlýk, manüfaktürdeki iþbölümü, toplumdaki iþbölümü üzerinde et-56 Sir James Steuart, bu konuyu en iyi ele alan iktisatçýdýr. Uluslarýn Zenginliðinden on yýl önce yayýnlanan kitabýnýn bugün bile ne kadar az tanýndýðý þu olaydan da anlaþýlmaktadýr ki, Malthusun hayranlarý, onun nüfus konusundaki yapýtýnýn, salt büyük laflar ettiði bölüm dýþýnda, Steuarttan ve daha az olmak üzere de Wallace ile Townsendden yaptýðý aktarmalar ile dolu olduðunu bile bilmiyorlar.

57 Hem toplumsal iliþkiler ve hem de emeðin verimini artýrýcý bir güçler bileþimi için uygun düþen belirli bir nüfus yoðunluðu vardýr. (James Mill, l.c., s. 50.) Ýþçi sayýsý büyüdüðü zaman, toplumun üretken gücü, bu artýþla ayný oranda yiikselir ve iþbölümünün etkisiyle çoðalýr. (Th.

Hodgskin, l.c. s. 120.)

58 1861 yýlýndan sonra pamuða karþý artan büyük talep sonucu pamuk üretimi, Hindistanýn nüfusu yoðun bazý bölgelerinde. pirinç yetiþtirilmesi aleyhinde geniþledi. Bu yüzden yer yer kýtlýk baþgösterdi ve ulaþtýrma araçlarýndaki yetersizlik, bir bölgedeki pirinç yokluðunun baþka bir bölgeden getirilecek pirinçle karþýlanmasýný engelliyordu.

Karl Marks 309

Kapital I

kili olur ve onu hem geliþtirir, hem de çoðaltýr. Ýþ aletlerinin farklýlaþmasý ile birlikte, bu aletleri üreten sanayiler gitgide daha farklýlaþmýþ hale gelir.59 Eðer manüfaktür sistemi, daha önce ötekilerle esas ya da ikincil sanayi olarak iliþki içersinde olan tek bir üretici ile yürütülen bir sanayie elatarsa, bu sanayi kollarý arasýndaki iliþkiler derhal kopar ve baðýmsýz

[sayfa 367] duruma gelirler. Eðer, bir meta üretiminde, belirli bir aþamaya elatarsa, üretimin diðer aþamalarý, bir o kadar baðýmsýz iþkolu haline gelir. Son þeklini almýþ bir malýn, yalnýzca birkaç parçasýnýn biraraya getirilmesiyle meydana geldiði durumlarda, bu parça parça iþlemlerin, gerçek ve ayrý ayrý elzanaatlarý haline gelebileceði daha önce belirtilmiþti.

Manüfaktürde iþbölümünü daha yetkin biçimde yürütebilmek için, üretimin tek bir kolu, kullandýðý hammaddenin çeþitliliðine ya da, bir ve ayný hammaddenin girebileceði çeþitli þekillere göre, birçok ve bir ölçüde de tamamen yeni manüfaktürlere bölünür. Buna uygun olarak yalnýz Fransada, 18. yüzyýlýn ilk yarýsýnda, 100 farklý türde ipekli kumaþ dokunmuþ ve Avignonda, her çýraðýn, kendisini yalnýz tek bir çeþit kumaþa vermesi, birkaç çeþit kumaþýn hazýrlanmasýný ayný zamanda öðrenme-mesi, yasa halini almýþtýr. Belli üretim kollarýný, ülkenin belli bölgelerinde yoðunlaþtýran bölgesel iþbölümü, her özel olanaktan yararlanan manüfaktür sisteminden taze bir dürtü kazanýr.60 Her ikisi de, manüfaktür döneminin genel varoluþ koþullarý içersinde olan sömürge sistemi ile dünya pazarlarýnýn açýlmasý, toplumda iþbölümünün geliþmesi için zengin malzeme saðlar. Ýþbölümünün, toplumun yalnýz ekonomik deðil, diðer alanlarýný da nasýl sardýðýný ve her yerde, insaný uzmanlaþtýrma ve türlere ayýrma sisteminin temellerini nasýl attýðýný, ve Adam Smithin ustasý A. Fergusona, Köle bir ulus yaratýyoruz, özgür vatandaþ kalmýyor.61

diye feryat ettiren, insandaki, tek bir yetinin diðerleri aleyhine nasýl geliþtiðini göstermeye devam etmenin yeri burasý deðildir. Toplum içersindeki iþbölümü ile bir iþyeri içersindeki iþbölümü arasýnda sayýsýz benzerlikler ve baðlar olsa bile, bunlar, yalnýz derece bakýmýndan deðil, ama ayný zamanda tür bakýmýndan da ayrýdýrlar. Benzerliðin en tartýþma götürmediði yer, çeþitli iþkollarýný birleþtiren görünmeyen bir baðýn varolduðu durumlardýr. Örneðin, hayvan yetiþtirici hamderi üretir, derici bu hamderiden deri üretir ve ayakkabýcý da kundura. Burada, herbirinin ürettiði þey, hepsinin birleþmiþ emeklerinin ürünü olan son biçime doðru

[sayfa 368] atýlmýþ birer adýmdan baþka bir þey deðildir. Ayrýca, hayvan ye-tiþtiriciye, dericiye ve ayakkabýcýya, üretim araçlarý saðlayan çeþitli iþkol-59 Böylece mekik yapýmý, daha 17. yüzyýlda Hollandada özel bir sanayi kolu halini aldý.

60 Ýngiliz yünlü dokuma manüfaktürü birkaç kýsma ya da kola ayrýlmýþ olup, kendilerine özgü yerlere yerleþmiþtir ve buralarda tek ya da baþlýca iþ haline gelmiþlerdir: ince kumaþlar Somersetshireda, kaba kumaþlar Yorkshireda, çift enli kumaþlar Exeterde, ipekliler Sudburyde, krepler Norwichde, yarý-yünlü kumaþlar Kendalda, battaniyeler Whitneyde, vb. (Berkeley, The Querist, 1751, § 520.)

61 A. Ferguson, History of Civil Society. Edinburgh 1767, part IV, sect. II, s. 285.

310 Karl Marks

Kapital I

larý vardýr. Þimdi burada Adam Smith ile birlikte, yukardaki toplumsal iþbölümü ile manüfaktürdeki iþbölümü arasýndaki farkýn tamamen öznel olduðu, manüfaktürde, bir bakýþta bir yýðýn iþlemin ayný yerde yapýldýðýný gören bir gözlemci için, verilen örnekte olduðu gibi geniþ bir alana yayýlmýþ ve her iþkolunda çok sayýda insanýn çalýþtýðý toplumda bu baðýn belirsizleþmesinden ileri geldiði düþünülebilir.62 Peki öyleyse, hayvan yetiþtiricisi ile dericinin ve ayakkabýcýnýn baðýmsýz emekleri arasýndaki baðý oluþturan þey nedir? Bu baðý saðlayan þey, hepsinin ürününün me-ta olmasýdýr. Bu durumda, manüfaktürdeki iþbölümünü karakterize eden nedir? Parça-iþçinin meta üretmemesi gerçeðidir.63 Ancak parça-iþçilerin hepsinin ortak ürünü, meta halini almaktadýr.64 Toplumdaki iþbölümü, çeþitli sanayi kollarýnýn ürünlerinin satýnalýnmasý ve satýþý ile doðduðu halde, bir atölyedeki parça iþlemler arasýndaki baðlantý, çeþitli iþçilerin emek-güçlerini, bunlarý ortak [sayfa 369] emek-gücü olarak çalýþtýracak bir kapitaliste satýþlarý ile meydana gelir. Ýþyerinde iþbölümü, üretim araçlarýnýn tek bir kapitalistin elinde toplanmasý anlamýný taþýr; toplumda iþbölümü ise bunlarýn, baðýmsýz birçok meta üreticisi arasýnda daðýlmasý anlamýný içerir. Ýþyerinde, oranlýlýðýn tunç yasasý, belli görevlere belli sayýda iþçinin ayrýlmasýný zorunlu kýlar, oysa iþyeri dýþýnda, toplumda, üreticiler ile üretim araçlarýnýn çeþitli sanayi kollarý arasýndaki daðýlýmýnda raslan-týlar ile keyfilik büyük rol oynar. Çeþitli üretim alanlarýnýn, aralarýnda bir denge kurulmasý için sürekli bir eðilim gösterdikleri doðrudur: çünkü, 62 Asýl manüfaktürde iþbölümü daha fazlaymýþ gibi görünür, diyor, çünkü, çeþitli iþkollarýnda çalýþtýrýlan herkes, çoðu kez ayný iþyerinde biraraya getirilebilir ve bir gözcünün denetimi altýna sokulabilir. Oysa, büyük halk kitlesinin geniþ gereksinmelerini karþýlayan büyük manüfaktürlerde (!) tersine, her iþkolunda o kadar fazla iþçi çalýþtýrýlmaktadýr ki, bunlarýn ayný iþyerinde biraraya toplanmalarý olanaksýzdýr ... iþbölümü o kadar açýk deðildir. (A. Smith, Wealth of Nations, b. I, ch. I.) Ayný bölümde, Uygar ve ilerleme yolunda olan bir ülkede, en sýradan bir zanaatçýnýn ya da gündelikçinin sahip olduðu þeylere bakýnýz vb. sözleri ile baþýayan ve sonra sýradan bir iþçinin gereksinmelerini karþýlamak için ne kadar çok sayýda ve türde sanayilerin katkýda bulunduðunu anlatan ünlü pasaj, neredeyse sözcüðü sözcüðüne, B. de Mandeviliein, Fables of the Bees, or Private Vices, Publick Benefits yapýtýnda koyduðu notlardan kopya edilmiþtir.

(Birinci baský, notsuz, 1706; notlu baský, 1714.)

63 Artýk ortada, bireysel iþçinin emeðinin doðal karþýlýðý diyeceðimiz bir þey kalmadý. Her iþçi bir bütünün yalnýz bir kýsmýný üretmekte ve her kýsým kendi baþýna bir deðer ya da yarar taþýmadýðý için, iþçinin elkoyup da, iþte bu benim ürünüm, bunu ben kendime alýkoyacaðým

diyebileceði bir þey yoktur. (Labour Defended against the Claims of Capital, Lond. 1825, s. 25.) Bu hayranlýk verici yapýtýn yazarý, yukarda sözünü ettiðim Th. Hodgskindir.

64 Toplumdaki iþbölümü ile manüfaktürdeki iþbölümü arasýndaki bu ayrýmý Yankeeler gözleriyle de görmüþ oldular. Ýç savaþ sýrasýnda Washingtonun koyduðu vergilerden bir tanesi de, bütün sanayi ürünlerine konulan %6 resimdi. Soru: Sanayi ürünü nedir? Yasakoyucunun yanýtý: Bir þey yapýldýðý zaman üretilmiþ olur, ve satýþa hazýr olduðu zaman yapýlmýþ olur.

Þimdi pek çok örnekten bir tanesi New York ve Philadelphialý manüfaktürcüler eskiden þemsiyeyi her türlü parçasý ile birlikte yaparlardý. Ama bir þemsiye, birçok parçalarýn mixtum compositumu [karmaþýk bileþim -ç.] olduðu için, yavaþ yavaþ bu parçalar, ayrý ayrý yerlerde baðýmsýz olarak yürütülen, çeþitli ayrý sanayilerin ürünleri haline geldiler. Ve bunlar, biraraya takýldýklarý þemsiye manüfaktürüne ayrý metalar olarak girdiler. Yankeeler, böylece biraraya getirilen mallara, birleþik mallar adýný verdiler ve bu ad, bir vergiler birleþimi için tam uygun olan addý. Çünkü þemsiye birleþimi önce tek tek parçalarýnýn fiyatý üzerinden %6, sonra da toplam fiyatý üzerinden tekrar %6 vergilendirilmiþ oluyordu.

Karl Marks 311

Kapital I

bir yandan, her meta üreticisi, belirli bir toplumsal gereksinmeyi karþýlamak için bir kullaným-deðeri üretmek durumunda iken, ve bu gereksinmelerin büyüklüðü nicel olarak deðiþirken, gene de, bunlar arasýndaki orantýyý uygun bir sistem haline getiren bir iç bað vardýr ve bu sistem kendiliðinden doðup geliþir; öte yandan, metalarýn deðer yasasý, toplumun elinde mevcut emek-zamanýndan ne kadarýný özel bir meta türü için harcayabileceðini sonal olarak belirler. Ama, çeþitli üretim alanlarýnýn denge durumuna gelme yolunda gösterdiði bu sürekli eðilim, ancak bu dengenin durmadan bo-zulmasýna karþý bir tepki biçiminde kendini gösterir. Bir iþyerinde, iþbö- lümünün dayandýðý a priori* sistem, düzenli olarak yürüdüðü halde, toplumdaki iþbölümünün de, doðanýn zorladýðý, üreticilerin yasa tanýmayan keyfiliklerini denetleyen ve pazar fiyatlarýnýn barometrik dalgalanmalarýnda kendini belli eden a posteriori** bir sistem halini alýr. Ýþ- yerinde iþbölümü, kapitaliste ait bir iþleyiþin yalnýzca bir parçasýndan baþka bir þey olmayan insanlar üzerinde onun tartýþma götürmez otoritesi demektir. Toplumdaki iþbölümü ise, rekabetin oto-ritesinden baþka otorite, karþýlýklý çýkarlarýn yarattýðý baskýdan baþka zorlayýcý bir güç tanýmayan baðýmsýz meta üreticilerini temasa getirir; týpký hayvanlar aleminde bellum omnium contra omnesin,*** azçok her türün varoluþ koþullarýný sürdürmesi gibi. Ýþçiyi, yaþamý boyunca tek bir parça iþleme baðlayan ve onu tümüyle sermayenin boyunduruðu altýna sokan iþyerindeki iþbölümünü, üretkenliði artýran emeðin bir örgütlenmesi olarak göklere çýkaran burjuva kafasý  ki bu ayný burjuva kafasý, üretim sürecinin toplumsal bir denetim ve düzen altýna alýnmasý yolundaki [sayfa 370] bilinçli her giriþimi, mülkiyet hakký, özgürlük ve bireysel kapitalistin sýnýrsýz gücü gibi kutsal þeylerin çiðnenmesi olarak yerin dibine batýrmaktadýr. Fabrika sisteminin tutkulu savunucularýnýn, toplumsal emeðin genel bir örgütlenmesine karþý, böyle bir þeyin bütün toplumu muazzam bir fabrikaya dönüþtüreceðini öne sürmekten öteye bir þey bulup söylememeleri, çok ilginç bir durumdur.

Kapitalist üretim biçimine dayanan bir toplumda, toplumsal iþbölümünde anarþi, iþyerindekinde ise zorbalýk, birbirlerinin karþýlýklý koþullarý ise, iþkollarýnýn kendi geliþmeleri sonucu birbirlerinden ayrýldýðý, billurlaþtýðý ve ensonu yasayla sürekli bir durum aldýðý çok eski toplum biçimlerinde, tam tersine, bir yandan toplumsal iþin bir plan ve zorunlu bir düzen içersinde yürütüldüðü bir örgütlenme örneðini, öte yandan, iþyeri içersinde, iþbölümünün ya hiç bulunmadýðýný ya da olsa olsa, güdük, daðýnýk ve raslansal bir geliþme düzeyinde bulunduðunu görüyoruz.65

* Önsel. -ç.

** Sonsal. -ç.

*** Herkesin herkese karþý savaþý. -ç.

65 On peut ... établir en règle générale que moins lautorité préside à la division du travail dans lintérieur de la société, plus la division du travail se développe dans lintérieur de latelier, 312 Karl Marks

Kapital I

Bazýlarý bugüne kadar gelen küçük ve son derece eski Hint topluluklarý, ortaklaþa toprak sahipliðine, tarým ile elzanaatlarýnýn birbirine karýþýmýna, yeni bir topluluðun kuruluþunda hazýr ve katýlaþmýþ bir plan ve program hizmetini gören deðiþmeyen bir iþbölümüne dayanýr. 100

ile birkaç bin acrelýk bölge üzerinde herbirisi kapalý bir bütün oluþtururlar ve kendileri için gerekli bütün þeyleri üretirler. Ürünlerin esas kýsmý topluluðun doðrudan kullanýmý içindir, ve meta biçimini almaz. Bu nedenle, buradaki üretim, bütünüyle Hint toplumunda, meta deðiþimi ile oluþan iþbölümünden baðýmsýzdýr. Ancak ürün fazlasý meta halini alabilir ve hatta bunun bir kýsmý, bilinemeyecek kadar eski zamanlardan beri belli bir miktarda ayni rant biçiminde devletin eline geçtikten sonra ancak meta halini alýr. Bu topluluklarýn yapýsý, Hindistanýn çeþitli bölgelerine göre deðiþir. Bunlarýn en basit biçiminde, toprak ortaklaþa iþlenir ve ürün üyeler arasýnda bölüþülür. Ayný zamanda, [sayfa 371] iplik eðirme ile dokuma, her ailede yardýmcý zanaatlar olarak yapýlýr. Tek ve ayný iþ-le uðraþan yýðýnlarýn yanýsýra, hem yargýç, hem polis ve vergi toplayýcý görevlerini yerine getiren mukim-baþý, topraðýn ekimi ve bununla ilgili her þeyi kaydeden bir sayman; suçlularý kovuþturan ve gezgin yabancýlarý koruyarak bitiþik köye kadar bunlara yoldaþlýk eden bir görevli memur; sýnýrlarý komþu topluluklara karþý koruyan bir sýnýr koruyucusu; sulama iþleri için ortak depolardan su daðýtan bir su-gözcüsü; dinsel hizmetleri, yürüten bir budist rahip; kum üzerinde çocuklara okuma-yazma öðre-ten bir öðretmen; tohum ekme ile hasat ve her türlü tarýmsal iþler için uðurlu ve uðursuz günleri ilan eden bir takvim rahibi ya da müneccim; tarým araçlarýný yapan ve onaran bir demirci ile marangoz; köyün bütün toprak kaplarýný yapan bir çömlekçi; bir berber ile giyecekleri yýkayan, bir çamaþýrcý; bir kuyumcu ile, bazý topluluklarda kuyumcunun, bazýlarýnda öðretmenin yerini alan bir ozan bulunur. Bu bir düzine insanýn bakýmý, bütün toplum tarafýndan saðlanýr. Nüfus artýnca, boþ bir toprak üzerinde ayný modele uygun yeni bir topluluk kurulur. Bütün iþleyiþ, sistemli bir iþbölümü gösterir, ama manüfaktürde olduðu gibi bir iþbölümü olanaksýzdýr, çünkü demirci ile marangoz vb. ancak deðiþmeyen bir pazar bulabilir, ve olsa olsa köyün büyüklüðüne göre, bu zanaatçý-lardan bir yerine iki-üç kiþi olabilir.66 Toplulukta iþbölümünü düzenleyen yasa, bir doða yasasýnýn karþý konulmaz otoritesi ile iþler, ayný zamanda, et plus elle y est soumise à lautorité dun seul Ainsi lautorité dans latelier et ceile dans 1a société, par rapport à la division du travail, sont en raison inverse lune de lautre. [Hatta genel kural olarak denilebilir ki, toplum içindeki iþbölümü ne kadar az otoriteyle yapýlýrsa, atelye içindeki iþbölümü de o kadar geliþir ve o kadar tek kiþinin otoritesi altýna girer. Demek ki atelyedeki otorite ile toplumdaki otorite, iþbölümü bakýmýndan, birbirleriyle ters orantýlýdýr.]

(Karl Marx, Misére de la philosophie, s. 130, 131, [Karl Marx, Felsefenin Sefaleti, Sol Yayýnlarý Ankara 1975, s. 141.]

66 Lieut.-Col. Maý:k Wilks, Historical Sketches of the South of India. Lond. 1810-17, v. I., s.

118-20. Hint topluluklarýnýn çeþitli biçimlerinin iyi bir betimlemesi George Campbellin Modern India, Lond. 1852, adlý yapýtýnda bulunabilir.

Karl Marks 313

Kapital I

her zanaatçý, demirci, marangoz ve diðerleri, iþyerlerini, zanaatçýlarýnýn bütün iþlerini, zorlayýcý, geleneksel olarak, ama baðýmsýz ve üstlerinde herhangi bir otorite olmaksýzýn yürütürler. Durmadan kendisini ayný biçim içersinde üreten ve raslansal olarak yokedildiði zaman da ayný yerde ve ayný adla67 yeniden türeyen bu kendi kendine yeterli topluluklar-daki üretim için örgütlenme sadeliði  bu sadelik, asyatik toplumlarýn deðiþmezliðinin sýrrýnýn anahtarýný verir; bu deðiþmezlik, asyatik [sayfa 372]

devletin sürüp giden daðýlmalarý, yeniden kurulmalarý ve bitip tükenmez hanedan deðiþiklikleri ile çarpýcý bir karþýtlýk oluþturur. Toplumun ekonomik öðelerinin yapýsý, politik gökyüzündeki fýrtýna bulutlarýnýn etkisi dýþýndadýr.

Lonca kurallarý, daha önce de belirttiðim gibi, tek bir ustanýn ça-lýþtýrabileceði çýrak ve kalfa sayýsýný sýnýrlayarak, onun kapitalist haline gelmesini önlemiþti. Üstelik, bu usta, ustasý olduðu zanaat dýþýndaki alanlardan kalfa çalýþtýramazdý. Loncalar, temasa geldikleri tek özgür sermaye biçimi olan tüccar sermayesinin her iþe karýþmasýný þiddetle geri itmiþlerdir. Bir tüccar, her türlü metaý satýnalabilirdi, ama bir meta olarak emek satýnalamazdý. Ona, yalnýzca elzanaatý ürünlerinin bir daðý-týcýsý olarak gözyumuluyordu. Koþullar eðer daha fazla bir iþbölümünü gerektirirse, varolan loncalar, ya aralarýnda türlere bölünüyor ya da eskilerin yanýsýra yeni loncalar kuruluyordu; ama bütün bunlar, çeþitli elzanaatlarýný tek bir iþyerinde toplamaksýzýn oluyordu. Demek oluyor ki, lonca örgütü, manüfaktürün varolmasý için maddi koþullarý yaratmada, elzanaatlarýnýn ayrýlmasýna, ve yetkinleþmesine ne kadar yardýmcý olursa olsun, iþyerinde iþbölümüne olanak vermemiþtir. Tümüyle alýnýrsa, emekçi ve onun üretim araçlarý, salyangoz ile kabuðu gibi, yakýn bir birlik içersinde. kalmýþlar ve böylece manüfaktürün baþlýca temeli olan, emekçiyi onun üretim araçlarýndan ayýrma ve bu araçlarý sermayeye dönüþtürme olayý ortaya çýkmamýþtýr.

Toplum ölçüsünde iþbölümü, meta deðiþimi ile meydana gelsin ya da gelmesin, birbirinden çok farklý toplumsal ekonomik kuruluþlarda ortak bir þekildir, oysa manüfaktürde uygulandýðý þekliyle, iþyerindeki iþbölümü ancak kapitalist üretim tarzýna özgü bir durumdur.

BEÞÝNCÝ KESÝM - MANÜFAKTÜRÜN KAPÝTALÝST NÝTELÝÐÝ

Daha fazla sayýda iþçinin tek bir kapitalistin denetimi altýnda bu-67 Bu ülkenin yerlileri bu basit biçim altýnda ... çok eski zamanlardan beri yaþamýþlardýr.

Köylerin sýnýrlarý ancak pek az hallerde deðiþrniþtir; köyler, zaman zaman, savaþ, kýtlýk ve hastalýk nedeniyle hasar görmüþ ve hatta yanýp yýkýlýmþsa da, ayný ad, ayný sýnýrlar, ayný iliþkiler ve hatta ayný aileler yüzyýllarca sürüp gitrniþtir. Krallýklarýn parçalanmasý ve bölünmesi köy halkýný hiç ilgilendirmez; köy bütünüyle kaldýðý sürece köyün hangi iktidara býrakýldýðý ya da hangi hükümdarýn eline geçtiði hiç umurlarýnda deðildir; iþ ekonornisi aynen devam eder. (Th.

Stamford Raffles, Cava valisi müteveffa yardýmcýsý, The History of Java, London 1817, c. I, s.

285.)

314 Karl Marks

Kapital I

lunmasý, genellikle elbirliðinin olduðu gibi özellikle manüfaktürün de doðal baþlangýç noktasýdýr. Ama manüfaktürdeki iþbölümü, iþçi sayýsýndaki bu artýþý teknik bir zorunluluk haline getirir. Bir kapitalistin çalýþtýrmak zorunda olduðu asgari iþçi sayýsý, burada, daha önce yerleþmiþ iþbölümü ile belirlenir. Öte yandan, daha ileri [sayfa 373] bir iþbölümünün saðlayacaðý üstünlüklerden yararlanmak için, yalnýzca iþçi sayýsýný artýrmak yetecektir ve bu da ancak çeþitli parça gruplarýna eklenen katlarla yapýlabilir Ama, kullanýlan sermayenin deðiþen kýsmýndaki artýþ, deðiþmeyen kýsmýnda da bir artýþý zorunlu kýlar; iþyerlerinde, araç ve gereçler-de vb ve özellikle hammaddeye duyulan gereksinme, iþçi sayýsýndan daha büyük bir hýzla artýþ gösterir. Belli bir sürede, belli büyüklükte emek tarafýndan tüketilen hammadde miktarý, emeðin iþbölümü sonucu artan üretkenliði oranýnda fazlalaþýr. Bu durumda, her kapitalistin, elinde bulundurmak zorunda olduðu asgari sermaye miktarýnýn durmadan artma zorunluluðu, manüfaktürün yapýsýndan doðan bir yasa olur; bir baþka deyiþle, toplumsal üretim araçlarý ile gerekli geçim araçlarýnýn sermayeye dönüþmesi, sürekli geniþlemek zorundadýr.68

Basit elbirliðinde olduðu gibi manüfaktürde de kolektif çalýþma organizmasý, sermayenin bir varoluþ biçimidir. Çok sayýda parça iþçilerden oluþan iþleyiþ, kapitaliste aittir Bunun için de, emeðin bir birleþiminden doðan üretken güç de, sermayenin üretken gücüymüþ gibi görünür.

Tam anlamýyla manüfaktür, daha önce baðýmsýz olan iþçileri sermayenin emir ve komutasý altýna sokmakla kalmaz, ayrýca iþçilerin de kendi aralarýnda kademeli bir derecelenmesine yolaçar. Basit elbirliði, bireylerin çalýþma biçimini büyük ölçüde deðiþikliðe uðratmadýðý halde, manüfaktür, bunu, baþtan sona altüst eder, emek-gücünü ta kökünden kavrar.

Ýþçinin tek bir iþteki becerisini, bir yýðýn üretici yetenekleri ve içgüdüleri aleyhine zorlayarak, onu, çoðu organlarýndan yoksun, garip bir yaratýk haline getirir; bu, týpký La Plata devletlerinde, salt derisi ya da yaðý için koca hayvanýn boðazlanmasýna benzer. Yalnýzca parça-iþler, farklý bireyler arasýnda daðýtýlmakla kalmaz, bireyin kendisi [sayfa 374] de, bir parça-iþlemin otomatik motoru haline getirilir69 ve, insaný kendi vücudunun yalnýzca bir parçasý yapan Menenius Agrippanýn saçma masalýný gerçek-68 Elzanaatlarýnýn, alt-bölümlere ayrýlmasý için gerekli sermayenin (yazarýn, gerekli tüketim maddeleri ve üretim araçlarý demesi gerekirdi) toplumda, hazýr bulunmuþ olmasý yetmez; bu sermayenin ayný zamanda, iþverenlerin elinde, büyük boyutlu iþleri yürütebilmelerine yetecek miktarda birikmiþ olmasý gerekir. ... Bölünme ne kadar fazla olursa, belli sayýda iþçinin sürekli olarak çalýþtýrýlmalarý, alet, hammadde vb. için daha büyük sermaye yatýrýmýný gerektirir. (Storch.

Cours dEcon. Polit., Paris Ed., t. I. s. 250, 251.) La concentration des instruments de production et la division du travail sont aussi inséparables lune de lautre que le sont, dans le régime politique la concentration des pouvoirs publics et la division des intérêst privés.. [Siyasal rejimde, kamu otoritesinin yoðunlaþmasý ile özel çýkarlarýn bölünmesi ne kadar birbirlerinden ayrýlmazlar ise, üretim araçlarýnýn yoðunlaþmasý ve iþbölümü de o kadar birbirlerinden ayrýlmazlar.] (Karl Marx, l.c., s. 134. [Felsefenin Sefaleti, s. 144.].) 69 Dugald Stewart, manüfaktür iþçilerine, parça iþlerinde kullanýlan ... canlý otomatlar

adýný verir. (l.c., s. 318)

Karl Marks 315

Kapital I

leþtirmiþ olur.70 Baþlangýçta iþçi, salt meta üretimi için gerekli maddi araçlara sahip olmadýðýndan emek-gücünü sermayeye satýyordu, oysa þimdi ayný emek-gücü, sermayeye satýlmadýkça iþgörmez hale gelir.

Ýþlevlerini, ancak satýþtan sonra kapitaliste ait iþyerinde bulunan bir çevrede yerine getirebilir. Kendi yaratýlýþýna göre baðýmsýz bir þey yapma yeteneðini yitiren manüfaktür iþçisi, üretken faaliyetini yalnýzca kapitaliste ait iþyerinin bir parçasý olarak geliþtirir.71 Seçkin kimselerin yüzlerinde yehovanýn elyazýsýyla imzasýný taþýmalarý gibi, iþbölümü de, manüfaktür iþçisine, sermayenin malý damgasýný vurur.

Vahþilerin tüm savaþ sanatýný kendi kiþisel kurnazlýðýný kullanma haline getirmeleri gibi, baðýmsýz köylülerle zanaatçýlarýn az da olsa uyguladýklarý bilgi, yargý ve irade gibi yetiler, þimdi yalnýzca iþyerinin bütünü için gerekli þeyler olur. Üretimde zeka tek yönde geliþir, çünkü diðer birçok yönlerde yokolmuþtur. Parça-iþçilerin yitirdikleri, onlarý çalýþtýran sermayede toplanmýþtýr.72 Ýþçilerin karþýsýna bir baþkasýnýn malý ve, egemen bir güç olarak çýkan maddi üretim sürecinin akýl ve zeka ile ilgili yönleri, manüfaktürdeki iþbölümünün bir sonucudur. Bu ayrýlma, kapitalistin tek bir iþçinin karþýsýna, birleþtirilmiþ emeðin bütünlüðünün ve iradesinin temsilcisi olarak çýktýðý basit elbirliði ile baþlar. Ýþçiyi, parça-iþçi halinde bölük bölük eden manüfaktür içersinde geliþir. Ve bilimi, emekten farklý üretken bir güç haline getirerek sermayenin hizmetine veren modern sanayi. içersinde tamamlanýr.73 [sayfa 375]

Kolektif iþçiyi ve onun aracýlýðý ile sermayeyi toplumsal üretme gücü bakýmýndan zenginleþtirmek için, manüfaktürde her iþçinin bireysel üretme gücü yönünden yoksullaþmasý gerekir. Bilisizlik, boþinanla-rýn olduðu gibi sanayiin de anasýdýr. Düþünme ve tasarým gücü her zaman yanýlabilir, ama eli ya da ayaðý hareket ettirme alýþkanlýðý bunlarýn her ikisinden de baðýmsýzdýr. Buna uygun olarak manüfaktürler, akýla, düþünceye en az yer verilen ve iþyerinin ... parçalarý insan olan bir makine gibi görüldüðü yerlerde en iyi þekilde geliþirler.74 Gerçekten de, 70 Mercanlarda her birey, aslýnda, bütün topluluðun midesidir; ama o topluluða yiyecek maddesi saðlar, yoksa Romalý patrisyen gibi ondan yiyecek maddesi çekmez.

71 Louvrier qui porte dans son bras tout un métier, peut aller u exercer son industrie et trouver des moyens de subsister; lautre [manüfaktür iþçisi] nest quun accessoire qui, séparé de ses confrères, na plus ni capacité, ni indépendance, et qui se trouve forcé daccepter la loi quon juge à propos de lui imposer. [Kolunda tüm bir mesleði taþýyan iþçi, becerisini uygulamak ve geçim araçlarý bulmak için her yere gidebilir; öbürü [manüfaktür iþçisi), iþ arkadaþlarýnda ayrýldýktan sonra, artýk ne yeteneði, ne de baðýmsýzlýðý kalan, ve kendisine yüklenmesi uygun görülen yasayý kabul etme zorunda bulunan bir aksesuardan baþka bir þey deðildir] (Storch, l.c., edit Petersb. 1815, t. I, s 204)

72 A Ferguson, l.c., s. 281: Diðerinin yitirdiðini, birincisi kazanmýþ olur.

73 Bilim adamý ve üretken iþçi, birbirinden çok uzaklaþmýþ hale geldiler, ve bilim, iþçinin elinde, üretken gücünü artýrmasýna hizmet eden bir araç olarak kalmak yerine ... hemen her yerde emeðin karþýsýnda yer aldý ... adale güçlerini tamamamýyla mekanik ve boyun eðici hale sokmak için sistemli olarak onlarý (iþçileri) yanlýþ yollara saptýrdý ve ayarttý. (W. Thompson, An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth. London 1824, s. 274.) 74 A. Ferguson, l.c., s. 280.

316 Karl Marks

Kapital I

18. yüzyýlýn ortalarýnda bazý manüfaktürlerde, meslek sýrrý sayýlan belirli iþler için, yarý-aptal kimselerin çalýþtýrýlmasý yeðlenilmiþtir.75

Ýnsan kavrayýþýnýn büyük bir bölümü diyor Adam Smith, zorunlu olarak, onlarýn günlük uðraþýlarýndan oluþur. Tüm yaþamý, birkaç basit iþlemi yapmakla geçen insanýn önünde ... kavrayýþýný kullanacak fýrsat yoktur. ... Genellikle böyle bir kimse, bir insanoðlunun olabileceði kadar aptal ve bilisiz kalýr. Parça-iþçinin budalalýðýný anlattýktan sonra þöyle devam ediyor: Durgun yaþamýnýn tekdüzeliði doðal olarak zihinsel atýlganlýðýný da yozlaþtýrýr. ... Bedensel etkinliðini bile kýsýrlaþtýrarak, onu, alýþkýn olduðu iþin dýþýndaki çalýþmalarda, gücünü, canlý ve azimli bir biçimde kullanamaz hale getirir. Böylece, özel zanaatýnda gösterdiði beceri, onun ussal, toplumsal ve savaþýmcý yetenekleri pahasýna geliþmiþ gibidir. Ama bu, her geliþmiþ ve uygar toplumda çalýþan yoksul halkýn, yani halkýn büyük çoðunluðunun, içine zorunlu olarak yuvarlandýðý bir durumdur.76 Halkýn büyük kýsmýnýn iþbölümü ile tamamen yozlaþmasýnýn önüne geçmek için A. Smith, halkýn devlet tarafýndan eðitilmesini öðütler; ama bu eðitim çok dikkatli ve yeter dozlarda olacaktýr. A. Smith

in Fransýzca çevirmeni ve yorumcusu olup Birinci Fransýz Ýmparatorluðu sýrasýnda [sayfa 376] doðal olarak senatörlüðe yükselen G. Garnier, gene çok doðal olarak bu noktada ona karþý çýkýyor. Kitlelerin eðitiminin, iþbölümünün ilk yasasý ile birlikte bütün toplumsal sistemimize

aykýrý olduðunu þiddetle savunuyor. Diðer bütün iþbölümlerinde olduðu gibi diyor G. Garnier, el-iþi ile kafa-iþi77 arasýndaki iþbölümü, toplum (sermaye, toprak mülkiyeti ve onlarýn devleti için haklý olarak bu terimi kullanýyor) zenginleþtiði oranda belirgin ve kesin hal alýr. Bu iþbölümü de, diðerleri gibi, geçmiþin bir sonucu, gelecekteki ilerlemenin bir nedenidir ... durum böyleyken, hükümetin bu iþbölümüne karþý çýkmasý, onun doðal akýþýný engellemesi yerinde olur mu? Birbirinden ayrýlma ve bölünme çabasý içersinde olan bu iki sýnýf emeðin birbirine ka-týlýp kaynaþtýrýlmasý giriþimi için hükümetin, halkýn parasýnýn bir kýsmýný harcamasý doðru mudur?78

Bazý beden ve zihin cýlýzlýklarý, toplumdaki iþbölümünden bile, bütün olarak ayrýlmaz durumdadýr. Ama, manüfaktür, iþkollarýndaki bu 75 J. D. Tuckett, A History of the Past and Present State of the Labouring Population, London 1846, V. 1, s. 148.

76 A, Smith, Wealth of Nations. b. V., ch. I, art. II. Ýþbölümünün sakýncalý etkilerini göstermiþ bulunan A. Fergusonun öðrencisi olarak Adam Smith bu nokta üzerinde çok açýktýr. Ýþbölümünü ex professo övdüðü yapýtýnýn giriþ bölümünde, ancak bunun toplumsal eþitsizliðin kaynaðý olduðunu üstünkörü bir biçimde belirtir. Ancak, Devlet Gelirleri üzerine olan 5. kitapta Ferguson yeniden konuþturulmaya baþlanýr. Felsefenin Sefaletinde, iþbölümünü eleþtirmeleri yönünden Ferguson ile A. Smith, Lemontey ve Say arasýndaki tarihsel baðýntýyý yeterince açýkladým ve manüfaktürde uygulanan iþbölümünün, kapitalist üretim tarzýnýn özel bir biçimi olduðunu ilk kez ortaya koymuþ oldum. (l.c., s. 122 vd. [Felsefenin Sefaleti, s. 143 vd.].) 77 Ferguson þöyle diyordu, l.c., s. 281: Ve düþünmenin kendisi, bu bölünmeler çaðýnda özel bir zanaat haline gelebilir.

78 G. Garnierin A. Smith çevirisi, t. V. s. 4-5.

Karl Marks 317

Kapital I

toplumsal bölünmeyi o derece ileri götürmekte, ve aynýca kendisine özgü iþbölümü ile bireyin tam candamarýna saldýrmaktadýr ki, sanayi patolojisine ilk malzemeyi veren ve bu hastalýðý bulaþtýran o olmaktadýr.79

Bir insaný bölümlere ayýrmak, eðer haketmiþse onu ölüme mahkum etmek, eðer haketmemiþse onu katletmektir. ... Emeðinin bölümlere ayrýlmasý, bir halkýn katledilmesidir.80

Ýþbölümüne dayanan elbirliði, bir baþka deyiþle manüfaktür, [sayfa 377] kendiliðinden bir oluþum olarak baþlar. Bir dereceye kadar tutarlýlýk ve geniþlik kazanýr kazanmaz, kapitalist üretimin kabul edilen yöntemli ve sistemli bir biçimi halini alýr. Gerçek anlamýyla manüfaktüre özgü iþbölümünün, baþlangýçta, sanki onda rol çýlan aktörlerin ardýnda cereyan ediyormuþ gibi, denemelerle kendisine en uygun biçime girdiðini, ardýndan da, lonca elzanaatlarýnda olduðu gibi bu biçime nasýl sýký sýkýya sarýldýðýný, ve þurada burada bu þekli yüzyýllarca korumayý baþardýðýný tarih bize göstermektedir. Ufak tefek konular dýþýnda, bu biçimde herhangi bir deðiþiklik, ancak emek araçlarýndaki köklü bir deðiþmeyle olur. Modern manüfaktür (burada sözkonusu ettiðim, makineye dayanan modern sanayi deðildir), doðup geliþtiði her yerde, ya disjecta membra poettæyý,* büyük kentlerde elbise manüfaktüründe olduðu gibi biraraya toparlamayý bekler durumda, hazýr bulmuþ, ya da (ciltçilikte olduðu gi-bi) bir elzanaatýnýn çeþitli iþlemlerini belirli kimselere daðýtarak, iþbölümü ilkesini kolayca uygulayabilmiþtir. Bu gibi durumlarda, çeþitli iþlevler için genel iþçi sayýsý arasýndaki oranýn saptanmasýnda, bir haftalýk deneyim yeter.81

Elzanaatlannýn çözüþmesiyle, emek araçlarýnýn özelleþmesiyle, parça-iþçilerin oluþmasýyla ve bunlarýn tek bir iþleyiþ içersinde gruplan-dýrýlmasý ve birleþtirilmesiyle manüfaktürdeki iþbölümü, toplumsal üre-

* Ozanýn daðýnýk dizeleri. - (Horaceýn taþlamalarýndan, 1. kitap, 4. taþlama). -ç.

79 Paduada pratik týp profesörü olan Ramazzininin yapýtý De morbis artificum, 1713te yayýnlandý ve 1781 yýlýnda Fransýzcaya çevrildi ve 1841 yýlýnda Encyclopedie res Sciences Médicales, 7. Dis. Auteurs Classiqueste yeniden basýldý. Modern makine sanayii dönemi, kuþkusuz, onun iç hastalýklarý kataloðunu epeyce geniþletti. Bkz: Hygiéne physique et morale de louvrier dans les grandes vi!les en général et dansla ville Lyon en particulier, Par le Dr. A. L. Fonteret, Paris 1858, ve Die Krankheiten, welche verschiednen Ständen, Altern und Geschlechtern eigenthümlich sind. 6 vol, Ulm, 1860, ve diðerleri, 1854 yýlýnda Society of Arts, sýnai patoloji konusunda bir komisyonu kurdu. Bu komisyonun topladýðý belgelerin listesi Twickenham Economic Museumun katoloðunda görülebilir. Reports on Public Health da çok önemlidir. Ayrýca bkz: Eduard Reich.

M. D., Ueber die Entartung des Menschen, Erlangen 1868.

80 To subdivide a man is to execute him, if be deserves the sentence, to assassnate him, if be does not ... the subdivision of labour is the assassination of a people (D. Urquhart, Familiar Words, Lond. 1855, s 119.) Ýþbölümü konusunda Hegerin epeyce aykýrý görüþleri vardýr. Rechts-philosophie adlý yapýtýnda þöyle der: Ýyi eðitimli insan sürüsünden, biz, her þeyden önce, baþkalarýnýn yaptýðý her þeyi yapabileri insaný anlarýz.

81 Ýþbölümü konusunda, bireysel kapitalistin, a priori olarak gösterdiði yaratýcý dehaya karþý duyulan safça inanç, bugün, ancak, Herr Roscher tipinde Alman profesörler arasýnda görülmektedir; o Roscher ki, Jupitere benzeyen kafasýndan iþbölümünün hazýr olarak fýrladýðý kapitaliste, teselli mükafatý olarak çeþitli ücretler (diverse Arbeitslöhne) adar. Ýþbölümünün az ya da çok ölçüde uygulanmasý, dehanýn büyüklüðüne deðil, kesenin büyüklüðüne baðlýdýr.

318 Karl Marks

Kapital I

tim sürecinde nitel bir derecelenme ve nicel bir oran yaratýr; ve böylece toplumsal emeði belli bir örgütlenmeye kavuþturarak, toplumdaki yeni üretici güçleri geliþtirir. Özgül kapitalist biçimi içersinde ve belli koþullar altýnda, kapitalist biçimden baþka bir biçim alamazdý manüfaktür, nis-pi artý-deðer elde etmenin, ya da iþçiler aleyhine sermayenin kendi kendisini geniþleterek büyütmesinin genellikle buna toplumsal servet, Uluslarýn Zenginliði vb. deniyor özel bir yönteminden baþka bir þey deðildir. Emeðin toplumsal üretken gücünü, iþçi adýna deðil kapitalist adýna artýrmakla kalmaz, üstelik bunu, bireysel iþçiyi güdükleþtire-rek yapar. Sermayenin emek üzerindeki üstünlüðü için yeni koþullar yaratýr. Bu yüzden de, bir yandan, kendisini, tarihsel [sayfa 378] olarak, toplumun ekonomik geliþmesinde bir ilerleme ve bir zorunlu evre olarak gösterir. Ôte yandan da o, inceltilmiþ ve uygarlaþtýrýlmýþ bir sömürü yöntemidir.

Manüfaktür dönemi sýrasýnda ilk kez bir bilim olarak ortaya çýkan ekonomi politik, toplumsal iþbölümüne yalnýzca manüfaktür82 açýsýndan bakmakta ve onda, ancak, belli miktarda emekle daha fazla meta üretmenin, ve dolayýsýyla metalarýn ucuzlatýlmasýnýn, sermaye birikiminin hýzlanmasýnýn yollarýný görmektedir. Bu nicelik ve deðiþim-deðeri üzerinde durmanýn en çarpýcý çeliþkisi, klasik antikçað yazarlarýnýn nitelik ve kullaným-deðerine özel bir aðýrlýk vermiþ o1malarýdýr.83 Toplumsal üretim kollarýnýn ayrýlmasý sonucu, metalar daha iyi yapýlýr, insanýn çeþitli eðilim ve yetenekleri daha uygun alanlarý seçer,84 ve bazý sýnýrlamalar olmaksýzýn hiç bir yerde önemli sonuçlar alýnamaz.85 Demek oluyor 82 Petty ve Advantages of the East-India Tradein adsýz yazarý gibi eski yazarlar, manüfaktürde uygulanan iþbölümünün kapitalist niteliðini, A. Smithten daha iyi ortaya koyarlar.

83 Ýþbölümü konusunda nerdeyse eskilerin izinden giden Beccaria ve James Harris gibi birkaç 18. yüzyýl yazarý, modern yazarlar arasýnda belki de istisna sayýlabilirler. Beccaria þöyle diyor: Ciascuno prova collesperienza, che applicando la mano e lingegno sempre allo stesso genere di opere e di produtte, egli piu facili, piu abbondanti e migliori ne traca risultati, di quello che se ciascuno isolatamente le cose tutte a se necessaire soltanto facesse. ... Dividendosi in tal maniera per la comune e privata utilità gli uomini in varie classi e condizioni. [Herkes kendi denemesiyle bilir ki, el ve kafa daima ayný tür iþler ve ürünler için kullanýlýrsa, bu iþ ve ürünler, herkesin gereksindiði þeyi kendisinin yapmasýndan daha kolay, daha bol ve dana iyi yapýlýr ve elde edilir. ... Böylece insanlar, herkesin ve kendilerinin yararlarýna, çeþitli sýnýf ve katlara bölünürler.] (Cesare Beccaria, Elementi di Econ. Pubblica, ed. Custodi, Parte Moderna.

t. XI, 5. 29.) St. Petersburg elçiliði Anýlarý ile ünlü ve daha sonralarý Malmesbury kontu olan James Harris, Dialogue Concerning Happiness, Lond. 1841, adlý yapýtýnda (bu yapýt, daha sonra, Three Treatises, etc., 3 Ed., Lond. 1772, adýyla basýlmýþtýr) yazdýðý bir notta, der ki: Toplumun doðal olduðunu, (yani, iþbölümüyle oluþtuðunu) tanýtlamak için öne sürülen savlar ... Platonun Cumhuriyetinin [Devlet] ikinci kitabýndan alýnmýþtýr.

84 Odyssey, XIV, 228de [Homeros, Odysseia, Sander Yayýnlarý, Ýstanbul 1970] þöyle denir:

Allos gar t alloisin aner epiterpetai ergois. (Her insanýn hoþlandýðý þeyler baþka baþka.) ve Sextus Empiricusta [Adversus Mathematicos, XI Ed. Bekker, s. 555, 1, 5] Arþilokus þöyle der:

allos allo ep ergo kardien iainetai (Herkes kendi iþinde ve tüm insanlar memnun.) 85 Poll epistaio ergo, kakos dhpistano panta (Ýki karpuz bir koltuða sýðmaz.) Her Atinalý kendisini, meta üretiminde bir Ýspartalýdan üstün görüyordu: çünkü, bir savaþ sýrasýnda Ýspartalý, elinin altýnda yeteri kadar adam bulunduruyordu ama paraya kumanda edemezdi; týpký, Atinalýlarý, Peloponez savaþýna kýþkýrtmak için Thucydidesin Periklese söylediði söylev Karl Marks 319

Kapital I

[sayfa 379] ki, iþbölümü ile hem ürün hem de üretici daha iyi hale gelmiþtir.

Üretilen miktardaki büyüme, eðer yer yer sözkonusu edilmiþse, bu, yalnýzca daha bol kullaným-deðerleri üretilmesi bakýmýndan yapýlmýþtýr.

Deðiþim-deðeri ya da metalarýn ucuzlatýlmasý konusunda tek sözcük söylenmemiþtir. Yalnýz kullaným-deðeri açýsýndan konunun bu yönü, iþbölümünü, toplumun sýnýflara bölünmesinin temeli olarak alan Platon ile,86 karakteristik bir burjuva önsezisi ile iþyerindeki iþbölümüne daha fazla yaklaþan Ksenefon87 tarafýndan ele alýnmýþtýr. Platonun Cumhuriyeti, iþbölümü devletin biçimleniþ ilkesi olarak ele alýndýðý ölçüde, Mýsýrlýlarýn kast sistemlerinin, Atina tarafýndan idealleþtirilmesinden baþka bir þey deðildir. Mýsýr, bir sanayi ülkesinin modeli olarak, Platonun pek çok çaðdaþýna ve bu arada Ýsokratese88 hizmet ettiði gibi, Roma [sayfa 380]

gibi: Swmasi te etoimoteroi oi autourgoi ton anthropon e kremasi polemein (Ve elleriyle çalýþan insanlar, savaþý, mallarýndan çok bedenleriyle yapmaya yatkýndýrlar.) (Thuc., 1, l.c., c. 41.) Bununla birlikte, maddi üretim yönünden bile, iþbölümünün karþýsýnda yer alan Iautarkeia

(öz yeterliði) Atinalýlarýn ideali olarak kaldý, par wn gar to, eu, para touton kai to autarkes

(Onlar kendi kendilerine yetebilme nimetine sahipler.). Burada þunu da söylemek gerekir ki, 30 Tiranýn yýkýldýðý tarihte, toprak mülkiyeti sahibi olmayan 5.000 Atinalý bile yoktu.

86 Platona göre, toplum içindeki iþbölümü, gereksirmelerir çeþitliliðinden ve bireylerin yeteneklerinin sýýnrlýlýðýndan doðar ve geliþir. Onun için önemli olan son nokta, iþçinin kendisini iþe uydurmasýdýr, yoksa iþin iþçiye uydurulmasý deðil; eðer iþçi birkaç zanaatý birden yürütür ve bunlardan birini ikinci plana atarsa, bu son durum kaçýnýlmaz olur. Çünkü iþ, iþçinin boþ vaktini beklemez; tam tersine, iþçi iþe ayak uydurmak zorundadýr. ... Böylece herkes, baþka iþleri býrakýp yeteneðine uygun tek bir iþle uðraþýrsa, bunu da zamanýnda yaparsa, hem daha çok, hem daha iyi, hem de daha kolay iþ çýkarýr. (Rep., 2 Ed Bailer, Orelli, etc., [Eflatun, Devlet, Hürriyet Yayýnlan, Ýstanbul 1973, s. 76] Thucydideste þöyle der (l. c., c. 142): Denizcilik de diðerleri gibi bir zanaattýr ve durum gereðý, ikinci býr uðraþ olarak yürütülemez; ayrýca, baþka ikinci uðraþlar da bunun yanýsýra yürütülemez. Bir iþin zamaný geçirildi mi, diyor Platon, o iþ yapýlmamýþ olur. (ergou kairon diollytai) [Devlet, s. 76.] Ayný platoncu fikir, Ýngiliz aðartmacý patronlarýnýn, fabrika yasasýnýn, bütün iþçilere belirli yemek paydoslarý verilmesini öngören maddesine karþý giriþtikleri protestoda gene karþýmýza çýkar. Bunlarýn iþleri, iþçinin uygun zamanýný bekleyemez, çünkü ütüleme, yýkama, aðartma, silindirden geçirme, ve boyama gibi çeþitli iþlemlerin hiç birisi, iþin bozulmasý tehlikesi göze alýnmaksýzýn ayný anda durdurulamaz

... bütün iþçilere ayný yemek saatinin tanýnmasý, yarým kalan iþlemler yüzünden sýk sýk deðerli mallarýn tehlikeye atýlmasý demektir. Le platonisme où va-t-il se nicher! [Platonculuk nereye yuva yapacak! -ç.]

87 Ksenefon, Pers kralýnýn sofrasýnda yemek yemenin yalnýzca bir onur olmayýp bu yemeklerin diðerlerinden çok daha lezzetli olduðunu da söylüyor, Ve bunda da olaðanüstü bir yan yoktur, çünkü öteki sanatlarýn büyük kentlerde özel bir yetkinliðe ulaþtýrmasý gibi, kralýn yemekleri de özel bir biçimde hazýrlanýyordu. Çünkü küçük kentlerde ayný adam hem kerevet yapar, hem de kapý, saban ve masa: çoðu kez üstelik ev bile yapar ve geçimini saðlayacak kadar müþteri bulursa yaþamýndan memnundur. Bu kadar çok þey yapan bir insanýn hepsini de iyi yapmasý elbette olanaksýzdýr. Ama büyük kentlerde. her eþyanýn pek çok alýcýsý olduðu için.

tek bir zanaat bir insaný geçindirmeye yeter. Üstelik, çoðu kez bir insanýn iþin tamamýný yapmasý da gerekmez, bir kiþi erkek ayakkabýsý yapar, bir baþkasý kadýn. Þurada birisi deriyi keserek, burada bir diðeri dikerek yaþamýný kazanýr; birisi yalnýzca kumaþ keser, bir diðeri bu parçalarý biraraya getirip diker. Bundan da zorunlu olarak þu sonuç çýkar ki, en basitinden bir iþ yapan insan, kuþkusuz bunu baþkalarýndan daha iyi yapar. Ýþte aþçýlýk sanatý için de böyle. (Xenophon, Cyrop, 1. VIII. c. 2.) Ýþbölümünün geliþmesinin pazarýn büyüklüðüne baðlý bulunduðunu pekala bildiði halde, Ksenefon, burada, yalnýzca kullaným-deðerinde ulaþýlacak yetkinlik üzerinde duruyor.

88 O. (Busiris) hepsini özel kastlara ayýrdý ... ayný kimselerin daima ayný iþleri yapmalarýný emretti, çünkü o, uðraþým deðiþtiren insanlarýn bunlarýn hiç birinde hüner kazanamayacaðýný biliyordu; oysa, tek bir iþe sürekli olarak sarýlanlar onu en üst yetkinliðe ulaþtýrýrlardý. Gerçekten 320 Karl Marks

Kapital I

Ýmparatorluðundaki Yunanlýlar için de bu önemini korumaya devam etmiþtir.89

Gerçek manüfaktür döneminde, yani manüfaktürün, kapitalist üretimin egemen biçimi olduðu sürece, kendisine özgü eðilimlerin iyice geliþmesine karþý koyan pek çok engeller çýkar. Manüfaktür, daha önce gördüðümüz gibi, iþçilerin, vasýflý ve vasýfsýz diye basit bir ayrýmýna ve, bununla birlikte sýnýflar halinde kademeli bir derecelenmeye uðramasýna yolaçmakla birlikte, bu vasýfsýz iþçilerin sayýsý, vasýflýlarýn daha baskýn olan etkisiyle, çok sýnýrlý kalýr. Parça-iþlemler, canlý emek araçlarýnýn çeþitli derecelerdeki olgunluðuna, gücüne ve geliþmesine göre ayarlan-makla, ve böylece kadýnlarla çocuklarýn sömürülmelerini saðlamakla birlikte, bu eðilim, bütünüyle alýnýrsa, erkek iþçilerin, alýþkanlýklarý, gelenekleri ve direnmeleri ile karþýlaþýr ve kýrýlýr. Elzanaatlarýnýn bölünüp parçalanmasý, iþçinin yetiþme giderlerini azaltarak deðerini düþürmekle birlikte, daha güç parça-iþler için daha uzun bir çýraklýk ve yetiþme devresi gerekir, ve bu dönemin o kadar uzamasýnýn gereksiz olduðu durumlarda bile iþçiler bu konuda kýskançlýkla ayak direrler. Örneðin, Ýngilterede yedi yýllýk çýraklýk dönemini öngören çýraklýk yasalarýnýn, manüfaktür döneminin sonuna kadar yürürlükte kaldýðýný ve bunlarýn ancak modern sanayiin ilerlemesiyle bir yana itildiðini görüyoruz. El becerisi, manüfaktürün temeli oldu. El becerisinin manüfaktürün temeli olmasý yüzünden ve bir tüm olarak manüfaktür iþleyiþinin iþçilerin kendilerinden baþka bir çerçevesi olmamasý nedeniyle, sermaye, sürekli olarak iþçilerin baþkaldýrmalarý ile uðraþmak zorunda kalýr. Dostumuz Ure,

Ýnsan doðasýndaki zayýflýk nedeniyle diyor, iþçi ne derece becerili olursa, baþýna buyrukluðu ve dikkafalýlýðý o kadar artar; böyle olunca da, tümüne büyük zararlar verebileceði mekanik, sisteme o derece az uyan bir öðe halini alýr.90 Böylece bütün manüfaktür dönemi boyunca, iþçiler arasýnda disiplin eksikliði þikayet konusu olur.91 Çaðdaþ yazarlarýn tanýklýklarý [sayfa 381] olmasaydý bile, 16. yüzyýl ile büyük sanayi çaðý arasýndaki dönemde, sermayenin, manüfaktür iþçilerinin çalýþma zamanlarýnýn bütünü üzerinde tam bir egemenlik kuramadýklarý, bütün manüfaktürlerin kýsa ömürlü olduklarý ve dýþardan gelen ya da dýþarýya giden iþçilerin hareketlerine uyarak ülkeden ülkeye yer deðiþtirmeleri gibi gerçekler, ciltler doldurabilirdi. Essay on Trade and Commerce adlý yapýtýn sýk sýk sözünü ettiðimiz yazarý, 1770 yýlýnda, Düzen þu ya da bu þekilde kurulmalýdýr. diye feryat ediyordu. 66 yýl sonra bu Düzen

sözü, Dr. Andrew Urenin aðzýndan yankýlanýyordu! Ýþbölümünün sko-de, sanat ve zanaat yönünden bunlarýn rakiplerini, bir ustanýn acemi bir çýraðý geçmesinden daha da geride býraktýklarýný görüyoruz; krallýk ile devletin diðer kurumlarýný ayakta tutmak için uyguladýklarý düzen o kadar hayranlýk verici ki, bu konuyu inceleyen en ünlü filozoflar, Mýsýr Devletinin anayasasýný diðer bütün devletlerinkinden üstün buluyorlar. (Ýsocrates, Busiris, c. 8 ) 89 Karþ: Diodorus Siculus.

90 Ure, l.c., s. 20

91 Bu durum, Fransadan çok Ýngiltere, ve Hollandadan çok Fransa için sözkonusudur.

Karl Marks 321

Kapital I

lastik dogmasýna dayanan manüfaktürde düzen yoktu, ve bu düzeni Arkwright yaratmýþtý.

Ayný zamanda manüfaktür, ne toplumsal üretimi bütünüyle kavrayabilmiþ, ne de kökünden deðiþtirebilmiþti. Kentteki elzanaatlarý ile kýrsal ev sanayiinin yarattýðý geniþ temel üzerinde, ekonomik bir sanat yapýtý gibi yükselmiþti. Geliþmesinin belli bir aþamasýnda, manüfaktürün dayandýðý dar teknik temel, manüfaktürün kendi yarattýðý üretim gereksinmeleri ile çatýþýr hale gelmiþti.

Yarattýðý en tamamlanmýþ þeylerden birisi, özellikle zaten kullanýlmakta olan karmaþýk mekanik aygýtlarý da kapsayan emek araçlarýnýn üretimi için kurulan iþyerleriydi. Bir makine fabrikasý, diyor Ure, iþbölümünü, çok yanlý dereceleriyle gözler önüne serer: eðeleme, delme, torna iþinin herbirini, beceri derecelerine göre ayrý bir iþçi yapar (s. 21).

Manüfaktürde iþbölümünün ürünü olan bu iþyeri, sýrasý geldiðinde makineler de üretir. Elzanaatçýsýnýn iþini, toplumsal üretimin düzenleyici ilkesi olarak sona erdiren, iþte bu makinelerdir. Böylece, bir yandan, iþçinin yaþamý boyunca bir parça iþe baðlanmasýný gerektiren teknýk neden ortadan kaldýrýlýr. Öte yandan da, bu ayný ilkenin sermayenin egemenliðine vurduðu prangalar kýrýlýp atýlýr. [sayfa 382]

322 Karl Marks

Kapital I

KAPÝTALÝST ÜRETÝM

DÖRDÜNCÜ KISIM

(DEVAM)

NÝSPÝ ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ



ONBEÞÝNCÝ BÖLÜM

MAKÝNE VE BÜYÜK SANAYÝ

BÝRÝNCÝ KESÝM.  MAKÝNENÝN GELÝÞMESÝ

John Stuart Mill, Principies of Political Economy adlý yapýtýnda,

Bugüne kadar yapýlan bütün mekanik buluþlarýn, insanoðlunun katlandýðý günlük meþakkatleri hafiflettiði kuþkuludur.1 der. Ne var ki bu, hiç bir þekilde, makinenin kapitalistçe uygulanmasýnýn amacý deðildir. Emeðin üretkenliðindeki diðer bütün artýþlar gibi makine de, metalann ucuzlatýlmasý ve, iþçinin kendisi için çalýþtýðý iþgünü kýsmýný kýsaltarak, karþýlýðýný almadan kapitaliste verdiði diðer kýsmýný uzatmak amacýyla kullanýlýr. Kýsacasý makine, bir artý-deðer üretme aracýdýr.

Üretim tarzýnda devrim, manüfaktürde emek-gücü ile, büyük

[sayfa 385] sanayide emek araçlarý ile baþlar. Öyleyse bizim ilk inceleyeceðimiz þey, emek araçlarýnýn, alet olmaktan çýkýp makineye nasýl dönüþ-6 It is questionable, if all the mechanical inventions yet made have lightened the days toil of any human being. Mill, of any human being not fed by other peoples labour [baþka insanlarýn emeðiyle beslenmeyen insanýn] demeliydi, çünkü, makineler, kuþkusuz, hali-vakti yerinde aylaklarýn sayýsýný büyük ölçüde artýrmýþtýr.

Karl Marks 325

Kapital I

tüðü ya da makine ile elzanaatý aletleri arasýndaki farklarýn neler olduðu sorularý olmalýdýr. Biz, burada, yalnýzca göze çarpan ve genel karak-teristikler ile ilgileneceðiz, çünkü toplumun tarihindeki çaðlar, jeolojik devirler gibi birbirlerinden kesin ve belirli sýnýr çizgileri ile ayrýlmýþtýr.

Matematikçiler ile mekanikçiler, bir ölçüde de bazý Ýngiliz iktisatçýlarý, alete basit bir makine, makineye de karmaþýk bir alet derler. Bu ikisi arasýnda esaslý bir fark görmedikleri gibi, manivela, eðik düzlem, vida ve kama gibi basit mekanik güçlere, makine adýný verirler.2 Aslýna bakýlýrsa her makine, ne kadar kýlýk deðiþtirirse deðiþtirsin, bu gibi basit güçlerin bir bileþimidir. Tarihsel öðe eksik olduðu için, bu açýklamanýn ekonomik açýdan hiç bir deðeri yoktur. Baþka bir açýklamaya göre de alet ile makine arasýndaki fark, alette devindirici güç insan olduðu halde, makinede bu gücün insandan farklý bir þeyden, örneðin, hayvandan, sudan, rüzgardan vb. gelmesidir.3 Buna göre, öküzle çekilen ve çok farklý tarihsel çaðlarda kullanýlan sabaný, bir makine, tek bir iþçinin kullandýðý, dakikada 96.000 ilmik atan Claussen döner çýkrýðýný yalnýzca bir alet saymak gerekecektir. Bu kadar da deðil, elle çalýþtýrýldýðý zaman alet sayýlan ayný çýkrýk, buharla çalýþtýrýlýrsa, makine olacaktýr. Hayvan gücünü kullanma, insanýn en eski buluþlarýndan birisi olduðu için, makineli üretim, elzanaatý ile üretimden önce gelmiþ olacaktý. John Wyatt, 1735te, iplik eðirme makinesini muþtuladýðý ve 18. yüzyýl sanayi devrimi baþladýðý zaman, bunu, insanýn yerine eþeðin çalýþtýracaðý konusunda tek sözetmemiþti, ama bu iþ gene eþeðin sýrtýna yüklendi. O, makinesini,

parmaksýz iplik eðiren bir makine diye tanýmlýyordu.4 [sayfa 386]

Tam geliþmiþ bütün makineler, birbirinden tamamen ayrý üç 2 Örneðin bkz. Hutton, Course of Mathematics.

3 Bu görüþ açýsýndan hareketle, alet ile makine arasýnda keskin bir sýnýr çizebiliriz: bel, çekiç, keski vb., manivela ve vida karýþýmý þeyler, diðer bakýmlardan ne kadar karmaþýk olurlarsa olsunlar, bunlarý devindiren güç insandýr, ... hepsi de alet kavramý içersine girer; ama hayvan gücüyle çekilen saban, yel deðirmenleri ve benzeri þeylerin makineler arasýnda sayýlmasý gerekir.

(Wilhelm Schulz, Die Bewegung der Produktion, Zurich 1843, s. 38.) 4 Onun zamanýndan önce iplik eðirme makineleri, çok ilkel olsalar da, kullanýlmýþtý ve Ýtalya belki de bunlarýn ilk ortaya çýktýðý ülkeydi. Eleþtirici bir teknoloji tarihi, 18. yüzyýlýn buluþlarýndan ne kadar azýnýn, tek bir kimsenin eseri olduðunu ortaya koyabilir. Bugüne kadar böyle bir kitap yazýlmamýþtýr. Darwin, ilgimizi, doðal teknoloji tarihine çekmiþtir; yani yaþamýn sürdürülmesi için, üretim aracý olarak hizmet eden, bitki ve hayvan organlarýnýn oluþumuna dikkatimizi çekmiþtir. Ýnsanýn üretici organlarýnýn, bütün toplumsal örgütün maddi temeli olan bu organlarýn tarihi, ayný türden dikkate layýk deðil midir? Ve Viconun dediði gibi, insanlýðýn tarihini doða tarihinden ayýran þey, ilkini bizim yapmamýz ve ama ikincisini yapmamamýz olduðuna göre, böyle bir tarihin derlenmesi daha kolay olmaz mý? Teknoloji, insanýn doðayý ele alýþ biçimini, yaþamýný sürdürmek için baþvurduðu üretim sürecini açýklayarak, toplumsal iliþkilerin oluþum biçimini ve bu iliþkilerden doðan kavranýlarý ve düþünce biçimlerini ortaya koyuyor. Bu maddi temeli hesaba katmayan din tarihleri bile, eleþtirici bir tarih sayýlamaz. Dinin imgesel ya-ratýklarýnýn bu dünyadaki özlerini inceleyerek bulmak, aslýnda, tersinden giderek, yaþamýn gerçek iliþkilerinden yola çýkarak, bu iliþkilerin kutsallaþtýrýlmýþ þekillerini bulmaktan çok daha kolaydýr.

Bu sonuncu yöntem, biricik materyalist ve dolayýsýyla biricik bilimsel yöntemdir. Tarih ile tarihsel süreçleri dýþarda býrakan, soyut doðal bilimsel materyalizmin zayýf noktalarý, bunun sözcülerinin, kendi uzmanlýk alanlarýnýn dýþýna çýkar çýkmaz ortaya koyduklarý soyut ve ideolojik kavramlardan derhal belli olur.

326 Karl Marks

Kapital I

kýsýmdan yapýlmýþtýr: motor mekanizmasý, güç iletici mekanizma ve ensonu alet ya da çalýþma mekanizmasý. Makinenin bütününü devindiren motor mekanizmasýdýr. Bu makine, devindirici gücünü, ya buhar makinesi, ýsý makinesi, elektromanyetik makine vb. ile kendisi üretir, ya da bu gücü, çaðlayanlardaki su çarklarý, yel deðirmenleri gibi zaten hazýr bulunan bir doða kuvvetinden alýr. Güç iletici mekanizma, volanlar, þaft, diþli tekerlekler, kayýþlar, halatlar, saplamalar ve çok çeþitli türde diþlilerden yapýlmýþ olup, devinimi düzenler, hareket þeklini gerektiði gibi deðiþtirir, örneðin düz iken dairesel yapar ve bunlarý iþletme eleri arasýnda böler ve daðýtýr. Tüm mekanizmasýnýn bu ilk iki kýsmý, salt iþ-makinelerini devindirmek ve bu devinim aracýlýðý ile iþ konusunu ele alarak ona istenilen biçimi vermek için vardýr. Makinenin iþte bu aleti ya da iþ-makinesi kýsmý ile, 18. yüzyýlda sanayi devrimi baþlamýþtýr. Bugün bile, bir elzanaatý ya da manüfaktür, makine ile yürütülen sanayie dönüþtüðü zaman, bu kýsým devamlý olarak çýkýþ noktasý görevini yerine getirir.

Gerçek anlamýyla bir iþ-makinesini daha yakýndan incelersek, çoðu zaman epeyce deðiþik þekillerde olmakla birlikte, genel kural olarak, onda, elzanaatlarý ile manüfaktür iþçilerinin kullandýklarý aygýt ve aletleri buluruz; ancak þu farkla ki, bunlar, eskiden insan tarafýndan kullanýlan aletler iken, þimdi bir mekanizmanýn aletleridir ya da mekanik aletlerdir. Bütün makine, ya örneðin mekanik dokuma tezgâhýnda olduðu gibi,5 eski elzanaâtý aletinin azçok deðiþtirilmiþ mekanik bir þeklidir, ya da örneðin eðirme makinesindeki iðler, çorap tezgâhýndaki ið-neler, býçký makinesindeki [sayfa 387] testereler, kýyma makinesindeki bý-çaklar gibi, eski makineye takýlan iþ parçalarýdýr. Bu aletler ile makinenin asýl gövdesi arasýndaki fark, ilk doðuþlarýyla birlikte vardýr; çünkü bunlar, çoðu kez, elzanaatlarý ya da manüfaktür tarafýndan üretilmeye hâlâ devam edilir ve sonradan, makinenin ürünü olan makinenin gövdesine takýlýr.6 Bunun için makine, bir kez harekete geçirildikten sonra, taþýdýðý aletlerle, daha önce iþçinin benzer aletlerle yaptýðý ayný iþleri yapan bir mekanizmadýr. Devindirici gücün, insandan ya da baþka bir makineden alýnmasýnýn bu yönden hiç bir farký yoktur. Bir aletin insan elinden alýnýp bir mekanizma içersine yerleþtirilmesi ile, salt araç olan bir þeyin yerini bir makine almýþ olur. Ýnsanýn kendisi ilk devindiren güç olmaya devam etse bile, aradaki fark derhal göze çarpar. Ýnsanýn ayný anda kullanabileceði aletlerin sayýsý, kendi doðal üretim araçlarý ile, onun bedensel organ sayýsý ile sýnýrlýdýr. Almanyada, önceleri, bir iplikçinin 5 Özellikle, mekanik dokuma tezgâhýnýn ilk þeklinde, eski tezgâhý ilk bakýþta farkederiz.

Modern þeklinde mekanik tezgâh önemli deðiþikliklere uðramýþtýr.

6 Ancak son 15 yýldýr (yani aþaðý yukarý 1850den beri) bu mekanik aletlerin gittikçe artan bir kýsmý Ýngilterede makinelerle yapýlmakta ve bunlarý da, makine yapan ayný fabrikatörler yapmamaktadýrlar. Bu mekanik aletlerin yapýmý için kullanýlan makinelere örnekler, otomatik bobin yapma makinesi, tarak makinesi, mekik yapma makinesi, çýkrýk ve ið yapma makinesidir.

Karl Marks 327

Kapital I

iki eðirme aracýný çalýþtýrmasýný, yani ayný anda hem ellerini hem ayaklarýný kullanmasýný denediler. Bu, çok zor bir iþti. Daha sonralarý, iki iðli eðirme makinesi yapýldý, ama iki ipliði ayný anda eðirebilecek birisini bulmak, iki baþlý insan bulmak kadar nadirdi. Oysa Jenny, daha baþlangýçta, 12-18 iðle iplik eðiriyor, çorap örme tezgâhý ayný anda birkaç bin iðne ile çalýþýyordu. Bir makinenin ayný anda iþ gördüðü aletlerin sayýsý, daha baþlangýçta, bir elzanatçýsýnýn kullanabileceði aletlerin alanýný daraltan organik sýnýrlarý kaldýrmýþtýr.

Elle kullanýlan araçlarýn çoðunda, yalnýzca devinim gücü saðlayan insanla, gerçek anlamýyla iþçi ya da iþletici insan arasýndaki fark, göze çok çarpýcý bir karþýtlýk gösterir. Örneðin, bir eðirme tezgâhýnda insan ayaðý salt devinim gücü saðlar, oysa iðlerle çekme ve bükme gibi iþlerle uðraþan eller, asýl eðirme iþini yapmaktadýr. Sanayi devriminin ilk kez elattýðý þey, elzanaatlarý aletlerinin bu ikinci kýsmý olmuþ, iþçiye bu yeni iþi, yani makineyi gözleriyle izleme ve hatalarýný elleriyle düzeltmenin yanýsýra, salt devindirici güç olma gibi mekanik bir iþi de býrakmýþtýr.

Öte yandan, insanýn her zaman basit devindirici güç olarak kullandýðý araçlar, örneðin deðirmen milinin çevrilmesi,7 tulumba ve körüðün [sayfa 388] kolunun aþaðý yukarý oynatýlmasý, havan ve dibek dövülmesi vb. gibi iþler çok geçmeden devindirici güç olarak hayvanlarýn, suyun8 ve rüzgârýn kullanýldýðý ilk araçlar olmuþlardir. Manüfaktür döneminden çok önce ve hatta bir ölçüde bu dönem sýrasýnda, þurada burada, bu araçlar, makine haline gelmiþlerdir, ama üretim tarzýnda herhangi bir devrim yaratmamýþlardýr. Büyük sanayi döneminde, bu aletlerin, el araçlarý halinde olduklarý zaman bile zaten makine olduklarý açýkça görülür hale geliyor. Örneðin, Hollandalýlarýn 1836-7 yýllarýnda, Harlem gölünü boþalt-týklarý pompalar, basit pompa ilkesine göre yapýlmýþtýr, aradaki tek fark, bunlarýn pistonlarýnýn, insan yerine dev yapýlý buhar makineleriyle çalýþtýrýlmasýydý. Ýngilterede demircilerin kullandýklarý sýradan ve hiç de yetkin olmayan körükler, bazý yerlerde, kollarý buhar makinesine baðlanarak hava pompasý haline getirilmiþlerdir. 17. yüzyýlýn sonunda manüfaktür döneminde icat edildiði ve 1780e9 kadar kullanýldýðý þekliyle 7 Musa, Harman döven öküzün aðzý baðlanmaz. [Deuteroneme, (Tevrat, 8. Kitap), XXV, V. 4] demiþti. Oysa, Almanyadaki hýristiyan insanseverler, tersine, un öðütme iþinde kullandýklarý serflerin boyunlarýna, elleriyle aðýzlarýna un koymasýnlar diye tahtadan geniþ bir halka geçiriyorlardi.

8 Bir, yandan üzerlerinde uygun þelaleler bulunan akarsularýn yokluðu, bir yandan da baþka bakýmlardan bol olan sularla savaþmak zorunda kalmalarý, Hollandalýlarý devindirici güç olarak, rüzgâra baþvurmak durumunda býrakmýþtýr. Yel deðirmenini de Hollandalýlar, aslýnda, Almanyadan almýþlardýr ve bunun oradaki icadý da, soylularla, rahipler ve imparator arasýnda geçen ve rüzgârýn bu üçünden hangisine ait bulunduðu konusundaki komik bir deðirmenin sonucu olmuþtur. Almanyada, hava bile kölelik getiriyor diye feryat edildiði sýrada, rüzgâr, Hollandalýlarý özgürlüðe kavuþturuyordu. Bu durumda, boyunduruk altýna aldýðý þey Hollandalýlar deðil, Hollandalýlar için topraktý. 1863 yýlýnda bile hâlâ Hollandada 6.000 beygirgücünde 17.000

yel deðirmeni, topraðýn üçte-ikisinin tekrar bataklýk haline gelmesini önlemek için kullanýlýyordu.

9 Bu makine, gerçekten de, Wattýn ilk tek tepkili denilen makinesi ile epeyce geliþtirilmiþti, 328 Karl Marks

Kapital I

buhar makinesi bile, herhangi bir sanayi devrimine yolaçmamýþtýr. Tam tersine, makinenin icadýdýr ki, buhar makinelerinin biçiminde köklü bir devrimi gerektirmiþtir. Ýnsan, iþ konusunu bir aletle iþlemek yerine, bir alet-makinenin yalnýzca devindirici gücü halini alýr almaz, bu devinim gücünün insan adalesi biçimine girmesi, yalnýzca bir raslantýdýr; bu devinim gücü, pekâlâ rüzgâr, su ya da buhar gücü olabilir. Kuþkusuz bu, aslýnda, yalnýzca insan tarafýndan çalýþtýrýlmak için yapýlmýþ olan mekanizmada büyük teknik deðiþikliklerin yapýlmasýndaki bir biçim deðiþikliðini önlemez. Bugünlerde, artýk, dikiþ makinesi gibi, ekmek yapma makineleri gibi vb. yerleþme çabasýnda olan [sayfa 389] bütün makineler, kullaným yerleri gereði küçük boyutlarda olma zorunluluðu dýþýnda, hem insan gücüyle ve hem de salt mekanik güçle çalýþabilecek gibi yapýlmaktadýr.

Sanayi devriminin çýkýþ noktasý olan makine, tek bir aleti kullanan iþçi yerine, çok sayýda benzer aletleri çalýþtýran, ve gücünün biçimi ne olursa olsun tek bir devindirici güç tarafýndan devindirilen bir meka-nizmayý koyar.10 Burada þimdi elimizde bir makine vardýr, ama bu, henüz yalnýzca makineli üretimin basit bir öðesi durumundadýr.

Makinenin boyutlarý ile iþlettiði araçlarýn sayýsýndaki artýþ, onu devindirecek çok daha büyük bir mekanizmaya gereksinme gösterir; ve bu mekanizma, insanýn, tekdüze ve sürekli bir devinim meydana getirme yönünden çok yetersiz bir araç olmasý bir yana, makinenin di-rencini yenebilmesi için insandan çok daha çürlü bir devindirici güce sahip olmalýdýr. Ýnsanýn salt bir motor gibi iþ gördüðünü, bir makinenin, onun kullandýðý aletin yerini aldýðýný kabul edersek, açýktýr ki, onun yerine doðal güçler konabilir. Manüfaktür döneminden devralýnan büyük güçler arasýnda en kötüsü beygir gücüydü; bunun nedeni, kýsmen bey-girin bir kafasýnýn olmasýndan, kýsmen masraflý olmasýndan, kýsmen de fabrika içersinde kullanýlma alanýnýn sýnýrlý olmasýndandý.11 Gene de ama bu þekliyle, yalnýzca suyu ve tuz ocaklarýnda sývý maddeleri yukarýya çýkarmak için kullanýlan bir makine olarak kaldý.

10 Tek bir motorla devindirilen bütün bu basit aletlerin biraraya gelmesi, bir makineyi meydana getirir. (Babbage, l.c., [s. 136].)

11 1861 Ocaðýnda, John C. Morton, Society of Artta, Tarýmda kullanýlan güçler konusunda bir bildiri okudu. Burada þöyle diyor: Toprak düzenini ileriye götüren her geliþme, buhar motorunun, salt mekanik güç üretimine daha fazla uygulahlasýna yolaçýyor. ... Eðri-büðrü çitler ile giden engellerin düzenli bir hareketi engellediði yerlerde beygir gücü gereklidir. Bu engeller günden güne yokoluyor. Fiili kuvvetten çok, iradenin kullanýlmasýný gerektiren iþlemlerde, tek uygulanabilir güç, her an insan aklýnýn denetleyebileceði bir güç, diðer bir deyimle insan gücüdür.

Daha sonra Mr. Morton, buhar gücünü, beygir gücünü ve insan gücünü, buhar makineleri için genellikle kuramlarý bir birime indirgiyor, yani 33.000 librelik bir aðýrlýðý bir dakikada bir foot yüksekliðe çýkarmak için gerekli kuvvete ve bir beygirgücünün maliyetini, saatte, buhar motoru için 3 peni, bir at için 5,5 peni olarak hesaplýyor. Ayrýca, bir at, saðlýðýný tam olarak sürdürmek koþuluyla bir günde 8 saatten fazla çalýþmaz. Buhar gücü kullanýlarak, bir yýl boyunca topraðýn sürülmesinde kullanýlan yedi attan en az üç tanesinden tassaruf saðlanabileceði gibi, bu, artýk kullanýlmasýndan vazgeçilen atlarýn, kendilerinden etkili bir biçimde yararlanýldýðý 3-4 aylýk masraflarýndan daha fazla olmayan bir meblað ile yerine getirilebilir. Son olarak, kullanýlabildiði tarýmsal iþlemlerde buhar gücü, beygirgücüne göre yapýlan iþin niteliðinde bir geliþme saðlar.

Karl Marks 329

Kapital I

beygir, büyük sanayiin çocukluk döneminde geniþ ölçüde kullanýlmýþtýr.

Bunu, çaðdaþ tarýmcýlarýn þikayetlerinden olduðu kadar, günümüze [sayfa 390] kadar, mekanik kuvvetin ifadesi olarak kullanýla-gelen beygirgücü teriminden de anlýyoruz.

Rüzgâr çok kararsýz ve denetimi olanaksýzdý, ayrýca, büyük sanayiin doðum yeri olan Ýngilterede, su gücünün kullanýlmasý, manüfaktür döneminde bile aðýr basýyordu. Daha 17. yüzyýlda, tek bir su çarký ile çift deðirmen taþýnýn döndürülmesi için giriþimlerde bulunulmuþtu. Ama diþli donanýmýnýn boyutlarýndaki artýþa, artýk su gücü yetmez olmuþtu; bu durum, sürtünme yasalarýnýn daha doðru bir açýdan incelenmesine yolaçan koþullardan birisi oldu. Ayný þekilde, bir kaldýraç kolunun itilmesi ve çekilmesiyle iþletilen deðirmenlerde düzenli bir devinim gücü saðla-mamasý, sonralarý modern sanayide büyük rol oynayan volan tekerleði teorisinin bulunmasýna ve uygulanmasýna yolaçtý.12 Böylece, manüfaktür dönemi sýrasýnda, büyük mekanik sanayiin ilk bilimsel ve teknik öðeleri geliþti. Arkwrightin iplik eðirme fabrikasý (throstle spinning mill) daha baþýndan beri su ile döndürülüyordu. Ama bütün bunlara karþýn, suyun baþta gelen devindirici güç olarak kullanýlmasý, güçlüklerle doluydu. Ýstenildiði gibi artýrýlamamasý bir yana, yýlýn bazý mevsimlerinde gereksinmeyi karþýlayamaz duruma geliyor, ve hepsinden önemlisi de tamamen yerel kalýyordu.13 Ancak Wattýn ikinci ve çift-tepkili buhar makinesi ile gücünü kömür ve su tüketerek saðlayan, gücü tamamýyla insanýn denetimi altýnda olan, taþýnabilir ve taþýyabilir özelliklerini kendisinde toplayan, su çarký gibi köylü deðil kentli olan, üretimin gene su çarký gibi ülkenin þurasýna burasýna daðýlmasýna14 yolaçmak yerine, kentlerde toplanmasýna elveriþli bulunan, evrensel teknik uygulamaya uygun, ve yer seçiminde yerel koþullardan pek az etkilenen bir makine bulunmuþ oluyordu. Wattýn dehasýnýn büyüklüðü, 1784 Nisanýnda aldýðý patent belgesinde görülür. Bu belgede [sayfa 391] buhar makinesi, belirli bir amaç için kullanýlacak bir buluþ olarak deðil, makineli sanayiye genel olarak uygulanabilecek bir öðe olarak tanýmlanmaktadýr. Watt, öylesine çok uygulamalara deðinmiþti ki, örneðin buharlý çekiçte olduðu gibi, ancak yarým yüzyýl geçtikten sonra uygulanabilmiþti. Gene de o, buharlý ma-Bir buhar makinesinin iþinin yapýlmasý için, saatte toplam 15 þiline malolan 66 kiþinin çalýþmasýna gerek vardýr; bir atýn iþinin yapýlmasý için saatte toplam 8 þiline malolan 32 insana gerek vardýr.

12 Faulhaber, 1625; De Caus, 1688.

13 Modern türbinler, su gücünün sanayide kullanýlmasýný, eskiden karþýlaþýlan birçok engellerden kurtarmýþtýr.

14 Tekstil manüfaktürünün ilk günlerinde, fabrikanýn kuruluþ yeri, bir su çarkýný çevirmeye yetecek güçte bir çaðlayanýn bulunduðu bir akarsuyun varlýðýna baðlýydý; ve suyla çalýþan fabrikalarýn kuruluþu, ev sanayii sisteminin daðýlýþýnýn baþlangýcý olmakla birlikte, bu fabrikalar, zorunlu olarak akarsular üzerinde yer aldýðý ve çoðu zaman birbirlerinden epeyce uzak mesafede olduklarý için, kentten çok kýrsal bir sistemin parçalarýný oluþtururlar; ve ancak akarsularýn yerini buhar gücü aldýktan sonradýr ki, fabrikalar kentlerde ve buhar elde ediimesi için yeterli miktarda kömür ile suyun bulunduðu bölgelerde toplanmýþtýr. Buharlý makine, fabrika kentlerinin ana-babasý olmuþtur. (A. Redgrave, Reports of the Insp. of Fact., 30th April, 1860, s. 36) 330 Karl Marks

Kapital I

kinelerin, deniz araçlarýnda kullanýlabileceðinden kuþkuluydu. Kendisinden sonra gelenler, Boulton ve Watt, 1851 yýlýndaki sergisine, okyanus buharlý gemileri için dev büyüklüðünde buharlý motorlar göndermiþlerdir.

Aletler, insanýn el araçlarý olmaktan çýkýp da, bir mekanik aygý-týn, bir makinenin araçlarý haline gelir gelmez, devindirici mekanizma da, insan takatýnýn sýnýrlarýndan tamamen kurtulmuþ baðýmsýz bir þekle giriyordu. Böylece, buraya kadar ele aldýðýmýz bireysel makine, makine ile üretimde yalnýzca bir öðe durumuna düþüyordu. Tek bir devindirici mekanizma, þimdi, pek çok makineyi birarada çalýþtýrabiliyordu. Devindirici mekanizma, ayný zamanda, çalýþtýrdýðý makine sayýsýna baðlý olarak artýyor ve devinim iletici mekanizma yaygýn bir aygýt halini alýyordu.

Bizim, þimdi, burada, ayný türden birkaç makinenin birarada çalýþmasýyla, karmaþýk bir makineler sistemini birbirinden ayýrdetmemiz gerekirBunlarýn ilkinde ürün, daha önce tek bir zanaatçýnýn elindeki aletiyle yaptýðý bütün çeþitli iþlemleri yapabilen tek bir makine tarafýndan meydana getirilir; örneðin, dokumacýnýn çýkrýðý ile yaptýðý, veya, ya ayrý ayrý ya da bir manüfaktür sisteminin üyelen olarak birkaç zanaatçýnýn birbiri ardýna çalýþmasýyla oluþturturduklarý ürünler gibi.15 Sözgeliþi zarf manüfaktüründe bir kiþi katlayýcý ile kaðýtlarý katlardý, diðeri zamk sürerdi, bir üçüncüsü aletin bastýrýldýðý tabakayý çevirirdi, dördüncüsü aleti gev-þetirdi ve bu böyle devam ederdi; ve bu iþlemlerin herbiri için zarfýn el deðiþtirmesi gerekirdi. Þimdi tek bir zarf makinesi bu iþlemlerin hepsini ayný anda yerine getiriyor ve saatte. 3.000den fazla zarf yapýyor. 1862

Londra Sergisinde kesekaðýdý yapmak için [sayfa 392] bir Amerikan makinesi vardý. Kaðýdý kesiyor, zarnklýyor, katlýyor ve dakikada 300 tane kesekaðýdý yapýyordu. Burada, manüfaktür halinde yapýldýðý zaman parçalara ayrýlan ve herbiri bir dizi iþlemle yürütülen sürecin bütünü, çeþitli aletlerin bir karmasý olarak çalýþan tek bir makine tarafýndan tamamlanýyordu.

Þimdi biz, burada da, böyle bir makine, ister yalnýzca karmaþýk bir el aracýnýn mekanik bir yeni yapýmý, ister manüfaktürün özelleþtirdiði çeþitli basit araçlarýn bir karmasý olsun, her iki durumda da, fabrikada, yani yalnýz makine kullanýlan iþyerinde basit elbirliði ile tekrar karþý karþýya geliyoruz;. bir an için iþçiyi bir yana býrakýrsak, bu elbirliði kendisini, bize her þeyden önce, birbirine benzer ve ayný zamanda çalýþan makinelerin tek bir yerde toplanmasý olarak gösterir. Yani bir dokuma fabrikasý, yanyana çalýþan çok sayýda mekanik dokuma tezgâhýndan, bir dikiþ fabrikasý, hepsi de ayný binada iþ gören çok sayýda dikiþ makinelerinden 15 Manüfaktürde iþbölümü açýsýndan dokumacýlýk basit bir iþ olmayýp, tam tersine, karmaþýk bir el iþiydi; dolayýsýyla, buharlý dokuma tezgâhý, çok karmaþýk iþ yapan bir makinedir. Modern makinelerin, baþlangýçta, yalnýzca iþbölümünün basitleþtirildiði iþlemlere elattýðýný sanmak tamamýyla yanlýþtýr. Ýplik eðirilmesi ve dokumacýlýk manüfaktür dönemi boyunca, yeni türlere bölünmüþ ve emek araçlarý deðiþmiþ ve geliþtirilmiþtir; ama emeðin kendisi hiç bir þekilde bölünmemiþ, elzanaatý niteliðini korumuþtur. Makineye çýkýþ noktasý olarak hizmet eden þey, emek olmamýþ, emek araçlarý olmuþtur.

Karl Marks 331

Kapital I

oluþmaktadýr. Ama burada sistemin tümünde, bütün makinelerin, güçlerini, iletici mekanizma aracýlýðý ile ortak bir güç kaynaðýndan ayný zamanda ve eþit derecelerde almalarýndan ileri gelen teknik bir birlik vardýr; ayrýca bu iletici mekanizma da, herbiri bir makineye giden küçük kollara ayrýldýðýndan, bir ölçüde hepsi için ortak demektir. Týpký, çok sayýda aletin, bir makinenin organlarýný oluþturduðu gibi, ayný türden makineler de, devindirici mekanizmanýn organlarýný oluþturur.

Gerçek bir makine sisteminin, bu baðýmsýz makinelerin yerini almasý, ancak iþin konusunun, biri diðerini tamamlayan çeþitli türden bir makineler zincirinin yapmýþ olduðu parça süreçlerin birbirine baðlý bir dizisinden geçmesiyle mümkün olur. Burada da, gene, manüfaktürü karakterize eden iþbölümünün yolaçtýðý elbirliðini görürüz; ne var ki, buradaki elbirliði yalnýzca parça makinelerin bir bileþimidir. Diyelim, yünlü manüfaktüründe, dövücü, tarakçý, eðirici vb. gibi çeþitli parça-iþçilerin kullandýklarý özel aletler, þimdi özelleþmiþ makinelerin herbiri, sistemin bütünü içersinde, özel görevi olan özel bir organý oluþturan aletlere dönüþmüþlerdir. Makine sisteminin ilk kez girdiði sanayi kollarýnda manüfaktürün kendisi, genel bir biçimde, üretim sürecindeki bö-lünmenin doðal temeli ile buna baðlý örgütlenmeyi zaten saðlamýþ durumdadýr.16 Bununla birlikte, esaslý bir fark derhal göze [sayfa 393] çarpar.

Manüfaktürde iþçi, ya tek baþýna, ya da topluluklar halinde elindeki aletlerle, her özel parça süreci yerine getirmek zorundadýr. Ýþçi sürece alýþtýðý ve ona uygun hale geldiði gibi, süreç de daha önceden iþçiye uygun hale getirilmiþtir. Ýþbölümünün bu öznel ilkesi, makineli üretimde artýk yoktur. Burada süreç, nesnel olarak tümüyle incelenmiþtir, yani insan elleriyle yürütülmesi sorunu hesaba katýlmaksýzýn, onu oluþturan evreler tahlil edilmiþ, ve her parça sürecin nasýl yürütüleceði ve içersinde nasýl yer alacaðý sorunu, mekaniðin, kimyanýn vb. yardýmýyla çözülmüþtür.17 Ama kuþkusuz burada da teorinin geniþ ölçüde birikmiþ deneyimlerle yetkinleþtirilmesi gerekir. Her parça-makine, sýradaki bir sonrakine hammadde hazýrlar; bunlarýn hepsi de ayný zamanda çalýþtýklarý 16 Mekanik sanayi çaðýndan önce, yünlü dokuma manüfaktürü, Ýngilterede egemen manüfaktürdü. Bu nedenle, 18. yüzyýlýn ilk yarýsýnda denemelerin çoðu bu sanayide yapýlmýþtý.

Makinelerde iþlenmesi için daha az dikkatli bir hazýrlýðý gerektiren pamuk, yün üzerinde kazanýlan deneyimlerden yararlandý; týpký daha sonra, yünün makineyle iþlenmesinin, makineyle pamuk ipliði eðirilmesi ve dokumasý çizgisinde geliþmesi gibi. Ancak, 1866 yýlýný hemen izleyen 10 yýl boyunca, pamuklu manüfaktürün, pamuðun taranmasý gibi tek baþýna yapýlan iþlemler, fabrika sistemine katýlmýþtýr. Mekanik gücün yün tarama sürecine uygulanmasý ... baþta Lister tipi olmak üzere tarama makinelerinin geniþ ölçüde kullanýlmaya baþlanmasý ... kuþkusuz çok sayýda iþçinin iþten çýkartýlmasý sonucunu doðurmuþtur. Yün, eskiden elle ve çoðu kez tarakçýnýn kulübesinde taranýrdý. Þimdi ise genellikle fabrikada taranýyor ve elle taranmýþ yünlerin tercih edildiði bazý özel türden iþler dýþýnda, el emeði artýk ortadan kalkmýþ bulunuyor. El tarakçýlarýnýn çoðu fabrikalarda iþ buldu, ama bunlann ürünü, makineye oranla o kadar küçük oranda kalýyor ki, tarakçýlarýn pek çoðu iþsiz kaldýlar. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1856, s. 16.) 17 Öyleyse, fabrika sisteminin ilkesi, iþin zanaatçýlar arasýnda bölünmesi ya da derecelenmesi yerine, sürenin kendi temel öðelerine bölünmesini koymak oluyor. (Andrew Ure, The Philosophy of Manufactures, Lond. 1835, s. 20.)

332 Karl Marks

Kapital I

için, ürün, daima, yapýmýnýn çeþitli aþamalarýndan geçmekte, ve sürekli olarak, bir evreden ötekine geçiþ durumunda bulunmaktadýr. Týpký manüfaktürde, parça-iþçilerin dolaysýz elbirliðinin, özel gruplar arasýndaki sayýsal orantýyý saptamasý gibi, bir parça-makinenin bir diðerini sürekli çalýþtýrdýðý örgütlü bir makine sisteminde de, bunlarýn sayýlarý, büyüklükleri ve hýzlarý konusunda belli sabit bir iliþki kurulmuþtur. Çeþitli türdeki tek tek makinelerin ve makine topluluklarýnýn organize sistemi halindeki kolektif makine, sürecin tümündeki süreklilik arttýðý ölçüde, yani hammaddenin ilk evresinden son evresine kadar ne kadar az duraklama olursa, o derece yetkinleþir; bir baþka deyiþle, bir evreden diðerine geçiþ, insan eliyle deðil de makineyle yapýlmasý ölçüsünde kolektif makinenin etkinliði artar. Manüfaktürde, her parça sürecin ayrýlýðý, iþbölümünün niteliðinden ileri gelen bir durumdur, ama tam geliþmiþ bir fabrikada bu [sayfa 394] süreçlerin sürekliliði, tersine, zorunlu bir koþuldur.

Bir makineler sistemi, ister dokumacýlýkta olduðu gibi benzer makinelerin birlikteliðinden, ister iplikçilikte olduðu gibi farklý makinelerin birleþiminden oluþsun, kendi kendine devinen bir ilk motor tarafýndan iþletilmeye baþlar baþlamaz, kendi baþýna dev bir otomat meydana getirir. Ama bütünüyle ele alýndýðýnda, fabrika, buhar makinesiyle çalýþtýrýl-makla birlikte, bazý makineler, onlarýn bazý hareketlerini yapmak için iþçinin yardýmýný gerektirebilirler (otomatik iplik sarma makinesinin bulunmasýndan önce bu iþin yapýlmasý için ve hatta bugün bile ince iplik sarýmýnda bu yardýma gereksinme vardýr]; ya da, bir makinenin iþini yapabilmesi için bazý kýsýmlarýnýn, bir el aleti gibi iþçi tarafýndan kullanýlmasý gerekebilir; torna tezgâhýnýn otomatik hale gelmesinden önce makine yapýmýnda durum böyleydi. Bir makine, insanýn yardýmý olmaksýzýn yalnýzca onun gözetimi altýnda, hammaddenin iþlenmesi için gerekli bütün iþlemleri yerine getirebilir duruma gelmiþ ise, elimizde, ayrýntýlarý sürekli geliþtirebilecek otomatik bir makine sistemi var demektir. Bir tek iplik kopar kopmaz iplik makinesini, makara biter bitmez buharlý dokuma tezgâhýný durduran aygýtlar gibi geliþmeler, tamamen modern buluþlardýr. Hem üretimin sürekliliðini ve hem de otomatiklik ilkesini görmek için, modern bir kaðýt fabrikasýný örnek olarak alabiliriz.

Kaðýt sanayiinde, genellikle, yalnýz farklý üretim araçlarýna dayalý üretim tarzlarý arasýndaki farklýlýklarý deðil, toplumsal üretim koþullarýnýn bu üretim tarzlarý ile iliþkilerini de rahatlýkla inceleyebiliriz: çünkü, eski Alman kaðýt yapýmcýlýðý, bize, elzanaatý üretiminin, 17. yüzyýl Hollandasý ile 18. yüzyýl Fransasý, sözcüðun tam anlamýyla, manüfaktür tipi üretimin, ve bugünkü Ýngilterede, bu malýn otomatik fabrikasyonunun bir örneðini saðlamaktadýr. Bunladan baþka, Hindistan ile Çinde, bu ayný sanayiin, iki farklý antik asyatik biçimi hâlâ sürüp gitmektedir.

Hareketini bir iletim mekanizmasý aracýlýðý ile merkezi bir otomat-tan alan organize bir makineler sisteini, makineli üretimin en geliþmiþ þeklidir. Burada, önümüzde, tek bir makine yerine, gövdesi bütün fab-Karl Marks 333

Kapital I

rikayý dolduran ve önceleri azman organlarýnýn yavaþ ve ölçülü devi-nimleri altýnda saklý duran þeytanca görünüþünü bir anda sayýsýz çalýþma organlarýnýn baþdöndürücü hýzýyla ortaya koyan mekanik bir dev vardýr.

Ýþleri yalnýzca iplik sarma ve buhar makineleri yapmak olan [sayfa 395] iþçiler yokken de bu makineler vardý; týpký ortada terzi diye birisi yokken insanlarýn giyinmeleri gibi. Bununla birlikte, Vaucanson, Arkwright, Watt ve diðerlerinin buluþlarý, ancak, bunlarýn ellerinin altýnda manüfaktür döneminden kalma çok sayýda yetiþmiþ mekanik iþçiyi hazýr bulmalarý nedeniyle gerçekleþmiþtir. Bu iþçilerden bazýlarý, çeþitli mesleklerden baðýmsýz zanaatlarda, diðerleri de, daha önce de belirtildiði gibi, sýký bir iþbölümünün uygulandýðý manüfaktürlerde biraraya gelmiþlerdi. Buluþlarýn sayýsý arttýkça ve yeni bulunan makinelere talepler fazlalaþtýkça, makine yapým sanayii gitgide artan sayýda çeþitli kollara ayrýldý ve bu manüfaktürlerdeki iþbölümü ayný ölçüde geliþti. Biz, burada, öyleyse, manüfaktürde, büyük sanayiin doðrudan doðruya teknik temelini görüyoruz. Büyük sanayi, manüfaktürün ürettiði makinelerle, ilk elattýðý üretim alanlarýndaki elzanaatlarý ile manüfaktür sistemlerini ortadan kaldýrdý. Demek ki, fabrika sistemi, iþlerin doðal gidiþi içersinde yetersiz bir temel üzerinde yükselmiþ oldu. Bu sistem belli bir geliþme düzeyine ulaþýnca, hazýr bulduðu ve bu arada eski þekli içersinde geliþmesini sürdüren temeli yýkmak ve kendi üretim yöntemleri-ne uygun bir temeli yeni baþtan kurmak zorunda kaldý. Týpký yalnýz insan gücüyle çalýþtýðý sürece makinenin güdüklüðünü sürdürmesi, ve buhar makinesinin, hayvan, rüzgâr ve hatta su gibi daha önceki devindirici güçlerin yerlerini almadan önce hiç bir makine sisteminin gerektiði þekilde geliþememesi gibi, ayný þekilde büyük sanayi de, üretiminin karakteristik aracý olan makinenin bütün varlýðýný bir kiþinin takatine ve becerisine borçlu olduðu ve bir insanýn adale geliþmesine, göz keskin-liðine ve el ustalýðýna dayandýðý sürece tam bir geliþmeye ulaþamaz; manüfaktürde parça-iþçi ve elzanaatlarýnda eliþçileri, ellerindeki güdük araçlarý bu sayýlan niteliklere dayanarak kullanýyorlardý. Böylece, makinelerin pahalýlýðý bir yana ki bu kapitalistin aklýndan hiç çýkmayan bir þeydir makineyle yürütülen sanayi kollarýndaki geniþleme ve makinenin, üretimin yeni dallarýný istila etmesi, bunlarýn hepsi, çalýþtýrýlmalarý konusunda patronlarýn gösterdiði marifet nedeniyle, sayýlarý büyük hýzla artmayýp, ancak yavaþ yavaþ çoðalan bir iþçi sýnýfýnýn büyümesine baðlýydý. Bunun yanýsýra, geliþmesinin belli bir aþamasýnda büyük sanayi, elzanaatý ve manüfaktürün kendisine saðladýðý temel ile teknolojik olarak baðdaþamaz duruma geldi. Ýlk devindiricilerin iletim mekanizmasýnýn ve makinelerin kendi [sayfa 396] boyutlarýndaki büyüme, el emeði ile ilk yapýldýðý modelden gitgide ayrýlan bu makinelerin parçalarýndaki karmaþýklýðýn, çeþitliliðin ve düzenliliðin artmasý ve içinde çalýþtýklarý koþullardan baþka bir engel tanýmayan bir biçime girmesi,18 otomatik sistemin yetkinleþmesi ve kullanýlmasý, her geçen gün, örneðin odun yerine de-334 Karl Marks

Kapital I

mir gibi, iþlenmesi daha zor malzemenin kullanýlmasý  iþte koþullarýn zorlamasýyla ortaya çýkan bütün bu sorunlarýn çözülmesi, manüfaktürün kolektif iþçisinin bile ancak sýnýrlý bir þekilde kýrýp aþabileceði, kiþisel sýnýrlamalar biçiminde engellerle kaçýnýlmaz olarak karþýlaþýr. Modern hidrolik pres, modern buharlý dokuma tezgâhý ve modern tarama makinesi gibi makineleri, manüfaktür hiç bir zaman saðlayamadý.

Sanayiin bir alanýnda üretim tarzýndaki köklü bir deðiþme, diðer alanlarda da benzer deðiþiklikleri birlikte getirir. Bu, ilkönce, bir sürecin ayrý ayrý evreleri olmalarý nedeniyle aralarýnda iliþki bulunmakla birlikte, herbiri baðýmsýz bir meta imal edecek þekilde toplumsal iþbölümü sonucu ayrýlmýþ sanayi kollarýnda olur. Böylece, makineyle iplik eðirilmesi, dokumacýlýðýn da makineyle yapýlmasýný gerektirmiþ, ve bunlar da, birarada, aðartmada, basmada ve boyacýlýkta, mekanik ve kimyasal devrimi zorunlu hale getirmiþlerdir. Gene ayný þekilde, pamuk ipliði eði-rilmesindeki devrim, tohumlarýn liflerden ayrýlmasý için, çýrçýr makinesinin bulunmasýna yolaçmýþtýr; bugünün büyük ölçüdeki pamuk üretimi, ancak bu buluþla mümkün olabilmiþtir.19 Ama sanayiin ve tarýmýn üretim tarzlarýndaki devrim, özellikle toplumsal üretim sürecinin genel koþullarýnda, örneðin iletiþim ve ulaþtirma araçlarýnda bir devrimi zorunlu hale getirir. Fouriernin [sayfa 397] bir deyimiyle, ekseni, yardýmcý ev sanayii ve kent zanaatlarý ile birlikte küçük-ölçekte tarým olan bir toplumda, iletiþim ve ulaþtýrma araçlarý, manüfaktür döneminin geniþ toplumsal iþbölümü, emek araçlarý ile iþçilerin yoðunlaþmasý ve sömürge pazarlarý yönünden üretici gereksinmeleri için o kadar yetersizdi ki, hepsi de köklü bir deðiþikliðe uðradýlar. Ayný þekilde, manüfaktür döneminden devralýnan iletiþim ve ulaþtýrma araçlarý, baþdöndürücü üretim hýzý, üretimin ulaþtýðý dev boyutlar, bir üretim alanýndan diðerine sürekli sermaye ve iþçi aktarýlmasý, ve bütün dünya pazarlarý ile kurulan yeni baðlar nedeniyle, modern sanayi için çok geçmeden taþýnmasý olanaksýz ayakbað-larý halini almýþlardý. Bu yüzden, yelkenli teknelerin yapýmýnda uygulanan köklü deðiþiklerden baþka, nehir ulaþýmý, demiryollarý, okyanus vapurlarý ve telgraflarýn oluþturduðu bir sistemde, iletiþim ve ulaþtýrma araçlarý, giderek, mekanik sanayiin üretim tarzlarýna uyarlandý. Ne var ki, büyük 18 Mekanik dokuma tezgâhý, baþlangýçta, esas olarak aðaçtan yapýlýrdý; geliþtirilmiþ modern þekli demirden yapýlýyor. Üretim araçlarýnýn eski þekilerinin, baþlangýç aþamasýnda yeni þekillerini ne ölçüde etkilediði, diðer þeyler arasýnda, bugünkü mekanik tezgâhýn eskisiyle, eritme fýrýnlarýndaki modern körükle, bildiðimiz demirci körüðünün baþlangýçtaki mekanik taklidinin geliþigüzel karþýlaþtýrýlmasý ve belki de diðerlerinden daha çarpýcý olarak da, bugünkü lokomotifin icadýndan önce, iki ayaðý olan ve týpký bir at gibi ayaklarýný birbiri ardýna yerden kaldýran bir lokomotifin yapýlmasý çabalarý ortaya koyabilir. Mekanik bilimindeki hatýrý sayýlýr geliþmelerle pratik deneyimlerin birikiminden sonradýr ki, bir makinenin þekli, bütünüyle mekanik ilkelere uygun bir durum almýþ ve kendisini doðuran aletin geleneksel biçiminden kurtulmuþtur.

19 Eli Whitneyin çýrçýr makinesi, 18. yüzyýlýn diðer makinelerine göre çok yakýn zamanlara kadar daha az önemli deðiþikliklere uðramýþtýr. Ancak son on yýlda (yani 1856dan beri) baþka bir Amerikalý, Albanyli (New York) Mr. Emery, basit olduðu kadar etkili de olan bir geliþtirmeyle Whitneyin çýrçýr makinesini modasý geçmiþ hale getirmiþtir.

Karl Marks 335

Kapital I

demir kütlelerinin, þimdi artýk, dövülmesi, birbirlerine kaynatýlmasý, kesilmesi, delinmesi ve þekillenmesi için manüfaktür döneminin yöntemleri tamamen yetersiz kalýyor, dev makinelerin kullanýlmasýný gerektiriyordu.

Bu yüzden büyük sanayi, karakteristik aracý olan makineyi ele almak ve makineyle makine yapmak zorunda kalmýþtý. Ancak bundan sonradýr ki, kendisine uygun teknik bir temel kurabilmiþ ve kendi ayaklarý üzerinde durabilmiþtir. Makine, bu yüzyýlýn ilk on yýlýnda, giderek artan kullanýmýyla birlikte, gerçek makine fabrikasyonuna derece derece elattý. Ama ancak 1866yý izleyen on yýl içersindedir ki, demiryollarý ile okyanus gemilerinin muazzam ölçülere ulaþan yapýmýyla, þimdi ilk devindiricilerin yapýmýnda kullanýlan dev makinelerin yapýmý gereði ortaya çýktý. Makine ile makine üretiminin en temel koþulu, ilk devindirilecek ve ayný zamanda da tam bir denetim altýnda çalýþtýrýlabilecek büyük bir güç kaynaðýnýn varlýðýydý. Bu koþulu, zaten buharlý makine saðlamýþ bulunuyordu. Ama. ayný zamanda, makinenin parçalarýnýn yapýmý için gerekli olan geometrik bakýmdan saðlýklý düz çizgilerin, düzlemlerin, çemberlerin, silindirlerin, konilerin ve kürelerin de üretilmesi gerekiyordu. Bu sorun bu yüzyýlýn ilk on yýlýnda, Henry Maudsleyin, çok geçmeden otomatik hale getirilen ve baþlangýçta yapýlýrken torna tezgâhý için düþünülmüþ olan þeklinde deðiþiklik yapýlarak, alet ve makine yapan diðer makinelere de uygulanan bir nevi sürgülü torna [sayfa 398] tezgâhýný bulmasýyla çözüldü. Bu mekanik araç, yalnýz bazý aletlerin yerini almakla kalmýyor, üzerinde çalýþýlan demir ya da diðer malzeme üzerinde kesici aleti gezdirmek suretiyle ona belli bir biçim vererek, bizzat insan elinin yerini de almýþ oluyordu. Böylece, en becerili elin, birikmiþ deneyimleriyle ulaþamayacaðý bir kolaylýk, doðruluk ve hýzla20 makine parçalarýnýn bu özel biçimlerini yapmak mümkün oluyordu.

Þimdi eðer dikkatimizi, asýl makinenin, makine yapýmýnda kullanýlan ve çalýþma aletini oluþturan kýsmý üzerinde toplarsak, el araçlarýnýn bu kez dev ölçüler içersinde yeniden ortaya çýktýðýný görürüz. Örneðin delme makinesinin alet kýsmý, buhar motoru ile çalýþan büyük bir matkap olup, bu makine olmaksýzýn geniþ buhar motorlarý ile hidrolik pres-lerin silindirlerinin yapýmý olanaksýzdýr. Mekanik torna tezgâhý, basit ayaklý tornanýn dev bir kopyasýdýr; planya makinesi, bir marangozun tahta üzerinde kullandýðý ayný aleti, demir üzerinde kullanan, demirden bir marangozdur; Londra rýhtýmlarýnda kaplama tahtalarýný kesen alet, dev bir usturadýr; demiri, bir terzi makinesinin kumaþý kestiði gibi biçen 20 The Industry of Nations, Land. 1855, part II, s. 239. Bu yapýtta þuna da deðiniliyor: Torna tezgâhýna yapýlan bu ek, basit ve dýþtan önemsiz göründüðü halde, onun, makinelerin geliþtirilmesini ve yaygýnlaþtýrýlmasýný Wattýn buhar makinesinde yaptýðý geliþtirmeler kadar çok etkilediðini söylemenin aþýrý bir iddiada bulunmak olduðuna inanýyoruz. Onun ortaya konmasý, bütün makinelerin birdenbire yetkinleþesine, ucuzlamasýna, icat ve ilerlemenin kamçýlanmasýna yolaçtý.

336 Karl Marks

Kapital I

keski aleti, dev bir makastan baþka bir þey deðildir; buharlý tokmak, bildiðimiz çekiç baþý ile çalýþýr, ama öyle aðýrdýr ki, Thorun kendisi gelse yerinden oynatamaz.21 Bu buharlý tokmaklar, Nasmythýn bir icadý olup, herbiri 6 ton aðýrlýðýndadýr ve 36 tonluk bir örs üzerine 7 foot yük-seklikten dik olarak düþerler. Bir granit kitlesini tuz-buz etmek onun için çocuk oyuncaðý gibidir, ama yumuþak bir tahta parçasý üzerine bir çiviyi hafif vuruþlarla çakmaya da ayný derecede elveriþlidir.22

Makine biçimine gelen emek araçlarý, insan kuvveti yerine doðal kuvvetlerin konulmasýný, ve el alýþkanlýðý yerine bilimin bilinçle uygulanmasýný gerektirir. Manüfaktürde, toplumsal emek-sürecinin örgütlenmesi tamamen özneldi, ve parça-iþçilerin b.ir birleþimiydi; makine sistemine dayanan büyük sanayide ise, tümüyle [sayfa 399] nesnel bir üretici organizma vardýr ve iþçi, zaten varolan maddi üretim koþullarýna eklenen bir þey haline gelmiþtir. Basit elbirliðinde ve hatta iþbölümüne dayanan elbirliðinde, tek baþýna çalýþan iþçinin yerini kolektif iþçinin almasý, azçok raslantýya baðlý bir þey gibi görünür. Oysa makineler, daha sonraki durumlarda, birkaç istisna dýþýnda, yalnýzca birleþmiþ emek ya da ortaklaþa emekle iþletilir. Demek ki, burada, emek-sürecinin ortaklaþa niteliði, emek aracýnýn kendisinin zorladýðý teknik bir gerekliliktir.

ÝKÝNCÝ KESÝM.  MAKÝNEYLE ÜRÜNE AKTARILAN DEÐER

Elbirliði ile iþbölümünden doðan üretken kuvvetlerin, sermayeye ayrýca bir gider yüklemediðini görmüþtük. Bunlar, toplumsal emeðin doðal kuvvetleridir. Ayný þekilde, buhar, su vb. gibi fiziksel kuvvetler de, üretken sürece katýldýklarý zaman [kuvvet olarak -ç.] hiç bir gidere yol-açmazlar. Ama, nasýl ki, insanýn nefes alabilmesi için ciðere gereksinmesi varsa, doðal kuvvetlerin üretken bir biçimde tüketilmesi için de, insan elinden çýkma bir þeye gerek vardýr. Su kuvvetinden yararlanmak için bir su çarkýna, buharýn genleþmesinden yararlanmak için bir buhar makinesine gerek vardýr. Bir elektrik akýmý alanýnda manyetik bir ibrenin sapma yasasý, ya da çevresinde elektrik akýmý dolaþan bir demirin mýknatýs özelliðini kazanacaðý yasasý bir kez bulununca, artýk bir kuruþ bile hrcamaya neden olmazlar.23 Ama bu yasalardan, telgraf vb. amaçlar için yararlanýlmasý, çok masraflý bir donanýma gerek gösterir. Makine, 21 Londrada, [geminin -ç.] yan çark þaftlarýný dövmek için kullanýlan bu makinelerden birisine Thor denir. Bu makine 16,5 ton aðýrlýðýnda bir þaftý, demircinin at nalýný dövmesi gibi döver.

22 Küçük iþlerde de kullanýlabilen kereste iþleme makinelerinin çoðu Amerikan icadýdýr.

23 Bilim, genellikle kapitaliste hiç bir þeye malolmaz, ama bu durum, onun bilimi sömür-mesine gene de engel deðildir. Baþkalarýna ait bilim de týpký baþkalarýna ait emek gibi sermayeye katýlýr. Bununla birlikte, bilime olsun, maddi servete olsun, kapitalist biçimde elkoyma ile kiþisel biçimde elkoyma birbirinden tamamen farklý þeylerdir. Dr. Urenin keridisi bile, makineden yararlanan sevgili fabrikatörleri arasýnda mekanik bilgi konusundaki ham bilisizliðini kýnýyor, ve Liebig ise, Ýngiliz kimyasal madde fabrikatörlerinin kimya konusundaki þaþkýnlýk verici bilisizliklerini anlata anlata bitiremiyordu.

Karl Marks 337

Kapital I

gördüðümüz gibi, aletin yaþamýna son vermiþ olmaz. Ýnsan organizmasýnýn güdük bir aletiyken, insanýn yarattýðý bir mekanizmanýn aleti olarak geniþler ve çoðalýr. Sermaye, þimdi artýk iþçiyi bir el aleti ile deðil, bizzat aletler kullanan bir makineyle iþe koþar. Bu nedenle, büyük sanayiin, büyük fiziksel kuvvetleri ve doðabilimlerini üretim sürecine katarak, emeðin üretkenliðini olaðanüstü derecede yükselttiði ilk bakýþta görülür, ama bu artan üretken gücün, artan [sayfa 400] bir emek harcamasý karþýlýðý satýnalýnmadýðý derhal görülmez. Makine de, deðiþmeyen sermayenin bütün diðer öðeleri gibi yeni deðer yaratmaz, yalnýzca oluþmasýna hizmet ettiði ürüne kendi deðerini katar. Makine bir deðere sahip olduðu ve dolayýsýyla ürüne deðer kattýðý sürece, bu ürünün deðerinde bir öðe oluþturur. Ürün ucuzlayacak yerde, makinenin deðeri oranýnda pahalýla-þýr. Büyük sanayiin karakteristik emek araçlarý olan makineler ile makine sistemlerinin, elzanaatlarý ile manüfaktürde kullanýlan araçlardan kýyas-lanmayacak ölçüde daha çok deðer taþýdýklarý gün gibi açýk bir gerçektir.

Her þeyden önce þurasý gözden ýrak tutulmamalýdýr ki, emek-sürecine daima bütün olarak girmekle birlikte, makine, deðer yaratma sürecine ancak parça parça katýlýr. Ürüne, ortalama olarak aþýnma ve yýpranma ile yitirdiðinden fazla deðer katmaz. Demek oluyor ki, bir makinenin deðeri ile, bu makinenin belli bir sürede ürüne aktardýðý deðer arasýnda bir fark vardýr. Makinenin emek-sürecindeki yaþamý, ne kadar uzun olursa, bu fark da o kadar büyük olur. Daha önce de gördüðümüz gibi, her emek aracýnýn emek-sürecine bütünüyle girmesine karþýlýk, deðer yaratma sürecine, aþýnma ve yýpranma ile günlük ortalama kaybý ile orantýlý olarak ancak bir kýsmýyla katýldýðý kuþkusuz doðrudur. Ama, aletin bütünüyle, günlük aþýnma ve yýpranmasý arasýndaki bu fark, makinede alete göre çok daha büyüktür, çünkü daha dayanýklý malzemneden yapýlan makinenin ömrü daha uzundur; çünkü kullanýlmasý tamamen bilimsel yasalara göre düzenlendiði için, hem parçalarýnýn aþýnýp yýpranmasýnda ve hem de tükettiði malzemede daha büyük tasarruf saðlar; ve ensonu, makinenin üretim alaný, aletinkinden kýyas-lanmayacak derecede geniþtir. Hem makine ve hem de alet için günlük ortalama giderleri, yani günlük ortalama aþýnma ve yýpranmayla ürüne aktardýklarý deðer, ve yað, kömür vb. gibi yardýmcý malzeme tüketimleri için gerekli indirimi yaptýktan sonra bunlarýn her ikisinin de, týpký, insanýn yardýmý olmaksýzýn doðanýn saðladýðý kuvvetler gibi iþlerini bedavadan yaptýklarý görülür. Makinenin alete göre üretme gücü ne kadar fazla ise saðladýðý bedava hizmet de ayný ölçüde büyüktür. Ýnsanoðlu, geçmiþte harcadýðý emeðinin ürününü, geniþ ölçüde ve týpký doða güçleri gibi bedava iþ gördürmeyi ilk kez biiyük sanayide baþarmýþtýr.24 [sayfa 401]

24 Ricardo, makinenin (baþka durumlarda, emek-süreci ile artý-deðer yaratma süreci arasýndaki genel ayrýmdan öteye bir önem vermediði makinenin) bu etkisine aðýrlýk verir ki, arasýra, makinenin ürüne aktardýðý deðeri gözden kaçýrarak onu doða güçleri ile bir tutar. Örneðin 338 Karl Marks

Kapital I

Elbirliði ile manüfaktür incelenirken gösterilmiþti ki, binalar gibi bazý genel üretim öðeleri, tek iþçinin daðýnýk üretim araçlarýna göre, ortaklaþa tüketimden doðan bir tasarruf saðlamakta ve bu yüzden de ürünü ucuzlatmaktadýr. Bir makine sisteminde, yalnýz bir makinenin bütünü, onun sayýsýz aletleri tarafýndan ortaklaþa kullanýlmakla kalmaz, ama güç kaynaðý ile, iletme mekanizmasýnýn bir kýsmýyla birlikte, sayýsýz iþ makineleri tarafýndan ortaklaþa kullanýlýr.

Makinenin deðeri ile, bir günde ürüne aktardýðý deðer arasýndaki fark belli ise, bu ikinci deðerin ürünü pahalýlaþtýrma derecesi her þeyden önce ürünün büyüklüðüne, yani alanýna baðlý olur. Blackburnlu Mr.

Baynesin 1858de yayýnlanan bir konuþmasýnda þöyle bir tahminde bu-lunulmaktadýr: Her gerçek mekanik beygirgücü,24a yardýmcýlarý ile birlikte, 450 otomatik iplik eðirme veya 200 iplik bükme makinesini, ya da düzeltme ve çekme vb. gibi donanýmlarý ile birlikte 40 inçlik 15 dokuma tezgâhýný iþletebilir. Birinci durumda 450 eðirme, ikinci durumda 200

bükme makinesinin, üçüncüde 15 mekanik tezgâhýn günlük ürününe, bir beygirgücünün günlük masrafý ile, bu gücün devindirdiði makinenin aþýnma ve yýpranma payý daðýlýr, ki böylece bir libre ipliðe ya da [sayfa 402]

bir yarda kumaþa, pek küçük bir deðer aktarýlmýþ olur. Yukarda sözü edilen buharlý çekiç için de durum aynýdýr. Günlük aþýnma ve yýpranmasýyla, kömür tüketimi vb. her gün dövdüðü muazzam demir kitlesine yayýldýðý için, yüzlerce kiloluk bir demire ancak pek küçük bir deðer eklenmiþ olur; ne var ki, eðer bu dev araç, çivi çakmakta kullanýlsaydý, bu deðer çok büyük olurdu.

Bir makinenin iþ kapasitesi, yani çalýþma aletlerinin sayýsý ya da kuvveti sözkonusu ise, kitlesi verildiðinde, elde edilecek ürünün miktarý, çalýþan kýsýmlarýnýn hýzlarýna, örneðin eðirme makinesinde iðlerin þöyle söyler: Adam Smith hiç bir zaman doðal güçlerin ve makinelerin bize yaptýklarý hizmetlerin deðerini küçümsemez, ama haklý olarak, o, bunlarýn metalara kattýðý deðerin niteliðini ayýrdeder

... bunlarý karþýlýksýz olarak iþ gördükleri için, bize yaptýklarý yardým, deðiþim deðerine hiç bir þey katmýþ olmaz. (Ric., l.c., s. 336, 337.) Ricardonun bu gözlemi, makinelerin, kârýn bir kýsmýný oluþturan deðer yaratýcý bir hizmet gördüklerini sanan J. B. Saya yöneltildiði sürece, kuþkusuz doðrudur.

24a [Bir beygirgücü, dakikada 33.000 foot-libre bir kuvvete eþittir; yani 33.000 libreyi bir dakikada bir foot ya da bir libreyi 33.000 foot yüksekliðe kaldýran bir kuvvete eþittir. Metinde sözü edilen beygirgücü budur. Günlük dilde ve bu yapýttaki aktarmalarda, yer yer, ayný makinenin,

nominal, ticari ya da üzerinde yazýlý beygirgüçleri arasýnda bir ayrým yapýlmýþtýr. Eski ya da nominal beygirgücü, yalnýzca piston kolunun boyu ile silindirin çapýndan hesap edilir ve buhar basýncý ile piston hýzýný hiç dikkate almaz. Pratikte bu þu demektir: bu makine, sanki Boulton ve Watt zamanýndaki gibi, ayný düþük buhar basýncý ve ayný düþük piston hýzýyla çalýþýyormuþ gibi, diyelim, 50 beygirgücünde olabilir. Ne var ki, bu son iki etmen, o zamandan beri büyük ölçüde artmýþtýr. Bugün artýk, bir makinenin saðladýðý mekanik gücün ölçülmesi için, silindirdeki buharýn basýncýný gösteren bir gösterge icat edilmiþtir. Piston hýzý ise kolayca hesap edilebilir.

Böylece, bir makinenin üzerinde yazýlý ya da ticari beygirgücü, silindirin çapýný, piston boyunu, piston hýzýný, buhar basýncýný, ayný zamanda hesaba katan ve bu makinenin bir dakikada fiilen kaç tane 33.000 libre kaldýrdýðýný gösteren mekanik bir formül ile ifade edilir. Bu yüzden, bir

nominal beygirgücü, üç, dört ve hatta beþ belirtilen ya da gerçek beygirgücünün karþýlýðýný saðlýyor olabilir. Bu açýklama, ilerdeki sayfalardaki çeþitli aktarmalarý açýklamak amacýyla yapýlmýþtýr. -F.E.]

Karl Marks 339

Kapital I

çalýþma hýzýna ya da çekicin bir dakikadaki vuruþ sayýsýna baðlýdýr. Bu dev yapýlý çekiçlerin çoðu dakikada yetmiþ vuruþ, Ryderin küçük çe-kiçli ið dövme makinesi dakikada 700 vuruþ yapar.

Makinenin ürüne aktardýðý deðerin oraný belli ise, bu aktarýlan deðer miktarý, makinenin toplam deðerine baðlý olur.25 Makine ne kadar az emek içeriyorsa, ürüne kattýðý deðer o kadar azdýr. Aktardýðý deðer ne kadar az olursa, o kadar fazla üretken olur, ve yaptýðý hizmet, doða kuvvetlerininkine o kadar fazla yaklaþýr. Ama makinenin makineyle üretimi, onun deðerini, büyüklük ve etkinliðine oranla azaltýr.

Elzanaatlarý ya da manüfaktürler ile üretilen metalarýn fiyatlarýyla, makineyle üretilen ayný metalarýn fiyatlarý arasýnda yapýlacak bir karþýlaþtýrma ve inceleme, genellikle, makine ürünlerinde, emek araçlarýna baðlý deðerin nispi olarak arttýðýný, ama mutlak olarak azaldýðýný gösterir. Bir baþka deyiþle, mutlak deðer büyüklüðü küçülür, ama ürünün, örneðin bir libre ipliðin toplam deðerine oranla büyüklüðü artar.26 [sayfa 403]

Þurasý açýktýr ki, bir makinenin üretimi için harcanan emek, eðer o makinenin kullanýmýyla tasarruf edilen emek kadar ise, burada sözkonusu olan þey, yalnýzca emeðin yer deðiþtirmesidir; sonuç olarak da, ne bir metaýn üretimi için gerekli toplam emekte bir azalma olmuþ, ne de emeðin üretkenliðinde bir artma. Bununla birlikte, þurasý da açýktýr ki, bir makinenin malolduðu emek ile tasarruf ettiði emek arasýndaki fark, bir baþka deyiþle, makinenin üretkenlik derecesi, kendi deðeri ile yerini aldýðý aletin deðeri arasýndaki farka baðlý deðildir. Bir makinede harcanan 25 Kapitalist kavramlarla dolu okur, burada, doðal olarak, makinenin, kendi sermaye deðeri oranýnda ürüne kattýðý faizi arayacaktýr. Ama þurasý da kolayca görülebilir ki, bir makine de, deðiþmeyen sermayenin diðer kýsýmlarýndan daha fazla yeni deðer yaratmadýðý için, ürüne

faiz adý altýnda herhangi bir deðer katamaz. Gene açýktýr ki, artý-deðer üretimini de ele aldýðýmýz bir yerde, bu deðerin herhangi bir kýsmýnýn, faiz adý altýnda mevcudiyetini a priori olarak varsayamayýz. Prima facia saçma ve deðer yaratma yasalarýna aykýrý görünen kapitalist hesaplama biçimi, bu yapýtýn üçüncü kitabýnda [cildinde] açýklanacaktýr.

26 Makine tarafýndan eklenen deðerin bu kýsmý, makinelerin, maddenin biçimini deðiþtiren niakineler olarak deðil de salt devindirici güç olarak kullanýlan iþ hayvanlarýnýn, ve genellikle atlarýn yerini almasýyla, hem mutlak ve hem de nispi olarak azalýr. Bu nedenle, þurasý da belirtilebilir ki, hayvanlarý basit makine olarak tanýmlayan Descartes, durumu, manüfaktür döneminin gözüyle görüyordu, oysa, ortaçaðlarýn gözünde hayvanlar, týpký daha sonralarý Von Hallerin Restauration der Staatstwissenschaften adlý yapýtýnda olduðu gibi, üretim biçiminde bir deðiþiklik olacaðýný bekliyordu: deðiþik düþünce yöntemleri sonucu, doðanýn fiilen insanýn boyunduruðu altýna alýnacaðý, Discours de la Méthode adlý yapýtýnda açýkça görülür. Burada þöyle der: Yaþam için son derece yararlý bilgilere [felsefeye uyguladýðý yöntemlerle] ulaþmak, okullarda öðretilen teorik felsefe yerine, kendisinin yardýmýyla ateþin, suyun, havanýn, gök cisimlerinin ve çevremizdeki diðer bütün cisimlerin güç ve etkinliklerini zanaatçýlarýmýzýn zanaatlarýný öðrenmeleri gibi kesinlikle öðrenirken ayný zamanda en uygun olduklarý yerlerde ve amaçlar için kullanmayý öðrenebileceðimiz ve böylece de insan yaþamýnýn yetkinleþmesine katkýda bulunacaðýmýz pratik bir felsefe bulmak olasýdýr. [Descartes, Metot Üzerine Konuþma, MEB, Ankara 1947, Altýncý Bölüm, s. 75.] Sir Dudley Northun, Discourses upon Trade (1691) adlý yapýtýnýn önsözünde, Descartesýn yönteminin ekonomi politiði, altýn, ticaret vb. üzerine olan eski masallardan ve boþinanlardan kurtardýðý belirtilmektedir. Bununla birlikte, genellikle ilk Ýngiliz iktisatçýlarý, filozoflarý olarak Bacon ve Hobbesu benimsemiþler daha sonraki dönemde ise, Ýngiltere, Fransa ve Ýtalyada ekonomi politiðin cat exochn [özellikle -ç.] filozofu, Locke olmuþtur.

340 Karl Marks

Kapital I

emek ve dolayýsýyla makinenin deðerinden ürüne katýlan kýsým, iþçinin aletiyle ürüne kattýðý deðerden daha küçük olduðu sürece, burada, daima makinenin lehine bir fark vardýr. Bunun için, bir makinenin üretkenliði de, yerini aldýðý insan emek-gücü ile ölçülür. Baynese göre, bir beygirgücü ile çalýþan 450 iplik eðirme makinesi için, yardýmcý makineler de dahil 2,5 iþçi gerekir;27 on saat çalýþan her otomatik eðirme makinesi, ortalama kalýnlýkta 13 ons iplik üretir; sonuç olarak, 2,5 iþçi haftada 365

5/8 libre iplik üretir. Demek oluyor ki, verilen fireyi bir yana býrakýrsak, 366 libre pamuk, ipliðe dönüþmesi sýrasýnda yalnýzca 150 saatlik emek, yani herbiri onar saatlik onbeþ günlük emeði emmiþ oluyor. Ama bir eðirme çarký ile bir iplikçinin, altý saatte onüç ons iplik eðirdiðini kabul edersek, ayný aðýrlýktaki pamuk, herbiri on saatlik 2.700 günlük emeði, yani 27.000 saatlik emeði emmiþ olur.28 El [sayfa 404] ile eski usul basma yapýmýnýn yerini basma makinesinin aldýðý yerlerde, tek bir makine, bir insanýn ya da çocuðun yardýmýyla, bir saatte, eskiden 200 iþçinin basa-bileceði kadar dört renkli basma yapar.29 Eli Whitney, 1793te çýrçýr makinesini bulmadan önce, bir libre pamuktan çekirdeðin ayrýlmasý, ortalama bir iþgününü alýyordu. Bu buluþ ile, zenci bir kadýn, günde 100 libre temizleyebildi; ve o günden beri de çýrçýr makinesinin etkinliði oldukça artmýþ bulunuyor. Eskiden 50 sente malolan bir libre temiz pamuk, bu buluþtan sonra daha çok, karþýlýðý ödenmeyen emek içerir hale gelmiþ ve dolayýsýyla daha da fazla kârla 10 sente satýlmýþtýr. Hindistanda pamuðu çekirdeðinden ayýrmak için, çurka denilen yarý-makine, yarý-alet kullanýlýr, ve bununla, bir erkek ve bir kadýn, günde 28 libre pamuk temizleyebilir. Birkaç yýl önce Dr. Forbesin bulduðu çurka ile bir erkek ve bir çocuk günde 250 libre pamuk temizleyebilir. Bunu çalýþtýrmak için eðer öküz, buhar ya da su kullanýlýrsa, makineye pamuk atmak için birkaç tane oðlan ve kýz yeter. Öküz ile çalýþan bu makinelerden onaltý tanesi, günde, eskiden ortalama 750 kiþinin yaptýðý kadar iþ çýkarabilir.30

Daha önce de belirtildiði gibi buharlý pulluk, bir saatte, üç peniye malolan 66 kiþinin 15 þiline yapacaðý kadar iþ yapar. Yanlýþ bir kanýyý aydýnlýða kavuþturmak için bu örneðe dönüyorum. 15 þilin, hiç bir zaman, 66 kiþinin bir saatte harcadýðý emeðin para olarak ifadesi deðildir. Eðer artý-emeðin gerekli-emeðe oraný %100 olsaydý, 15 þilinlik ücretleri yalnýzca 27 Essen ticaret odasýnýn yýllýk raporuna (1863) göre, Krupp dökme çelik fabrikalan, 161 fýrýn ve aþaðý yukarý 2.400 iþçi ile, 1862 yýlýnda, otuziki buharlý makine (1800 yýlýnda, bu hemen hemen Manchesterde çalýþan bütün buharlý makinelerin sayýsý kadardý), ondört buharlý tokmak (hepsi birlikte 1.236 beygirgücünde), kýrkdokuz demirci ocaðý, 203 alet makinesi ve onüç rriilyon libre dökme çelik üretmiþtir. Burada her beygirgücüne iki iþçi düþmez.

28 Babbage, Javada eðirme iþinin tek baþýna, pamuðun deðerine %117 bir katkýda bulunduðunu hesap etmektedir. Ayný dönemde (1832) ince iplik sanayiinde makine ve emeðin pamuða kattýðý toplam deðer, pamuðun deðerinin aþaðý yukari %33ü kadardýr. (On the Economy of Machinery, s. 165, 166.)

29 Makineyle baský ayný zamanda boyadan da tasarruf saðlamaktadýr.

30 Dr. Watsonun 17 Nisan 1860 tarihinde Society of Artsta okuduðu, Reporter on Products to the Government of India baþlýklý tebliðe bakýnýz.

Karl Marks 341

Kapital I

yarým saatlik emeklerini temsil etmekle birlikte, bu 66 kiþi bir saatte 30

þilinlik deðer yaratýrlardý. Bir makinenin, yerini doldurduðu 150 kiþinin bir yýllýk ücretlerinin, 3.000 sterline malolduðunu varsayalým; bu 3.000

sterlin, hiç bir zaman, bu 150 kiþinin makinenin kullanýlmaya baþlamasýndan önce ürettikleri ürünlere kattýklarý emeðin para olarak ifadesi olmayýp, yýllýk emeklerinin yalnýzca kendileri için harcadýklarý ve ücretlerinin temsil ettiði kýsýmdýr. Öte yandan, makinenin para deðeri olan 3.000

sterlin, ücret olarak iþçinin elne geçenle, artý-deðer olarak kapitaliste kalan arasýndaki oran ne olursa olsun, makinenin üretimi sýrasýnda harcanan bütün emeði ifade eder. Bunun için, makinenin deðeri, yerini

[sayfa 405] aldýðý emek-gücüne eþit olsa bile, gene de onda maddeleþen emek, yerine geçtiði canlý emekten çok daha azdýr.31

Salt ürünü ucuzlatmak amacýyla makine kullanýlmasý, makinenin üretimi için harcanan emeðin, bu makinenin kullanýlmasýyla yerini aldýðý emekten daha az olmasý gerekir ilkesiyle sýnýrlandýrýlmýþtýr. Kapitalist için bu tür kullaným daha da sýnýrlýdýr. Kapitalist, emeðin karþýlýðýný öde-yeceði yerde, yalnýzca kullanýlan emek-gücünün karþýlýðýný ödemektedir; bunun için de, makineyi bu amaçla kullanmasýnýn sýnýrý, makinenin deðeriyle, makinenin yerine geçtiði emek-gücünün deðeri arasýndaki fark tarafýndan saptanmýþtýr. Günlük çalýþmanýn, gerekli ve artý-emek diye ikiye ayrýlmasý, çeþitli ülkelere göre deðiþtiði gibi, ayný ülkede farklý dönemlerde ya da sanayiin farklý kollarýnda deðiþiklik gösterdiði için; ve ayrýca, iþçinin fiili ücreti bazan emek-gücü deðerinin altýna düþtüðü, bazan da bu deðerin üzerine çýktýðý için, makinenin üretilmesi için gerekli-emek niceliði ile, onun yerini aldýðý toplam emek niceliði arasýndaki fark sabit kaldýðý halde, makinenin fiyatý ile, o makinenin yerini doldurduðu emek-gücünün fiyatý arasýndaki fark büyük deðiþiklik gösterebilir.32

Ne var ki, kapitalist için bir metaýn üretim maliyetini belirleyen ve onu rekabetin zoruyla etkileyen þey, ancak birinci tür farktýr. Ýþte bunun için bugünlerde Ýngilterede, yalnýzca Kuzey Amerikada kullanýlan makineler icat ediliyor; týpký 16. ve 17. yüzyýllarda Almanyada icat edilen makinelerin yalnýz Hollandada ve 18. yüzyýldaki birçok Fransiz icadýnýn yalnýz Ýngilterede kullanýlmasý gibi. Daha eski ülkelerde, makinenin bazý sanayi kollarýnda kullanýlmasý, diðer kollarda öylesine emek bolluðu yaratýyor ki, buralarda ücretlerin, emek-gücünün deðerinin altýna düþmesi, makinenin kullanýlmasýný önler, ve kârý, kullanýldýðý emeðin deðil, karþýlýðýný ödediði emeðin azalmasýndan gelen bu kullaným, kapitalist açýsýndan gereksiz ve çoðu zaman olanaksoz duruma gelir. Ýngilterede yünlü manüfaktürün bazý kollarýnda son yýllarda çocuklarýn çalýþtýrýlmasý oldukça azalmýþ, bazý durumlarda da tamamen ortadan kalkmýþtýr. Neden?

31 Bu dilsiz iþçiler (makineler), her zaman, ayný para deðerinde olduklarý zaman bile,.

yerlerinden ettikleri emekten çok daha az emeðin ürünleridirler. (Ricardo, l. c., s. 40.) 32 Bu nedenle komünist bir toplumda makinelerin kullanýmý için burjuva bir topluma göre çok daha farklý bir faaliyet alaný olacaktýr.

342 Karl Marks

Kapital I

Çünkü, fabrika yasalarý, birisi altý, diðeri dört ya da herbiri beþer saat olmak üzere çocuklarýn iki posta [sayfa 406] halinde çalýþtýrýlmalarýný gerektiriyordu. Ama ana-babalar, yarý-zaman çalýþanlarý, tam-zaman

çalýþanlardan daha ucuza satmak istemiyorlardý. Bu nedenle, yarý-zaman çalýþanlarýn yerini makineler aldý.33 Kadýnlarla on yaþýndan küçük çocuklarýn madenlerde çalýþmasý yasaklanmadan önce, kapitalistler, çýplak kadýnlarla kýzlarýn çoðu zaman erkeklerle birarada çalýþtýrýlmasýný kendi ahlak yasalarý ile özellikle defteri kebirlerine öylesine uygun bulmuþlardý ki, ancak bu yasanýn yiirürlüðe girmesinden sonra makineye baþvurmak zorunda kaldýlar. Yankeeler bir taþ kýrma makinesi icat etmiþlerdi. Ýngilizler bunu kullanmýyorlardý, çünkü bu iþi yapan wretch,34

emeðinin o kadar az bir kýsmýnýn karþýlýðýný alýyordu ki, makine, kapitalistin üretim masraflarýný artýrabilirdi.35 Ýngilterede kanallardaki teknelerin çekimi için at yerine hâlâ þurada burada kadýnlar kullanýlýr.36 Çünkü at ile makinenin üretimi için gerekli-emek tamý tamýna belli olduðu halde, kadýnýn artý-nüfus olarak devamý için gerekli-emek her türlü hesabýn altýndadýr. Ýþte bu yüzden, en aþaðýlýk amaçlar için insan emek-gücünün böylesine utanmazca tüketilip gitmesi hiç bir yerde makinenin yurdu Ýngiltereden daha yüzkýzartýcý olamaz.

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  MAKÝNENÝN ÝÞÇÝ ÜZERÝNDEKÝ

DOLAYSIZ ETKÝLERÝ

Büyük sanayiin çýkýþ noktasý, gösterdiðimiz gibi, emek araçlarýndaki devrimdir, ve bu devrim, en geliþmiþ biçimine bir fabrikadaki organize makine sistemi ile ulaþýr. Ýnsan öðesinin bu nesnel organizma ile nasýl birleþtiðini incelemeden önce bu devrimin iþci üzerindeki genel etkilerini gözden geçirelim. [sayfa 407]

a. Sermayenin Ek Emek-gücüne Elkoymasý

Kadýnlarla Çocuklarýn Çalýþtýrýlmalarý

Makine, adale gücünü vazgeçilmez bir öðe olmaktan çýkardýðý ölçüde, adaleleri zayýf, vücut geliþmesi eksik, ama eklem ve organlarý 33 Ýþverenler, onüç yaþýndan küçük çocuklardan oluþan iki ekibi gereksiz olarak tutmak istemiyorlar. ... Gerçekte, bir grup fabrikatör, yün iplik eðiricileri, onüç yaþýndan küçük çocuklarý, yani yarým-zamanlýlarý, nadiren çalýþtýrýyorlar. Çocuklarýn (yani onüç yaþýndan küçük olanlarýn)

yerini alan çeþitli türden geliþmiþ ve yeni makineler kullanýyorlar; çocuk sayýsýndaki bu azalmayý anlatmak için bir süreci burada örnek olarak vermek istiyorum; bu süreçte mevcut makinelere, parçalama makinesi denilen bir aracýn eklenmesiyle her makinenin özelliðine göre, altý ya da dört yarým-zaman sistemi, parçalama makinesinin bulumnasýnda dürtü olmuþtur. (Reports of Insp. of Fact., 31st Oct., 1858.)

34 Sefil sözü, Ýngiliz ekonomi politiðinde tarým iþçileri için kabul edilen deyimdir. -ç.

35 Makineler ... emek yükselene (ücretler demek istiyor) kadar çoðu zaman kullanýlamaz.

(Ricarde, l.c., s. 479.)

36 Bkz: Report of the Sociel Science Congress, Edinburgh, October, 1863.

Karl Marks 343

Kapital I

kývrak iþçileri çalýþtýran bir araç halini alýr. Bu nedenle de kadýn ve çocuk emeði, makine kullanan kapitalist için aranan ilk þey olmuþtur.

Emek ve emekçinin yerini alan bu güçlü araç, çok geçmeden, yaþ ve cinsiyet farký gözetmeksizin iþçi ailelerinin bütün üyelerini doðrudan doðruya sermayenin egemenliði altýna sokarak; ücretli iþçi sayýsýný artýrmanýn bir aracý olup çýkmýþtýr. Kapitalist hesabýna yapýlacak zorunlu iþ, yalnýz çocuklarýn oyun alanlarýna elatmakla kalmamýþ, aile çevresinde bireylerin kendileri için diledikleri gibi harcayabilecekleri zamana ve emeðe de elatmýþtýr.37

Emek-gücünün deðeri, yalnýz yetiþkin iþçinin yaþamýnýn devamý için gerekli emek-zamaný ile deðil, ayný zamanda ailesinin bakým için gerekli olan emek-zamanýyla da belirleniyordu. Makine, bu ailenin bütün üyelerini emek-pazarýna sürerek, yetiþkin erkeðin emek-gücünün deðerini bütün allesinin üzerine daðýtmýþtýr. Böylece, erkeðin emek-gücünün deðerini düþürmüþtür. Dört kiþilik bir ailenin emek-gücünün satýnalýnmasý, belki de, eskiden yalnýz aile reisinin emek-gücünün satýnalýn-masýndan daha pahalýya malolabilir, ama buna karþýlýk þimdi bir günlük emeðin yerini dört günlük emek almýþ ve, bir kiþiye göre dört kiþinin artý-emeðinin fazlalýðý oranýnda, fiyatýnda bir düþme olmuþtur. Ailenin yaþayabilmesi için artýk bu dört kiþi yalnýz çalýþmýþ olmayacak, kapitalist için artý-emeði de çoðaltacaklardýr. Böylece görüyoruz ki, makine, sermayenin sömürücü gücünün baþlýca konusu olan insan malzemesini artýrmanýn38 yanýsýra, bu sömürünün [sayfa 408] derecesini de yükseltir.

Makine, ayrýca, daha önce karþýlýklý iliþkilerini saptamýþ olan iþçi ile kapitalist arasýndaki sözleþmede de baþtan sona bir devrim yapar.

37 Amerikan iç savaþýnýn yolaçtýðý pamuk bunalýmý sýrasýnda, pamuk iþçilerinin saðlýk durumlarýný incelemek için Ýngiliz hükümetince Lancashire, Cheshire ve baþka yerlere gönderilen Dr. Edward Smith, saðlýk açýsýndan ve iþçilerin fabrika atmosferinden uzaklaþmalarý dýþýnda bu bunalýmýn bazý yararlý yanlarý olduðunu bildirmiþtir. Kadýnlarýn, þimdi Godfreys cordial ile zehirlenmek yerine, bebeklerini emzirmek için yeterli boþ zamanlarý vardý. Yemek piþirmeyi öðrenecek zamanlarý da vardý. Ama ne yazýk ki, bu sanatý, tam da, piþirecek bir þeyleri olmadýðý bir sýrada öðrenmiþlerdi. Sermayenin, kendini geniþletme amacýyla, aile yuvalarý için gerekli-emeðe bile nasýl elkoyduðunu buradan da görüyoruz. Bu bunalým, ayný zamanda, iþçilerin kýzlarýnýn dikiþ okullarýnda dikiþ öðrenmeleri için de yararlý olmuþtur. Bütün dünya için iplik eðiren emekçi kýzlarýn dikiþ dikmeyi öðrenebilmeleri için, bir Arnerikan devrimi ve uluslararasý bir bunalým gerekmiþti!

38 Erkekler yerine gitgide daha fazla kadýn ve hepsinden fazla da, yetiþkin iþçi yerine çocuk çalýþtýrýlmasý nedeniyle iþçilerin sayý bakýmýndan artýþlarý çok fazlaydý. Onüç yaþýnda üç kýz çocuðu, haftada 6 þilin ile 8 þilin arasýnda deðiþen ücretle, gene haftada 18 þilin ile 45 þilin arasýnda ücret alan tek bir yetiþkin erkek iþçinin yerini almýþtý. (Th. de Quincey, The Logic of Political Econ., London 1844, s. 147, not.) Çocuk bakýmý ve emzirme gibi bazý aile görevleri bütünüyle ortadan kaldýrýlabilir þeyler olmadýðý için, sermayenin elkoyduðu analar, bunun bir çaresini bulmak zorundaydýlar. Dikiþ, yama ve tamir gibi ev iþlerinin yerine, hazýr eþya satýnalýnmasý geçecekti. Böylece evde harcanan emek azaldýkça, harcanan para miktarý artýyordu.

Ailenin geçim giderleri çoðalýyor, kazanç fazlasýný alýp götürüyor. Buna ek olarak, yaþamak için gerekli maddelerin tüketimi ve hazýrlanmasýnda tasarruf ve yerinde karar verme olanaksýz hale geliyordu. Resmi ekonomi politik tarafýndan gizlenen bu olgularla ilgili bol bilgi, Childrens Employment Commissionun fabrika denetmenleri raporlarýnda ve özellikle de Reports on Public Healthta bulunabilir.

344 Karl Marks

Kapital I

Meta deðiþimini temel alan bizim ilk varsayýmýmýz, kapitalist ile iþçinin, serbest kiþiler ve baðýmsýz meta sahipleri olarak karþý karþýya geldikleri, ve birisinin parayla üretim aracýna, diðerinin ise emek-gücüne sahip olduðu idi. Ama þimdi kapitalist, çocuklarý ve reþit olmayan gençleri de satýnalmaktadýr. Daha önce iþçi, serbest bir kimse olarak þeklen sahip bulunduðu kendi emek-gücünü satardý, þimdi ise karýsýný ve çocuðunu satmaktadýr. Artýk o bir köle tüccarý olmuþtur.39 Çocuk iþçi aranýrken verilen ilanlar çoðu zaman, eskiden Amerikan dergilerinde çýkan zenci köle aranýrken verilen ilanlara biçim olarak pek benzer. Bir Ýngiliz fabrika denetmeni þöyle diyor: Bölgemdeki en önemli sanayi kentlerinden birinin yerel gazetesinde þu ilan dikkatimi çekmiþti: 12 ile 20 yaþlar arasýnda gençler aranýyor; 13 yaþýndan küçük görünmemeleri þarttýr. Ücret haftada 4 þilindir. Baþvurma vb..40 13 yaþýndan küçük görünmemeleri þarttýr

ifadesi, [sayfa 409] fabrika yasasýnda yer alan ve 13 yaþýndan küçük çocuklarýn günde yalnýzca 6 saat çalýþabilecekleri hükümle ilgilidir. Ýþçilerin yaþlarýný resmen atanmýþ bir hekimin saptamasý da þarttý. Ýþte bunun için fabrikatör, 13 yaþýndaymýþ gibi görünen çocuklar aramaktadýr. Fabrikalarda çalýþtýrýlan 13 yaþýndan küçük çocuklarýn, sayýsýnda sýk sýk sýçramalar gösteren azalmalar, son 20 yýllýk Ýngiliz istatistiklerinde de þaþýlacak bir þekilde görüldüðü gibi çoðu zaman, fabrika denetmenlerinin kendi tanýklýklarýna göre, çocuklarýn yaþlarýný, kapitalistin sömürü hýrsýna ve ana-babalarýný kirli ticaret gereksinmelerine uygun biçimde büyük gösteren resmi hekimlerin iþidir. Londranýn mahut Bethnal Green semtinde her pazartesi ve salý günü her iki cinsten 9 yaþýnda ve daha büyük çocuklarýn, ipek fabrikatörlerine kendilerini kiraladýklarý açýk bir pazar kurulur. Genellikle haftalýk, 1 þilin 8 penidir (bu para, ana-babaya aittir) ve 2 peni de kendim ve çay içindir. Sözleþme yalnýzca haftalýktýr.

Bu pazarýn görüntüsü de, orada konuþulan dil de utanç vericidir.41 Kadýnlarýn, çocuklarý, iþevlerinden alýp, önlerine gelene haftalýðý 2 þilin 6

peniden kiralamalarý Ýngilterede de görülür.42 Yasalara karþýn, Büyük 39 Ýngiliz fabrikalarýnda, erkek iþçilerin sermayeden zorla elde ettikleri, kadýn ve çocuklarýn çalýþma saatlerinin kýsaltýlmasý gibi büyük bir olgu ile taban tabana karþýt bir durumu, Çocuklarý Çalýþtýrma Komisyonunun en son raporlarýnda, iþçi çocuklarýn ana ve babalarýnýn çocuklar üzerindeki aþaðýlýk tutumlarý ile ilgili ve gerçekten dehþet verici ve tamamýyla köle ticaretini andýrýr davranýþlarýnda görüyoruz. Ama ayný ikiyüzlü kapitalist, ayný raporlardan görülebileceði gibi, kendi eliyle yarattýðý, sürdürdügü, sömürdüðü ve üstelik, çalýþma özgürlüðü adýný taktýðý bu vahþeti lanetler. Hatta kendi günlük ekmeklerini kazanmalarý için ... çocuk iþçiler yardýma çaðrýlmýþtý, Kendileri için çok aðýr olan böylesine güç bir çalýþmaya dayanacak güçten, gelecekteki yaþamlarýna yön verecek eðitimden yoksun bir halde, fizik ve moral yönden pis bir ortam içersine fýrlatýlýp atýldýlar. Kudüs kentinin Titüs tarafýndan yýkýlmasý üzerine bir Yahudi tarihçi, insanlýðýný yitirmiþ bir ananýn korkunç açlýðýný gidermek için kendi öz evladýný feda etmesi üzerine, bu kentin böylesine bir yýkýma uðramasýna hiç þaþmamak gerektiðine dikkati çekmiþti.

(Public Economy Concentrated, Carlisle 1833, s. 66.) 40 A. Redgrave, Reports of Insp. of Fact., for 31st October, 1858 s. 40, 41.

41 Childrens Employment Commission, Fifth Report, London 1866,, s. 81, n° 31. [Dördüncü Almanca baskýya ek. The Bethnal Green ipekli sanayii þimdi neredeyse yokolmuþtur. - F.E.]

42 Childrens Employment Commission, Third Report. London 1864, s. 53, n° 15.

Karl Marks 345

Kapital I

Britanyada canlý baca temizleyicisi olarak kullanýlmak üzere (bu iþ için bir yýðýn makine olduðu halde) ana-babalarý tarafýndan satýlan çocuklarýn sayýsý 2.000i aþar.43 Emek-gücü satýcýsý ile satýnalýcýsý arasýndaki hukuksal iliþkilerde, makinenin yolaçtýðý devrim, bütünüyle bu alýþveriþin serbest kimseler arasýnda bir sözleþme olmasý görünüþünü yitirmesine neden oldu ve Ýngiliz parlamentosuna da, devletin fabrikalara karýþmasý için, hukuk ilkelerine dayanan bir mazeret hazýrladý. Daha önce karýþýlmayan sanayi kollarýnda, yasa, çocuklarýn çalýþmasýný ne zaman 6 saat ile sýnýr-lasa, fabrikatörlerin þikayetleri yeniden duyulmaya baþlýyordu. Bunlarýn öne sürdüklerine göre, ana-babalar, çocuklarýný, yasalarýn kapsamý içine sokulan sanayi kollarýndan çekerek, hâlâ çalýþma özgürlüðünün egemen olduðu yerlere, yani 13 yaþýndan küçük çocuklarýn da büyükler gibi çalýþtýrýlabildiði ve bu nedenle daha yüksek bir fiyattan kaçýnýlabildiði alanlara satýyorlardý. Ne var ki, sermaye, niteliði gereði eþitlikçi olduðundan, emeðin [sayfa 410] sömürülmesi koþullarýnda bütün üretim alanlarýnda eþitliði uyguladýðýndan, sanayiin bir kolunda çocuk çalýþtýrýlmasýnýn yasayla sýnýrlandýrýlmasý, diðer kollarýnda da bir sýnýrlandýrmanýn nedeni olmuþtur. Makinenin, önce doðrudan doðruya kendisine dayanarak yükselen fabrikalarda, sonra da dolaylý olarak geri kalan bütün sanayi kollarýnda, sermayenin sömürüsüne baðlý kýldýðý, kadýnlarýn, çocuklarýn ve gençlerin üzerinde yarattýðý fizik bozukluklara daha önce de deðinmiþ bulunuyoruz. Bu nedenle burada yalnýz tek bir nokta üzerinde, iþçi çocuklarýnýn doðumlarýndan sonraki ilk birkaç yýl içersindeki büyük ölüm oraný üzerinde duracaðýz. Ýngilterede onaltý nüfus kayýt bölgesinde, bir yaþýndan küçük her 100.000 çocuk için yýlda ortalama ölüm sayýsý yalnýzca 9.000dir (yalnýz bir bölgede 7.047dir); 24 bölgede ölüm sayýsý 10.000in üzerinde, ama 11.000in altýnda. 39 bölgede 11.000in üzerinde 12.000in altýnda; 48 bölgede 12.000in üzerinde ama 13.000in altýnda, 22 bölgede 20.000in üzerinde, 25 bölgede 21.000in üzerinde, 17 bölgede 22.000in üzerinde, 11 bölgede 23.000in üzerinde, Hoo, Wol-verhampton, Ashtonun-der-Lyne ve Prestonda 24.000in üzerinde, Nottingham, Stockport ve Bradfordda 25.000in, Wisbeachde 26.000in, Manchesterde 26.125in üzerindedir.44 1861 yýlýnda yapýlan resmi bir saðlýk araþtýrmasýna göre, yüksek ölüm oranýnýn nedenleri, yerel nedenler dýþýnda, baþlýca, annelerin dýþarda çalýþmalarý, ve bu yüzden çocuklarýn kötü beslenmeleri, uygun olmayan þeyler yemeleri, afyonlu mama almalarý gibi ihmal ve, kötü bakýmdýr; bunlardan baþka, anne ile çocuk arasýnda doðal olmayan bir yabancýlaþma baþlamakta ve bunun sonucu bilerek aç býrakma ve zehirlemeler görülmektedir.45 Kadýn 43 l. c., Fifth Report, s. xxii, n° 137.

44 Sixth Report on Public Health, Lond. 1864, s. 34.

45 Bu (1861 araþtýrmasý) ... ayrýca þunu da göstermiþtir ki, anlatýlan koþullar altýnda çocuklar, annelerinin çalýþmalarýndan ileri gelen ihmal ve bakýmsýzlýk yüzünden yokolup gittikleri gibi, anneler de çocuklarýna karþý elem verici derecede yabancýlaþmakta, çoðu kez ölümleri 346 Karl Marks

Kapital I

çalýþmasýnýn en az olduðu tarýmsal bölgelerde ise ölüm oraný çok düþüktür.46 Bununla birlikte 1861 Araþtýrma Komisyonu beklenilmeyen bir sonuçla karþýlaþtý: Kuzey Denizi kýyýlarýndaki bazý tarýmsal bölgelerde bir yaþýndan küçük çocuklar arasýndaki ölüm oraný, nerdeyse, en kötü fabrika bölgelerindekine eþitti. Bu yüzden Dr. Julian Hunter, bu olayý yerinde incelemekle [sayfa 411] görevlendirildi. Dr. Hunterin hazýrladýðý rapor, VI. Report on Public Health ile birleþtirildi.47 O zamana kadar çocuklarýn sýtma ile, çukur ve bataklýk bölgelere özgü diðer hastalýklardan kýrýldýklarý sanýlýyordu. Ama inceleme bunun tam tersini ortaya koydu; yani sýtmayý ortadan kaldýran ayný neden, topraðýn kýþýn bataklýk, yazýn cýlýz bir çayýrlýk halinden çýkartýlýp verimli bir ekim bölgesi haline getirilmesi, çocuklar arasýndaki olaðanüstü ölüm oranýný doðurmuþtu.48 Dr.

Hunterin bu bölgede görüþtüðü 70 saðlýk memuru bu nokta üzerinde

tam görüþ birliði içindeydiler. Gerçekten de, ekim tarzýnda devrim, tarýma sanayi sistemini sokmuþtu. Erkek ve kýz çocuklarla birlikte çalýþma gruplarý halinde çalýþan evli kadýnlar, belli bir ücret karþýlýðýnda, bütün topluluðu kiralayan ýrgatbaþý tarafýndan çiftlik sahibinin emrine verilir.

Bu çalýþma gruplarý bazan kendi köylerinden çýkýp kilometrelerce uzaða giderler; sabah ve akþamlarý bunlara yollarda raslanýr; kýsa bir eteklik, gömlek ve çizme, bazan da pantolon giyerler; çok saðlam ve saðlýklý bir görünüþleri vardýr, ama alýþageldikleri hafif ahlakýn yanýsýra, sevdikleri bu hareketli ve baðýmsýz yaþamýn, evlerinde kývranan talihsiz yavrulara getirdiði öldürücü sonuçlara aldýnmaz bir halleri vardýr.49 Fabrika bölgelerindeki bütün olaylar, burada, hem de daha geniþ ölçülerde yinelen-mektedir: gizli çocuk öldürme, çocuklara afyonlu maddeler verilmesi gibi.50 Özel Kurul üyesi ve Halk Saðlýðý Raporunun baþyazarý Dr. Simon,

Yetiþkin kadýnlarýn sanayide geniþ ölçülerde çalýþtýrýlmasý konusundaki derin kaygýlarýmý, bu gibi kötülükler konusunda bildiklerim haklý ve mazur gösterebilir.51 diyor. Fabrika müfettiþi Mr. Baker ise, resmi raporunda þöyle söylüyor: Ýngilteredeki sanayi bölgelerinde aile sahibi evli kadýnlarýn kumaþ fabrikalarýnda çalýþmalarý yasaklandýðý gün, bu bölgeler için büyük mutluluk olacaktýr.52 [sayfa 412]

karþýsýnda fazla keder duymamakta ve hatte bazan ... bunu saðlamak için doðrudan doðruya önlem almaktadýrlar. (l.c.)

46 l. c., s. 454.

47 l.c., s. 454-463. Dr. Henry Julien Hunterýn, Ýngilterenin bazý kýrsal bölgelerindeki fazla çocuk ölümleri üzerine raporu.

48 l.c., s. 35, 455, 456.

49 l.c., s. 456.

50 Tarýmsal bölgelerde olduðu gibi fabrika bölgelerinde de, hem erkek ve hem de kadýn yetiþkin iþçiler arasýndaki afyon tüketimi, her gün biraz daha artmaktadýr. Uyuþturucu madde satýþýný hýzlandýrmak ... bazý giriþken toptancý tüccarlarýn baþlýca amacýdýr. Eczacýlar bunu, sürümü en fazla madde saymaktadýrlar. (l.c., s. 459.) Uyuþturucu madde alan çocuklar, ihtiyar adamlar gibi kavrulmakta ya da küçük maymunlar gibi kartlaþmaktadýrlar. (l.c., s. 460.) Burada, Hindistan ile Çinin, Ýngiltereden nasýl öç aldýklarýný görüyoruz.

51 l.c., s. 37.

52 Rep. of. Insp. of Fact., for 31st Oct., 1862, s. 59. Mr. Baker daha önce hekimlik yapmýþtýr.

Karl Marks 347

Kapital I

Kapitalist sömürünün çocuklarla kadýnlar üzerinde yolaçtýðý ahlâk yozlaþmasý, F. Engelsin, Lage der Arbeitenden Klasse Englands adlý yapýtýyla ve diðer yazarlarca o kadar enine boyuna anlatýlmýþtýr ki, ben, burada, yalnýzca deðinmekle yetiniyorum. Ama, henüz olgunluk çaðýna eriþmemiþ insanlarý, salt bir artý-deðer yaratma makinesi haline getirmenin yapay olarak yarattýðý entelektüel yozlaþma bu, aklý, geliþme ve olgunlaþma yeteneklerini bozmadan kýsýr bir halde tutan bilisizlikten tamamen farklý bir durumdur ensonu Ýngiliz Parlamentosunu bile, fabrika yasalarýna giren sanayi kollarýnda 14 yaþýndan küçük çocuklarýn

verimli bir þekilde çalýþtýrýlmalarý için ilk öðrenimi zorunlu hale getirmek zorunda býraktý. Kapitalist üretimin ruhu, fabrika yasalarýndaki sözde öðrenim maddesinin gülünç bir þekilde kaleme alýnýþýnda, bu zorunluluðu denetleyecek yönetimsel bir mekanizmanýn bulunmayýþýnda, öðrenimle ilgili maddelere fabrikatörlerin kendilerinin karþý koymalarýnda, ve bunlarýn uygulanmasýndan kaçýnmak için baþvurduklarý binbir türlü hilede açýkça görülür. Bu konuda bütün suç yasakoyucudadýr: bir yandan fabrikalarda çalýþan bütün çocuklarýn öðrenim görecekleri konusunda yönetmelik getirirken, öte yandan bunun saðlanmasý için herhangi bir hüküm getirmemekte ve adeta gözboyamak için bir yasa geçirmiþ olmaktadýr. Yasa, çocuklarýn haftanýn belli günlerinde birkaç (üç) saat okul adý verilen dört duvar arasýnda bir yere kapatýlmalarýndan ve iþverenin her hafta bu iþle görevlendirilmiþ erkek ya da kadýn öðretmenin imzasýný taþýyan ve bu hususun yerine getirildiðini belirten bir belgeyi almasýndan baþka bir hüküm getirmemektedir.53 1844 tarihli, deðiþtirilmiþ fabrika yasasýndan önce, bu okula devam belgesinin, kendileri de yazma bilmeyen öðretmenler tarafýndan yalnýz bir çarpý iþareti konularak imzalandýðý sýk sýk görülen olaylardandý. Devam belgelerinin verildiði okul denilen bir yere yaptýðým bir ziyaret sýrasýnda öðretmenin bilisizliðiyle öylesine çarpýldým ki, Affedersiniz bayým, siz okuma biliyor musunuz? diye sormaktan kendimi alýkoyamadým. Verdiði karþýlýk: Eh biraz! oldu ve, belge verme yetkisini haklý göstermek için þu sözleri ekledi: Hiç deðilse ben öðrencilerimden ilerde sayýlýrým. 1844 tarihli yasa hazýrlanýrken [sayfa 413] denetmenler, verdikleri belgeleri, yasa gereðince kabul etmek zorunda olduklarý, okul denilen yerlerin utanç verici durumunu belirtmeyi ihmal etmediler, ama elde ettikleri tek baþarý, 1844 yasasýnýn yürürlüðe girmesinden sonra, okul belgelerindeki rakamlarýn öðretmenin elyazýsý ile doldurulmasý ve altýna da adýný ve soyadýný yazarak imzalamasý zorunluluðu oldu.54 Ýskoçya bölgesi fabrika denetmeni Sir John Kincaid de ayný türden olaylar anlatmaktadýr. Ziyaret ettiðimiz ilkokul Mrs. Ann Killin adýnda bir hanýmýn yönetimindeydi.

Adýný hecelemesi istenildiði zaman C harfi ile baþlayarak hemen bir 53 L. Horner, Reports of Insp. of Fact., for 30th June, 1857, a. 17.

54 L. Homer, Rep. of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1855, s. 18, 19.

348 Karl Marks

Kapital I

yanlýþ yaptý, ama bunu derhal düzelterek K ile baþladýðýný söyledi. Ne var ki, okul belgeleri ile ilgili deftere bakýnca adýný çeþitli þekillerde yaz-dýðýný gördüðüm gibi, elyazýsý da, öðretmenlik yapma yeteneðinden yoksun olduðu konusunda insanda hiç kuþku býrakmýyordu. Kayýtlarý kendisinin tutmadýðýný da zaten kendisi itiraf etti. ... Ziyaret ettiðim ikinci okulda, 15 foot boyunda 10 foot eninde bir sýnýf vardý ve burada, ne mýrýldandýklarý anlaþýlmayan 75 çocuk saydým.55 Çocuklarýn herhangi bir öðrenim görmeden devam belgeleri aldýklarý yerler, yalnýzca bu anlatýlan sefil yerler deðildi, yetkili bir öðretmenin bulunduðu pek çok okulda da, üç yaþýndan baþlayarak her yaþtan bir çocuk kalabalýðýnýn doldurduðu yerlerde bütün çabalar boþunaydý; öðretmenin en iyi durumda bile sefalet içinde diyebileceðimiz geçimi, bu, daracýk yere doldura-bildiði çocuklardan topladýðý penilere baðlýydý. Buna, bir de, okuldaki pek az eþyayý, kitap ve diðer öðrenim araçlarý eksikliðini, kalabalýk ile gürültünün bu yoksul çocuklar üzerindeki olumsuz etkisini eklemek gerekir. Ýçlerinde hiç bir þey yapmaksýzýn dizi dizi çocuklarýn oturduðu böyle pek çok okulu ziyaret ettim; buna okula devam deniliyordu ve istatistiklerde bu çocuklar öðrenim görmüþ olarak gösteriliyordu.56

Ýskoçyada fabrikatörler, okula gitmek zorunda olan çocuklarý iþe almamak için ellerinden geleni yaparlar. Fabrika sahiplerinin hiç hoþlanma-dýklarý fabrika yasasýndaki eðitimle ilgili hükümlerin, bu çocuklarýn iþe alýnmalarýný büyük ölçüde engellediðini ve yasada öngörülen öðrenimden böylece hiç yararlanamadýklarýný tanýtlamak için baþka kanýtlar getirmeye gerek yoktur.57 Özel bir yasayla düzenlenen basmacýlýk [sayfa 414] iþinde, bu, ürkütücü bir soytarýlýk halindedir. Bu yasa gereðince,

basma iþine alýnmadan önce, her çocuðun, 150 saatten az olmamak üzere en az 30 gün okula devam etmesi gerektiði gibi, iþe baþlamasýný izleyen altý ay içinde ve bu iþte çalýþtýðý süre boyunca her altý ayda bir gene 30 gün ve 150 saatlik öðrenim görmesi zorunludur. ... Okul saatleri sabah 8 ile akþam 6 arasýnda olacaktýr. Günde 2½ saatten az, 5 saatten fazla öðrenim, bu 150 saate dahil edilmeyecektir. Olaðan koþullar altýnda, çocuklar, 30 gün sabah ve öðleden sonra en az her gün beþ saat okula devam edecekler ve 30 günün sonunda 150 saati tamamlayarak kitaplarýný kendi baþlarýna okuyacak hale geldikten sonra basmacýlýk iþine baþlayacaklar ve altý ayýn sonunda yeni bir öðrenim dönemine girecekler ve kitaplarýný yeni baþtan okumaya çalýþacaklardýr. ... Gerekli saati tamamlamak için okula devam eden çocuklardan çoðunun, altý aylýk iþten sonra, yeniden okula dönünce, daha önce öðrendikleri her þeyi unuttuklarý ve týpký basmacý çocuklar olarak okula ilk baþladýklarý gün-deki gibi olduklarý görülmektedir. ... Baþka basma iþlerinde çocuklarýn 55 Sir John Kincaid, Rep. of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1858, s. 31, 32.

56 L. Homer, Reports etc., 31st. Oct., 1857, s. 17, 18.

57 Sir J. Kincaid, Reports etc., 31st oct., 1856, s. 66.

Karl Marks 349

Kapital I

okula devamý, tamamen fabrikanýn iþ durumuna baðlýdýr. Her altý ay için gerekli okul saati, bir kerede 3 ile 5 saat arasýnda olmak üzere bölünmekte ve bazan bütün altý aya yayýlmaktadýr. ... Sözgeliþi okula devam bir gün sabah 8 ile 11, baþka bir gün öðleyin 1 ile 4 olabilir ve birkaç gün aradan sonra çocuk tekrar öðleden sonra 3 ile 6 arasýnda okulda boy gösterebilir; bu böylece birkaç gün ya da bir hafta sürer, sonra ge-ne 3 hafta ya da bir ay okula hiç gitmez, ve ardýndan onu çalýþtýranýn keyfine kalmýþ tuhaf bir günün tuhaf bir saatinde yeniden okula baþlar; böylece çocuk, 150 saatlik masal tamamlanana kadar okul ile iþ arasýnda mekik dokur.58

Kadýnlarla çocuklarýn yýðýnlar halinde iþçi saflarýna katýlmalarýyla, makine, ensonu, manüfaktür döneminde erkek iþçilerin sermayenin zorbalýðýna karþý sürdürdüðü direnmeyi kýrmýþ olur.59 [sayfa 415]

b. Ýþgününün Uzatýlmasý

Emeðin üretkenliðini yükseltmek, yani bir metaýn üretimi için gerekli emek-zamanýný kýsaltmak için en güçlü araç olan makine, sermayenin elinde, ilk kez elattýðý sanayi alanlarýnda, iþgününü, insan doðasýnýn koyduðu bütün sýnýrlarýn ötesine uzatmak için en güçlü araç haline geldi. Makine, bir yandan, sermayeye, devamlý eðilimini rahatça uygulama olanaðýný saðlayan koþullar yaratýrken, öte yandan da, sermayenin, baþkalarýnýn emeðini sömürmek konusundaki iþtahýný kamçýla-yacak yeni dürtüler hazýrlýyordu.

Her þeyden önce emek araçlarý, makine biçimine girmekle, iþçiden baðýmsýz hareket eden ve çalýþan otomatik þeyler halini almýþtýr.

Böylece emek araçlarý, hizmetindeki insanlarýn zayýf vücutlarýnda ve güçlü iradelerindeki bazý doðal engellerle karþýlaþmadýðý sürece, durmadan üretime devam eden sýnai perpetuum mobile* olmuþtu. Bu yüzden otomat, sermaye olarak ve sermaye olduðu için de kapitalistin kiþiliðinde akýl ve iradeye sahip olmasý nedeniyle, itici olmakla birlikte esnek de olan bu doðal engelin, yani insanýn, gösterdiði direnmeyi en düþük öl-58 A. Redgrave, Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1857, s. 41-42. Fabrika yasasýnýn (metinde sözü edilen basma iþleri yasasý deðil) bir süredir yürürlükte bulunduðu sanayi kollarýnda, eðitim maddesinin önüne çýkan engeller son yýllarda kaldýrýlmýþtýr. Yasa kapsamýna girmeyen sanayi kollarýnda, cam fabrikatörü Mr. J. Geddesin görüþleri hâlâ geniþ ölçüde egemendir. Araþtýrma komisyonu üyesi Mr. Whitea þu bilgileri vermiþtir: Benim gördüðüm kadarýyla, iþçi sýnýfýnýn bir kýsmýnýn son yýllarda yararlandýðý daha büyük ölçüdeki eðitim, kötü bir þeydir. Onlarý baðýmsýz hale getirdiði için tehlikelidir. (Childrens Empl. Comm., Fourth Report, Lond. 1865, s. 253.) 59 Fabrikatör Mr. E. ... bana, buharlý dokuma tezgâhlarýnda yalnýz kadýnlarý çalýþtýrdýðýný ...

evli kadýnlarý ve özellikle evde bakýmýyla sorumlu aileleri bulunanlarý yeðlediðini söyledi; bunlar, bekar kadýnlara göre daha dikkatli ve yumuþakbaþlý oluyorlar ve gerekli tüketim maddelerini saðlayabilmek için bütün çabalarýný harcýyorlardý. Böylece, kadýna özgü erdemler, onun aleyhine olarak kullanýlýyor ve fabrikalarýnda varolan en ince görev duygusu ve þefkat, onun köleleþtirilmesi ve ýstýrap çekmesi için birer araç haline getiriliyordu. (Ten Hours Factory Bill. The Speech of Lord Ashley, March 15th, Lond. 1844, s. 20.)

* Devri-daim. -ç.

350 Karl Marks

Kapital I

çüye indirmek isteðiyle yüklüdür.60 Bu direnme, ayrýca, makinede çalýþmanýn görünüþteki hafifliði ve onunla çalýþan kadýnlarla çocuklarýn daha uysal ve yatkýn karakterde olmalarý daha da azalýr.61 [sayfa 416]

Makinenin üretkenliði, daha önce de gördüðümüz gibi, ürüne aktardýðý deðerle ters orantýlýdýr. Makinenin ömrü ne kadar uzun olursa, ürettiði ürünlere kattýðý deðer o kadar geniþ bir kitle üzerine yayýlýr ve bu deðerden herbir metaya eklenen miktar o kadar az olur. Bununla birlikte, bir makinenin etkin ömrü, açýkça, iþgününün uzunluðuna, ya da emek-sürecinin günlük devam süresi ile, sürecin devam ettiði günlerin sayýsý ile çarpýmýna baðlýdýr.

Bir makinenin aþýnma ve yýpranmasý çalýþma süresi ile tam bir orantý içinde deðildir. Böyle olsa bile, 7,5 yýl boyunca günde 16 saat çalýþan bir makine, ayný makinenin 15 yýl, günde yalnýz 8 saat çalýþtýrýlmasý halinde kapsayacaðý uzunlukta bir çalýþma süresini kapsar ve ürüne ayný miktarda deðer aktarýr. Ama, birinci durumda makinenin deðeri, ikinciye göre iki katý hýzla yeniden-üretilir, ve kapitalist, makineyi böyle kullanarak, 7,5 yýlda, ikinci durumdaki 15 yýla, eþit artý-deðer saðlamýþ olur. Bir makinenin aþýnmasý ve yýpranmasý iki türlüdür. Birisi, dolaþým sýrasýnda sikkelerin aþýnmasý gibi, kullanýmdan ileri gelir, diðeri de, kýlý-cýn kýnýnda paslanmasý gibi kullanýlmamaktan ileri gelir. Bu ikinci tür, makinenin öðelerine baðlýdýr. Birincisi, makinenin kullanýlmasý ile azçok doðru orantýlý, ikincisi ise bir ölçüde ters orantýlýdýr.62

Ne var ki, bir makinenin maddi aþýnma ve yýpranmasýnýn yanýsýra, bir de moral yýpranma diyebileceðimiz bir aþýnmasý vardýr. Ya, ayný türden daha ucuz baþka makinelerin üretilmesiyle ya da daha iyi makinelerin rekabete girmesiyle, deðiþim-deðerini yitirir.63 Bir makine, ne 60 Makinenin yaygýn þekilde kullanýlmasýndan beri, insan doðasý, ortalama gücünün çok ötesinde zorlanýyor. (Rob[ert] Owen, Observations on the Effects of the Manufacturing System, 2. ed., Lond. 1817, [s. 16].)

61 Bir þeyin görünüþünün en eski þeklini, onun varlýk nedeni olarak görmeye eðilimli Ýngilizler, fabrikalardaki uzun çalýþma saatlerini, kapitalistlerin, fabrika sisteminin emekleme çaðýnda, iþlevleri ile yetimhanelerden yaptýklarý ve bu yoldan kendilerine, savunmasýz sömürü malzemesi saðladýklarý, geniþ ölçüdeki çocuk hýrsýzlýklarýna baðlamak alýþkanlýðýndadýrlar. Örneðin, kendisi de bir fabrikatör olan Fielden þöyle diyor: Þurasý açýktýr ki, uzun çalýþma saatleri, ülkenin her yerinden saðlanan çok sayýda kimsesiz çocuðun varlýðý nedeniyle ortaya çýkmýþtýr; böylelikle patronlar iþçilerden baðýmsýz duruma gelmiþler ve bu þekilde saðlamýþ olduklan bu zavallý malzeme aracýlýðý ile saðladýklarý usule dayanarak bunu komþularýna daha büyük bir kolaylýkla kabul ettirmiþlerdir. (J. Fielden, The Curse of the Factory System, Lond. 1836, s. 11.) Kadýnlarýn çalýþtýrýlmasýyla ilgili olarak fabrika denetmeni Saunders, 1844 tarihli raporunda þunlarý söylüyor:

Kadýn iþçiler arasýnda öyleleri var ki, birkaç gün dýþýnda ardarda birçok hafta, iki saatten az bir yemek paydosu ile sabah altýdan gece yarýsýna kadar çalýþtýrýlmaktadýr; böylece haftanýn 5

gününde kendilerine ancak eve gidip gelmek ve yatmak için 24 saatteri 6 saat kalmaktadýr.

62 Metal mekanizmanýn hareketli hassas kýsýmlarýndaki arýzanýn nedeni ... hareketsizlik olabilir. (Ure, l.c. s. 281.)

63 Daha önce sözü edilen Manchesterli Ýplikçi (Times, 26 Kasým 1862) bu konuya iliþkin olarak þöyle diyor: O (yani, makinelerin yýpranma fonu) makinelerin daha eskimeden daima daha yeni ve daha iyi yapýlmýþ olanlarý ile deðiþtirilmelerinden ileri gelen kayýplarý karþýlamak için de konulmuþtur.

Karl Marks 351

Kapital I

kadar genç ve yaþam dolu olursa olsun, her iki durumda da, deðeri, artýk, onda fiilen maddeleþen emek ile deðil, onu ya da daha iyisini üretmek için gerekli emek-zamaný ile belirlenir. Bu durumda, azçok bir deðer kaybýna utramýþ demektir. Toplam deðerinin yeniden-üretim için gerekli [sayfa 417] zaman ne kadar az olursa, moral yýpranma tehlikesi o kadar az, ve iþgünü ne kadar uzun olursa bu süre o. kadar kýsa olur.

Makine, bir sanayi koluna ilk kez girdiði zaman, onu daha ucuza üretmek için yeni yöntemler birbirini izlediði gibi,64 onun yalnýz parçalarýný ve kýsýmlarýný deðil, bütün yapýsýný da etkileyecek geliþtirme çabalarý da ardarda gelir. Ýþte bu yüzden, makinenin ömrünün ilk günlerinde, iþgününün uzatýlmasý için bu özel dürtü kendisini daha büyük bir þiddetle duyurur.65

Diðer bütün koþullar ayný kalmak üzere, iþgünü uzunluðu belli ise, çalýþtýrýlan iþçilerin iki katýna çýkartýlarak sömürülmesi, yalnýzca makine ile binalara yatýrýlmýþ bulunan deðiþmeyen sermaye kýsmýnýn iki katýna çýkartýlmasýný deðil, hammadde ile yardýmcý maddelere yatýrýlan kýsmýnýn da iki katýna çýkartýlmasýný gerektirir. Ýþgününün uzatýlmasý, öte yandan, makineler ile binalara yatýrýlan sermaye miktarýnda bir deðiþiklik olmaksýzýn üretim hacminde bir artýþ saðlar.66 Bu nedenle, artýdeðer miktarýnda bir artma olmakla birlikte, bunun elde edilmesi için gerekli harcamalarda bir azalma olur. Ýþgününün uzatýldýðý her durumda gerçi azçok böyle bir þey olur, ama þimdi incelemekte olduðumuz durumda bu deðiþiklik daha belirlidir, çünkü emek araçlarýna dönüþtürülen sermaya kýsmý çok daha aðýr basmaktadýr.67 Fabrika sisteminin geliþmesi, sermayenin gittikçe büyüyen kýsmýný, bir yandan deðerini sürekli olarak kendisini büyütebileceði, öte yandan da, canlý emekle iliþkisini kopardýðý anda hem kullaným-deðerini ve hem de deðiþim-deðerini yitireceði bir þekle sokar. Dokuma sanayiinin büyük patronlarýndan Ashworth, Profesör Nassau W. Seniore þöyle diyordu: Bir tarým iþçisi küreði-ni elinden [sayfa 418] býraktýðý anda, bir süre için, onsekiz penilik bir serma-64 Kaba bir tahmine göre, yeni icat edilmiþ bir makinenin ilkinin yapýmý, ikincisinin yapýmýndan, aþaðý yukarý beþ katýna malolur. (Babbage, l.c., s. 211, 212.) 65 Yakýn zamanlarda tül yapýmý alanýnda meydana gelen geliþmeler o kadar büyük olmuþtur ki, 1.700 sterlin deðerinde iyi durumda bir makine birkaç yýl sonra 60 sterline satýlmýþtýr ...

geliþmeler birbirini öylesine büyük bir hýzla izlemiþtir ki, henüz daha son þeklini almamýþ durumdaki makineler, yeni geliþmeler bunlarý modasý geçmiþ hale getirdiði için yapýmcýlarýn ellerinde kalmýþlardýr. (Babbage, l.c., s. 233 ) Bu fýrtýnalý atýlým döneminde, bu nedenle, tül fabrikatörleri, çok geçmeden iþgününü, iki posta çalýþan iþçilerle baþlangýçtaki 8 saatten 24

saate çýkarmýþlardýr.

66 Þurasý açýktýr ki, piyasanýn gelgitleri ve talebin ardarda geniþlemesi ve daralmasý ortamýnda

... eðer, binalar ve makineler için ek harcama gerektirmeksizin, daha fazla hammadde iþlenebilecekse, fabrikatörün, ek deðiþmeyen sermaye kullanmaksýzýn, ek deðiþen sermaye kullanabilmesine olanak veren fýrsatlar çýkacaktýr. (R. Torrens, On Vages and Combination, London 1834, s. 64.)

67 Bu durum, yalnýzca bir bütünlük saðlanmasý için sözkonusu edilmiþtir, çünkü ben, kâr oranýný, yani artý-deðerin yatýrýlan toplam sermayeye oranýný, üçüncü kitaba [cilde] gelene kadar ele almayacaðým.

352 Karl Marks

Kapital I

yeyi yararsýz duruma getirir. Oysa adamlarýmýzdan birisi fabrikadan ayrýldýðý anda 100.000 sterlinlik bir sermayeyi yararsýz kýlar.68 Düþününüz bir kez: 100.000 sterlinlik bir sermayenin bir an için yararsýz duruma getirilmesi ne demektir! Adamlarýmýzdan tek bir kiþinin bile fabrikayi terketmesi gerçek bir felakettir! Makinenin kullaným alanýndaki geniþleme, Ashworthtan aldýðý dersten sonra Seniorün de iyice anladýðý gibi, iþgününün devamlý bir þekilde artan uzamasýný arzu edilir bir duruma getirir.69

Makinenin nispi artý-deðer üretmesi, yalnýz emek-gücünün deðerini doðrudan doðruya düþürerek ve emek-gücünün yeniden-üretimi için gerekli metalarýn fiyatlarýný ucuzlatarak onun da deðerini dolaylý yoldan ucuzlatmakla deðil, ayný zamanda, ilk kez sanayie daðýnýk olarak girdiði zaman, makine sahibinin çalýþtýrdýðý emeði, daha üstün ve daha etkili bir emek haline getirerek, üretilen malýn toplumsal deðerini onun bireysel deðerinin üzerine çýkartarak ve böylece kapitaliste, günlük ürünün daha küçük bir parçasý ile, emek-gücünün deðerini yerine koyabilme olanaðýný saðlayarak olur. Makine kullanýmýnýn bir tür tekel olduðu bu geçiþ döneminde bu nedenle yüksek kârlar elde edilir ve kapitalist, bu ilk aþkýnýn güneþli günlerinde iþgününü elden geldiðince uzatarak son anýna kadar yararlanmak ister. Kârýn büyüklüðü, kâr iþtahýný iyice körükler.

Belli bir sanayide makine kullanýlmasýnýn daha yaygýn duruma gelmesiyle ürünün toplumsal deðeri bireysel deðeri düzeyine iner ve, artý-deðerin, makinenin yerini aldýðý emek-gücünden deðil, makinenin baþýnda çalýþan emek-gücünden doðduðu konusundaki yasa kendisini göstermeye baþlar. Artý-deðer yalnýz deðiþen sermayeden doðar ve, daha önce gördüðümüz gibi, artý-deðer miktarý, iki öðeye baðlýdýr: artý-deðer oraný ile, ayný zamanda çalýþtýrýlan iþçi sayýsýna. Ýþçününün uzunluðu belli ise, artý-deðer [sayfa 419] oraný, bir günlük gerekli emek-zamanýnýn artý emek-zamanýna oranýyla belirlenir. Ayný anda çalýþtýrýlan iþçi sayýsý ise, deðiþen sermayenin deðiþmeyen sermayeye oranýna baðlýdýr. Bu durumda, makinenin kullanýlmasý sonucu emeðin üretkenliðindeki artýþ nedeniyle, artý-emek, gerekli-emek aleyhine ne denli artarsa artsýn, bu sonuca, ancak, verilen miktarda sermayeyle çalýþtýrýlan iþçinin sayýsýndaki azalmayla vardýðý açýktýr. Makine daha önce emek-gücüne yatýrýlmýþ bulunan deðiþen sermayeyi, deðiþmeyen sermaye olan makineye 68 Senior, Letters on the Factory Act, London 1837, s. 13, 14.

69 Sabit sermayenin, döner sermayeye oranýnýn büyüklüðü ... çalýþma saatlerinin uzunluðunu istenilir duruma getirmektedir. Makinelerin vb. daha fazla ölçüde kullanýlmasý ile, uzun çalýþma saatlerini uzatma dürtüsünü daha da artýrýyor, çünkü sabit sermayenin büyük bir kýsmýný kârlý duruma getirmenin tek yolu budur. (l.c., s. 11-13.) Bir fabrikada, ister kýsa, ister uzun süreli çalýþma saati uygulansýn, ayný oranda devam edip giden bazý giderler vardýr, örneðin kiralar, vergiler, yangýn sigortasý, bazý devamlý hizmetlilerin ücretleri, makinelerin yýpranmasý ve iþletmenin yüklenmek durumunda bulunduðu, kâra olan oranlarý, üretimin azalmasýyla yükselen diðer çeþitli giderler gibi. (Reports of the Insp. of Fact., for 31st Oct.. 1862, s. 19.) Karl Marks 353

Kapital I

dönüþtürdüðü için artý-deðer üretmez. Örneðin, 2 iþçiden, 24 iþçiden sýzdýrýldýðý kadar artý-deðer sýzdýrmak olanaðý yoktur. Eðer bu 14 kiþiden herbiri, 12 saatte, yalnýz bir saatlik artý-emek saðlasa, 24 iþçi birarada 24

saatlik artý-emek saðlar, oysa 2 kiþinin toplam emekleri, 24. saat eder.

Demek oluyor ki, makinenin artý-deðer üretimine uygulanmasý, içinde taþýdýðý bir çeliþkiyi de birlikte getiriyor: belli bir sermaye miktarýnýn yarattýðý artý-deðerin iki öðesinden biri olan artý-deðer oraný, diðer öðenin, yani iþçi sayýsýnýn azaltýlmasý dýþýnda artýrýlamaz. Belli bir sanayi kolunda makinenin yaygýn olarak kullanýlmaya baþlamasý üzerine, makine ile üretilen bir metaýn deðeri, ayný türden bütün metalarýn deðerlerinin yön verici deðeri haline gelmesiyle bu çeliþki ortaya çýkar; kapitalisti, bilincinde olmaksýzýn,70 iþçilerin nispi sayýsýndaki azalmayý yalnýz nispi artý-emekteki bir artýþla deðil, mutlak artý-emekteki bir artýþla da telâfi edebilmek için iþgününü alabildiðine uzatmaya sevkeden iþte bu çeliþkidir. Demek ki, makinenin kapitalist biçimde kullanýlmasý, bir yandan, iþgününün alabildiðine uzatýlmasý için yeni ve güçlü dürtüler saðlar ve, çalýþma yöntemlerini olduðu kadar toplumsal çalýþma organizmasýnýn nitetiðini de bu eðilime karþý koyan bütün engelleri yýkacak þekilde kökünden deðiþtirirken, öte yandan da, kapitaliste, kýsmen iþçi sýnýfýnýn daha önce elatamadýðý yeni tabakalarýna yaklaþma olanaðýný saðlayarak, kýsmen de yerlerini aldýðý iþçilerin açýkta kalmalarýna yolaçarak, sermayenin diktasýna boyuneðmeye zorunlu, bir fazla iþçi nüfusu71 meydana getirir. [sayfa 420] Makinenin, iþgününün uzatýlmasý konusundaki her türlü ahlâki ve doðal sýnýrlamalarý bir yana itmesi þeklinde ortaya çýkan modern sanayi tarihindeki dikkat çekici olay, iþte böylece meydana gelir.

Emek-zamanýnýn kýsaltýlmasý için en güçlü aracýn, emekçi ile ailesinin ömürlerinin her anýný, sermayenin deðerini geniþletmek amacýyla kapitalistin emrine verme konusunda en þaþmaz bir aracý haline gelmesi gibi, ekonomik bir paradoksun doðmasýnýn nedeni de gene budur. An-tikçaðýn en büyük düþünürü, Eðer diyordu, her araç, Dedalusun ya-rattýklarýnýn kendi baþlarýna hareket etmeleri, ya da Hephæstosun üç ayaklýlarýnýn kutsal görevlerine diledikleri þekilde gitmeleri gibi, kendisine uyan iþi, gene kendi istekleriyle yapmýþ olsalardý, dokumacýnýn çýkrýðý kendi baþýna dokuma yapsaydý, ne ustalar için çýraða, ne de efendiler için köleye gerek kalmazdý.72 Çiçero devrinde yaþayan Yunan ozaný Antipatros, buðday öðütmek için bulunan su deðirmenini, bütün makinelerin bu basit þeklinin bulunmasýný, kadýn kölelere özgürlük veren ve altýn çaðý geri getiren bir buluþ diye selamlamýþtý.73 Ah þu zýndýklar!

70 Kapitalist ile, onun görüþlerini aynen benimseyen ekonomi politikçilerin bu iþin özünde yatan çeliþkinin bilincine niçin varmadýklarý, üçüncü kitabýn [cildin] ilk kýsmýnda görülecektir.

71 Ricardonun en büyük yararlýlýklarýndan biri de, makinede, yalnýz meta üretme aracý deðil, reduntant population [nüfus fazlalýðý -ç.] yaratma özeIliðini de görmüþ olmasýdýr.

72 F. Biese, Die Philosophie des Aristoteles, Zweiter Band, Berlin 1842, s. 408.

354 Karl Marks

Kapital I

Bilge Bastiatnýn ve ondan önce de, bilgelerin bilgesi MacCullochun keþfetmiþ olduklarý gibi, bunlarýn, ekonomi politikten de, hýristiyanlýktan da bir þey anladýklarý yoktu. Sözgeliþi bunlar, makinenin, iþgününün uzatýlmasýnda en güvenilir araç olduðunu kavrayamamýþlardý. Belki de, bunlar, bir insanýn köleliðini, bir diðerinin tam geliþmesinin aracý olarak hoþgörmüþlerdi. Birkaç hamhalat ve yarý-bilisiz sonradan görmüþ, eminent spinners, extenstve sausage makers [sayfa 421] ve influential shoe black dealers* olabilsinler diye geniþ halk kitlelerine kölelik vaýzlarý vermeleri için, anlaþýlan, bunlarda eksik olan hýristiyanlýðýn din kuvvetiydi.

c. Emeðin Yoðunlaþtýrýlmasý

Sermayenin elinde bulunan makine aracýlýðý ile iþgününün alabildiðine uzatýlmasý, yaþam kaynaklarý tehdit edilen toplum tarafýndan tepkiyle karþýlanýr ve uzunluðu yasa ile belirlenmiþ normal bir iþgününe ulaþýlýr. Böyle olunca da daha önce karþýlaþtýðýmýz bir olay, yani emeðin yoðunlaþtýrýlmasý büyük bir önem kazanýr. Mutlak artý-deðer incelenirken, ilkönce emeðin süresi ya da. uzatýlmasý sözkonusu edilmiþ, yoðunluk derecesinin deðiþmediði varsayýlmýþtýr. Þimdi ise süresi uzatýlmýþ emek yerine, daha yoðunlaþtýrýlmýþ emeðin geçmesi olayýný ve bu yoðunluðun derecesini inceleyeceðiz.

Açýktýr ki, makine kullanýmýnýn yayýlmasý ve makineyle çalýþmaya alýþan özel bir iþçi sýnýfýnýn deneyimlerinin birikmesiyle orantýlý olarak, emeðin hýzýyla yoðunluðunun da artacaðý doðal bir sonuçtur. Böylece Ýngilterede yarým yüzyýl boyunca, iþgününün uzatýlmasý, fabrika iþinin yoðunluðunun artmasýyla elele gitmiþtir. Bununla birlikte, okur, açýkça görecektir ki, düzensizlik içersinde deðil de, her gün deðiþmeyen bir tekdüzelik içersinde yinelenerek yapýlan bir iþin sözkonusu olmasý halinde, iþgününün uzatýlmasý ile emeðin yoðunlaþtýrýlmasýnýn, iþgünündeki uzamanýn ancak düþük bir emek yoðunluðu ile, ya da tersine, yüksek bir yoðunluk derecesinin ise yalnýzca iþgününün kýsaltýlmasý ile bað-73 Týpký, iþbölümü ile ilgili daha önceki aktarmalardaki anlayýþ içersinde, antik ve modern gürüþler arasýndaki karþýtlýðý aydýnlýða kavuþturduðu için, bu þiirin Stolberg tarafýndan yapýlmýþ çevirisini aþaðýda veriyorum. Ey deðirmenci kýzlar, koruyun tahýl üreten ellerinizi ve uyuyun tatlý tatlý. Horoz boþuna ötsün sabahleyin! Deo, kýzlarýn iþini, Su Perileri yapsýn buyurdu ve þimdi onlar çarklar üzerinde keklik gibi sekiyorlar, sarsýlan dingiller dönüyor tekerlekleriyle ve çeviriyor aðýr deðirmen taþlarýný. Gelin sürelim atalarýmýzýn yaþamýný, çekelim elimi iþten ve Tanrýçalarýn baðýþladýðý þeylerin sürelim keyfini.

Schonet der mahlenden Hand, o Müllerinnen, und schlafet Sanft! es verkünde der Hahn euch den Morgen umsonst!

Däo hat die Arbeit der Mädchen den Nymphen befohlen.

Und itzt hüpfen sie leicht über die Räder dahin.

Dass die erschütterten Achsen mit ihren Speichen sich wälzen, Und im Kreise die Last drehen des wälzenden Steins.

Lasst uns leben das Leben der Väter, und Lasst uns der Gaben Arbeitslos uns freun, welche die Göttin uns schenkt.

(Gedichte aus dem Griechischen übersetzt, von Christian Graf zu Stolberg, Hamburg 1782.)

* Seçkin iplikçi, büyük sosis fabrikatörü ve saygýn kundura boyasý tüccarý. -ç.

Karl Marks 355

Kapital I

daþabileceði bir noktaya gelinmesi kaçýnýlmaz bir sonuçtur. Ýþçi sýnýfýnýn gitgide büyüyen baþkaldýrýþý, Parlamentoyu, çalýþma saatlerini zorunlu olarak kýsaltmaya ve gerçek anlamda fabrikalarda normal bir iþgününün uygulanmasýna zorladýðý ve bunun sonucu, artý-deðer üretiminin iþgününün uzatýlmasýyla çoðaltýlmasý yolu bütünüyle kapatýldýðý andan itibaren, sermaye, olanca gücüyle, nispi artý-deðer üretimini, makinelerdeki geliþmeleri hýzlandýrarak elde etmeye yöneldi. Ayný zamanda nispi artýdeðerin niteliðinde bir deðiþme oldu. Genel bir deyiþle, nispi artýdeðer üretim tarzý, iþçinin üretken gücünü, belli bir sürede, ayný miktarda emek harcayarak daha fazla üretimde bulunabilecek [sayfa 422] hale getirmektedir. Bu emek-zamaný, toplam ürüne týpký eskisi kadar deðer katmakla birlikte, bu ayný deðiþim-deðeri, þimdi daha fazla kullaným-deðerine yayýlmýþtýr; böylece herbir metaýn deðeri düþmüþtür. Oysa, çalýþma saatlerinin kýsaltýlmasý zorunlu duruma gelir gelmez baþka türlü olur.

Bu, üretici güçlerin geliþmesi ve, üretim araçlarýnda tasarruf saðlanmasý konularýnda yarattýðý büyük dürtü, iþçiye ayný sürede daha fazla emek harcama, emek-gücü geriliminde bir yükselme, iþgününün her anýný doldurma ya da, ancak kýsaltýlmýþ bir iþgününün sýnýrlarý içersinde ulaþýlabilecek ölçüde bir emek yoðunlaþmasýna yolaçar. Daha büyük bir emek kitlesinin belli bir süre içersinde bu yoðunlaþmasý, þimdi de, aslýnda ne ise o, yani daha büyük bir emek miktarý olarak hesaba katýlýr. Emeðin büyüklüðünün, yani süresinin ölçülmesinin yanýsýra, artýk onun þiddetinin, yoðunluk derecesinin ya da yoðunluðunun ölçülmesi gibi yeni bir ölçü ortaya çýkar.74 On saatlik iþgününün bu daha yoðun saatleri, þimdi, oniki saatlik iþgününün daha gözenekli saatlerinden daha fazla emek, yani harcanmýþ emek-gücü içerir. Bu yüzden, eski bir saatlik emeðin ürünü, sonraki 11/ saatlik emeðin ürünü kadar ya da daha faz-3

la deðer taþýr. Emeðin üretkenliðinin yükseltilmesi sonucu nispi artý-deðerdeki artýþ bir yana, þimdi kapitalist için, diyelim, 3½ saatlik artý-emek ve 62/ saatlik gerekli-emek, eskiden 4 saatlik artý-emek ve 8 saatlik ge-3

rekli-emek ile üretilen bir deðer kitlesi saðlar.

Þimdi þu soruya gelmiþ bulunuyoruz: Emek nasýl yoðunlaþtýrýlýr?

Kýsalan iþgününün ilk etkisi, þu açýk yasanýn sonucudur: emek-gücünün etkinliði, harcadýðý süreyle ters orantýlýdýr. Bu nedenle, belli sýnýrlar içersinde, bu sürenin kýsaltýlmasý ile uðranýlan kayýp, emek-gücündeki artan gerilimle kazanýlýr. Ayrýca, iþçinin daha fazla emek-gücü harcamasý da, kapitalistin kendisine yaptýðý ücret ödeme þekliyle saðlama alýnýr.75 Çömlekçilik gibi makinenin pek az ya da hiç rol oynamadýðý 74 Çeþitli sanayi kollarýndaki iþ yoðunluklarýnda, kuþkusuz daima farklýlýklar vardýr. Ama bu farklýlýklar, Adam Smithin de gösterdiði gibi, her türden iþe özgü þekiller ile bir ölçüde birbirini telâfi eder. Bununla birlikte, deðer ölçüsü olarak emek-zamaný, ancak, emeðin yoðunluðu ile süresinin bir ve ayný emek niceliðinin birbirine karþit ve biri diðerini dýþtalayan ifadelerini temsil ettiði ölçüde etkilenir.

75 Özellikle, bu kitabýn [cildin] Dördüncü Kýsmýnda inceleyeceðimiz parça-baþýna ödenen ücretle.

356 Karl Marks

Kapital I

manüfaktürlerde, fabrika yasalarýnýn uygulanmasý sonucu, yalnýzca iþçünündeki kýsalma, iþin düzenliliðinde olaðanüstü bir düzgünlüðü, birlikteliði, düzeni, sürekliliði [sayfa 423] ve canlýlýðý gözler önüne sermiþtir.76

Bununla birlikte, iþçinin, makinenin sürekli ve düzenli hareketlerine baðýmlý bulunduðu ve sýký bir iþ düzeninin zaten yaratýlmýþ olduðu bir fabrikada, ayný etkinin doðabileceði kuþkuyla karþýlanmýþtýr. Bu yüzden, 1844 yýlýnda, iþgününün oniki saatin altýna indirilmesi sorunu tartýþýlýrken, patronlar, çeþitli bölümlerdeki gözcülerin, iþçilerin zaman yitirmemele-rine dikkat ettiklerini, iþçilerin, uyanýklýk ve dikkat derecelerinin artýrýl-masýnýn hemen hemen olanak-dýþý bulunduðunu ve bu nedenle, makinelerin hýzý ile, diðer koþullar ayný kalmak üzere, iyi yönetilen bir fabrikada, iþçilerin dikkatlerindeki bir artýþ nedeniyle herhangi önemli bir sonuç beklemenin saçma olduðunu oybirliði ile ilan etmiþlerdir.77 Deneyimler ise, þu iddialarý yalanlýyordu. Bay Robert Gardner, Preston daki iki büyük fabrikasýnda, 20 Nisan 1844ten itibaren çalýþma saatini oniki saatten onbir saate indirmiþti. Aþaðý yukarý bir yýllýk çalýþmanýn verdiði sonuç þöyleydi: Ayný masrafla ayný miktar ürün elde edilmiþ ve toplam olarak iþçiler þimdi onbir saat çalýþarak eskiden oniki saatlik çalýþmakla aldýklarý kadar ücret almýþlardýr.78 Þimdi, eðirme ve tarama yerlerindeki deneyimlere geçeceðim, çünkü buralarda, makinelerin hýzýnda %2 bir artýþ görülmüþtür. Ama ayrýca çok çeþitli kumaþlarýn yapýldýðý dokuma kýsmýnda, çalýþma koþullarýnda en ufak bir deðiþme olmamýþtý. Sonuç þuydu: 1844 yýlýnda 6 Ocak ile 20 Nisan arasýnda, 12 saatlik iþgününde, ortalama haftalýk ücret, 10 þilin 1,5 peni, 20 Nisan ile 29 Haziran arasýndaki 11 saatlik iþgününde, ortalama haftalýk ücret, 10 þilin 3,5 peni.79

Burada, þimdi onbir saatte eskiden oniki saatte üretildiðinden fazla ürün elde edilmektedir ve bu, tamamen, iþçilerin daha düzenli çalýþmasý ve zamandan saðlanan tasarruf sonucudur. Ýþçiler, ayný ücreti alýr ve bir saatlik zaman kazanýrlarken, kapitalist de ayný miktar ürün elde eder ve, kömür, gaz ve benzeri masraflardan bir saatlik tasarruf saðlamýþ olur. Horrocks ile Jacson beylerin fabrikalarýnda da ayný denemeler yapýlmýþ ve ayný baþarýlar saðlanmýþtýr.80 Çalýþma [sayfa 424] saatlerinin kýsaltýlmasý, her þeyden önce, belli bir sürede iþçinin daha fazla güç harcamasýný saðlayarak, emeðin yoðunlaþtýrýlmasý için öznel koþullarý hazýrlar. Bu kýsaltma zorunlu duruma gelir gelmez, makineler, sermayenin elinde, belli bir sürede daha fazla emek sýzdýrmak için sistemli bir 76 Bkz: Rep. of Insp. of Fact.. for 31st October, 1865.

77 Rep. of Insp. of Fact., for 1844 and the quarter ending 30th April 1845, s. 20-21.

78 l.c., s. 19. Parça-baþý ücret deðiþmediði için, haftalýk ücretler, üretilen miktara baðlý bulunuyordu.

79 l.c., s. 20.

80 Yukardaki deneylerde moral öðe, önemli bir rol oynuyordu. Ýþçiler fabrika denetmenine þunlarý anlatmýþtý: Daha büyük bir zevkle çalýþýyoruz, gece daha erken iþten çýkma ödülü daima aklýmýzdadýr ve en gencinden en yaþlýsýna kadar, bütün fabrikaya canlý ve neþeli bir ruh egemendir, birbirimize çok yardým ederiz. (l.c., s. 21.) Karl Marks 357

Kapital I

þekilde kullanýlan nesnel araçlar halini alýrlar. Bu iki türlü yapýlýr: makinenin hýzýný artýrarak, ve iþçiye çalýþtýracaðý daha fazla makine vererek.

Makinelerin yapýmýnýn gittikçe geliþtirilmesi, kýsmen makine olmaksýzýn iþçi üzerinde daha fazla baský yapmanýn olanaksýzlýðýndan, kýsmen de kýsalan çalýþma saatlerinin, kapitalisti, üretim giderleri üzerinde daha sýký bir denetimde bulunmaya zorlamasýndan ileri gelen bir gerekliliktir. Buhar makinelerindeki geliþmeler, piston hýzýný artýrdýðý gibi, ayný zamanda, daha büyük güç tasarrufu ile, ayný ya da daha az kömür tü-ketimiyle, ayný donanýmla, daha fazla makinenin çalýþtýrýlmasýný olanaklý duruma getirmiþtir. Ýletim mekanizmasýndaki geliþmeler, sürtünmeyi azaltmýþ ve, modern makineleri eskilerinden çarpýcý bir þekilde ayýran þaftlarýn çaplarý ile aðýrlýklarýnda devamlý bir küçülmeyi saðlamýþtýr. Ensonu, iþ makinelerindeki geliþmeler, modem buharlý dokuma tezgâhlarýnda olduðu gibi hem boyutlarýný küçültmüþ ve hem de hýzlarý ile etkinliklerini artýrmýþtýr; ya da iplik eðirme makinelerinde olduðu gibi hem boyutlarýný büyütmüþ ve hem de iþ yapan kýsýmlarýnýn sayýsýný ve büyüklüklerini artýrmýþ; ya da ayrýntýlarda yapýlan farkedilmeyecek kadar küçük deðiþikliklerle bu kýsýmlarýn hýzlarýnda bir artma olmuþtur; örneðin, otomatik iplik makinelerinde iðlerin hýzý, on yýl öncesine göre beþte-bir oranýnda artmýþtýr.

Ýþgününün 12 saate indirilmesi, Ýngilterede 1832 tarihinde baþlar.

1836 yýlýnda bir fabrikatör þöyle diyordu: Fabrikalarda yapýlan iþ, bugün, makinelerin önemli derecede artan hýzý yüzünden iþçinin göstermek zorunda kaldýðý daha büyük dikkat ve çaba sayesinde, otuz-kýrk yýl öncesine göre çok daha fazladýr.81 1844 yýlýnda, þimdi Shaffesbury Dükü olan Lord Ashley, Avam Kamarasýnda belgelere dayanan þu açýklamayý yaptý: Manüfaktür süreçlerinde çalýþanlarýn yaptýklarý iþ, þimdi bu iþlerin baþlangýcýna göre üç katý fazladýr. Makineler, kuþkusuz, milyonlarca insanýn enerjisini gerektiren iþleri yapmaktadýr; ayrýca, korku verici hareketleri ile egemenliði altýna aldýðý insanlarýn çalýþmalarýný da inanýlmayacak derecede artýrmýþtýr. ... [sayfa 425] 1815 yýlýnda 40 numara iplik eðiren bir çift iplik makinesinin 12 saatlik iþgününde yaptýklarý hareketi izlemek, 8 millik bir yolu yürümeye eþitti. 1832de, ayný numarada pamuk ipliði eðiren bir çift iplik makinesini izlemek için alýnan yol, 20 mil ve çoðu zaman daha fazlaydý. 1835 yýlýnda (bu yýl 1815 ya da 1825 olabilir)

bir iplikçi her gün bu makinelerin herbirinde 820 çekme yapar ve iki makinenin toplamý 1.640 çekme ederdi. 1832de, iplikçi, bir makinede 2.200, iki makinede 4.400 çekme yapýyordu. 1844te çekme sayýsý 2.400

ve toplam 4.800e ulaþtý; ve bazý durumlarda gereken iþ miktarý daha da fazla oluyordu. ... Elimde, 1842 yýlýnda bana gönderilmiþ olan bir baþka belge daha var, bu belgede deniliyor ki, iþ giderek artýyor  bu artýþ, 81 John Fielden, l.c., s. 32.

358 Karl Marks

Kapital I

yalnýzca alýnan yolun gittikçe uzamasý yüzünden deðil, ama çalýþtýrýlan iþçi sayýsý düzenli olarak azaldýðý halde üretilen malýn miktarýnýn artmasýndan ötürüdür, ve ayrýca, þu sýralarda, iþlenmesi çok daha zor olan kötü cins pamuðun eðirilmesindendir. ... Tarama odasýnda da, iþ büyük miktarda artmýþtýr. Burada bir kiþi, þimdi, eskiden iki kiþinin yaptýðý iþi yapmaktadýr. Çoðu kadýn olmak üzere pek çok kiþinin çalýþtýrýldýðý dokuma odasýnda ... eðirme makinelerinin hýzýnýn artmasý nedeniyle son birkaç yýl içersinde yapýlan iþte tam %10 oranýnda bir artýþ olmuþtur.

1838 yýlýnda haftada eðrilen hanks* sayýsý 18.000 idi, 1843te bu 21.000e çýkmýþtýr. 1819 yýlýnda, buharlý dokuma tezgâhlarýnda dakikada picks**

sayýsý 60 idi, 1842de 140 oldu ve yapýlan iþte büyük bir artma olduðunu gösterdi.82

1844 yýlýnda Oniki Saatlik Yasa altýnda ulaþýlmýþ bulunan bu dikkate deðer yoðunlaþma, o sýrada Ýngiliz fabrikatörlerinin bu yönde daha fazla bir geliþtirmenin olanaksýz bulunduðu ve bu nedenle bundan sonra çalýþma saatlerinde yapýlacak herhangi bir azaltmanýn üretimin düþmesi demek olacaðý yolundaki iddialarýný haklý gösterir gibi görün-mekteydi. Bu iddialarýn görünüþteki doðruluðu, fabrikatörlerin her an uyanýk bir deneticisi olan fabrika denetmeni Leonard Hornerin þu çaðdaþ sözlerinde en iyi þekilde görülür.

Üretilen miktar aslýnda makinenin hýzýna baðlý olduðuna göre, bunlarý, aþaðýdaki koþullara uymak suretiyle en hýzlý bir biçimde çalýþtýrmak, fabrika sahibinin çýkarýna olacaktýr: makinelerin çabuk yýpran-maktan korunmasý; üretilen malýn kalitesinin [sayfa 426] korunmasý; iþçinin sürekli olarak gösterebileceði çabadan daha fazlasýný harcamadan hareketi izleyebilecek durumda olmasý. Fabrika sahibinin çözümlemek zorunda olduðu en önemli sorunlardan birisi, bu nedenle, yukardaki koþullarý gözönünde bulundurarak makineleri çalýþtirabileceði en yüksek hýzý bulmaktýr. Çoðu zaman iþi fazla hýzlandýrdýðý, kopma ve kýrýl-malar ile, çýkartýlan kötü iþin, hýz artýþýndan aðýr bastýðý ve böylece iþi yavaþlatmak zorunda kaldýðý görülür. Bu nedenle bana kalýrsa, çalýþkan ve aklýbaþýnda bir fabrika sahibi, güvenilir bir azami hýza ulaþtýðýnda, onbir saatte oniki saatteki kadar üretimde bulunamayacaktýr. Ayrýca bence, parça-baþý çalýþan iþçi, ayný hýzda devam edebileceði güce uygun en yüksek çabayla çalýþacaktýr.83 Homer, bu nedenle, çalýþma saatlerinin, oniki saatin altýna düþmesiyle üretimin zorunlu olarak azalacaðý sonucuna varmýþtýr.84 Aradan on yýl geçtikten sonra, gene kendisi, her ikisi de iþgününün zorunlu olarak kýsaltýlmasýyla son derece uzayabilen

* Çile. -ç.

** Atký. -ç.

82 Lord Ashley, l.c., s. 6-9 passim.

83 Rep. of Insp. of Fact., for Quarter ending 30th September, 1844, and from 1st October, 1844, to 30th April, 1845, s. 20.

84 l.c., s. 22.

Karl Marks 359

Kapital I

makine ve insanýn emek-gücündeki esnekliði, o yýl nasýl gereði gibi tahmin edemediðini tanýtlamak için, 1845teki bu görüþünü nakleder.

Þimdi, On Saatlik Yasanýn 1847 yýlýnda Ýngiliz pamuklu, yünlü, ipekli ve keten fabrikalarýna uygulanmalarýný izleyen döneme gelmiþ bulunuyoruz.

Ýðlerin hýzý çýkrýk tipi makinelerde dakikada 500, bükme tipi olanlarda 1.000 devir artmýþtýr; yani 1839da dakikada 4.500 olan birinci tip makinenin ið hýzý, þimdi (1862) 5.000dir; ikinci tip makinede 5.000

olan hýz ise, þimdi dakikada 6.000dir; bu, birinci durumda onda-bir, ikinci durumda beþte-bir artýþ demektir.85 Manchester yakýnýndaki Patricroftlu tanýnmýþ mühendis James Nasmyth, 1852 tarihinde Leonard Homere yazdýðý bir mektupta, bir buharlý makinede 1848 ve 1852 tarihleri arasýnda yapýlan geliþmeleri anlatmaktadýr. Resmi kayýtlarda daima benzeri makinelerin 1828 yýlýndaki güçlerine göre tahmin edilen86 buhar makinelerinin beygirgüçlerinin yalnýzca nominal olduklarýný ve ancak gerçek güçlerinin bir göstergesi olarak iþe yarayabileceklerini belirttikten sonra, þunlarý söylemektedir: Ayný aðýrlýktaki [sayfa 427] buharlý makinelerden þimdi ortalama en az yüzde 50den fazla çalýþma ya da iþ elde ettiðimize ve birçok durumda, dakikada 220 ayaklýk sýnýrlý hýzla çalýþtýðý günlerde 50 beygirgücü saðlayan buharlý makinelerin þimdi 100 beygirgücünün üzerine çýktýklarýna inanmýyorum. ... 100 beygirgücündeki buharlý makineler, yapýlarýnda ve kazanlarýnýn kapasitesi ile yapýlýþýndaki bazý düzeltmeler sonucu, eskisine göre daha büyük bir güçle çalýþabil-mektedir. ... Beygirgüçlerine oranla eskisi kadar iþçi çalýþtýrmakla birlikte, makineye oranla daha az iþçi kullanýlmaktadýr..87 1850 yýlýnda, Ýngilteredeki fabrikalar, 25.633. 716 iplik ve 301.445 dokuma tezgâhý iþletmek için 134.217 nominal beygirgücü kullanmýþlardýr. 1856da ið ve tezgâh sayýsý sýrasýyla 33.503. 580 ve 369.205 idi; gerekli norminal beygirgücü 1850dekinin ayný olsaydý, 175.000 beygirgücüne eþit bir güç gerekirdi, oysa 1856 yýlý istatistiklerinde, fiili beygirgücü 161.435 olup, 1850 yýlý esas alýnarak hesap edildiðinde 10.000 beygirgücünden daha fazla bir noksanlýk gösteriyordu.88 Ýstatistiklerin (1856 yýlý) ortaya koyduklarý bu gerçekler, fabrika sisteminin hýzla ilerlediðini göstermektedir; beygirgücüne oranla eskisi kadar iþçi kullanmamakla birlikte, makinelere oranla daha az iþçi çalýþtýrýlmaktadýr; buhar makinesi, güçte saðlanan tasarruf ve diðer yöntemlerle daha büyük aðýrlýktaki makineleri çalýþtýrabilmek-tedir; makineler ile yapým yöntemlerinde iyileþtirmeler, ve makinelerin 85 Rep. of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1862, s. 62.

86 Bu, 1862 tarihli Parlamento Kararý ile deðiþtirildi. Burada, modern buharlý makineler ve su çarklarýnýn fiili beygirgücünün yerini nominal beygirgücü almýþtýr. Çift iðler de (1839, 1850 ve 1856 kararlarý tersine) iplik eðirme iþleri arasýnda yer almadýðý gibi, yünlü dokuma fabrikalarýnda,

gigs [kabartma tezgâhý -ç.] sayýsý eklenmiþ, bir yandan jüt ve kenevir fabrikalarý, öte yandan keten fabrikalarý arasýnda ayrým yapýlmýþ ve ensonu çorap dokumacýlýðý ilk kez rapora alýnmýþtýr.

87 Rep. of Insp. of Fact., for 31st October, 1856, s. 13-14, 20 ve 1852, s. 23.

88 l.c., s. 14-15.

360 Karl Marks

Kapital I

hýzýnda artýþ ve diðer çeþitli nedenlerle, daha büyük miktarda iþ üretilebilir.89Her tür makinede yapýlan büyük geliþmeler, bunlarýn üretim gücünü geniþ ölçüde artýrmýþtýr. Çalýþma saatlerinin kýsaltýlmasý, kuþkusuz ... bu geliþmelerde etken olmuþtur. Bu geliþmeler ile birlikte, iþçinin daha fazla çaba harcamasý, kýsaltýlmýþ (iki saat ya da altýda-bir) iþgününde, en az eskisi kadar ürün elde edilmesini saðlamýþtýr.90

Emek-gücünün, daha yoðun bir biçimde sömürülmesiyle fabrikatörlerin servetlerinin nasýl büyük ölçüde arttýðýný göstermeye tek bir olay yeterlidir. 1838 ile 1850 arasýnda Ýngiliz pamuklu [sayfa 428] sanayiinde ve diðer sanayilerde ortalama artýþ %32 idi, oysa 1850-1856 arasý bu sayý

%86ya ulaþmýþtýr.

On saatlik iþgününün etkisi altýnda 1848 ile 1856 arasýnda 8 yýl süresince Ýngiliz sanayiindeki geliþme ne kadar büyük olursa olsun, bunu izleyen 1856-1862 yýllarý arasýndaki 6 yýllýk dönemde bu geliþme, çok daha fazla olmuþtur. Örneðin ipek fabrikalarýnda 1856da 1.093. 739

ið varken, 1862de bu sayý 1.388.544 olmuþ; dokuma tezgâhý ise 1856da 9.260 iken 1862de 10.709a yükselmiþtir. Böylece ið sayýsýndaki artýþ

%26,9, tezgâh sayýsýndaki artýþ %15,6 olduðu halde, bu iþlerde çalýþanlarýn sayýsý %7 azalmýþtýr. 1850 yýlýnda yün ipliði fabrikalarýnda 875.830 ið çalýþýyordu. 1856da ise 1.324.549 (artýþ %51,2), ve 1862de 1.289.172 (azalýþ

%2,7). Eðer 1856 yýlý sayýsýnda görülen, ama 1862 yýlý sayýsýnda görülmeyen ið sayýsýný düþersek, 1856 yýlýndan sonra ið sayýsýnýn hemen hemen ayný kaldýðýný görürüz. Öte yandan, 1850den sonra ið ve tezgâhlarýn hýzý çoðu zaman iki katýna çýkmýþtýr. Yünlü fabrikalarýnda buharlý dokuma tezgâhý sayýsý 1850de 32.617, 1856da 38. 956, 1862de 43.048dir. Ýþçilerin sayýsý 1850de 79.737, 1856da 87.794, 1862de 86.063tür; bu sayýlara, 14

yaþýndan küçük olmak üzere 1850 de 9.956, 1856da 11.228, 1862de 13.178 çocuk dahildir. Bu nedenle, 1856 ya göre 1862de dokuma tezgâhý sayýsýnda büyük bir artýþ olduðu halde, çalýþan toplam iþçi sayýsý azalmýþ, sömürülen çocuk sayýsý artmýþtýr.91

27 Nisan 1863te Bay Ferrand, Avam Kamarasýnda þunlarý söylüyordu: Burada adlarýna konuþtuðum Lancashire ve Cheshireýn 16

bölgesinden gelen delegeler, bana, makinelerdeki geliþmeler nedeniyle fabrikalardaki iþin sürekli olarak arttýðýný söylemiþlerdir. Eskiden bir kiþinin iki yardýmcýyla birlikte bir tezgâha bakmalarý yerine, þimdi bir kiþi hiç yardýmcýsý olmaksýzýn üç tezgâha birden baktýðý gibi, dört tezgâha birden baktýðý da sýk sýk görülmektedir. Oniki saatlik iþin þimdi on saatten daha az bir süreye sýkýþtýrýldýðýný olaylar açýkça göstermektedir. Bütün bunlardan, fabrika iþçilerinin katlandýklarý zahmetin son on yýl içersinde 89 l.c., s. 20.

90 Reports, etc., for 31st October, 1858, s. 9-10. Karþ: Reports, etc.,for 30th April, 1860, s. 30 vd.

91 Reports of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1862, s. 100 ve 130.

Karl Marks 361

Kapital I

ne kadar büyük ölçüde arttýðý apaçýk ortaya çýkmaktadýr.92 [sayfa 429]

Bu nedenle fabrika denetmenleri, 1844 ve 1850 yasalarýnýn sonuçlarýný durmadan ve haklý olarak övmelerine karþýn, çalýþma saatlerinin kýsaltýlmasýnýn, iþin, iþçinin saðlýðýný ve çalýþma kapasitesini tehlikeye düþürecek þekilde yoðunlaþmasýna yolaçtýðýný da itiraf etmekten geri kalmamýþlardýr. Pamuklu, yünlü ve ipekli fabrikalarýn çoðunda görülen ve son birkaç yýl içersinde hýzlarý büyük ölçüde artan makinelere iþçilerin yetiþebilmeleri için gerekli baþdöndürücü ve tüketici heyecan Dr. Greenhowun bu konudaki son raporunda belirttiði gibi ciðer hastalýklarýndan ileri gelen fazla ölümlerin nedenlerinden birisi olabilir.93 Çalýþma saatlerinin uzatýlmasý yollarý bütünüyle týkanýr týkanmaz, emeðin yoðunluðunu sistemli bir þekilde yükseltmek ve makinedeki her geliþmeyi iþçiyi sömürmede daha yetkin bir araç haline getirmek suretiyle, sermayenin uðradýðý kaybý yerine koymak için, çok geçmeden çalýþma saatlerini kaçýnýlmaz olarak yeniden kýsaltacaðý bir duruma getirmek zorundaydý.94

Öte yandan, Ýngiliz sanayiinde, 1848 ile bugün arasýndaki hýzlý geliþme, on saatlik iþgününün yürürlükte olduðu, 1833-1846 dönemi arasýndaki geliþmeyi geçmiþtir, fabrika sisteminin ilk kez ortaya çýktýðý ve iþgününün sýnýrsýz olduðu son yarým yüzyýldaki ilerlemeyi daha çok aþmýþtýr.95 [sayfa 430]

92 Þimdi bir dokumacý 2 modern buharlý tezgâh ile, 60 saatlik bir haftada, belli nitelik, geniþIik ve uzunlukta 26 parça iþ yapmaktadýr; oysa eski tezgâhý ile 4 parçadan fazla yapamazdý.

Böyle bir parça kumaþýn dokunma maliyeti, 1850den hemen sonra 2 þilin 9 peniden 51/ peniye 8

düþmüþtür.

Otuz yýl önce (1841) bir iplikçi üç çýraðýyla birlikte, 300-324 iðli bir çift eðirme tezgâhýndan fazlasýna bakamazdý. Þimdi ise (1871) beþ çýraðýn yardýmý ile 2.200 iðe bakmak durumundadýr ve 1841 yýlýna göre yedi katýndan fazla üretimde bulunabilmektedir. (Fabrika denetmeni Alex Redgrave, Journal of the Soc. of Arts, 5th January, 1872.) 93 Rep. of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1861, s. 25, 26.

94 Sekiz saatlik iþgünü için hareket, þimdi (1867) Lancashireda fabrika iþçileri arasýnda baþlamýþ bulunuyor.

95 Aþaðýdaki birkaç sayý, Birleþik Krallýkta 1848den beri, fabrika sayýsýndaki artýþý göstermektedir:

Ýhracat miktarý Ýhracat miktarý Ýhracat miktarý Ýhracat miktarý 1848

1851

1860

1865

Pamuk

Pamuk ipliði (libre)

135.831.162

143,966,106

197.343.655

103.751.455

Dikiþ ipliði (libre)



4.392.176

6.297.554

4.648.611

Pam. kumaþ (yarda)

1.091.373.930

1.543.161.789

2.776.218.427

2.015.237.851

Keten ve Kenevir

Ýplik (libre)

11.722.182

18.841.326

31.210.612

36.777.334

Kumaþ (yarda)

88.901.519

129.106.753

143.996.773

247.012.329

Ýpekli

Ýplik (libre)

466.825*

462.513

897.402

812.589

Kumaþ (yarda)



1.181.455**

1.307.293**

2.869.837

Yünlü

Yün ve bükme Ýplik (libre)



14.670.880

27.533.968

31.669.267

Kumaþ (yarda)



151.231.153

190.371.537

278.837.418

* 1846. -Ed. ** libre. -Ed.

362 Karl Marks

Kapital I

DÖRDÜNCÜ KESÝM.  FABRÝKA

Bu bölümün baþýnda, fabrikanýn gövdesi diyebileceðimiz þeyi, yani bir sistem halinde örgütlenen makineyi incelemiþtik. Orada, makinenin, kadýnlarla çocuklarýn da emeðini katarak, kapitalist sömürünün malzemesini oluþturan insanoðlunun sayýsýný nasýl çoðalttýðýný, çalýþma saatlerini alabildiðine uzatarak iþçinin bütün zamanýna nasýl elkoyduðunu, ve ensonu, gitgide kýsalan sürelerde üretimin çok büyük ölçülerde artmasýný saðlayan geliþmelerle, daha kýsa sürede daha fazla iþ yaptýr-manýn, yani emek-gücünü daha yoðun bir biçimde sömürmenin bir aracý haline nasýl geldiðini görmüþtük. Þimdi, bir bütün olarak fabrikaya, onun en yetkin biçimine dönüyoruz.

Otomatik fabrikanýn Pindarý* Dr. Ure, fabrikayý, bir yandan, Bitmez tükenmez bir hünerle, çeþitli düzenlemelerdeki yetiþkin ve genç iþçilerin bileþmiþ elbirliði, merkez bir güçle (bir ilk [sayfa 431] devindiriciy-le) sürekli olarak çalýþtýrýlan bir üretken makineler sistemi olarak, öte yandan da çeþitli mekanik ve zihinsel organlardan oluþan, ortak bir nesnenin üretimi için kesiksiz bir uyum içersinde iþleyen ve hepsi de kendi kendine düzenlenmiþ bir devindirici güce baðlý bulunan muazzam bir otomat olarak açýklýyor Bu iki açýklama, özdeþ olmaktan çok uzaktýr. Birinde, kolektif iþçi ya da emeðin toplumsal gövdesi egemen özne ve mekanik otomat nesne olarak görünüyor; diðerinde ise, oto-95 (Devam)

Ýhracat deðeri

Ýhracat deðeri

Ýhracat deðeri

Ýhracat deðeri

1848

1851

1860

1865

£

£

£

£

Pamuklu

Ýplik

5.927.831

6.634.026

9.870.875

10.351.049

Kumaþ

16.753.369

23.454.810

42.141.505

46.903.796

Keten ve Kenevir

Ýplik

493.449

951.426

1.801.272

2.505.497

Kumaþ

1.802.789

4.107.396

4.804.803

9.155.358

Ýpekli

Ýplik

77.789

196.380

826.107

768.064

Kumaþ



1.130.398

1.587.303

1.409.221

Yünlü

Ýplik

776.975

1.484.544

3.843.450

5.424.047

Kumaþ

5.733.828

8.377.183

12.156.998

20.102.259

Mavi kitaplara bkz: Statistical Abstract of the United Kingdom, n° 8 ve n° 13. Lond., 1861 ve 1866. Lancashireda, 1839 ile 1850 arasýnda fabrika sayýsý yalnýz %4; 1850 ile 1856 arasýnda %19; 1856 ile 1862 arasýnda %33 artmýþtýr; oysa, yukardaki 11 yýllýk dönemlerin herbirinde burada çalýþtýrýlan iþçi sayýsý mutlak olarak artmýþ, nispi olarak azalmýþtýr. (Bkz: Rep. of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1862, s. 63.) Pamuklu fabrikalarý Lancashireda aðýr basar. Birleþik Krallýktaki toplam tekstil fabrikalarýnýn %45,2sinin, iðlerin %83,3ünün; buharlý dokuma tezgâhlarýnýn %81,4ünün, mekanik beygirgücünün %72,6sýnýn, ve çalýþtýrýlan toplam personel sayýsýnýn %58,2sinin burada toplandýðýný düþünürsek, bu bölgedeki pamuklu sanayiin ezici niteliði konusunda bir fikir edinmiþ oluruz. (l.c., s. 62-63.)

* Yunanlý lirik þair. -ç.

Karl Marks 363

Kapital I

matýn kendisi öznedir, iþçiler yalnýzca bilinçli organlar, ve otomatýn bilinçsiz organlarý ile iþbirliði içersinde ve onlarla birlikte merkezi devindirici güce baðlý görünürler. Ýlk açýklama, makinenin büyük ölçüdeki her türlü kullanýmý için geçerli, ikincisi, makinenin sermaye tarafýndan kullanýlmasýna ve bu nedenle modern fabrika sistemine özgü ve onu karakterize eden bir açýklamadýr. Bu yüzden Ure, devinimin geldiði merkezi makineyi, yalnýz bir otomat olarak deðil, otokrat olarak da açýklamayý yeð tutar. Bu geniþ salonlarda buharýn þefkatli gücü, onbinlerce gönüllü hýzmetkârýný çevresinde toplar.96

Aletle birlikte iþçinin onu kullanmadaki becerisi de makineye geçer. Aletin iþ yapma olanaðý, insanýn emek-gücünün zorunlu sýnýrlarýndan kurtulur. Böylece, manüfaktürde iþbölümünün dayandýðý teknik temel yýkýlmýþ olur. Manüfaktürü nitelendiren uzmanlaþmýþ iþçiler arasýndaki kademeleþmenin yerini, otomatik fabrikaya, makineyi kullananlar tarafýndan yapýlan her türlü iþin bir ve ayný düzeye indirilmesi ve eþitlenmesi eðilimi alýr;97 parça-iþçiler arasýnda yapay olarak yaratýlmýþ olan farklýlaþmalarýn yerine, yaþ ve cinsiyet gibi doðal farklýlýklar geçer.

Fabrikada iþbölümünün yeniden ortaya çýkmasý, esas olarak, iþçilerin özelleþmiþ makineler arasýnda daðýlýmý; ve iþçi kitlelerinin, fabrikanýn çeþitli bölümleri arasýnda gruplar halinde örgütlenmemiþ olmalarýna karþýn, herbiri, biraraya getirilmiþ benzer makinelere daðýlmasý yüzünden, aralarýndaki elbirliði, basit bir elbirliðidir. Manüfaktüre özgü organik gruplarýn yerini, ustabaþý ile birkaç yardýmcýsý arasýndaki baðlantý alýr. Temel bölünme, makineler üzerinde fiilen çalýþan iþçiler (makinelere bakan birkaç iþçi de bunlarýn içindedir) ile bu iþçilerin salt çýraklýðýný yapanlar (hemen hemen özellikle çocuklardan oluþmuþlardýr) arasýndadýr. Ýþlenecek malzemeyi makineye veren aþaðý yukarý bütün

[sayfa 432] besleyiciler, çýraklar arasýnda sayýlýr. Bu bellibaþlý iki sýnýfa ek olarak, iþleri, bütün makinelere bakmak ve zaman zaman bunlarý onar-mak olan, sayý bakýmýndan önemsiz kimselerin sýnýfý vardýr: mühendis, makinist, marangoz vb. gibi. Bu sýnýf, bazýlarý bilimsel öðrenim görmüþ, bazýlarý meslekten yetiþme, fabrika iþçileri sýnýfýndan farklý, yalnýzca onlara eklenen daha üst bir sýnýftýr.98 Bu iþbölümü, tamamen teknik bir iþbölümüdür.

Ýþçinin makine üzerinde çalýþmayý, kendi hareketlerini otomatýn tekdüze ve sürekli hareketine uydurabilmesi için ta çocukluk yýllarýndan ögrenmesi gerekir. Makineler, bütünüyle, hep birlikte ve uyum 96 Ure, l.c., s. 18.

97 Ure, l.c., s. 31. Bkz: Karl Marx, l.c., s. 140-141 [Felsefenin Sefaleti, s. 149].

98 Parlamento kararlarý, açýk bir þekilde, fabrika iþçileri kategorisine yalnýz mühendisler ve makine iþçilerini vb. deðil, ayný zamanda yöneticileri, satýþ memurlarýný, habercileri, depo iþçilerini, ambalajcýlarý vb., kýsacasý fabrika sahibinden baþka herkesi aldýðý halde, Ýngiliz, fabrika yasalarýnýn metinde son sözü edilen iþçileri kapsamý dýþýnda býrakmasý halinde, bunu, kasýtlý bir istatistik yanýltmasý diye kabul etmek gerekir; ve bu türden yanýltmalarý, baþka durumlar için ayrýntýlý olarak tanýtlamak da pekâlâ mümkündür.

364 Karl Marks

Kapital I

içersinde çalýþan çok yanlý bir sistem meydana getirdiðine göre, buna dayanan elbirliðinin de, çeþitli iþçi gruplarýnýn farklý türdeki makineler arasýnda daðýlýmýný gerektirir. Ama makinenin kullanýlmasý, manifak-türdeki gibi belli bir adamýn belli bir göreve sürekli olarak baðlý kalmasý biçimindeki bu daðýlýmýn katýlaþmasý zorunluluðunu ortadan kaldýrýr.99

Sistemin bütününün devinimi, iþçiden deðil de makineden doðduðu için, iþ kesintiye uðramaksýzýn, her an, herhangi bir kimsenin deðiþmesi mümkündür. Fabrikatörlerin 1848-1850 baþkaldýrmalarý sýrasýnda yürürlüðe koyduklarý vardiya sistemi, bunun en çarpýcý kanýtýdýr. Ensonu makine üzerinde çalýþmanýn genç insanlara kazandýrdýðý hýzlýlýk salt makine üzerinde çalýþmak üzere özel bir sýnýfýn eðitilmesi zorunluluðunu ortadan kaldýrýr.100 Yalnýzca çýraklarýn yaptýklarý [sayfa 433] iþler, bir ölçüde, fabrikada makineler tarafýndan da görülebilir,101 ve zaten son derece basit olmalarý nedeniyle de bu cansýkýcý iþleri yüklenenlerin sýk sýk ve sürekli deðiþtirilmeleri olanaðý da vardýr.

Teknik deyimiyle eski iþbölümü sistemi, makine tarafýndan tahtýn-dan indirilmesine karþýn, manüfaktürden devralýnan geleneksel bir alýþkanlýk olarak sürüklenir gider ve daha sonra emek-gücünün sömürülme aracý olarak sermaye tarafýndan daha iðrenç bir þekilde sistemleþtirilir ve yerleþtirilir. Bir ve ayný aleti yaþam boyu kallanmanýn verdiði uzmanlýk, þimdi, bir ve ayný makineye yaþam boyu hizmet etmenin verdiði uzmanlýk halini alýr. Makine, iþçiyi, ta çocukluðundan baþlayarak, parça makinenin bir kýsmý haline sokmak amacýyla kötüye kullanmýþtýr.102 Böylece 99 Ure, bunu kabul eder. Gerektiðinde iþçilerin, yöneticinin isteðine baðlý olarak, bir makineden alýnýp diðerine verilebildiðini söyler ve zaten çýðlýðý atar: Böyle bir deðiþtirme, iþi bilen ve herbir iðnenin baþýný yuvarlatma iþini bir iþçiye, ucunu sivriltine iþini bir baþkasýna veren eski uygulama ile tam bir çeliþki halindedir. Oysa Urenin kendi kendisine, otomatik fabrikada bu eski uygulamadan niçin ancak gerektiðinde ayrýlýndýðýný sormasý çok daha yerinde olurdu.

100 Örneðin, Amerikan iç savaþý sýrasýnda olduðu gibi büyük tehlike anýnda, fabrika iþçileri, burjuvazi tarafýndan, yol yapýmý vb. gibi en kaba iþlere koþulurlar. 1862 yýlý ile bunu izleyen yýllarda, boþta kalan pamuk iþçileri için kurulan Ýngiliz ateliers nationaux [ulusal iþlikler. -ç.]

1848 yýlýnda Fransada kurulmuþ bulunanlardan þu bakýmdan ayrýlýr ki, bu sonuncuda iþçiler devlet hesabýna üretken olmayan iþlerde çalýþtýrýldýðý halde, ilkinde iþçiler, burjuvazi yararýna üretken belediye iþlerinde çalýþmak zorundaydýlar ve bu iþleri normal iþçiden daha düþük ücretle yaptýklarý için de, bu iþçiler ile rekabet haline getirilmiþ oluyorlardý. Pamuk iþçilerinin fiziksel görünüþleri kuþkusuz düzeldi. Ben, bunu ... bu insanlar bakýmýndan kamu iþlerinin açýk havada yapýlmasýna baðlýyorum. (Rep. Of Insp. Of Fact, 31st Oct. 1863, s. 59) Yazar, burada, Preston kýrýnda çalýþtýrýlan, Prestonlu fabrika iþçilerini kastediyor.

101 Bir örnek: 1844 yasasýndan beri, pamuklu dokuma fabrikalarýna, çocuk emeðinin yerini almak üzere çeþitli mekanik aygýtlar girniþ bulunuyor. Fabrikatörlerin kendi çocuklarý, fabrikalarýnda çýrak olarak bir öðrenimden geçecekleri gün, herhalde bu el deðmemiþ mekanik alanýnda ne büyük ilerlemeler olabilir. Makineler içersinde belki de otomatik tezgâh bile diðerleri kadar tehlikelidir. Bunlardaki kazalarýn çoðu küçük çocuklarýn baþlarýna gelmektedir; bu çocuklar, tezgâhlar hareket halindeyken yeri süpürmek için altlarýna sürünerek giriyorlar. Birkaç ustabaþý bu suç yüzünden para cezasýna çarptýrýlmýþ ise de, bunun pek yararý olmamýþtýr. Eðer makine yapýmcýlarý, otomatik bir süpürge icat etmiþ olsalardý, bu küçük çocuklarýn makinelerin altýna sürünmeleri önlenir ve bizim koruyucu önlemlerimize mutlu bir katkýda bulunulmuþ olurdu. (Reports of Insp. of Fact., for 31st Oct., 1866, s. 63.) 102 Demek ki, Proudhonun þaheser fikri buradan geliyor: o, makineleri, emek araçlarýnýn Karl Marks 365

Kapital I

iþçinin kendisinin yeniden-üretim masraflarý büyük ölçüde azaldýðý gibi, ayný zamanda, tümüyle fabrikaya ve dolayýsýyla kapitaliste olan çaresiz baðýmlýlýðý da tamamlanmýþ olur. Her yerde olduðu gibi burada da, toplumsal üretim sürecindeki geliþme nedeniyle artmýþ bulunan üretkenlikle, bu sürecin kapitalist biçimde sömürülmesi sonucu artan üretkenliði birbirinden ayýrmamýz gerekir. Elzanaatlarý ile manüfaktürde, iþçi, aleti kullanýrdý, oysa fabrikada, þimdi, makine, iþçiyi kullanmaktadýr. Orada, emek aracýnýn hareketi iþçiden geliyordu, burda ise makinenin hareketlerini izlemek zorunda olan odur. Manüfaktürde iþçiler canlý mekanizmanýn birer parçasýydý. Fabrikada, onun yalnýzca canlý bir eklentisi olan iþçiden baðýmsýz cansýz mekanizma vardýr. Ayný mekanik iþin tekrar tekrar yapýldýðý bu bitip tükenmez sefil cansýkýntýsý ve alýnteri, aynen Sisyphusun iþine benzer. Sýrtlanýlan aðýr iþ yükü, týpký bir kaya parçasý gibi durmadan periþan iþçinin üzerine yuvarlanýr.103 Ayný [sayfa 434] zamanda, bu fabrika iþi, sinir sistemini tükettiði gibi, adalelerin çok yanlý çalýþmasýný engeller ve, hem vücut, hem zihin faaliyetlerindeki özgürlüðün her atomunu tümüyle elinden alýr.104 Makine, iþçiyi iþten kurtarmadýðý, ama yalnýzca çalýþmanýn bütün ilginçliðini yokettiði için, iþin hafiflemesi bile bir çeþit iþkence halini alýr. Her türlü kapitalist üretim, yalnýzca bir emek-süreci olmayýp, ayný zamanda bir artý-deðer yaratma süreci de olduðu için, þu ortak özelliði gösterir: emek araçlarýný kullanan iþçi deðildir, tersine, iþçiyi kullanan emek araçlarýdýr. Ne var ki, bu tersine dönüþ, ilk kez yalnýz fabrika sisteminde teknik ve somut bir gerçeklik kazanýr. Otomat haline dönüþen emek aracý, emek-sürecinde iþçinin karþýsýna, canlý emek-gücüne egemen olan ve onu bitirip tüketen sermaye ve ölü emek þeklinde çýkar. Üretimin zihinsel güçlerinin el emeðinden ayrýlmasý ve bu güçlerin, sermayenin emek üzerindeki kudreti haline dönüþmesi, daha önce gösterdiðimiz gibi, ensonu, makine temeli üzerinde yükselen büyük sanayi tarafýndan tamamlanmýþtýr. Fabrika iþçisi için önemsiz olan her bireyin özel hüneri, bilim, dev fizik güçler, ve fabrika mekanizmasýnda somutlaþan ve bu mekanizma ile birlikte patronun kudretini oluþturan kitle emeði karþýsýnda, küçücük bir miktar olarak yokolur gider. Beyninde, makine ve makine üzerindeki tekelin ayrýlmaz bir biçimde kenetlendiði bu patron, iþçileri ile ne zaman bir anlaþmazlýða düþse, onlarý küçümser bir eda ile þunlarý söyler: Fabrika iþçileri þunu bir an akýllarýndan çýkarmasýnlar ki, onlarýnki gerçekten bir sentezi olarak deðil, bizzat iþçinin yararýna olmak üzere, parça iþlemlerin bir sentezi olarak

alýyor.

103 F. Engels, l.c., s. 217. Mr. Molinari gibi, sýradan ve iyimser bir serbest ticaret yanlýsý bile þöyle diyebiliyor: Günde onbeþ saat, bir makinenin tek düze hareketini gözlemek durumunda olan bin kimse, ayný sürede kendi fizik gücünü kullanmasýndan daha fazla tükenir. Çok uzun süreli olmamak üzere belki de zihinsel bir jimnastik hizmeti görebilecek olan bu gözcülük, süre uzun olursa, aþýrýlýðý nedeniyle, zihni de, vücudu da yorar. (G. de Molinari, Études Économiques, Paris, 1846, [s. 49].)

104 F. Engels, l.c., s. 216.

366 Karl Marks

Kapital I

çok küçük cinsten hüner isteyen bir iþtir; bundan daha kolay öðrenilebilecek ve niteliði bakýmýndan bundan daha.fazla ücret ödenen, ya da en az uzmanlýk veren çok kýsa bir eðitimle bundan daha çabuk ve bol elde edilebilecek baþka hiç bir iþ yoktur. ... Patronun makinesi, aslýnda, üretim içinde, altý aylýk bir eðitimin öðreteceði ve sýradan bir tarým iþçisinin bile öðrenebileceði fabrika iþçisinin emek ve hünerinden çok daha önemli rol oynar.105 [sayfa 435] Ýþçinin, emek araçlarýnýn tekdüze hareketlerine teknik bakýmdan baðlý oluþu ile, her iki cinsiyetten ve her yaþtan bireyleri içersinde toplayan iþçi topluluðunun kendine özgü yapýsý, fabrikada tam bir sistem halini alan bir kýþla disilplini yaratarak daha önce de sözü edilen denetim ve gözcülük iþini ayrý bir uðraþ haline getirir; ve böylece, çaliþanlarý, iþçiler ve gözcüler ya da sanayi ordusunun erleri ve çavuþlarý diye sýnýflara bölmüþ olur. [Otomatik fabrikada] karþýlaþýlan baþlýca güçlük ... her þeyden önce, insanlarý geliþigüzel çalýþma alýþkan-lýklarýndan kurtarmak ve onlarý karmaþýk otomatýn deðiþmeyep düzenliliði ile özdeþ hale gelecek biçimde eðitmektir. Fabrikanýn çalýþma hýzýnýn gereklerine uygun düþen bir disiplin yönetmeliðini meydana getirmek ve uygulamak, Arkwrightin giriþtiði herkülce bir iþ ve soylu bir baþarýdýr! Sistemin en iyi biçimde örgütlendiði ve iþin son derece hafifle-tildiði bugün bile, organik çaðýný geçmiþ kimseleri yararlý fabrika iþçileri haline getirmek adeta olanaksýz haldedir.106 Burjuvazinin baþka konularda dörtelle sarýldýðý sorumluluðun bölüþülmesi ilkesi ile, bundan daha da fazla beðendiði temsili sistemi hiç dikkate almaksýzýn, sermayenin bir yasakoyucusu gibi, iþçiler üzerindeki kayýtsýz þartsýz egemenliðini dilediði þekilde formülleþtirdiði fabrika yönetmeliði, geniþ ölçüde elbirliði ve emek araçlarý ile özellikle makinelerin ortaklaþa kullanýlmasýyla emek-sürecinin gerekli kýldýðý toplumsal düzenin kapitalistçe bir karikatüründen baþka bir þey deðildi. Köle çalýþtýranlarýn ellerindeki kamçýnýn yerini, þimdi, gözcülerin elindeki ceza kitabý alýyordu. Bütün cezalar eninde sonunda, doðal olarak, para cezasý ve ücret biçimine gelip dayanýyor ve fabrika Lycurgusunun yasa koyma marifeti, her þeyi öyle düzenliyordu ki, bu yasalarýn çiðnenmesi, onun için, yasalara uyul-masýndan daha kârlý oluyordu.107 [sayfa 436]

105 The factory operatives should keep in wholesome remembrance the fact that theirs is really a low species of skilled labour; and that there is none which is more easily acquried or of ist quality more amply remunerated, or which, by a short trainin of the least expert can be more quickly as well as abundantly acquried... The masters machinery really plays a far more important part in the business of production than the labour and the skill of the operative, which six months education can teach, , and a common labourer can learn.  (The Master Spinners and Manufacturers Defence Fund. Report of the Committee, Manchester 1854, s. 17.) Patronlarýn, canlý otomatlarýný kaybetme tehlikesi ile yüzyüze geldikleri zaman büsbütün ayrý bir telden çaldýklarýný daha ilerde göreceðiz.

106 Ure, l.c., s. 15. Arkwrightin yaþam öyküsünü bilen bir kimse, bu berber-dahiye hiç bir zaman asil unvanýný veremez. 18. yüzyýlýn bütün büyük mucitleri içersinde o, kuþkusuz, baþkalarýnýn icatlarýný çalan en büyük hýrsýz ve en aþaðýlýk adamdýr.

107 Burjuvazinin, proletaryayý baðladýðý tutsaklýk, hiç bir yerde fabrika sisteminden daha açýkça günýþýðýna çýkmamýþtýr. Burada bütün özgürlükler hem yasada ve hem de gerçekte sona Karl Marks 367

Kapital I

Biz, burada, yalnýzca, fabrika iþinin yürütüldüðü maddi koþullara deðinmiþ bulunuyoruz. Her duyu organýnýn, yapay olarak yükselen sýcaklýk, toz-toprak dolu hava, kulaklarý saðýr edici gürültü ile ayný derecede zarar görmesinin, üstüste sýralanmýþ makineler arasýndaki ölüm ve yaralanma tehlikesinin burada sözünü bile etmiyoruz; bunlar, âdeta mevsimlerin düzenliliðiyle [sayfa 437] yayýnlanan, sanayi savaþýndaki ölü erer. Ýþçilerin saat beþbuçukta fabrikada olmalarý gerekir. Birkaç dakika geç kalsalar cezalandýrýlýrlar; 10 dakika gecikirlerse, kahvaltýdan sonraya kadar içeriye alýnmazlar ve böylece, dörtte-bir günlük ücreti kaybetmiþ olurlar. Komuta ile yemek, içmek ve uyumak zorundadýrlar.

... Despot çan sesiyle yataðýndan kaldýrýlýr, kahvaltýdan, yemekten çaðrýlýr. Ve fabrikada baþýndan neler geçer? Burada patron mutlak yasakoyucudur. Gönlünün dilediði gibi yönetmelikler yapar; bunda, keyfince deðiþiklikler, ekler yapar; ve en budalaca þeyleri koysa, mahkemeler iþçiye þöyle söyler: Bu sözleþmeye gönlünüzle girdiðinize göre, þimdi onu yürütmek zorundasýnýz. ...

Bu iþçiler, dokuz yaþýndan baþlayarak ölene kadar, bu maddi ve manevi iþkence altýnda yaþar.

(F. Engels, l.c., s. 217, sq.) Mahkemenin ne dediðini bir örnekle göstereceðim. Olaylardan biri, 1866 yýlý sonunda Sheffieldde geçer. Bu kentte bir iþçi iki yýl bir çelik fabrikasýnda çalýþýr. Ýþverenle yaptýðý bir kavga sonucu iþi býrakýr ve ne olursa olsun bu patron için çalýþamayacaðýný söyler. Sözleþmeyi bozduðu gerekçesiyle yargýlanýr ve iki ay hapse mahkum edilir. (Eðer sözleþmeyi patron bozmuþ olsaydý, ancak hukuk mahkemesinde kovuþturmaya uðrar ve olsa olsa para cezasýna çarptýrýlýrdý.) Ýþçi iki aylýk hapis cezasým çektikten sonra, patron, sözleþme gereðince iþçiyi iþbaþý yapmaya davet eder. Ýþçi, hayýr der, sözleþmeye uymadýðý için zaten cezasýný çekmiþtir. Patron tekrar dava açar ve yargýçlardan bir tanesi, Mr. Shee, bunu, bir insanýn yaþadýðý sürece, bir ve ayný suç ya da cinayet için tekrar cezalandýrýlmýþ olacaðý bir hukuk garibesi olarak açýkça yermesine karþýn, mahkeme, iþçiyi tekrar mahkum eder. Ve bu hükmü, Great Unpaid [Büyük Ücretsizler-ç.], taþralý meþe odunlarý deðil, Londradaki en yüksek mahkeme-lerden biri veriyordu. [Dördüncü Almanca baskýya ek.  Bu usul artýk uygulanmýyor. Havagazý gibi bazý kimyasal hizmetler dýþýnda, Ýngilterede iþçi, sözleþmenin bozulmasý halinde iþverenle eþit koþullar içersinde ancak hukuk mahkemelerinde yargýlanabiliyor. -F.E.] Ýkinci olay, 1863

Kasýmýnýn sonunda Viltshireda geçiyor. Westbury Leighde, Leowers Millde kumaþ fabrikatörlü-ðü yapan Harrup adýnda birisinin yanýnda çalýþan 30 kadar dokuma iþçisi, patronlarý Harrupun, sabahlarý iþe geç kaldiklarý için ücretlerinden 2 dakikaya karþýlýk 6 peni, 3 dakikaya karþýlýk 1

þilin, 10 dakikaya karþýlýk 1 þilin 6 peni kesmek gibi tatlý bir alýþkanlýðý sürdürmesi karþýsýnda greve gidiyorlar. Bu, bir saat için 9 þilin, bir gün için 4 sterlin 10 þilin eder ki, dokumacýlarýn bir yýldaki ortalama ücretleri hiç bir zaman haftada 10-12 þilini geçmemektedir. Ayrýca Harrup, iþe baþlama saatini ilan etmek üzere bir çocuk görevlendiriyor, ki bu çocuk çoðu kez sabahýn altýsýndan önce düdüðü öttürüyordu: ve eðer düdüðün bittiði anda bütün iþçiler orada hazýr deðilseler, kapýlar kapanýyor, dýþarda kalan iþçiler cezalandýrýlýyor: ve binalarda saat olmadýðý için, talihsiz iþçiler, Harrup yetiþtirmesi genç düdükçünün insafýna kalýyorlardý. Grevdeki iþçiler, yani aile analarý ve kýzlar, bir düdükçünün yerine bir saat konulduðu ve daha aklayatkýn bir ceza uygulandýðý takdirde iþe baþlama önerisinde bulundular. Harrup, 19 kadýn ile kýzý sözleþmeye uymadýklarý gerekçesiyle yargýç karþýsýna çýkarttý. Orada bulunanlarýn bu haksýzlýk karþýsýndaki büyük öfkesine karþýn iþçilerin hepsi de 6 peni para cezasýna ve 2 þilin 6 peni mahkeme giderlerini ödemeye mahkum edildiler. Mahkemeden sonra Harrupun peþine, ýslýklar çalan bir kalabalýk takýldý.  Fabrikatörlerin pek sevdikleri bir þey de, istenilen malzemddeki kusurlar nedeniyle, ücretlerinden kesinti yaparak iþçileri cezalandýrmaktý. Bu yöntem, 1866da Ýngilterede gömlekçilik bölgesinde genel bir greve yolaçtý. Çocuklarý Çalýþtýrma Komisyonunun raporlarýnda (1863-1866), iþçilerin yalnýz ücretlerini almamakla kalmayýp, harcadýklarý emek ve ceza yönetmelikleri aracýlýðý ile kýymetli patronlarýna karþý borçlu duruma düþürüldükleri olaylar anlatýlmaktadýr.

Son pamuk bunalýmý da, ücretlerde kesinti yapma konusunda fabrika otokratlarýnýn gösterdikleri marifetlerin ölümsüz örneklerini saðlamýþtýr. Fabrika denetmeni Mr. R. Baker þöyle diyor: Bu zor ve istiraplý zamanlarda, çalýþtýrdýðý bazý genç iþçilerin herbirinden, saðlýk belgesi için, yasaya göre 3 peni kesmesi gerekirken, 10 peni kesen (oysa bu belge için ancak 6 peni ödemektedir) bir pamuklu fabrikasý sahibi aleyhinde, son zamanlarda, ben kovuþturma açmak zorunda kaldým.

... Bana bildirilen diðer bir olay da, yasayla çatýþmadan ayný amaca ulaþmak için bir fabrikatörün, çalýþtýrdýðý çocuklardan, çalýþmaya uygun olduklarý hekim belgesiyle belirtilenlerden, derhal, pamuk ipliði eðirme sanatýný ve sýrrýný öðrenmeleri karþýlýðý bir þilin ücret istediði haber veril-368 Karl Marks

Kapital I

ve yaralý listelerinde yer almaktadýr.108 Fabrika sistemiyle, sanki bir yerde yetiþtirilmiþ gibi olgunlaþan ve güçlenen toplumsal üretim araçlarýnda saðlanan tasarruf sermayenin ellerinde, iþçinin çalýþýrken yaþamý için zorunlu þeyi, sistemli bir soygunculuða dönüþtürür; yer, ýþýk, hava ve üretim sürecinin beraberinde getirdiði tehlikelere karþý onun yaþamýný korumak için alýnacak her türlü önlem üzerinde ayný soygun yapýlýr; iþçinin rahatlýðý için gerekli þeyler üzerindeki soygunun burada hiç sözünü etmiyoruz.109 Fourier, fabrikalarý, islah edilmiþ hapisaneler diye adlan-dýrdýðýnda haksýz mýydý?110 [sayfa 438]

mekteydi. Bu nedenle, grevler gibi olaðanüstü olaylar konusunda, yalnýz bunlarýn ortaya çýktýklarý yerlerle ilgili deðil, özellikle içinde bulunduðumuz zamanlarda görülmelerinin bazý derin nedenleri olabilir, ve bunlar açýklanmaksýzýn, halkýn bunlarý anlayabilmesi olanaksýzdýr. Burada, 1863

Haziranýnda, Darwendeki, dokuma iþçileri grevine deðinillyor. (Reports of Insp. of Fact., for 30th April, 1863, s. 50-51.) Raporlar daima resmi tarihlerin gerisindeki olaylarý kapsamaktadýr.

108 Fabrika yasalarýnýn tehlikeli makinelere karþý getirdiði koruma önlemlerinin yararlý etkileri olmuþtu. Ama ... þimdi, yirmi yýl önce bulunmayan baþka tehlike kaynaklarý var; bunlardan en baþta geleni makinenin artan hýzýdýr. ÇarkIar, silindirler, volanlar, iðler ve mekikler gitgide artan bir hýzla dönmektedir; kopan bir ipliði yakalamak için parmaklar þimdi daha hýzlý ve becerikli hareket etmek zorundadýr, çünkü bir anlýk duraksama ya da dikkatsizlik, kurban edilmelerine yolaçar. ... Kazalarýn büyük bir kýsmý, iþçilerin iþlerini hýzla bitirmek kaygýlarýndan ileri gelir.

Þurasý unutulmamalýdýr ki, makinelerin hareket halinde olmasý, yani iplik ve kumaþ üretmesi, fabrikatörlerin en önde gelen kaygýlarýdýr. Bir dakikalik duraklama, yalnýz bir güç kaybý deðil, bir üretim kaybýdýr da ve, çýkartýlan iþ miktarýnda çýkarlarý bulunan gözcüler, iþçileri, makineleri daima hareket halinde tutmaya zorlarlar; ve aðýrlýk ya da parça-baþýna ücret alan iþçiler için de, makinelerin devamlý hareket halinde olmalarý daha az önemli deðildir. Bunun sonucu olarak, bazý ve hatta çoðu fabrikalarda, makinelerin hareket halindeyken temizlenmeleri yasaklandýðý halde, fabrikalarýn çoðunda ve belki de hepsinde iþçilerin, herhangi bir uyarmaya ya da azarlan-maya uðramaksýzýn, makineler çalýþýr haldeyken, artýklarý, kýrýntýlarý aldýklarý, silindirleri, çarklarý vb. sildikleri her zaman görülen bir uygulamadýr. Böylece, yalnýz bu yüzden altý ay içersinde 906

kaza olmuþtur. ... Her gün devamlý olarak epeyce bir temizlik yapýlmakla birlikte, cumartesi günleri genellikle makinelerin genel temizliðine ayrýlmýþtýr ve bunun da büyük bin kýsmý gene makineler hareket halindeyken yapýlmaktadýr. Temizlik için bir ücret ödenmediðinden, iþçiler bunun bir an önce bitirilmesine bakarlar. Bu nedenle, cuma ve özellikle cumartesi günleri meydana gelen kazalarýn sayýsý, diðer günlerden çok daha fazladýr. Cuma günlerinin, haftanýn ilk dört günü ortalamasýna göre kaza fazlalýðý neredeyse %12; cumartesi günlerinde ise, onu izleyen beþ günün ortalamasýna göre kaza fazlalýðý %25tir; ya da, eðer, cumartesi günlerinin çalýþma saatleri hesaba katýlýrsa diðer günler 101/2 saat olduðu halde cumartesi günleri 71/2

saattir bu fazlalýk %65i bulur. (Rep. of Insp. of Fact, 31st October, 1866, s. 9, 15, 16, 17.) 109 Üçüncü Kitabýn [Cildin] Birinci Kýsmýnda, fabrika yasasýnýn, iþçileri tehlikeli makinelere karþý koruyan maddelerine karþý Ýngiliz fabrikatörlerin son günlerde giriþtikleri savaþýmýn bir öyküsünü vereceðim. Þimdilik, Leonard Hornerin resmi raporundan alýnan þu parçayla yetinelim:

Bazý fabrika sahiplerinin, bazý kazalar konusunda affedilmez bir hafiflikle sözettiklerini duydum; örneðin, bir parmak kaybedilmesi önemsiz bir þeydi. Bir iþçinin yaþamý ve geleceði, parmaklarýna o kadar baðlýydý ki, bunlardan herhangi birisinin kaybý onun için çok ciddi bir sorundur. Bu gibi düþüncesizce sözleri iþittiðim zaman, genellikle þu soruyu soruyordum: Fazladan bir iþçiye gereksinmeniz olsa, baþka bakýmlardan eþit nitelikte iki kiþi baþvursa, bunlardan bir tanesi bir baþparmaðýný ya da iþaret parmaðýný kaybetmiþ olsa, hangisini iþe alýrsýnýz? Bu sorunun yanýtýnda herhalde hiç duraksamazsýnýz. .... Fabrikatörlerin, insanseverlik gösterisi diye tanýmlandýðýný duyduklarý yönetmeliðe karþý yanlýþ bir önyargýlarý bulunmaktadýr. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1855.) Bu fabrikatörler kurnaz kiþiler doðrusu ve köle sahiplerinin ayaklanmasý karþýsýndaki sevinçleri de boþuna deðil.

110 Çalýþma saatlerine zorunlu sýnýrlar koyan fabrika yasalarý ile diðer yönetmeliklerin kapsamýna uzun zaman önce girmiþ bulunan fabrikalarda, eski kötüye kullanmalarýn çoðu ortadan kalkmýþtýr. Makinelerdeki her geliþme, bir ölçüde, binalarýn yapýmýnda da bazý geliþmeleri gerektiriyor ve bu da iþçinin yararýna bir þeydir. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1863, s. 109.) Karl Marks 369

Kapital I

BEÞÝNCÝ KESÝM.  ÝÞÇÝ ÝLE MAKÝNE ARASINDAKÝ ÇEKÝÞME

Kapitalist ile ücretli iþçi arasýndaki savaþýmýn tarihi, sermayenin kökenine kadar gider. Bütün manüfaktür dönemi boyunca bu çekiþme, þiddetle devam edip gitmiþtir.111 Ne var ki, ancak makinenin kullanýlmaya baþlamasýyla, iþçi, sermayenin somutlaþmýþ þekli olan bu emek aracýnýn kendisiyle savaþmaya baþlamýþtýr. Kapitalist üretim tarzýnýn maddi temeli olduðu için bu özel üretim aracý þekline karþý baþkaldýrmýþtýr.

17. yüzyýlda hemen hemen bütün Avrupada iþçilerin, kurdele ve þerit dokumakta kullanýlan ve Almanyada Bandmühle, Schnurmühle, Mühlenstuhl denilen, kurdele dokuma tezgâhýna karþý ayaklandýklarý görülmüþtür. Bu makineler, Almanyada icat edilmiþlerdi, Abbé Lancel-lotti, 1579da yazdýðý ve 1636da Venedikte yayýnlanan yapýtýnda þöyle diyor: Danzigli Anthony Müller 50 yýl kadar önce, bu kentte, ayný anda 4-6 parça kumaþý birden dokuyan olaðanüstü bir makine görmüþtü.

Ama bu icadýn, birçok iþçiyi sokaða dökeceðinden kuþkulanan belediye baþkaný, icadý yapaný gizlice boðazlattý ya da boðdurdu. Leydende, bu makine, 1629a kadar kullanýlmadý; kurdele dokumacýlarýnýn [sayfa 439]

ayaklanmasý, ensonu, þehir meclisini bu makineyi yasaklamaya zorladý. Bu makinenin Leydene getiriliþine deðinen Boxhorn (Inst. Pol., 1663) þöyle diyor: In hac urbe ante hos viginti circiter annos instrumentum quidam invenerunt textorium, quo solus quis plus panni et facilius conficere poterat, quam plures aequali tempore. Hinc turbæ ortæ et querulæ textorum, tandemque usus hujus instrumenti a magistratu prahibitus est.* Bu tezgâha karþý 1632-1639 vb. yýllarýnda azçok yasak-layýcý çeþitli kararnameler çýkardýktan sonra Hollanda Devlet Meclisi, sonunda, 15 Aralýk 1661de yayýnlanan bir kararname ile bunun kullanýlmasýna belirli koþullar altýnda izin verdi. Ýngilterede kullanýlmasý iþçiler arasýnda huzursuzluklara yolaçtýðý sýralarda, 1676da, bu tezgâh, Kolonyada da yasaklandý. 19 Þubat 1685 tarihli bir imparatorluk kararý ile bütün Almanyada kullanýlmasý yasaklandý. Hamburgda ise, senato-nun emriyle, halkýn önünde yakýldý. 9 Þubat 1719da, Ýmparator Þarl VI, 1685 tarihli kararý yeniledi ve ancak 1765te Saksonya seçim bölgesinde 111 Bkz: diðerleri arasýnda, John Houghton, Husbandry and Trade Improved, London 1727; The Advantages of the East-India Trade, 1720; John Bellers, l.c., Patronlar ile iþçiler birbirleriyle ne yazýk ki devamlý bir savaþým halindeler. Bunlardan ilkinin deðiþmeyen amacý, iþlerini elden geldiðince ucuza yaptýrmaktýr; ve bu amaca ulaþmak için her türlü çareye baþvurmaktan geri kalmýyorlar; buna karþýlýk ikinciler de, patronlarýný daha yüksek taleplerine boyun eðmeye zorlamak için her fýrsattan yararlanmaya ayný derecede dikkat ve titizlik gösterirler. (An Enquiry into the Causes Of the Present High Price of Provisions, s. 61-62. Yazar, Rahip Nathaniel Forster.

tamamen iþçilerden yanadýýr.)

* Bazý kimseler 20 yýl kadar önce, bu kentte bir dokuma makinesi icat etmiþlerdi. Bu makine ile bir kiþi, eski yöntem ve araçlarla çalýþan birçok insanýn ayný sürede yapabilecekle-rinden daha fazla kumaþý, hem de daha kolay yapabiliyordu. Bu yüzden dokumacýlar arasýnda huzursuzluklar ve þikâyetler baþladý. Bu durum, þehir meclisinin makineyi yasaklamasýna kadar devam etti. (Boxhorn, Insp. Pol., 169.) -ç.

370 Karl Marks

Kapital I

kullanýlmasýna izin verildi. Avrupayý temelinden sarsan bu makine, aslýnda, buharlý iplik ve dokuma tezgâhýnýn, ve 18. Yüzyýl sanayi devriminin öncüsüydü. Bu makinede, hiç deneyimi olmayan bir çocuk, yalnýzca bir kolu ileri-geri çekerek bütün makineleri harekete geçirebiliyor ve geliþmiþ þekliyle ayný anda 40-50 parçayý birden dokuyabiliyordu.

1630 yýllarýnda Londra yakýnýnda bir Hollandalý tarafýndan kurulan bir yel býçký deðirmeni halkýn taþkýnlýðý sonucu yýkýlmýþtý. 18. yüzyýl baþlarýna kadar su ile çalýþan býçký tezgâhlarý, Parlamentonun desteði olduðu için, halkýn direniþi karþýsýnda güçlükle dayanabilmiþtir. Everet, 1758 yýlýnda, ilk kez su gücüyle çalýþan yün kýrpma makinesini yaptýðý zaman, iþsizliðe itilen 100.000 kiþi makineyi ateþe vermiþti. Yaþamlarýný o zamana kadar yün taramakla kazanan elli bin kiþi, Arkwrightýn tarama makinesine karþý, Parlamentoya dilekçe vermiþlerdi. Bu yüzyýlýn ilk 15 yýlýnda, Ýngilterede manüfaktür bölgelerinde görülen ve özellikle buharlý tezgâhlarýn kullanýlmasýnýn yolaçtýðý, Luddite hareketi diye bilinen, büyük ölçüde makine tahribi olaylarý, Sidmouth, Castleraagh [sayfa 440] ve benzerlerinin, anti-jakoben hükümetlerine, en gerici ve zorlu önlemleri alma bahanesini saðlamýþtýr. Ýþçilerin, makine ile sermayeyi birbirinden ayýrdetmeleri ve saldýrýlarýný maddi üretim araçlarýna deðil, bunlarýn kullanýlýþ tarzýna yöneltmeyi öðrenmeleri için, hem zamana, hem de deneyime gereksinmeleri vardý.112 Manüfaktürde ücret konusundaki savaþýmlar, manüfaktürü önkoþul olarak kabul etmiþ ve hiç bir zaman onun varlýðýna yöneltilmemiþtir. Yeni manüfaktürlerin kurulmasý-na karþý direnme, iþçilerden deðil, loncalardan ve ayrýcalýklý kentlerden gelmiþtir. Bu nedenle, manüfaktür döneminin yazarlarý, iþbölümünü, iþçileri iþlerinden eden bir yöntem olarak deðil, iþçi noksanlýðýný kapatan bir yol olarak ele almýþlardýr. Aradaki fark besbellidir. Örneðin, Ýngiltere

de, simdi 500.000 kiþiyle eðirilen pamuðu, eski eðirme çarklarýyla eðirmek için 100 milyon insana gerek vardýr, denirse, bu, hiç bir zaman makinenin, zaten mevcut olmayan bu milyonlarca insanýn yerini aldýðý anlamýna gelmez. Bu, yalnýzca, eðirme makinesinin yerini ancak þu kadar milyon insanýn doldurabileceði anlamýný taþýr. Öte yandan, biz, eðer Ýngilterede buharlý dokuma tezgâhýnýn 800.000 dokumacýyý sokaða attýðýný söylersek, belirli sayýda iþçi tarafýýnan yeri doldurulabilecek mevcut makineden sözetmiþ olmayýz, ama bu tip tezgâhlar tarafýndan fiilen yeri alýnan ya da yerinden edilen þu kadar sayýda iþçiyi sözkonusu etmiþ oluruz. Manüfaktür döneminde, iþbölümü ile deðiþmiþ olmakla birlikte, el emeði hâ-lâ temel öðeydi. Yeni sömürge pazarlarýnýn talepleri, ortaçaðlardan kalma nispeten az sayýdaki kentli iþçiler ile karþýlanamýyordu, ve asýl anlamýyla manüfaktür, feodal bir sistemin daðýlmasýyla topraklarýndan atýlan kýrsal bölge nüfusuna yeni üretim alanlarý açtý. Bu nedenle, o sýralarda, iþyer-112 Eski tip manüfaktürlerde iþçilerin makinelere karþý ayaklanmalarý bugün bile, Sheffieldli, eðe yapýmcýlarý olayýndaki gibi, bazan vahþi bir þekil alabiliyor.

Karl Marks 371

Kapital I

lerindeki iþbölümü ile elbirliði, iþçiIerin üretim gücünü artýrdýðý için, da-ha çok olumlu bir açýdan görülüyordu.113 Büyük sanayi döneminden çok önce, elbirliði ve emek araçlarýnýn birkaç [sayfa 441] elde toplanmasý, bu yöntemlerin tarýma uygulandýðý birçok ülkede, üretimin biçimlerinde, büyük, ani ve zo- runlu devrimlere ve dolayýsýyla, kýrsal bölge halkýnýn yaþama koþullarýyla emek araçlarýnda devrimlere yolaçtý. Ama bu çatýþma, baþlangýçta sermaye ile ücretli iþçi arasýnda olmaktan çok, büyük ve küçük toprak sahipleri arasýnda olur; öte yandan toprak iþçilerinin yerini, emek araçlarýnýn, koyunlarýn, beygirlerin vb. aldýðý durumlarda zora dayanan hareketler, sanayi devriminin baþlangýcý olarak derhal görülür. Ýþçiler topraktan sürülmüþ, ardýndan, yerlerine koyunlar getirilmiþtir. Ýngilterede olduðu gibi büyük ölçüde toprak gaspý, geniþ çapta tarýmýn kurulmasý için bir alan yaratmada atýlacak ilk adýmdýr.113a Bu nedenle tarýmdaki bu köklü deðiþim, baþlangýçta daha da politik bir devrim görünüþündedir.

Emek aracý, makine þeklini alýr almaz, bizzat iþçinin rakibi olur.114

Makine aracýlýðý ile sermayenin kendi kendisini geniþletmesi, o zamandan beri geçim araçlarý bu makine tarafýndan tahrip edilen iþçilerin sayýsý ile doðru orantýlýdýr. Tümüyle kapitalist üretim sistemi, iþçinin emek-gücünü bir meta olarak satmasý olgusuna dayanýr. Ýþbölümü, bu emek-gücünü, belli bir aleti kullanma hünerine indirgeyerek uzmanlaþtýrýr.

Bu aletin kullanýlmasý, makinenin iþi olur olmaz, iþçinin emek-gücünün kullaným-deðeri ile birlikte deðiþim-deðeri de yokolur; kâðýt paranýn yasalarla dolaþýmdan kalkmasý gibi, iþçi de, þimdi satýlamaz hale gelmiþtir.

Ýþçi sýnýfýnýn, makinenin fazlalýk haline getirdiði bu kýsmý, yani sermayenin kendi kendisini geniþletmesi için hemen gereksinmesi bulunmayan bu kesim, ya eski elzanaatlarý ve manüfaktür ile makine arasýnda eþit olmayan koþullar altýnda geçen bir savaþýmda yokolur, ya da sanayiin daha kolay ulaþýlabilir kollarýna akar, emek pazarýný doldurur ve emek-113 Sir James Steuart da makineleri tam bu anlamda anlamaktadýr. Je considère done les machines comme des moyens daugmenter [virtuellement] le nombre de gens industrieux quon nest pas obligé de nourrir. ... En quoi leffet dune machine diffère-t-il de celui de nouveaux habitants? [Ben, makineleri, beslemek zorunda olmadýðý hünerli insanlarýn sayýsýný

[bilkuvve] çoðaltan araçlar olarak görüyorum. ... Bir makinenin etkisi, yeni sakinlerin etkisinden neden farklý olsun?1 (Fransýzca çev., t. I., 1. I.. ch. XIX.) Makinelerin, poligaminin yerini aldýðýný söyleyen Petty daha saftýr. Yukardaki görüþ olsa olsa, Birleþik Devletlerin ancak bazý kýsýmlarý için geçerli olabilir. Öte yandan, makineler, bireyin emeðini azaltacak þekilde baþarýyla nadiren kullanýlabilir; yapýmý için kaybedilen zaman, kullanýmý ile tasarruf edilecek zamandan daha fazla olabilir. Büyük kitleler halinde hareket ettikleri, tek bir makine binlercesinin iþine yardýmcý olduðu zaman ancak gerçekten yararlý olabilirler. Bu yüzden, nüfusu çok kalabalýk, iþsiz-güçsüz insaný çok fazla olan ülkelerde makine de fazla olur. ... Makine, insan kýtlýðý nedeniyle deðil, ama bu iþsizleri kitle halinde iþe sokabilme kolaylýðý nedeniyle kullanýlýr. (Piercy Ravenstone, Thoughts on the Funding System and its Effects, London 1824, s. 45.) 113a [Dördüncü Almanca baskýya not.  Bu, AImanya için de geçerlidir. Ülkemizde, tarýmýn büyük boyutlarda varolduðu yerlerde, yani özellikle doðuda, büyük malikânelerin (Bau-ernnlegen) temizlenmesi sonucu mümkün olabilmiþ ve bu uygulama, 16. yüzyýlda ve özellikle 1648den beri yaygýn bir hal almýþtýr. F.E.]

114 Makine ile emek daimi bir rekabet halindedir. Ricardo, l.c., s. 479.

372 Karl Marks

Kapital I

gücünün fiyatýný deðerinin altýna düþürür. Istýraplarýnýn hem geçici (geçici bir rahatsizlýk) ve [sayfa 442] hem de makinenin belli bir üretim alanýnýn tümü üzerinde egemenliðini ancak yavaþ yavaþ kurmasý nedeniyle, yýkýcý etkisinin geniþlik ve yoðunluðunun azalacaðý düþüncesi, iþçiler için büyük bir teselli olur. Bu iki teselliden ilki, ikincisini etkisiz kýlar. Makine, bir sanayii yavaþ yavaþ ele geçirdiði zaman, kendisi ile rekabet eden iþçiler arasýnda müzmin bir sefalet yaratýr. Geçiþin hýzlý olduðu durumlarda, etkisi de þiddetli olur ve geniþ kitlelerce duyulur. Tarih, Ýngiliz eldokuma-cýlarýnýn yavaþ yavaþ yokolmasýndan daha korkunç bir trajedi kaydetmez; birkaç on yýl boyunca süren bu yokolma, ensonu 1838de sona ermiþtir.

Bunlarýn çoðu açlýktan ölmüþler, pek çok aile günde 2½ peni ile uzun süre bitkisel bir yaþam sürmüþlerdir.115 Öte yandan, Ýngiliz pamuklu makineleri, Hindistanda vahim bir etki yarattý. 1834-35te Genel Vali þöyle yazýyordu: Buradaki sefaletin bir eþine tarihte zor raslanýr. Pamuk dokumacýlarýnýn kemikleri Hindistan ovalarýný beyaza boyamýþtýr. Hiç kuþkusuz, bu dokumacýlarý, bu geçici dünyadan göçürmekle, makine, yalnýz geçici bir rahatsýzlýktan fazlasýna yolaçmamýþtýr. Geride kalanlara gelince, makine durmadan yeni üretim alanlarýna elattýðýna göre, geçici etkisi aslýnda kalýcý ve daimidir. Demek oluyor ki, kapitalist üretim tarzýnýn, iþçiye karþý, bütünüyle emek araçlarý-na ve ürüne kazandýrdýðý baðýmsýz ve yabancýlaþmýþ nitelik, makine aracýlýðý ile tam bir uzlaþmaz çeliþki halini almaktadir.116 Ýþte bunun için, makinenin ortaya [sayfa 443] çý-kýþýyla birlikte, ilk kez iþçi, emek aracýna karþý þiddetle baþkaldýrmaktadýr.

Emek aracý, iþçiyi yere serer. Ýkisi arasýndaki bu dolaysýz uzlaþmaz karþýtlýk, yeni kullanýlmaya baþlanan bir makinenin, eski zamanlardan süregelen elzanaatlarý ya da manüfaktürlerle rekabet ettiði zaman, en þiddetli þekilde ortaya çýkar. Ama büyük sanayilerde bile, makinelerde-115 Ýngilterede eldokumacýlýðý ile makine dokumacýlýðý arasýndaki rekabet, 1833 tarihli yoksullar yasasýnýn yürüriüðe girmesinden önce, asgarinin epeyce altýna düþen ücretlerin kilise yardýmýy-la desteklenmesiyle uzamýþtý. 1827 yýlýnda rahip Mr. Turner, sanayi bölgesi olan Cheshireda, Wilmslow kilisesi papazýydý. Göçmen Komitesinin sorduðu sorular ile Mr. Turnerin yanýtlarý, insan emeðinin makineye karþý rekabeti nasýl sürdürdüðünü gösteriyor, Soru: Buharlý tezgâhýn kullanýlmasý, el tezgâhýnýn yerini almadý mý? Yanýt: Kuskusuz aldý; eðer eldokumacýlarý, ücret in-dirimine boyun eðecek duruma getirilmeselerdi, bu, daha da fazla olurdu, Soru: Ama, geçimine yetmeyecek bu ücreti kabul etmiþ oluyor ve geriye kalan için de kilise yardýmýna belbaðlýyor, öyle mi? Yanýt: Evet öyle ve aslýnda, el tezgâhý ile buharlý tezgâh arasýndaki rekabet, yoksullara yardým fonu ile sürüp gidiyor. Böylece, makinenin kullanýlmaya baþlanmasýnýn çalýþkan iþçilere saðladýðý yarar, saygýdeðer ve bir dereceye kadar baðýmsýz usta iþçinin, alçaltýcý sadaka ekmeði ile yaþayan sürüngen sefiller haline düþmesi oluyor. Ýþte buna da geçici huzursuzluklar deniyor. (A Prize Essay on the Comparative Merits of Competition and Cooperation, Lond. 1834, s. 29.)

116 Ülkenin gelirini (yani, Ricardonun ayný pasajda açýkladýðý gibi, servetleri ekonomik açýdan, Ulusun Zenginliðini oluþturan, büyük toprak sahipleri ile kapitalistlerin gelirlerini)

artýrabilecek ayný neden, ayný zamanda, nüfusu gereðinden fazla duruma getirebilir ve iþçinin durumunu kötüleþtirebilir. (Ricardo, l.c., s. 479.) Makinelerdeki her geliþmenin daimi amacý ve eðilimi, aslýnda, insan emeðinden büsbütün kurtulmak ya da yetiþkin erkek iþçinin emeðinin yerine kadýn ve çocuk emeðini ya da vasýflý iþçinin yerine vasýfsýz iþçinin emeðini koyamak, emeðin fiyatýný azaltmaktýr. (Ure, [l.c., s. 23].) Karl Marks 373

Kapital I

ki sürekli iyileþtirmeler ve otomatik sistemdeki geliþmeler, buna benzer etkiler yapar. Geliþtirilen bir makinenin amacý, el emeðini azaltmak ve fabrikadaki üretim sürecindeki bir halkayý insandan bir aygýt yerine demirden bir aygýt koyarak tamamlamaktýr.117 Þimdiye kadar elle iþletilen bir makineye buhar gücünün uyarlanmasý günlük olaylardandýr ... makineler üzerinde, güç tasarrufu, daha iyi üretmek, ayný sürede daha fazla iþ çýkartmak, ya da bir çocuðun, bir kadýnýn ya da bir erkeðin yerini doldurmak gibi amaçlarla yapýlan ufak-tefek düzeltmeler devamlý olup, bunlar bazan önemli þeyler gibi görünmemekle birlikte, önemli sonuçlar doðururlar.118 Bir sürecin hünerli ve hata yapmayan bir eli gerektirdiði durumlarda, bu iþ, hünerli olmakla birlikte, her türlü düzen-sizliklere eðilimli iþçiden derhal alýnýyor ve, bir çocuðun bile denetleyebileceði kendi kendine düzenlenen özel bir mekanizmaya veriliyor.119

Otomatik sistemde hünerli emek gitgide önemini yitirir.120 Makinelerdeki geliþmeler ayný sonucu almak için eskisi kadar yetiþkin iþçi çalýþtýrma zorunluluðunu ortaan kaldýrmakla kalmaz, ayný zamanda, bir tür insan emeði yerine bir diðerini, daha hünerli olan yerine daha az hünerlisini, erkek yerine kadýný, yetiþkin insan yerine çocuðu koymakla, iþçi ücretlerinde yeni çalkantýlara neden olur.121 Öteden beri kullanýlan iplik makinesinin yerini [sayfa 444] otomatik eðirme makinesinin almasý ile, erkek eðiricilerin çoðu iþten çýkarýldý, delikanlýlar ile çocuklar iþlerinde kaldýlar.122 Birikmiþ pratik deneyimler, hazýr mekanik araçlar ve sürekli teknik geliþmeler nedeniyle, fabrika sistemindeki olaðanüstü geliþme gücü, kýsaltýlmýþ iþgününün baskýsý altýnda, bu sistemin dev adýmlarýyla ilerlemiþ olduðunu bize tanýtlar. Ama Ýngiliz pamuklu sanayiinin en parlak yýlý olan 1860ta, Amerikan iç savaþýnýn dürtüsüyle birbirini izleyen üç yýl içinde, makinelerdeki dörtnala geliþmeler ve bunun sonucu iþçilerin iþsiz kalacaklarý kimin aklýna gelirdi? Bu konuda fabrika denetmenlerinin raporlarýndan alýnacak birkaç örnek yeterli olacaktýr. Manchesterli bir fabrikatör þöyle diyor: Eskiden elimizde 75 tarama makinesi vardý, þimdi ayný miktarda iþ çýkartan 12 makinemiz var. 14

iþçi daha az çalýþtýrýyoruz, haftada 10 sterlin tasarruf etmiþ oluyoruz. Tü-117 Rep. of Insp. of Fact., for 31st October, 1858, s. 43.

118 Rep. of Insp. of Fact., for 31st October, 1856 , s. 15.

119 Ure, l.c., s. 19. Tuðla yapýmýnda kullanýlan makinenin saðladýðý en büyük yarar, iþvereni, hünerli iþçiden büsbütün baðýmsýz hale getirmesidir. (Ch. Empl. Comm., V. Report, Lond.

1866, s. 130, n° 46.) Great Northern Railway firmasýnýn makine bölümü þefi Mr. A. Sturrock, lokomotif yapýmý ile ilgili olarak þöyle diyor: Pahalý Ýngiliz iþçileri her gün daha az kullanýlýyor.

Ýngiliz iþyerlerinde üretim, geliþtirilmiþ aletlerin kullanýlmasý ile artýrýlmakta ve bu aletler gene daha düþük bir emek tarafýndan kullanýlabilmektedir. ... Eskiden bunlarýn hünerli emekleri zorunlu olarak makinelerin bütün parçalarýný üretirdi. Þimdi ise, makinenin parçalarý, daha az hünerli emek, ama daha iyi aletlerle yapýlýyor. Aletler derken, mühendislik makineleri demek istiyorum, torna tezgâhý, planya makinesi, matkap ve benzeri aletler gibi. (Royal Com. on Railways, Minutes of Evidence, Lond. 1867, n° 17862 ve 17863.) 120 Ure, l.c., s. 20.

121 Ure, l.c., s. 321.

122 Ure, l.c., s. 23.

374 Karl Marks

Kapital I

ketilen pamuk miktarýndaki fire %10 civarýnda bir azalma gösterdi.

Manchesterdeki bir baþka ince iplik fabrikasýnda, bana, artan hýz ve bazý otomatik süreçlerin benimsenmesiyle kullanýlan iþçi sayýsýnda bir bölümde dörtte-bir, diðer bir bölümde yarýdan fazla indirim yapýldýðý ve ikinci tarama yerine bir tarama makinesi konulmasýyla, bu iþte çalýþtýrýlan iþçi sayýsýnda önemli bir azalma olduðu ifade edildi. Baþka bir iplik fabrikasýnda ise iþçi sayýsýndaki tasarruf %10 olarak tahmin ediliyor.

Manchesterli iplikçi Gilmour beyler þöyle diyorlar: Yeni makinelerle masraflarýmýz havalandýrma departmentinde [bölüm. -ç.] ücret ve iþçi olarak üçte-bir daha az, germe ve sarma roomunda, [oda. -ç.] masraf olarak aþaðý yukarý üçte-bir, iþçi olarak gene üçte-bir daha az; eðirme odasýnda masraflar yaklaþýk olarak üçte-bir azdýr. Ama hepsi bu kadar da deðil, ipliðimiz dokumacýlara gittiði zaman, yeni makinelerin uygulanmasýyla o derece kalitesi yükselmiþtir ki, hem miktar olarak daha fazla bez dokuyacaktýr, hem de eski makinelerle üretilen iplikten daha ucuza üretileceklerdir.123 Bay Redgrave ayný raporda daha sonra þunlarý söyler: Artan üretime karþý iþçi sayýsýndaki azalma gerçekte daima olmakta; yünlü fabrikalarýnda bu azalma bir süre önce baþladý ve hâlâ devam etmekte; Rochdale yakýnlarýndaki bir okulun müdürü, bana, birkaç gün önce, kýz öðrenci sayýsýndaki azalmanýn yalnýz bunalýmdan ileri gelmediðini, [sayfa 445] pamuklu fabrikalarýndaki makinelerin deðiþmesiyle kýsa süreli çalýþanlar arasýnda 70 kiþiye yol verilmesinin de bunda rolü olduðunu söylemiþtir.124

Aþaðýdaki tablo, Ýngiliz pamuklu sanayiinde Amerikan iç savaþý nedeniyle makinelerdeki geliþmelerin toplam sonucunu göstermektedir.

FABRÝKA SAYISI

1858

1861

1868

Ýngiltere ve Gal...............

2.046

2.715

2.405

Ýskoçya............................

152

163

131

Ýrlanda.............................

12

9

13

Birleþik Krallýk ...............

2.210

2.887

2.549

BUHARLI DOKUMA TEZGAHI SAYISI

Ýngiltere ve Gal...............

275.590

368.125

344.719

Ýskoçya............................

21.624

30.110

31.864

Ýrlanda.............................

1.633

1.757

2.746

Birleþik Krallýk ...............

298.847

399.992

379.329

123 Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1863, s. 108, 109.

124 l.c., s. 109. Bunalým sýrasýnda, makinelerdeki hýzlý geliþme Ýngiliz fabrikatörlerine, Amerikan iç savaþýnýn bitiminden hemen sonra dünya pazarlarýný tekrar mala boðma olanaðýný saðladý.

1866 yýlýnýn son altý ayýnda kumaþ neredeyse hiç satýlamaz hale gelmiþti. Bunun üzerine, Hindistan ve Çine mal gönderilmeye baþlandi ve bu da, doðal olarak, glutý [bolluk -ç.] iyice yoðunlaþtýrdý. 1867 baþlarýnda, fabrikatörler, güçlükten kurtulmak için her zamanki çareye baþvurdular, yani ücretleri %5 indirmek istediler. Ýþçiler direndiler ve tek çarenin, kýsa süreli olarak haftada 4 gün çalýþma olduðunu söylediler; ve bu görüþleri çok yerindeydi. Bir süre dayandýktan sonra, sanayiin kendi kendilerine oy veren kaptanlarý, bazý yerde indirilmiþ ücretle, bazýlarýnda eski ücretle kýsa süreli çalýþmaya razý oldular.

Karl Marks 375

Kapital I

ÝÐ SAYISI

Ýngiltere ve Gal................

25.818.576

28.352.125

30.478.228

Ýskoçya.............................

2.041.129

1.915.398

1.397.546

Ýrlanda..............................

150.512

119.944

124.240

Birleþik Krallýk ................

28.010.217

30.387.467

32.000.014

ÇALIÞTIRILAN PERSONEL SAYISI

Ýngiltere ve Gal...............

341.170

407.598

357.052

Ýskoçya............................

34.698

41.237

39.809

Ýrlanda.............................

3.345

2.734

4.203

Birleþik Krallýk ...............

379.213

451.569

401.064

Demek oluyor ki, 1861 ile 1868 arasýnda 338 pamuklu fabrikasý yokolmuþ, bir baþka deyiþle, büyük çapta daha çok üretken makine, daha az sayýda kapitalistin elinde toplanmýþtýr. Buharlý dokuma tezgâhý sayýsý, 20.963 tane azalmýþtýr; ama ayný sürede üretici güçler arttýðý için, geliþmiþ bir tezgâhýn eskisine göre daha fazla üretimde bulunmuþ olmasý gerekir. Ensonu, ið sayýsýnda 1.612.541 adetlik bir artýþ olduðu halde, iþçi sayýsýnda 50.505 kiþilik [sayfa 446] bir azalma olmuþtur. Pamuk bu-nalýmýnin iþçiler arasmda yarattýðý, geçici sefalet artmýþ ve, makinedeki hýzlý ve sürekli geliþmeyle geçici olmaktan çýkýp sürekli bir durum almýþtýr.Ama makine, iþçinin karþýsýna daima onun sýrtýný yere getiren ve devamlý olarak onu gereksiz kýlan bir rakip gibi çýkmakla kalmaz. Ayný zamanda, o, iþçiye düþman bir güçtür ve bunu, sermaye, hem bütün gücüyle ilân eder, hem de bundan yararlanýr. O, grevleri, iþçi sýnýfýnýn sermayenin tahakkümüne karþý bu devresel baþkaldýrmalarýný ezmede en güçlü silahtir.125 Gaskelle göre, buharlý makine daha iþin baþýnda insan gücünün hasmý ve düþmaný idi, ve kapitalist, yeni doðan fabrika sistemini bir bunalýmla tehdit eden iþçilerin artan taleplerini ezmede bu düþmanlýktan yararlanmýþtýr.126 Salt iþçi sýnýfýnýn ayaklanmalarýna karþý sermayenin eline silah vermek amacýyla 1830dan beri yapýlan icatlarýn bir tarihini yazmak mümkündür. Otomatik sistemde yeni bir dönem açtýðý için, bu önemli buluþlarýn baþýnda, kendi kendine iþleyen tezgâh yer alýr.127

Buharlý çekici bulan Nasmyth, Sendikalar Birliði Komisyonu önünde, 1851 yýlýnda makinistlerin yaygýn ve uzun süren grevleri sonucu, kendisinin makineler üzerinde yapmýþ olduðu geliþmeler konusunda þu açýklamalarda bulunmuþtur: Bizim modern mekanik geliþtirmemizin 125 Ýþlemlerin nefesle yapýldýðý cam ve þiþe fabrikalarýnda, patron ile iþçiler arasýndaki iliþki, kronik bir grev halindedir. Baþlýca iþlemlerin makine ile yapýldýðý basýnçlý cam fabrikalarýnýn geliþme nedeni iþte budur. Newcastleda, eskiden nefesle 350.000 libre billur cam üreten bir fabrika, þimdi bunun yerine basýnçla 3.000.500 libre cam üretmektedir. (Ch. Empl. Comm., Fourth Rep., 1865., s. 262-263.)

126 Gaskeli, The Manufacturing Population of England, London 1833, s. 3, 4.

127 W. Fairbairn, kendine ait iþyerlerindeki grevler sonucu, makine yapýmýnda kullanýlan birkaç çok önemli makine bulmuþtur.

376 Karl Marks

Kapital I

baþlýca özelliði, kendi kendine hareket eden makine-aletlerin sisteme katýlmasýdýr. Þimdi artýk her makine iþçisinin ya da hatta çocuðun yapabileceði þey, bizzat çalýþmak deðil, güzel güzel iþleyen makineye yalnýzca gözkulak olmaktýr. Salt hünerlerine dayanan tüm iþçiler sýnýfýna artýk gereksinme kalmamýþtýr. Eskiden her makinistin yanýnda, dört çocuk çalýþtýrýrdým. Yeni mekanik düzenlemeler nedeniyle yetiþkin iþçi sayýsýný 1.500den 750ye indirdim. Böylece kârým oldukça artmýþ oldu.

Ure, pamuklu basma iþinde kullanýlan bir makine için þunlarý söylüyor: Kapitalistler, ensonu bu dayanýlmaz kölelikten (yani iþçiler ile yaptýklarý sözleþmelerin aðýr hükümlerinden) [sayfa 447] bilimin bulacaðý deneyle kurtulma yollarýný aradýlar ve çok geçmeden mantýk kurallarý gereðince, kafanýn, vücudun daha aþaðý derecedeki organlarý üzerindeki meþru egemenliðini kurdular. Ýplik düzeltme makinesi için þöyle diyor: Ýþbölümünün eski siperleri gerisinde kendilerini çok güvenli gören hoþnutsuzlar takýmý, yeni mekanik buluþlarla kanatlarýnýn sarýldýðýný ve savunma hatlarýnýn hiç bir iþe yaramadýðýný gördüler ve ister istemez teslim olmak zorunda kaldýlar. Otomatik dokuma tezgâhýnýn bulu-nuþuyla ilgili olarak da þöyle diyor: Çalýþkan sýnýflar arasýnda düzeni yeniden kurma görevini yüklenen bir yaratýk. ... Bu buluþ, daha önce ileri sürülmüþ bulunan büyük öðretiyi doðruluyor: sermaye, bilimi hizmetine aldýðý anda, iþçinin söz dinlemez eli, uysallýðý öðrenecektir.128

Urenin yapýtý, 30 yýl önce, fabrika sisteminin henüz pek az geliþme gösterdiði bir sýrada yaymlanmýþ olmakla birlikte, gene de, fabrika ruhunu yetkin bir biçimde dile getirmekte ve yalnýzca yüzeydeki sinisizmini deðil, ayný zamanda, kapitalist beynin budalaca çeliþkilerini açýða vuran bönlüðünü de yansýtmaktadýr. Örneðin yukarda sözü edilen öðretiyi, yani sermayenin ücrete baðladýðý bilimin yardýmýyla daima iþçinin inatçý elini uysallaþtýrdýðýný öne sürdükten sonra, fiziko-mekanik biliminin, yoksullarý ezmede bir araç olarak zengin kapitalistlere kendisini kiraladýðý yolundaki suçlamalar karþýsýnda öfkeye kapýlýyor. Makinelerdeki hýzlý geliþmenin iþçi sýnýfý için ne kadar yararlý olduðu konusunda uzun bir vaiz verdikten sonra, dikkatsizlik ve grevlerle, bu geliþmeyi çabuklaþtýrdýk-larýný da kendilerine anýmsatýyor ve diyor ki, Bu tür þiddetli baþkaldýrmalar, kendi baþýný derde sokan dargörüþlü bir adamýn bayaðý karakterini açýða vurur. Oysa birkaç sayfa önce, bunun tersini söyler: Fabrika iþçileri arasýndaki yanlýþ görüþlerden ileri gelen þiddetli çatýþmalar ve iþ kesilmeleri olmasa, fabrika sistemi, bütün ilgililerin yararýna olmak üzere daha hýzlý bir geliþme gösterirdi. Ardýndan tekrar feryat eder: Makinelerdeki geliþmelerin yavaþ olmasý, Büyük Britanyanýn pamuk bölgesindeki halkýn iyiliðine olmuþtur. Makinelerdeki geliþmelerin bir kýsmý yetiþkin iþçiyi iþsiz býrakarak kazanç derecesini düþürdüðü ve böylece emeklerine olan gereksinmeye oranla sayýlarýný çok bollaþtýrdýðý söylenir. [sayfa 448]

128 Ure, l.c., s. 39-370.

Karl Marks 377

Kapital I

Bu durum, kuþkusuz, çocuk emeðine olan talebi artýrýr ve onlarýn ücret derecelerini de yükseltir. Öte yandan, bu ayný teselli meleði, çocuklara verilen ücretin düþüklü-ðünü, ana-babalarýn çocuklarýný çok küçük yaþta fabrikaya göndermelerine engel olduðu için savunur. Kitabý baþtan sona, sýnýrsýz bir iþgününü haklý göstermeye dayanýr; Parlamentonun 13 yaþýndaki çocuklarýn günde 12 saat çalýþtýrýlarak tüketilmesini yasaklamasý, onun liberal ruhuna, ortaçaðlarýn en karanlýk günlerini anýmsatýr. Bu durum, gene de, onu, bütün fabrika iþçilerini, makine sayesinde ölümsüz çýkarlarýný düþünmeye daha çok zaman bulduklarý için yüce Tanrýya þükretmeye davet etmekten alýkoyamaz.129

ALTINCI KESÝM.  MAKÝNELERIN ÝÞSÝZ BIRAKTIÐI

ÝÞÇÝLERLE ÝLGÝLÝ TELÂFÝ TEORÝSÝ

James Mill, MacCulloch, Torrens Senior, John Stuart Mill ve daha bir dizi burjuva ekonomi politikçisi, iþçileri yerlerinden eden bütün makinelerin ayný zamanda ve zorunlu olarak, ayný miktarda iþçiyi çalýþtýrmaya yetecek kadar sermayeyi serbest býraktýðýný öne sürerler.130

Diyelim ki, bir kapitalist, bir halý fabrikasinda, herbiri yýlda 30

sterline 100 iþçi çalýþtýrmaktadýr. Böylece yýlda yatýrýlan deðiþen sermaye miktarý 3.000 sterlin eder. Gene diyelim ki, bu kapitalist, iþçilerin 50 tanesini iþten çýkarsýn ve geriye kalan 50sini, kendisine 1.500 sterline malolan makinelerde çalýþtýrsýn. Konuyu basitleþtirmek için, binalarý, kömürü vb. hesaba katmýyoruz. Ayrýca bu deðiþiklikten önce de, sonra da, yýlda tüketilen hammadde 3.000 sterlin deðerinde olsun.131 Bu baþkalaþým ile, serbest duruma gelen herhangi bir sermaye var mýdýr?

Deðiþiklikten önce, yarýsý deðiþmeyen, yarýsý da deðiþen sermayeden oluþan toplam 6.000 sterlinlik sermaye vardý. Deðiþiklikten sonra, bu sermaye, 4.500 sterlinlik deðiþmeyen (3.000 sterlin hammadde ve 1.500

sterlin makine) ve 1.500 sterlinlik deðiþen sermayeden oluþmuþtur. Deðiþen sermaye, toplam sermayenin yarýsý olacaðý yerde [sayfa 449] þimdi yalnýzca dörtte-biridir. Sermayenin bir kýsmý serbest kalmak yerine, burada, emek-gücüyle deðiþimden çýkacak þekilde baðlanmýþ ve kilitlenmiþtir: deðiþen sermaye, deðiþmeyen sermaye haline getirilmiþtir. Diðer þeyler ayný kalmak üzere, 6.000 sterlinlik sermaye, gelecekte de 50 kiþiden fazla iþçi çalýþtýramaz. Makinelerdeki her geliþmeyle daha da az iþçi çalýþtýracaktýr. Eðer yeni kullanýlmaya baþlayan makineler, yerini aldýðý emek-gücü ile aletlerden daha aza, örneðin 1.500 sterlin yerine yalnýzca 1.000 sterline malolursa, 1.000 sterlinlik bir deðiþen sermaye, deðiþmeyen 129 Ure, l.c., s. 368, 7, 370, 280, 281, 321, 370, 475.

130 Ricardo, baþlangýçta bu görüþteydi, ama daha sonra, kendisine özgü bilimsel tarafsýzlýk ve gerçekseverlikle bunu açýkça reddetti. Bkz: l.c., ch. XXXI, On Machinery.

131 Nota bene. Verdiðim örnek, yukarda adý geçen iktisatçýlarýn verdikleri örneklerle tamamen ayný doðrultudadýr.

378 Karl Marks

Kapital I

sermayeye dönüþür ve kilitlenir; ve 500 sterlinlik bir sermaye serbest kalabilirdi. Bu 500 sterlin, iþçi ücretinin deðiþmediði kabul edilirse, iþten çýkarýlan 50 iþçinin aþaðý yukarý 16sýný çalýþtýrmaya yeterli bir fon oluþtu-rabilirdi. Dahasý da var: bu fonla çalýþtýrýlacak iþçi 16dan da az olacaktýr, sermaye olarak kullanýlabilmesi için bu 500 sterlinin bir kýsmýnýn þimdi gene deðiþmeyen sermaye olmasý gerektiði için, ancak geriye kalan kýsmý emek-gücüne yatýrýlacak kýsým olabilir.

Ama diyelim ki, yeni makinelerin yapýmýnda daha fazla sayýda makine iþçisi çalýþtýrýlmaya baþlansýn; buna, sokaða atýlan halý iþçilerine karþý bir telâfi diyebilir miyiz? Olsa olsa, bunlarýn yapýmýnda, gene de iþlerinden ettiði halý iþçilerinden daha azý çalýþtýrýlýr. Eskiden halý iþçilerinin ücretlerini temsil eden 1.500sterlinlik toplam, þimdi makine þeklinde þunlarý temsil eder: (1) bu makinenin yapýmýnda kullanýlan üretim araçlarýnýn deðerini, (2) bu yapýmda çalýþan makine iþçilerinin ücretlerini, ve (3) bu patronlarýnýn payýna düþen artý-deðeri. Üstelik, makine eskiye-ne kadar, yenilenmesine gerek yoktur. Bu durumda, artan sayýda makine iþçisini sürekli olarak çalýþtýrabilmek için, halý yapýmcýlarýn, birbiri ardýndan, iþçilerin yerine makine koymasý gerekir.

Aslýnda, bu savunumcularýn da demek istedikleri, bu tür bir serbest býrakma deðildir. Bunlarýn söylemek istedikleri, serbest duruma getirilen iþçilerin geçim araçlarýdýr. Yadsýnamaz ki, yukardaki örnekte, makine, yalnýz 50 iþçiyi serbest býrakmakla ve böylece bunlarý baþkalarýnýn emrine hazýr duruma getirmekle kalmamakta, ayný zamanda, 1.500 sterlin deðerinde geçim araçlarýný da iþçilerin tüketiminden çekip almakta ve bunu serbest býrakmaktadýr. Yeni olmamakla birlikte, yalýn gerçek þudur ki, makinenin, iþçileri, geçim araçlarýndan ayýrmasýnýn anlamý, iktisat [sayfa 450] dilinde, makinenin, geçim araçlarýný iþçi için serbest duruma getirmesi, ya da bunlarý, iþçinin patronu için sermayeye dönüþtürmesidir. Görüldüðü gibi, her þey, bir ifade ediþ biçimine gelip dayanýyor. Nominibus mollire licet mala.*

Bu teoriye göre, 1.500 sterlin deðerindeki geçim aracý, kendilerine yol verilmiþ bulunan 50 kiþinin emekleriyle geniþletilmiþ sermaye idi. Bundan dolayý, bu sermaye, bunlar zoraki tatillerine baþlar baþlamaz kullaným dýþýna düþer ve, bu ayný 50 kiþi tarafýndan yeniden üretken bir biçimde tüketilebileceði yeni bir yatýrým alaný bulana kadar da rahat edemezdi. Sermaye ile iþçi, bu nedenle, eninde sonunda yeniden biraraya gelmek zorundadýr ve ancak bundan sonra telâfi tamamlanmýþ olur. Makinenin iþinden ettiði iþçilerin ýstýraplarý da, bu dünyanýn zenginlikleri gibi gelip geçicidir.

Ýþinden atýlan iþçilerle iliþkisi yönünden bu 1.500 sterlinlik geçim aracý hiç bir zaman sermaye deðildi. Gerçekte onlarýn karþýsýna sermaye olarak çýkan þey, sonradan makineye yatýrýlan 1.500 sterlindi. Daha ya-

* Kötülükleri sözcüklerle yumuþatmak yerinde olur. -ç.

Karl Marks 379

Kapital I

kýndan bakýldýðýnda görüleceði gibi, bu 1.500 sterlin, iþlerinden atýlmýþ bulunan 50 iþçi tarafýndan bir yýl içinde üretilen halýlarýn bir kýsmýný temsil eder ve iþçiler, bu kýsmý, iþverenden, ücret þeklinde, aynî olarak deðil, para olarak almaktaydýlar. Ýþçiler, paraya dönüþmüþ halýlar ile, 1.500 sterlin deðerinde geçim aracý satýnalýyorlardý. Bu araçlar, bu nedenle, onlar için sermaye deðil, meta idi ve onlar bu meta karþýsýnda ücretli iþçi deðil, satýn-alýcý idiler. Makinenin, iþçileri satýn-alma araçlarýndan azat etmesi koþulu, bunlarý alýcý olmaktan çýkartýr, alýcý olmayan kiþiler durumuna sokar. Böylece bu metalara talep azalýr  voila tout.*

Eðer bu azalma, baþka yönden artan taleple karþýlanmazsa, metalann pazar fiyatý düþer. Ve eðer bu durum, bir süre devam eder ve yayýlýrsa, bunu, bu metalarýn üretiminde çalýþan iþçilere yol verilmesi izler. Daha önce, gerekli geçim araçlarýnýn üretimine ayrýlan sermayenin bir kýsmýnýn, bir baþka biçimde yeniden-üretilmesi zorunluluðu doðar. Fiyatlar düþer ve sermaye yer deðiþtirirken gerekli geçim araçlarýnýn üretiminde çalýþan iþçiler de ücretlerinin bir bölümünden azat olur. Bu durumda, makinenin, iþçileri, onun geçim araçlarýndan azat etmesiyle birlikte, bu araçlarý [sayfa 451] iþçilerin daha sonraki çalýþmalarý için kullanýlacak sermayeye dönüþtürdüðünü tanýtlayacak yerde, savunumcu beylerimiz, tersine, her derde deva arz ve talep yasasý ile, makinenin yalnýz kullanýlmaya baþlandýðý üretim alanýnda degil, henüz kullanýlmadýðý üretim kollarýnda da iþçilerin sokaða atýlmasýna neden olduðunu tanýtlamýþ olurlar.

Ýktisatçilarýn iyimserlikleri yüzünden acayipleþen olgular gerçekte þöyledir: Makinenin fabrikadan sürüp çýkardýðý iþçiler, kapitalistlerin emrine amade iþçi sayýsýný artýrmak üzere doðruca emek pazarýna atýlýrlar. Bu kitabýn yedinci bölümünde görüleceði gibi, makinenin, bize, burada, iþçi sýnýfý için bir telâfi gibi gösterilen bu etkisi, tersine çok ür-künç bir afettir. Þimdilik yalnýz þunu söylemekle yetineceðim: bir sanayi kolunda iþten atýlan iþçi, kuþkusuz bir baþka sanayi kolunda iþ arayacaktýr. Eðer iþ bulur da, kendileriyle geçim araçlarý arasýndaki baðý yeni-leyebilirse, bu, ancak, yatýrým alanlarý arayan yeni ve ek bir sermayenin aracýlýðý ile olabilir; yoksa bu iþ, daha önce kendilerini çalýþtýrýp da sonradan makineye dönüþen sermaye aracýlýðý ile gerçekleþemez. Yeni bir iþ bulabilseler bile, ne zavallýca bir bekleyiþtir onlarýnki! Ýþbölümü ile çalýþma alanlarý daralmýþ bulunan bu zavallýlarýn eski uðraþlarý dýþýnda deðerleri o kadar azdýr ki, ancak, aþaðý türden ve zaten az ücretli iþçiler ile dolup taþan sanayilerde kendilerine iþ bulabilirler.132 Üstelik, her sanayi

* Ýþte hepsi bu. -ç.

132 Ricardonun bir öðrencisi, J. B. Sayýn saçmalýklarýna karþýlýk olarak, bu nokta üzerinde þöyle diyor: Ýþbölümünün iyice geliþtiði yerlerde iþçinin hüneri, yalnýzca, bu hüneri kazandýðý belli alanda kullanýlabilir; iþçinin kendisi bir tür makinedir. Bu nedenle, þeylerin kendi düzeylerini bulma yolunda bir eðilimleri olduðunu papaðan gibi yinelemenin, konuya zerrece yararý yoktur.

Çevremize baktýðýmýzda, biz, yalnýzca, bunlarýn kendi düzeylerini uzun bir süre bulamadýklarýný görürüz; ve bulduklarý zaman da, bu düzey, daima, sürecin baþlangýcýndakinden daha düþüktür.

(An Inquiry into those Principles Respecting the Nature of Demand etc., Lond. 1821, s. 72.) 380 Karl Marks

Kapital I

kolu, her yýl, boþluklarý dolduran ve normal geniþleme gereksinmesini karþýlayan yeni bir insan kaynaðýný kendisine çeker. Belli bir sanayi kolunda çalýþan iþçinin bir kýsmý, makine tarafýndan azat edilir edilmez, yedek insanlar da yeni iþ kanallarýna yöneltilir ve diðer kollar tarafýndan emilirler; bu arada makinenin ilk kurbanlarýnýn büyük kýsmý, bu geçiþ döneminde açlýk ve sefalet içinde kýrýlýrlar.

Kuþku götürmeyen bir gerçektir ki, yalnýzca makine, iþçileri, gerekli geçim araçlarýndan azat etmekte sorumlu deðildlr. Girdiði sanayi kollarýnda üretimi ucuzlatýr ve artýrýr, ama [sayfa 452] baþlangýçta, diðer sanayilerde üretilen geçim araçlarýnýn kitlesinde bir deðiþiklik yapmaz.

Böylece, makinenin sanayie girmesiyle, iþlerinden edilen iþçiler için toplumun sahip olduðu gerekli geçim araçlarý eskisinden daha fazla deðilse, eskisi kadardýr. Yýllýk üretimin, iþçi olmayanlar tarafýndan telef edilen büyük bir kýsmý, bunun dýþýndadýr. Ve iþte bizim savunumcularýmý-zýn dayandýklarý nokta budur! Makinenin kapitalist kullanýmýndan ayrýlmaz çeliþki ve uzlaþmaz karþýtlýklar, makineden deðil, ama aslýnda makinelerin kapitalist biçimde kullanýmýndan doðduklarýndan ötürü, mevcut deðildir diyorlar! Ýþte bu yüzden, makine tek baþýna alýndýðýnda çalýþma saatlerini kýsalttýðý halde, sermayenin hizmetine girdiði zaman bunu uzatmakta; ve gene kendi baþýna, çalýþmayý hafiflettiði halde, sermaye tarafýndan kullanýldýðý zaman, iþin yoðunluðunu artýrmaktadýr; kendi baþýna, o, insanýn doða üzerindeki zaferi olduðu halde, sermayenin elinde, insanlarý bu kuvvetlerin kölesi haline getirmektedir; kendi baþýna, üreticilerin servetini artýrdýðý halde, sermayenin elinde bunlarý sefileþtir-mektedir  bütün bu ve öteki nedenlerle, burjuva iktisatçýlarý, bütün bu çeliþkilerin, gerçeðin bir görünümü olduðunu ve aslýnda ne fiilen ve ne de teorik bir varlýða sahip bulunmadýklarýnýn gün gibi açýk olduðunu rahatlýkla öne sürebiliyorlar. Böylece, o, kendisini, kafa yormaktan kurtardýðý gibi, üstelik, kendi karþýtýnýn üstü kapalý olarak, makinenin kapitalist kullanýmýna deðil de, bizzat makineye karþý çýkacak kadar aptal olduðunu söyler.

Makinenin kapitalist biçimde kullanýlmasý yüzünden geçici huzur-suzluklarýn doðacaðýný o da yadsýmaz. Ama, öbür yüzü olmayan bir madalyon nerede vardýr! Makinenin, sermaye dýþýnda herhangi bir kullanýmý, onun için olanaksýzdýr. Bunun için de, iþçinin makine tarafýndan sömürülmesiyle, makinenin iþçi tarafýndan sömürülmesi ona göre özdeþ þeylerdir. Makinenin kapitalist kullanýmýnýn içyüzünü ortaya koyan herkes, bu nedenle, onun herhangi bir þekilde kullanýmýna karþýdýr ve toplumsal geliþmenin düþmanýdýr.133 Bu, ünlü Bill Sykesin usavur-133 MacCulloch, diðerleri arasýnda, bu budalalýk gösterisinde büyük üstattýr. Sekiz yaþýnda ki bir çocuðun taklitçi saflýðý ile þöyle diyor: Eðer iþiinin hünerini, ayný ya da daha az bir emekle, devamlý artan miktarda meta üretebilecek þekilde gitgide geliþtirmekte bir yarar varsa, bu sonuca ulaþmakta kendisine en etkin biçimde yardýmcý olacak bu gibi makinelerin yardýmýndan yararlanmak da gene onun için avantajlý olacaktýr. (MacCulloch, Princ. of. Pol. Econ., Lond.

1830, s. 182.)

Karl Marks 381

Kapital I

masýnýn aynýdýr: Sayýn jüri üyeleri, bu gezginci tüccarýn gýrtlaðý kuþkusuz kesilmiþ. [sayfa 453]

Ama kabahat bende deðil, býçakta. Böyle arýzî münasebetsiz-likler oluyor diye, býçaðýn kullanýlmasýný büsbütün ortadan kaldýralým mý yani? Düþünün bir kez! Býçaksýz tarým da, ticaret de olur muydu?

Býçak, anatomide meþhur bir araç olduðu gibi, cerrahlýkta da saðlýða yararlý deðil midir? Ayrýca ziyafet masalarýnýn da gönüllü bir yardýmcýsý deðil midir? Eðer býçaðý ortadan kaldýrýrsanýz. ... bizi barbarlýðýn uçu-rumlarýna fýrlatýp atmýþ olursunuz.134

Makine, kullanýlmaya baþlandýðý sanayi kollarýnda zorunlu olarak iþçileri iþlerinden atmakla birlikte, gene de, öteki sanayi kollarýndaki iþçi sayýsýnda bir artýþa yolaçabilir. Bununla birlikte, bu etkinin, telâfi teorisi denilen þeyle hiç bir iliþkisi yoktur. Makine ile üretilen her mal, elle üretilen ayný maldan ucuz olduðu için, þu kesin yasaya ulaþmýþ oluruz: Eðer, makineyle üretilen toplam mal miktarý, daha önce elzanaatlarý ya da manüfaktürle ve þimdi makineyle üretilen toplam mal miktarýna eþitse, bu durumda harcanan toplam emek azalmýþ olur. Þimdi emek araçlarý, makine, kömür vb. üzerinde harcanan yeni emek, makinenin kullanýlmasýyla yerlerinden edilen emekten zorunlu olarak daha az olmak durumundadýr; aksi takdirde, makineyle elde edilen ürünün, el emeðiyle elde edilen kadar ya da daha pahalý olmasý gerekirdi. Ama daha az sayýda iþçiyle makinenin ürettiði mal miktarý, eþit kalma yerine, yerini aldýðý toplam el ürünü, mal kitlesini aslýnda epeyce aþar. Diyelim makineli tezgâh üzerinde, 400.000 yarda kumaþ, elle dokunan 100.000

yarda kumaþtan daha az dokumacýya gereksinme gösterir. Dört kat büyümüþ üründe, dört kez daha fazla hammadde bulunur. Öyleyse, hammadde üretiminin de dört katýna çýkmasý gerekir. Ama binalar, kömür, makine ve benzeri emek aracý yönünden durum farklýdýr; bunlarýn üretimleri için gerekli ek emeðin miktarý, makine ile yapýlan mal miktarý ile, ayný malýn ayný sayýdaki iþçinin elle yapabileceði miktar arasýndaki farka göre, deðiþen sýnýrlar içinde artabilir.

Bu duruma göre, belli bir sanayi kolunda makinenin kullanýlmasý yaygýnlaþtýkça, bunun görülen ilk etkisi, ona ilk üretim araçlarýný saðlayan diðer sanayi kollarýndaki üretimin artmasý [sayfa 454] oluyor. Çalýþan iþçi kitlesinde böylece ne kadarlýk bir artýþ olacaðý, iþgününün uzunluðu ve emek yoðunluðu belli olduðuna göre, kullanýlan sermayenin bileþimine, yani deðiþen ve deðiþmeyen kýsýmlarý arasýndaki orana baðlýdýr. Bu oran ise, bu sanayi kollarýna makinenin girmiþ olduðu ya da gireceði ölçüde büyük deðiþiklikler gösterir. Kömür ve maden ocaklarýnda çalýþmaya mahkum insanlarýn sayýsý, Ýngiliz fabrika sistemindeki geliþmelere 134 Ýplik eðirme makinesinin bulucusu Hindistaný mahvetmiþtir, ama bu olgunun bizim üzerimizdeki etkisi pek azdýr. A. Thiers, De la propriété, [s. 275].  M. Thiers, burada, iplik makinesi ile mekanik dokuma tezgâhýný birbirine karýþtýrmaktadýr, ama bu olgunun, bizim üzerimizdeki etkisi pek azdýr.

382 Karl Marks

Kapital I

baðlý olarak büyük ölçüde artmýþtýr; ama son birkaç on yýl içersinde bu artýþýn hýzý, madenlerde yeni makinelerin kullanýlmasý nedeniyle daha az olmuþtur.135 Makine ile birlikte yeni tip bir iþçi ortaya çýkmýþtýr: makine yapýmcýsi. Makinenin bizzat bu [makine -ç.] üretimi koluna da her gün büyüyen bir ölçüde egemen olduðunu görmüþ bulunuyoruz.136 Hammaddeye gelince,137 pamuk ipliði üretimindeki hýzlý ilerlemenin, yalnýz Amerika Birleþik Devletlerinde tropikal bir bolluk içinde pamuk yetiþtirilmesini, ve Afrika köle ticaretini zorlamakla kalmamýþ, ayný zamanda, köle yetiþtirilmesini border slave-statesýn* baþlýca uðraþý haline getirdiðine de hiç kuþku yoktur. Ýlk köle nüfus sayýmýnýn yapýldýðý 1790 yýlýnda Amerika Birleþik Devletlerinde köle sayýsý 697.000 idi; bu sayý 1861de neredeyse dört milyona ulaþmýþtýr. Öte yandan, Ýngiliz yünlü sanayiindeki geliþmelerin, ekilebilir topraklarýn koyunlar için mera haline getirilmesiyle birlikte, tarým iþçilerini gereksiz hale getirerek, bunlarýn kitleler halinde kentlere akmasýna yolaçtýðý da ayný derecede kesindir. Son yirmi yýl içersinde nüfusu neredeyse yarýya inen Ýrlanda ise, toprak sahipleri ile Ýngiliz yünlü fabrikatörlerinin gereksinmelerini týpatýp karþýlayacak þekilde nüfusunda daha da azalmalarýn görüldüðü bir süreç içinde bulunmaktadýr. [sayfa 455]

Bir iþ konusunun, son þeklini alýncaya kadar geçtiði baþlangýç ve ara aþamalarda makine kullanýmýna baþlandýðý zaman, bu aþamalarda malzeme gereksinmesinde bir artýþ olduðu gibi, makinenin saðladiði ürünleri iþleyen elzanaatlarý ile manüfaktürlerde emeðe duyulan gereksinmeler de artar. Örneðin, makineyle iplik eðirilmesiyle, o kadar ucuz ve o kadar bol iplik saðlanmýþtý ki, baþlangýçta, çýkrýkla çalýþan dokumacýlar, yatýrýmda bir artýþ olmaksýzýn durmadan çalýþýyorlardý. Gelirleri de bu ölçüde artmýþtý.138 Böylece, Jenny dokuma ve eðirme makinelerinin pamuklu dokuma sanayiine çektiði insan seli, sonunda buharlý dokuma tezgâhlarý tarafýndan boðulana kadar 800.000 dokumacýya ulaþmýþtýr. Ayný þekilde, makinenin ürettiði kumaþ ve diðer malzemelerin 135 1861 sayýmýna göre (vol. II., Lond. 1863) Ýngilterede ve Galde kömür ocaklarýnda çalýþan iþçi sayýsý 246.613 olup bunlarýn 73.545i 20 yaþýn altýnda, l73.067si 20 yaþýn üzerindeydi. Yirmi yaþýn altýnda olanlardan 20.835i 5 ile 10 yaþ arasýnda, 30.701i 10 ile 15 yaþ arasýnda, 42.010u 15

ile 19 yaþ arasýndaydý. Demir, bakýr, kurþun, kalay ve diðer madenlerde çalýþanlarýn sayýsý 319.222

idi. 136 1861 yýlýnda Ýngiltere ile Galde, makine yapýmýnda 60.807 kiþi çalýþýyordu; bu sayýya, patronlar ile memurlar vb., bu iþkolu ile ilgili bütün çalýþan kimseler giriyor, ama dikiþ makinesi vb. gibi küçük makine yapýmcýlarý ile, mekik gibi makinenin üzerinde kullanýlan parçalarý yapanlar girmiyordu. Ýnþaat mühendislerinin toplam sayýsý 3.329 idi.

137 Demir en önemli harrmaddelerden birisi olduðu için, burada þu sayýlarý vermek isterim: 1861 yýlýnda Ýngiltere ile Galde 125.771 demir iþçisi olup, bunlarýn 123.430u erkek, 2.341i kadýndý. Erkeklerin 30.810u 20 yaþýn altýnda, 92.620si ise 20 yaþýn üzerindeydi.

138 Dördü büyük ve ikisi çocuk, winders [çýkrýkçý -ç.] olarak çalýþan bir ailenin, geçen yüzyýlýn sonu ile bu yüzyýlýn baþýnda, günde on saat çalýþarak haftada kazandýklarý para 4

sterlindi. Ýþler çok fazla ise, daha fazla kazanabilirlerdi. ... Bundan önce, daima iplik sýkýntýsý çekerlerdi. (Gaskell, l.c., s.,25-27.)

* Sýnýr devletleri. -ç.

Karl Marks 383

Kapital I

bollaþmasý sonucu, terzi, elbiseci ve kadýn terzisi sayýsý, dikiþ makinesinin ortaya çýkmasýna kadar artmaya devam etmiþti.

Nispeten az sayýda iþçinin çalýþmasýyla makinelerin saðladýklarý hammadde, ara ürünler, emek araçlarý vb. kitlesinde meydana gelen artýþla orantýlý olarak, bu hammaddeler ve ara ürünlerin iþlenmesi ile ilgili sayýsýz iþler ortaya çýktý ve toplumsal üretim kollarý çeþit yönünden arttý. Fabrika sistemi, toplumsal iþbölümünü, manüfaktüre göre çok daha ileri götürdü, çünkü girdiði iþkollarýnda üretkenliði çok daha yüksek düzeye çýkartýyordu.

Makinelerin doðurduðu ilk sonuç, artý-deðer ile, artý-deðerin içinde yer aldýðý ürünlerin kitlesini artýrmaktý. Kapitalistler ile, kendilerine baðlý olanlarýn tükettikleri maddeler bolaþtýðý için, toplumun bu katýnda da, bir büyüme olur. Bunlarýn artan zenginlikleri ve gerekli tüketim maddelerini üretmek için çalýþtýrýlan iþçi sayýsýndaki nispî azalma, yeni, lüks gereksinme maddeleri ile birlikte, bu gereksinmeleri giderme araçlarýný da doðurur. Toplumun üretiminin büyük bir bölümü, artý-ürün þeklini aldýðý gibi, bu artý-ürünün daha büyük bir bölümü, daha çeþitli ve daha incelmiþ biçimlerde üretilir ve tüketilir. Baþka bir deyiþle, lüks eþya üretimi artar.139 Ürünlerin incelmesi ve çeþitlenmesi, [sayfa 456] ayný zamanda, büyük sanayiin yarattýðý dünya pazarlarýndaki yeni iliþkilerden de ileri gelir. Yerli ürünler daha hýzlý miktarlarda yabancý lüks eþyalar ile deðiþilmekle kalmaz, daha fazla yabancý hammadde, ara-ürün ve diðer çeþitli maddeler, yerli sanayilerde üretim aracý olarak kullanýlýr. Dünya pazarlarý arasýnda kurulan bu iliþkiler nedeniyle, ulaþtýrma ve taþýma iþlerinde emek talebi artar ve bu iþler sayýsýz kollara bölünür.140

Ýþçi sayýsýnýn nispeten azalmasýna karþýn, üretim araçlarý ile tüketim maddelerindeki artýþ, kanallar, doklar, tüneller, köprüler vb. gibi, meyvelerini gelecekte verecek olan iþlerin yapýlmasýnda emek talebinin artmasýna yolaçar. Ya doðrudan doðruya makinenin ya da onun eseri olan genel sýnai deðiþmenin etkisiyle, yepyeni iþ alanlarý açan yeni üretim dallarýný oluþturur. Ne var ki, bu üretim dallarýnýn genel üretim içinde tuttuðu yer, en geliþmiþ ülkelerde bile önemli sayýlmaz. Buralarda iþ bulan iþçi sayýsý, doðrudan doðruya bu sanayilerin yarattýðý en kaba türden el iþçisine olan taleple orantýlýdýr. Bu türden bellibaþlý sanayiler, þimdilik, gaz iþleri, telgraf, fotoðrafçýlýk, buharlý deniz ulaþýmý ve demir-yollarýdýr. Ýngiltere ve Gal bölgesi için 1861 sayýmýna göre, gaz sa-nayiinde (gaz iþleri ile mekanik aygýtlarýn üretimi, gaz þirketlerinde çalýþanlar vb.) 15.211 kiþi; telgrafçýlýkta 2.399; fotoðrafçýlýkta 2.366; buharlý deniz ulaþýmýnda 3.570; demiryollarýnda 70.599 kiþi çalýþtýðýný görüyoruz.

Bunlardan hünersiz denizyolu iþçileri azçok devamlý çalýþýyorlardý ve 139 F. Engels, Lage etc.de bu lüks eþya iþlerinde çalýþanlarýn büyük kýsmýnýn sefil durumlarýna iþaret eder. Ayrýca Reports of the Childrens Employment Commisiondaki sayýsýz örneklere bakýnýz.

140 1861de, Ýngiltere ile Galde, deniz ticaretinde çalýþan 94.665 denizci vardý.

384 Karl Marks

Kapital I

büro iþçileriyle ticaret iþlerini yürüten bütün personel aþaðý yukarý 28.000

kiþiydi. Böylece, bu beþ yeni sanayi kolunda çalýþan toplam personel 94.145e ulaþmýþ oluyordu.

Ensonu, büyük sanayiin olaðanüstü üretkenliði, diðer bütün üretim alanlarýnda emek-gücünün daha geniþ ve yoðun bir þekilde sömürülmesiyle elele vererek, iþçi sýnýfýnýn büyük bir kesiminin üretken olmayan bir biçimde çalýþtýrýlmasýný ve, böylece eskiden ev iþlerini yapan kölelerin þimdi de, erkek ve.kadýn hizmetçi, uþak vb. gibi adlar altýnda bir hizmetkârlar sýnýfý olarak tekrar ortaya çýkmasýna izin vermiþ olur. 1861 sayýmýna göre, Ýngiltere ile Galin toplam nüfusu, 9.776.259u erkek ve 10.289.965i kadýn olmak üzere 20.066.224 idi. Çalýþmak için yaþlarý çok küçük olanlarla ihtiyarlarý; üretken olmayan bütün kadýnlarý, gençleri [sayfa 457] ve çocuklarý; deviet memurlarý ile rahipleri, hukukçularý, askerleri vb. gibi , ideolojik sýnýflarý; daha sonra baþkalarýnýn emeðini rant, faiz vb. þekillerinde sömürerek çalýþmadan geçinenleri; ve ensonu, dilencileri, serserileri ve suçlularý bu toplamdan düþerek, geriye her iki cinsiyetten ve her yaþtan yuvarlak hesap sekiz milyon insan kalýr ki, bu sayýya, herhangi bir þekilde, sanayi, ticaret ve mali iþlerle uðraþan kapitalistler de dahildir. Bu 8 milyon içersinde þunlar vardýr: Tarým iþçileri (çobanlar, çiftlik hizmetçileri, ve çiftçinin yanýnda yaþayan kadýn hizmetçiler) . . . . . . . . . . . . . 1.098.261

Bütün pamuklu, yünlü, yün kumaþ, keten, kenevir,

ipekli ve tül fabrikalarý ile makineyle çorap ve dantel yapýmýnda da çalýþanlar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

642.607141

Bütün kömür ve maden ocaklarýnda çalýþanlar . . . . . . . . . . . . . . . .

565.835

Her türlü metal iþlerde çalýþanlar (yüksek fýrýnlar, 142

haddehaneler vb.) ve her türden metal yapýmcýlar . . . . . . . .

396.998

Hizmetkârlar sýnýfý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1.208.648143

Tekstil fabrikalarý ile madenlerde çalýþanlar birarada 1.208.442

kiþi ediyor; tekstil fabrikalarý ile metal sanayiinde çalýþanlar birlikte alýndýðý zaman ise 1.039.605 kiþi ediyor; her iki durumda da bu toplamlar, modern ev köleleri sayýsýndan daha azdýr. Ýþte makinelerin kapitalist biçimde sömürüsünden çýkan görkemli sonuç!

YEDÝNCÝ KESÝM.  ÝÞÇÝLERÝN FABRÝKA SÝSTEMÝ

TARAFINDAN ÝTÝLMELERÝ VE ÇEKÝLMELERÝ

PAMUKLU SANAYÝÝNDE BUNALIMLAR

Makinelerin girmesinin, bu makinelerin ilk rekabete girdikleri 141 Bunlardan ancak 177.596si 13 yaþýndan büyük erkektir.

142 Bunlardan 30.501i kadýndýr.

143 Bunlardan 137.447si erkektir. Özel evlerde çalýþmayanlar, 1.208.648 sayýsýna dahil deðildir.

1861 ile 1870 yýllarý arasýnda. erkek uþak sayýsý, neredeyse iki katýna çýkmýþtýr. Bunlar, 267.671e Karl Marks 385

Kapital I

eski elzanaatlarý ile manüfaktürlerdeki iþçiler üzerinde zararlý bir etki yaptýklarýný, bütün bellibaþlý ekonomi politikçiler kabul ederler. Hemen hemen hepsi de, fabrika iþçilerinin düþtükleri köle durumundan ya-kýnýrlar. Peki, bunlarýn oynadýklarý büyük koz nedir? Makineler, onlarýn ilk uygulama ve geliþme dönemindeki dehþet yatýþtýktan sonra, emek kölelerinin sayýsýný, azaltacak yerde, uzun sürede, artýrmaktadýr! Evet, ekonomi politik, kapitalist üretim [sayfa 458] biçiminin ebedi ve doðal bir zorunluluk olduðuna inanan her insansever için çirkin bir teori ile, ya-ni makineye dayanan fabrika sisteminin bir büyüme ve geçiþ döneminden sonra, baþarýsýnýn tepe noktasýnda bile, ilk uygulandýðýnda sokaða fýrlatýp attýklarýndan daha fazla iþçiyi pençesinde kývrandýracaðý yolundaki o iðrenç teori ile gönül eðlendirmektedir.144

Ýngiliz yünlü ve ipekli fabrikalarýnda daha önce gördüðümüz gibi bazi durumlarda, fabrika sisteminin olaðanüstü geliþmesinin belirli bir aþamasýnda, çalýþtýrýlan iþçi sayýsýnda, yalnýz nispi deðil mutlak bir azal-mayi da beraberinde getirebileceði doðrudur. 1860 yýlýnda, Parlamentonun bir emriyle Birleþik Krallýktaki bütün fabrikalar ile ilgili olarak yapilan özel bir sayýmda, fabrika denetmeni Bay Bakerin bölgesine giren Lancashire, Cheshire ve Yorkshiredaki fabrika sayýsýnýn 625 olduðu görülmüþtür; bunlardan 570inde, 85.622 dokuma, tezgâhý, 6.819.146 ið (çiftli iðler hariç), 27.439 beygirgücünde buhar ve 1.390 beygirgücünde su kullanýlmakta ve 94.119 kiþi çalýþmaktaydý. 1865 yýlýnda, ayný fabrikalarda, 95.163 dokuma tezgâhý, 7.025.031 ið vardý, ve 28.925 beygirgücü buhar, 1.445 beygirgücü su kullanýlýyor, 88.913 kiþi çalýþýyordu. Bu duru-ulaþtý. 1847 yýlýnda (büyük toprak beylerinin av korularýnda) 2.694 av korucusu vardý, bu sayý, 1869'da 4.921'e ulaþtý. Londra'da alt orta sýnýfa ait evlerde çalýþan genç hizmetiçi kýzlara, halk dilinde kölecikler denmektedir.

144 Buna karþýlýk Ganilh, emek kölelerinin mutlak olarak azalan sayýsýný ve sonra onlarýn yiyecekleriyle artan bir sayýda beslenen gens honnêtesin [seçkin kiþiler -ç.] beslenmesini ve o ünlü perfectibilitê perfectibleini [yetkinleþebilir yetkinleþebilirlik -ç.] geliþtirmesini, fabrika sisteminin sonucu sayar. Üetim hareketini o kadar az anlar ki, geliþimi sýrasýnda ezdiðinden daha çok emek kölesi yaratýrken, yaygýnlaþmasý, çalýþan iþçiyi yoksullaþtýrýrsa, makinenin çok belli bir kurum olduðunu pek az farkeder. Onun kendi görüþ noktasýnýn çarpýklýðý ancak kendi sözleriyle anlatýlabilir: Les classes qui condamnées à produire et à consommer diminuent, et les classes qui dirigent le travail, qui soulagent, consolent, et élairent toute la population, se multiplient ... et sapproprient tous les bienfaits qui résultent de la diminution des frais du travail, de labondance des productions, et du bon marché des consommations. Dans cette direction, lespèce humaine sélève aux plus hautes conceptions du géine, pénètre dans les profondeurs mystérieuses de la religion, établit les principes salutaires de la morale (ki bu

sapproprier tous les bienfaits, ibarettir), les lois tutélaires de la liberté (les classes condamnées à produire?in özgürlüðü). et du pouvoir, de lobéaissance et de la justice, du devoir et de lhumanité. [Üretmeye ve tüketmeye yargýlanmýþ sýnýflar azalýr, ve emeði yöneten, bütün nüfusa yatýþtýrýcý, avuntu ve anlayýþ sunan sýnýflar çoðalýr ... ve emek giderlerinin azaltýlmasýndan, meta bolluðundan ve tüketim mallarýnýn düþük fiyatindan doðan bütün çýkarlardan yararlanýr.

Bu insan soyu, dehanýn en yüksek yaratýlarýna kavuþur, dinin sýrlarla dolu derinliðini kavrar, ahlâkýn saðlýklý temelini atar. (ki bu bütün çýkarlarý maledinmek vb.den ibarettir.) özgürlüðü

(Üretmeye yargýlanmýþ sýnýflar için mi özgürlük?) ve iktidarý, uyruðu ve adaleti, görevi ve insanlýðý korumak için yasalar koyar.] Bu çapraþýk sözler için bkz: Des Systèmes dEconomie Politique etc., Par Mi. Ch. Ganilh, 2. Éd., Paris 1821, t. I. s. 224, ve bkz: s. 212.

386 Karl Marks

Kapital I

ma göre, 1860 ile 1865 yýllarý arasýnda, tezgâh sayýsýnda %11, ið sayýsýnda %3, beygirgücünde %3 bir artýþ olduðu halde, çalýþanlarýn [sayfa 459]

sayýsýnda %5½ bir azalma olmuþtu.145 1852 ile 1862 yýllarý arasýnda, Ýngiliz yünlü sanayiinde önemli bir büyüme olduðu halde, burada çalýþan iþçi sayýsý hemen hemen ayný kalmýþtý; bu da, bize, yeni makinelerin, daha önceki dönemdeki iþçilerin yerini ne kadar büyük ölçüde doldur-duðunu göstermektedir.146 Bazý durumlarda, iþçi sayýsýndaki artýþ yalnýzca görünüþtedir; yani bu artýþ, zaten kurulmuþ bulunan fabrikalardaki geliþme sonucu deðil, ilgili kollarýn yavaþ yavaþ birbirine eklenmesi sonucudur; örneðin, 1838 ile 1856 yýllarý arasmda pamuklu sanayiindeki tezgâh ve iþçi artýþý yalnýzca bu iþ kolundaki geniþlemenin sonucuydu, oysa diðer sanayi kollarýndaki artýþ, daha önce insan gücüyle çalýþan, halý, kurdele ve bez dokuma tezgâhlarýna buhar gücününün uygulanmasý sonucuydu.147 Bu durumda, bu iþ kollarýnda çalýþan iþçi sayýsýndaki artýþ, yalnýzca toplam iþçi sayýsýndaki bir azalýþýn belirtisinden baþka bir þey deðildir. Ensonu, biz, burada, bu sorunu, metal sanayii dýþýnda, her yerde, gençlerin (18 yaþýndan küçük), kadýnlarýn ve çocuklarýn, fabrika iþçileri sýnýfýnda önemli bir yer tutmasý gerçeðinden tamamen ayrý olarak incelemiþ bulunuyoruz.

Ne olursa olsun, makine tarafýndan fiilen iþinden edilen ve makinenin bizzat yerini aldýðý iþçi kitlesine karþýn, daha fazla fabrikalarýn açýlmasý ve belli bir sanayi kolunda eskilerinin geniþletilmesi nedeniyle fabrika iþçilerinin sayýsýnýn, daha önce iþlerinden atýlan manüfaktür iþçileri ile elzanaatçýlarýndan daha kalabalýk olabilecekleri anlaþýlmýþ bulunuyor. Örneðin, diyelim, eski üretim tarzýnda, haftada kullanýlan 900

sterlinlik sermayenin beþte-ikisi deðiþmeyen ve beþte-üçü deðiþen olsun, yani 200 sterlini üretim araçlarýna, 300 sterlini, diyelim adam baþýna 1

sterlinden, emek-gücüne yatýrýlmýþ olsun. Makinenin kullanýlmaya baþlanmasýyla bu sermayenin bileþimi de deðiþecektir. Þimdi de, örnekin beþte-dördü [sayfa 460] deðiþmeyen, beþte-biri deðiþen sermaye olsun; bu durumda emek-gücü için yalnýz 100 sterlin yatýrýlmýþ olacaktýr. Bunun sonucu iþçilerin üçte-ikisine yol verilecektir. Eðer þimdi iþ geniþlese ve kullanýlan toplam sermaye, deðiþmeyen koþullar altýnda, 1.500 sterline yükselse, çalýþan iþçi sayýsý, týpký makinenin kullanýlmasýndan önce 145 Reports of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 58 vd.. Bununla birlikte ayný zamanda, 11.625

dokuma tezgâhý, 628.576 ið ve toplam 2.695 buhar ya da su gücü ile çalýþan 110 yeni fabrika, artan sayýdaki iþçiler için çalýþma yeri olarak hazýr durumdaydý (l.c.).

146 Reports, etc., 31st Oct.. 1862, s. 79. Fabrika denetmeni Mr. A. Redgrave, 1871 yýlý sonunda, Bradfordda, New Mechanics Instutionda yaptýðý bir konuþmada þöyle diyordu: Bir süredir dikkatimi çeken þey, pamuklu dokuma fabrikalarýnýn görünüþlerindeki deðiþiklikler olmuþtur.

Eskiden buralar, kadýn ve çocuklarla doluydu, þimdi bütün iþi makineler yapýyor gibi. Bir fabrikatörden bunu açýklamasýný istediðim zaman þu yanýtý verdi: Eski sistemde 63 kiþi çalýþtýrýyordum; geliþtirilmiþ makinelerin kullanýlmaya baþlanýlmasýyla iþçilerimin sayýsýný 33e indirdim ve ;on zamanlarda, yeni ve büyük deðiþiklikler sonucu bu 33 kiþiyi 13e indirme durumuna geldim.

147 Bkz: Reports, etc., 31st Oct.. 1856. s. 16.

Karl Marks 387

Kapital I

olduðu gibi 300e çýkacaktýr. Sermaye biraz daha artarak 2.000 sterline yükselse, 400 iþçi çalýþtýrýlacak, yani eski sisteme göre üçte-bir artýþ olacaktýr. Ýþçi sayýsýnda aslýnda 100 kadar bir artýþ olmuþtur, ama nispi olarak, yani yatýrýlan sermayeye oranla 800 kiþilik bir düþme olmuþtur, çünkü, 2.000 sterlinlik bir sermaye eski durumda 400 kiþi deðil 1.200

kiþi çalýþtýrabilirdi. Demek ki, çalýþtýrýlan iþçi sayýsýndaki nispi azalma, fiili bir artýþ ile baðdaþýr. Yukarda, toplam sermaye arttýðý halde, üretim koþullarý deðiþmediði için, bu sermayenin bileþiminin ayný kaldýðýný varsaymýþtýk. Ama, makine kullanýmýndaki her geliþme ile, sermayenin, makineleri, hammaddeyi vb. kapsayan deðiþmeyen kýsmýn arttýðý halde, emek-gücüne yatýrýlan deðiþen kýsmýnýn azaldýðýný yukarda görmüþ bulunuyoruz. Biz, ayrýca, hiç bir üretim sistemindeki geliþmenin ve kullanýlan sermayenin bileþiminin fabrika sistemindeki kadar sürekli deðiþikliðe uðramadýðýný da biliyoruz. Bununla birlikte, bu deðiþmeler, daima duraklama dönemleri ile kesintiye uðrarlar ve bu sürelerde, mevcut teknik temel üzerinde fabrikalarda yalnýz nicel bir geniþleme olur ve bu sýrada iþçi sayýsý da artar. Böylece, 1835 yýlýnda, Birleþik Krallýkta, pamuklu, yünlü, keten ve ipekli fabrikalarýnda toplam iþçi sayýsý yalnýzca 354.684 iken, 1861de, yalnýz buharlý dokuma tezgâhlarýnda çalýþan (her iki cinsiyetten ve sekiz yaþýndan yukarý her yaþtan) dokumacý sayýsý 230.654tür. El dokuma tezgâhý ile çalýþan dokumacýlarýn, aileleriyle birlikte, 1838 yýlýnda hâlâ 800.000 kiþi olduklarýný gözönüne alýrsak, bu büyüme kuþkusuz daha az önemli görünecektir;148 Asya ile Avrupada iþlerinden atýlan iþçilerin ise burada hiç sözünü etmedik.

Bu nokta üzerinde bir-iki þeye daha iþaret etmem gerekiyor; buraya kadarki teorik incelemelerimizin henüz açýklýða kavuþturmadýðý

[sayfa 461] fiilen mevcut bazý iliþkilere iþaret etmek istiyorum.

Belli bir sanayi kolunda, fabrika sisteminin, eski elzanaatlarý ile manüfaktür aleyhine geniþlemesi halinde, sonucun, ateþli silahlar ile donanmýþ bir ordunun, ok ve yayla donanmýþ bir orduyla karþýlaþmasý kadar kesin olacaðý apaçýktýr. Makinenin, hareket alanýný ele geçirdiði bu ilk dönem, elde edilmesine yardýmcý olduðu büyük kârlar nedeniyle çok önemlidir. Bu kârlar, hýzý gitgide artan bir sermaye birikiminin kaynaðý olmakla kalmazlar, devamlý olarak yaratýlan ve yeni yatýrým alanlarý arayan ek toplumsal sermayenin büyük bir kýsmýný en uygun üretim alanlarýna çekerler. Bu hýzlý ve ateþli ilk faaliyet döneminin özel avantajlarý, makinenin istilâ ettiði bütün üretim kollarýnda kendisini duyurur. Bununla birlikte, fabrika eylemi belli bir büyüme ve olgunluk derecesine ulaþýr ulaþmaz, ve özellikle, teknik temeli olan makinenin 148 Eltezgâhý dokumacýlarýnýn ýstýrabý, bir Kraliyet Komisyonunun soruþturmasýna konu olmuþ, ama çektikleri bu sýkýntýlar kabul edilmekle ve bu durum esefle karþýlanmakla birlikte, durumlarýnýn düzeltilmesi, belki de haklý olarak, raslantýya ve zamana býrakýlmýþtýr; þimdi (yani tam 20 yýl sonra!) bu sefaletlerin neredeyse ortadan kalktýðý umut edilebilir ve bunun nedeni de buharlý tezgâhlarýn bugünkü yaygýnlýðý olabilir. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1856, s. 15.) 388 Karl Marks

Kapital I

kendisi makine ile üretilmeye baþlar baþlamaz; kömür ve demir madenciliði ile meta sanayileri ve ulaþtýrma araçlarýnda köklü bir devrim olur olmaz; kýsacasý, modern sanayi sistemiyle üretim için gerekli genel koþullar kurulur kurulmaz, bu üretim tarzý bir esneklik kazanýr ve yalnýzca hammadde ve sürüm pazarlarý bulunmasý dýþýnda hiç bir engel tanýmayan ani sýçramalý bir geniþleme olasýlýðýna ulaþýr. Bir yandan, makine, ayný þekilde hammaddeyi çoðaltýcý bir etki yaratýr; örneðin, çýrçýr makinesinin pamuk üretimini artýrmasý gibi.149 Öte yandan, makineyle üretilen mallarýn ucuzluðu ile birlikte, ulaþtýrma ve iletiþim araçlarýndaki geliþmeler, dýþ pazarlarýn ele geçirilmeleri ile silah saðlamýþ olur. Baþka ükeler-deki elzanaatlarýný ortadan kaldýrarak buralarý zorla hammadde ikmal alanlarý haline getirir. Doðu Hindistan, bu yolla, Büyük Britanya için, pamuk, yün, kenevir, jüt, indigo üretme zorunda kalmýþtý.150 Büyük sanayi, iþçilerin bir kýsmýný sürekli bir þekilde fazlalýk haline getirerek, kök saldýðý bütün ülkelerde, büyük çapta göçlere ve yabancý topraklarýn sö-mürgeleþtirilmelerine yolaçar, ve bu ülkeleri anayurt için hammadde yetiþtiren yerleþme yerleri haline getirir; örneðin Avustralyanýn, yün yetiþtiren bir ülke haline sokulmasý gibi.151 Yeni ve uluslararasý bir [sayfa 462] iþbölümü, büyük sanayiin baþlýca merkezlerinin gereksinmelerine uyan bir iþbölümü ortaya çýkarýr, ve yeryüzünün bir bölümünü, temel olarak sanayi alaný halinde kalan, öteki bölümünü hammadde saðlayan tarýmsal üretim alaný haline getirir. Bu devrim, tarýmda, burada üzerinde da-ha fazla durmak gereðini duymadýðýmýz köklü deðiþikliklerle birarada bulunur.152

149 Makinelerin, hammadde üzerindeki diðer etkileri, üçüncü kitapta [ciltte] ele alýnacaktýr.

150 Hindistandan Büyük Britanyaya pamuk ihracati, 1846: 34.540.143 libre; 1860: 204.141.168

libre; 1865: 445.947.600 libre  Hindistandan Büyük Britanyaya yün ihracatý 1846: 4.570.581

libre; 1860: 20.214.173 libre; 1865: 20.679.111 libre.

151 Güney Afrikadan Büyük Britanyaya yün ihracatý. 1846: 2.958.457 libre; 1860: 16.574.345

libre: 1865: 29.920.623 libre.  Avustralyadan Büyük Britanyaya yün ihracatý. 1846: 21.789.346

libre; 1860: 59.166.616 libre; 1865: 109,734.261 libre.

152 Birleþik Devletlerin ekonomik geliþmesi, Avrupa ve özellikle de Ýngiliz modern sanayiinin bir ürünüdür. Bugünkü durumlarýnda (1866) Birleþik Devletlerin hâlâ bir Avrupa sömürgesi sayýlmasý gerekir. [Dördüncü Almanca baskýya ek.  O zamandan beri Birleþik Devletler, bu geliþme nedeniyle sömürge niteliðini kaybetmeksizin, sanayii, dünyada ikinci sýrayý tutan bir ülke haline gelmiþtir. -F.E.]

BÝRLEÞÝK DEVLETLERDEN BÜYÜK BRÝTANYAYA PAMUK ÝHRACATI 1846: 401.949.393 libre, 1852: 765.630.543 libre

1859: 961.707.264 libre, 1860: 1.115.890.608 libre BÝRLEÞÝK DEVLETLER'DEN BÜYÜK BRÝTANYA'YA TAHIL, VB.

ÝHRACATI (cwt olarak)*

Buðday

16.202.312 41.033.503 Mýsýr

5.473.161 11.694.818

Arpa

3.669.653

6.624.800

Bere ya da Bigg** 2.039

7.675

Yulaf

3.174.861

4.426.994

Bezelye

811.620

1.024.722

Çavdar

388.749

7.108

Fasulye

1.822.972 2.037.137

Buðday unu 3.819.440

7.207.113

Kara buðday 1.054

19.571

Toplam ihracat

35.365.801 74.083.351

* cwt = 112 libre; yaklaþýk olarak 50 kg. -ç.

** Bir tür arpa.

Karl Marks 389

Kapital I

Bay Gladstoneýn önerisi üzerine Avam Kamarasý, 17 Þubat 1867

de, 1831 ile 1866 yýllarý arasýnda Birleþik Krallýðýn ithal ve ihraç ettiði her türden hububat, tahýl ve unun toplam miktarýný gösteren bir istatistik yapýlmasýný emretti. Aþaðýda alýnan sonuçlarýn bir özetini veriyorum. Un miktarý, quarter tahýl olarak verilmiþtir.

BEÞ YILLIK DÖNEMLER VE 1856 YILI

Yýllýk Ortalama

1831-1835 1836-1840 1841-1845 1846-1850 1851-1855 1856-1860 1861-1865

1866

Ýthalat (Qrs)

1.096.373

2.389.729

2.843.865

8.776.552

8.345.237 10.913.612 15.009.971 16.457.340

Ýhracat (Qrs)

225.263

251.770

139.056

155.461

307.491

341.150

302.754

216.218

Ýthal fazlasý Qrs)

871.110

2.137.959

2.704.809

8.621.091

8.037.746 10.572.462 14.707.117 16.241.122

Nüfus

Her dönemde

yýllýk ortalama 24.621.107 25.929.507 27.262.569 27.797.598 27.572.923 28.391.544 29.381.760 29.935.404

Adam baþýna

yýllýk iç ürün

tüketimi

fazlasý (Qrs)

0.036

0.082

0.099

0.310

0.291

0.372

0.501

0.543

Fabrika sisteminin özünde bulunan ve sýçramalarla geniþlemesini saðlayan muazzam güç ile, bu sistemin dünya pazarýna baðýmlýlýðý, zorunlu olarak hummalý bir üretime yolaçar ve bunu, [sayfa 463] pazarlarýn mal fazlasý ile dolmasý izlediði gibi, pazarlarýn daralmasý da üretimi fel-ce uðratýr. Modern sýnai yaþam, birbirini izleyen, ýlýmlý faaliyet, gönenç, aþýrý üretim, bunalým ve duraklama dönemleri halini alýr. Makinenin, çalýþma yaþamý ve dolayýsýyla iþçinin varolma koþullarýnda yarattýði bu güvensizlik ve kararsýzlýk, sýnai çevrimin bu dönemsel degiþmeleri nedeniyle, normal görülen þeyler olur. Gönenç dönemleri dýþýnda, kapitalistler arasýnda, pazarlarýn paylaþýlmasý için çok þiddetli bir savaþým olur.

Bu pay, ürünün ucuzluðu ile doðru orantýlýdýr. Emek-gücünün yerini almak üzere daha geliþmiþ makinelerin kullanýlmasý ve yeni üretim yöntemlerinin uygulanmasý konusundaki bu savaþýmýn doðurduðu rekabet dýþýnda, her sýnai çevrimde, metalarý ucuzlatma amacýyla ücretleri zorla emek-gücünün deðerinin altýna düþürme çabalarýnýn ortaya çýktýðý bir döneme gelinir.153 [sayfa 464]

153 Bir lokavt sonucu sokaða atýlmýþ bulunan Leicesterli kundura yapýmcýlarý Ýngiliz Ticaret Kurumuna 1866 Temmuzunda verdikleri dilekçede þöyle diyorlardý: Yirmi yýl önce Leicester ayakkabý yapýmýnda, dikiþin yerini çivinin almasýyla büyük bir deðiþiklik oldu. O sýralarda iyi bir ücret kazanýlabiliyordu. Çeþitli firmalar arasýnda, kimin en temiz malý çýkartacaðý konusunda büyük rekabetler olduðu görülürdü. Ne var ki, kýsa süre sonra kötü bir rekabet türü ortaya çýktý, yani birbirlerini pazardan sürme yarýþýna giriþtiler. Çok geçmeden bunun zararlý sonuçlarý kendisini, ücretlerin düþmesi þeklinde gösterdi ve emeðin fiyatýndaki düþüþ o kadar yaygýn ve hýzlýydý ki, þimdi birçok firma, ilk ücretlerin ancak yarýsýný ödüyorlar. Ve gene de, ücretler gitgide düþtüðü halde, ücret tarifesindeki her deðiþiklikle birlikte kârýn arttýðý görülüyor. Ücretleri aþýrý derecede düþürerek, yani iþçinin tüketim maddelerini düpedüz soyarak olaðanüstü kâr saðlamak için fabrikatörler, güç ve kötü zamanlardan bile yararlanmýþlardýr. Bir örnek (Coventrydeki ipekli dokuma bunalýmýna deðiniliyor): Fabrikatörler ile iþçilerden aldýðým bilgiler, ücretlerde, yabancý üreticilerin rekabetinden ya da bunu gerekli kýlabilecek diðer koþullardan 390 Karl Marks

Kapital I

Bu nedenle, fabrika iþçilerinin sayýsýndaki büyüme, fabrikalara yatýrýlmýþ bulunan sermaye miktarýnda, nispeten çok daha büyük bir büyümeyi zorunlu kýlar. Bununla birlikte, bu büyüme, sýnai çevrimdeki yükselme ve alçalmalarla koþullandýrýlmiþtýr. Ayrýca, bu büyüme, bazan yeni iþçilerin yerini dolduran, bazan da eski iþçileri fiilen iþlerinden eden teknik geliþmeler ile sürekli olarak kesintiye uðratýlýr. Makine sanayiindeki bu nitel deðiþme, iþçileri sürekli olarak fabrikadaki iþlerinden uzaklaþtýrýr, ya da yeni iþçi akýmlarýna karþý kapýlarýný kapar, oysa fabrikalardaki salt nicel büyüme, yalnýz iþlerinden atýlanlarý emmekle kalmaz, yeni iþçilere de iþ saðlar. Böylece iþçiler durmadan iþten atýlýr, iþe alýnýr, oradan oraya sürüklenir, ve bu arada da iþçilerin cinsiyetleri, yaþlari ve hünerleri konusunda sürekli bir deðiþme sürer gider.

Fabrika iþçilerinin yazgýsý, Ýngiliz pamuklu sanayiinin geliþme çizgisine bir gözatmakla en iyi þekilde ortaya konabilir.

Bu iþ kolunda, 1770 ile 1815 arasýnda iþler yalnýz beþ yýl kötü gitmiþ ya da durgunluk göstermiþtir. Bu 45 yýllýk dönemde, Ýngiliz fabrikatörleri, dünya pazarlarý ile makine tekelini ellerinde tutmuþlardýr. 1815

ile 1821 arasýnda bunalým, 1822 ile 1823te gönenç görüldü; 1824te iþçi sendikalarýna karþý olan yasalar ortadan kaldýrýldý, fabrikalar her yerde büyük geniþleme gösterdi; 1825te bunalým; 1826da fabrika iþçileri arasýnda büyük sefalet ve ayaklanmalar; 1827de biraz düzelme; 1828de buharlý dokuma tezgâhý sayýsý ile ihracatta büyük artýþ; 1829da ihracat, baþta Hindistan olmak üzere bütün yýllarý geride býraktý; 1830da pazarlar bozuldu, büyük sýkýntý baþgösterdi; 1831den 1833e kadar bunalým sürdü ve, Hindistan ve Çinle yapýlan ticaretin tekeli, Doðu Hindistan þirketinin elinden alýndý; 1834te fabrika ve makine sayýsýnda büyük artýþ oldu, iþçi sýkýntýsý görüldü. Yeni çýkartýlan yoksullar yasasý, tarým iþçilerinin fabrika bölgelerine göçmesini hýzlandýrdý. Kýrsal bölgelerde çocuk diye bir þey kalmadý. Beyaz köle ticareti baþladý; 1835, büyük gönenç yýlý ve ayný zamanda [sayfa 465] el dokumacýlarýnýn açlýktan kýrýlmasý; 1836, genel büyük gönenç yýlý; 1837 ve 1838, depresyon ve bunalým; 1839, canlanma; 1840, büyük depresyon, ayaklanmalar ve askeri birliklerin çaðrýlmasý; 1841 ile 1842, fabrika iþçileri arasýnda korkunç sefalet; 1842, tahýl yasalarýnýn yürürlükten kaldýrýlmasýný saðlamak için fabrikatörlerin iþçileri fabrikalara sokmamalarý; binlerce fabrika iþçisinin Lancashire ve Yorkshire kentlerine akýþý, askeri birliklerce geri sürülmeleri ve iþçi liderlerinin Lancasterde yargýlanmasý; 1843, büyük sefalet; 1844, canlanma; 1845, daha büyük ölçüde bir indirim yapýldýðýný kuþkuya yer býrakmayacak þekilde ortaya koymaktadýr

... dokumacýlarýn çoðu, ücretlerinde yüzde 30 ile yüzde 40 bir indirim ile çalýþmaktadýrlar. Beþ yýl önce dokumacýya 6 ya da 7 þilin getiren bir parça þerit, þimdi ancak 3 þilin 3 peni ya da 3 þilin 6 peni getirmektedir; eskiden 4 þilin ve 4 þilin 3 peni eden diðer iþler, þimdi 2 þilin ve 2 þilin 3

peni ediyor. Ücretlerdeki indirim, talebi artýrmak için gerekli olandan çok daha fazla ölçücle yapýlmaktadýr. Gerçekten de, dokuma giderlerindeki indirim birçok þerit türlerinde, imal edilmiþ malýn satýþ fiyatlarýnda buna göre bir düþüþü birlikte getirmemektedir. (Mr. F. D. Longeun raporu, Ch. Emp. Com. V. Rep., 1866, s. 114, n° 1.) Karl Marks 391

Kapital I

büyük gönenç; 1846, baþlangýçta sürekli düzelme, sonra gerileme, Tahýl Yasalarýnýn kaldýrýlmasý; 1847, bunalým ve büyük somun onuruna ücretlerde genel olarak %10 ya da daha fazla indirim; 1848, sürekli depresyon; Manchesterin askeri korunma altýna alýnmasý; 1849, canlanma; 1850, gönenç; 1851, fiyatlarda düþme, düþük ücretler, sýk sýk grevler; 1852, düzelmelerin baþlamasý, grevlerin devamý ve fabrikatörlerin yabancý iþçi getirme tehditleri; 1853, ihracatýn artýþý. Sekiz aylýk grev ve Prestonda büyük sefalet; 1854, gönenç ve pazarlarýn malla boðulmasý; 1855, Birleþik Devletler, Kanada ve Doðudaki pazarlardan devamlý baþarýsýzlýk haberleri; 1856, büyük gönenç; 1857, bunalým; 1858, düzelme; 1859, büyük gönenç, fabrika sayýsýnda artýþ; 1860, Ýngiliz pamuklu ticaretinin doruk noktasý, ve Hindistan, Avusturya ve diðer pazarlar mal ile o derece boðuldu ki, 1863te bile bu malý emmeleri mümkün olmadý; Fransa ile ticaret sözleþmesi, fabrikalar ile makinelerde muazzam artýþ ve büyüme; 1861, gönencin bir süre devami, geri gidiþ, Amerikan iç savaþý, pamuk kýtlýðý; 1862

ile 1863, tam bir çöküþ.

Pamuk kýtlýðýnýn tarihi o kadar kendine özgüdür ki, buna deðinil-meden geçilemez. 1860 ve 1861 yýllarýnda dünya pazarlarýnda egemen olan koþullardan da anlaþýlacaðý gibi, pamuk kýtlýðý fabrikatörlerin tam zamanýnda imdatlarýna yetiþmiþ ve bir ölçüde de yararlarýna olmuþtur; bu gerçeði, Manchester Ticaret Odasýnýn raporlarý kabul ettiði gibi, parlamentoda, Palmerston ve Derby, bunu, açýkça ilân etmiþler ve olaylar da doðrulamýþtýr.154 Kuþkusuz, 1861 yýlýnda, Birleþik Krallýktaki 2.887 pamuklu fabrikasý arasýnda, küçük boyda olanlarý da çoktu. Bay A. Redgravein raporuna göre, bölgesindeki 2.109 fabrikadan 392si, yani %19u,

[sayfa 466] herbiri 10 beygirgücünden daha az, 345i yani %16si 20 beygirgücünden az, 1.372si 20 beygirgücünün üzerinde buhar gücü kullanýyorlardý.155 Küçük fabrikalarýn çoðunluðu dokuma atelyeleriyli ve birisi ipliði, bir diðeri makineleri, bir üçüncüsü binalarý saðlayan spekülatörler tarafýndan, 1858den sonraki gönenç dönemi sýrasýnda yapýlmýþtýr; daha önceleri iþçibaþýlýk etmiþ ya da fazla varlýklý olmayan kimseler tarafýndan iþletiliyorlardý. Bu küçük fabrikatörlerin çoðu battý. Pamuk kýtlýðýnýn ertelediði ticaret bunalýmý, onlarý da ayný akibete uðratacaktý.

Toplam fabrikatör sayýsýnýn üçte-birini oluþturduklarý halde, gene de onlarýn fabrikalarý, pamuklu ticaretine yatýrýlan sermayenin çok küçük bir kýsmýný temsil ediyorlardi. Ýþ duraklamalarýna gelince, güvenilir hesaplara göre 1862 Ekiminde iþlerin %60,3ü, dokuma tezgâhlarýnýn %58i durmuþtu. Bu, pamuklu sanayiinin bütünü için sözkonusuydu ve her bölge için farklýydý. Ancak birkaç fabrika, tamzaman (haftada 60 saat), gerisi aralýklý olarak çalýþýyordu. Tam zaman çalýþýlan yerlerde bile, alýþýlagelen belirli parça-baþý ücrete karþýn, iþçilerin haftalýk ücretleri, iyi pamuk yerine kötüsü, Sea Island yerine Mýsýr pamuðu (iince iplik eðiril-154 Bkz: Reports of Insp. of Pact., 31st October, 1862, s. 30.

392 Karl Marks

Kapital I

mesinde), Amerikan ve Mýsýr pamuðu yerine Surat pamuðu kullanýlmasý, saf pamuðun kýrpýntý ve Surat pamuðu ile karýþtýrýlmasý nedeniyle, zorunlu olarak düþük oluyordu. Surat pamuðunun liflerinin kýsa ve kirli oluþu, ipliðin kolayca kopmasý, ilmikleri tutturmak için un yerine daha aðýr türden maddeler kullanýlmasý, makinelerin hýzýyla birlikte tek bir dokumacýnýn denetleyebileceði tezgâh sayýsýný da azaltýyor, makinelerden kusurlu çýkan iþ için harca emeði artýrýyor ve üretilen ürünün kitlesindeki azalma yüzünden parça-baþý ücreti düþürüyordu. Surat pamuðunun kullanýldýðý yerlerde tam-zaman çalýþan iþçilerin kaybý yüzde 20, 30 ya da daha fazlaydý. Bu yetmiyormuþ gibi fabrikatörlerin çoðu parçabaþý ücreti yüzde 5,7½, 10 oranýnda indirmiþlerdi. Bu durum karþýsýnda, haftada yalnýz 3, 3½, 4 gün, ya da günde yalnýz 6 saat çalýþan iþçilerin durumlarýnýn ne olduðunu anlayabiliriz. Nispi bir düzelmenin görüldüðü 1863 yýlýnda bile, iplikçiler ile dokumacýlarýn haftalýk ücretleri, 3 þilin 4

peni, 3 þ. 10 p., 4 þ. 6 p., ve 5 þ. 1 peni idi.156 Ne var ki, bu sefil durumda bile patronun yaratýcý zekâsý durmadan çalýþýyor, ücretlerde sürekli in-dirmeler icat ediyordu. [sayfa 467] Bunlar, bir ölçüde, son þeklini almýþ maldaki kusurlar nedeniyle ceza þeklinde oluyordu, ama aslýnda bu kusurlarýn nedeni kullandýðý kötü cins pamuk ve elveriþsiz makineler idi. Üstelik iþçilerin oturduklarý kulübeler eðer fabrika sahibine aitse, kiralarý da bu çok düþük ücretlerden kesiliyordu. Bay Redgrave, otomatik bakýcýlar (bir çift otomatik dokuma tezgâhýný yöneten iþçiler) için þöyle diyor: Tam-zamanlý çalýþmayla geçen iki haftanýn sonunda aldýklarý 8

þilin 11 peniden ev kirasý kesiliyor ve fabrika sahibi, kiranýn yarýsýný bahþiþ olarak geri veriyordu. Ýþçiler ellerine geçen 6 þilin 11 peni ile evlerine dönüyorlardý. 1862 yýlýnýn sonlarýnda birçok yerlerde, otomatik dokuma tezgâhý iþçilerinin haftalýk ücretleri 5 ile 9 þilin, dokumacýlarýn 2 ile 6

þilin arasýndaydý.157 Ancak kýsa süreli olarak çalýþtýklarý zamanlarda bile ev kiralarý çoðu kez iþçilerin ücretlerinden kesiliyordu.158 Lancashireýn bazi kesimlerinde açlýk hummasýnýn baþgöstermesine hiç þaþmamak gerekir. Ama bunlarýn hepsinden daha dikkat çekici olaný, üretim sürecinde, iþçilerin sýrtýndan yapýlan devrimdir. Anatomistlerin kurbaðalar üzerinde yaptýklarý gibi, iþçilerin experimenta in corpore vili* yapýlýyordu.

Bay Redgrave þöyle diyor: Birkaç fabrikadaki iþçilerin fiili kazançlarýný verdim, ama bu, hiç bir zaman, her hafta ayný miktarý kazandýklarý anlamýna gelmez. Ýþçiler, fabrikatörlerin sürekli denemelerinden ileri gelen büyük dalgalanmalar ile karþý karþýya kalýrlar. ... Ýþçilerin kazancý, denen-mekte olan pamuk karýþýmýnýn niteliðine baðlý olarak yükselir ve düþer; bazan bu düþüþ, eski kazançlarýna göre %15 olduðu halde, bir-iki hafta 155 l.c.. s. 18, 19.

156 Rep. of Insp. of Fact., 31st October, 1863, s. 41-45.

157 l.c., s. 41-44.

158 l.c., s. 57.

* Deðersiz bedenleri üzerinde deney. -ç.

Karl Marks 393

Kapital I

içersinde bu düþüþ %50den %60a kadar çýkabilir.159 Bu denemeler yalnýz iþçilerin geçim araçlarý konusunda ve onun zararýna yapýlmakla kalmýyordu. Ýþçinin beþ duyusu da bunun acýsýný çekiyordu. Surat pamuðu üzerinde çalýþan iþçilerin þikayetleri çok fazlaydý. Pamuk balyalarýný açtýklarý zaman dayanýlmaz bir koku ile karþýlaþtýklarýný ve bunun hastalýklara neden olduðunu söy- lüyorlardý. ... Karýþtýrma, kýrpma ve scribb-ling* odalarýnda pamuktan çýkan toz ve kir, solunum yollarýný tahriþ ediyor, öksürüðe ve nefes darlýðýna yolaçýyordu. Surat pamuðunda bulunan kirin tahriþinden ileri geldiðine hiç [sayfa 468] kuþku bulunmayan bir deri hastalýðý da yaygýndý. ... Lifler çok kýsa olduðu için çok miktarda hem hayvansal ve hem de bitkisel haþýl kullanýlýyordu. ... Toz nedeniyle bronþit yaygýndý. Ayný nedenle iltihaplý boðaz hastalýklarý da çoktu. Doku-madaki atkýlar sýk sýk kýrýldýðý için, dokumacý, atkýyý tezgâhýn göz deliðinden emmek zorunda kalýyor ve bu da mide hastalýklarýna ve hazým-sýzlýða yolaçýyordu. Öte yandan, un yerine kullanýlan maddeler, ipliðin aðýrlýðýný artýrdýðý için fabrikatörlere para doðuran sihirli cüzdan gibi oldular, 15 libre hammadde, dokunduktan sonra 26 libre çekiyordu.160

Fabrika denetmenlerinin, 30 Nisan 1864 tarihli raporunda þu satýrlarý okuyoruz: Sanayi, bu yollara, þimdi namus sýnýrlarýný aþacak ölçüde baþvuruyor. Bu iþleri iyi bilen birisi, bana, 8 libre aðýrlýðýnda bir kumaþýn 5½ libresinin pamuk, 2¾ libresinin hasýl olduðunu söyledi; 51/ libre 4

aðýrlýðýndaki baþka bir kumaþýn ise 2 libresi haþýldý. Bunlar her zaman kullanýlan ihraç malý gömleklik kumaþlardý. Baþka cins kumaþlara bazan

%50ye kadar haþýl katýldýðý oluyordu; böylece bir fabrikatör, bir kumaþý, yapýldýðý ipliðin fiyatýndan daha ucuza satarak zengin olduðunu söyleyerek övünebilirdi ve övünüyordu da.161 Ama iþçiler, yalnýz fabrika içersinde fabrika sahiplerinin, dýþarda ise yöneticilerin deneylerinden, ücretlerin indirilmesinden, iþ yokluðundan, yoksulluk içinde kývranýp sadakaya muhtaç olmaktan, lordlarla avam kamarasi üyelerinin övgülü nutuklarýndan ýstýrap çekmekle kalmýyorlardý. Pamuk kýtlýðý sonucu iþlerinden atýlan talihsiz kadýnlar, böylece toplum dýþýna sürülmüþ oldular; ve þimdi iþler yeniden canlandýðý ve iþ çoðaldýðý halde, bu talihsiz sýnýfýn üyesi olmaya devam ettiler ve belki de bu böyle sürüp gidecektir. Kasabada þimdi son 25 yýlda gördüðümden çok daha fazla genç orospu var.162Bu duruma göre, 1770 ile 1815 yýllarý arasýnda Ýngiliz pamuklu sanayiinde 45 yýl içersinde yalnýzca, 5 yýllýk bunalým ve duraklama olduðunu ve bunun da tekel dönemine rasladýðýný görüyoruz. 1815 ile 1863

arasýndaki 48 yýllýk ikinci dönemde, 28 yýllýk depresyon ve durgunluða 159 l.c., s. 50-51.

160 l.c., s. 62-63.

161 Rep. etc., 30th April, 1864, s. 27.

162 Bolton Baþkomiseri Mr. Harrisin bir mektubundan, Rep. of Insp. of Fact., 31st October, 1865, s. 61-62.

* Tarama. -ç.

394 Karl Marks

Kapital I

karþýlýk, yalnýzca 20 yýllýk canlanma ve gönenç dönemi var. 1815 ile 1830 yýllarý arasýnda, Kýta Avrupasý ve Birleþik [sayfa 469] Devletler ile rekabet baþlamýþtýr. 1833ten sonra Asya pazarlarýnýn geniþlemesi, insan soyu yokedilerek (Hintli el dokumacýlarýnýn toptan ortadan kaldýrýlmasý) zorla gerçekleþtirildi. Tahýl yasalarýnýn kaldýrýlmasýndan sonra, 1846dan 1863e kadar 9 yýllýk depresyon ve durgunluða karþý, 8 yýllýk ýlýmlý bir gidiþ ve gönenç dönemi vardýr. Yetiþkin erkek iþçilerin gönenç yýllarýndaki durumlarý aþaðýdaki nottan anlaþýlabilir.163

SEKÝZÝNCÝ KESÝM.  BÜYÜK SANAYÝÝN MANÜFAKTÜRDE,

ELZANAATLARINDA VE EV SANAYÝÝNDE

YOLAÇTIÐI DEVRÝM

a. Elzanaatlarý ile Ýþbölümüne Dayanan

Elbirliðinin Ortadan Kalkmasý

Makinenin, elzanaatlarýna dayanan elbirliði ile, el iþçiliði arasýndaki iþbölümüne dayanan manüfaktürü nasýl ortadan kaldýrdýðýný görmüþtük. Bunlardan ilkine örnek, ekin biçme makinesiydi ve biçici-ler arasýndaki elbirliðinin yerini almýþtý. Ýkincisi için çarpýcý bir örnek, iðne yapma makinesiydi. Adam Smithe göre onun zamanýnda 10 kiþi bir günde elbirliðine dayanarak 48.000in üzerinde iðne [sayfa 470] yapýyordu. Öte yandan, 11 saatlik bir iþgününde tek bir iðne makinesi 145.000

iðne yapmaktadýr. Bir kadýn ya da kýz, bu türden dört makineyi denet-leyebilir ve bir günde 600.000e yakýn, bir haftada ise 3.000.000a kadar 163 Dýþ ülkelere örgütlü göç yapýlmasý için bir kurum kurulmasý aracýyla Lancashire vb.

fabrika iþçilerinin 1863 tarihli dilekçesinde þu satýrlarý okuyoruz: Fabrika iþçilerinin bugün içinde bulunduklarý çaresiz durumdan kurtulmalarý için geniþ ölçüde bir göçe gerek bulunduðunu pek az kimse yadsýyabilir; her zaman için devamlý bir göç akýmýnýn gerekli olduðu ve bu göç olmaksýzýn iþçilerin normal zamanlarda da durumlarýný koruyamayacaklarýný göstermek için aþaðýdaki gerçeklere dikkatinizi çekmek istiyoruz: 1814 yýlýnda ihraç edilen pamuklu mallarýn resmi deðeri 17.665.378 sterlin olduðu halde, gerçek piyasa deðeri 20.070.824 sterlindi. 1858

yýlýnda ihraç edilen pamuklu mallarýn deðeri 182.221.681 sterlin, ama, gerçek ya da piyasa deðeri ancak 43.001.322 sterlin idi, ve bu satýlan miktar on katýna ulaþtýðý halde, eski fiyatýn iki katýndan biraz fazla bir fiyat demekti. Genellikle ülke ve özellikle fabrika iþçileri için bu kadar zararlý bir sonucun ortaya çýkmasý için birkaç neden biraraya gelmiþ bulunmaktadýr ve biz, bunlarý, eðer koþullar elvermiþ olsaydý daha göze çarpacak þekilde dikkatinize sunmuþ olurduk; en belirgin nedenin emek bolluðu olduðunu söylemek bugün için yeterlidir; ve yokolma tehlikesi karþýsýnda, pazarýný sürekli geniþletmek zorunda olan bir iþkolu, bu emek bolluðu olmaksýzýn yürütülemezdi. Pamuklu dokuma fabrikalarýmýz, devresel durgunluklar nedeniyle faaliyetlerini durdurmak zorunda kalabilirler ve bugünkü düzenlemeler altýnda bu, ölüm kadar kaçýnýlmaz bir þeydir, ama insan aklý devamlý faaliyet halindedir ve biz, son 25 yýlda altý milyon insanýn bu kýyýlardan ayrýldýklarýný söylerken, bu sayýnýn daha da yüksek olduðuna inanýyoruz; ayrýca, nüfustaki doðal artýþ ile, üretimi ucuzlatmak için iþçiye yol verilmesi sonucu, en yüksek gönenç dönemlerinde bile, yetiþkin erkeklerin büyük bir kýsmýnýn hangi koþullarda olursa olsun fabrikalarda iþ bulmalarý olanaksýz hale gelmektedir. (Rep. of Insp. of Fact., 30th April, 1863, s.

51-52.) Dostumuz fabrikatörlerin, pamuklu iþkolunun felaketli yýllarýnda bile, devlet müdahalesi de dahil, her çareye baþvurarak, iþçilerin göç etmelerine nasýl engel olmak istediklerini ilerdeki bölümlerde göreceðiz.

Karl Marks 395

Kapital I

iðne üretir.164 Tek bir makine, elbirliðinin ya da manüfaktürün yerini aldýðýnda, elzanaatý özelliðini taþýyan bir sanayiin temeli olarak iþ görebilir. Ne var ki, elzanaatlarýna böyle bir dönüþ, fabrika sistemine doðru bir geçiþten baþka bir þey deðildir; fabrika sistemi, kural olarak, makineyi hareket ettirmek için insan adalesinin yerini, buhar ya da su gibi, mekanik bir gücün almasýyla ortaya çýkar. Orada burada, ama her halde kýsa bir süre için, bir sanayi, küçük çapta mekanik güç ile yürütülebilir. Bu, Birminghamdaki bazý manüfaktürlerde buhar gücü kiralanarak, ya da dokumacýlýðýn bazý kollarýnda olduðu gibi küçük kalorik makineler kullanýlarak yapýlmýþtýr.165 Coventrydeki ipek dokuma sanayiinde

kulübe fabrikalar deneyi yapýlmýþtýr. Çepeçevre kulübelerle çevrili bir meydanýn ortasýna bir engine-house* yapýlmýþ ve kulübedeki tezgâhlar bu makine þaftlarý ile baðlanmýþtý. Bütün bu gibi durumlarda, güç, tezgâh baþýna kiralanýyordu. Tezgâhlar çalýþsýn çalýþmasýn kira, haftalýk olarak alýnýyordu. Her kulübede, 2 ila 6 tezgâh bulunuyordu; bunlardan bazýlarý dokumacýlara aitti, bazýlarý krediyle satýnalýnmýþtý, bazýlarý da kiralanmýþtý. Bu kulübe fabrikalar ile gerçek fabrikalar arasýndaki savaþým, 12 yýldan fazla sürdü ve, 300 kulübe fabrikanýn tamamýyla yokolmasýyla sona erdi.166 Üretim sürecinin niteliðinin geniþ ölçekli bir üretimi gerektirmediði durumlarda, zarf yapýmý gibi, çelik kalem yapýmý vb. gibi son birkaç on yýlda ortaya çýkan yeni sanayiler, genel bir kural olarak, önce elzanaatý aþamasýndan geçtiler ve daha sonra manüfaktür aþamasýnýn kýsa bir geçiþ evresiyle fabrika aþamasýna ulaþtýlar.

Bir manüfaktürün ürettiði mal, eðer, kademeler halinde bir dizi surecin sonucu deðil de, çok sayýda birbirinden baðýmsýz süreçlerin sonucu ise, bu geçiþ, çok güç olur. Bu durum, çelik kalem fabrikalarýnýn kurulmasýnda büyük engel olmuþtur. Bununla birlikte, 15 yýl kadar önce, 6

ayrý iþlemi ayný anda [sayfa 471] yapabilen otomatik bir makine bulunmuþtur. Ýlk çelik kalemi, 1820 yýlýnda, elzanaatý sistemi, düzinesi, 7

sterlin 4 þiline saðlanmýþtý; 1830 yýlýnda manüfaktür, tarafýndan bu kalem-ler 8 þiline saðlanmýþ, ve bugün fabrika sistemi, bunlarý, pazara toptan 6

peni ile 2 þilin arasýnda deðiþen fiyatlara saðlamaktadýr.167

164 Ch. Empl. Comm., III. Report, 1864, s. 108, n° 447.

165 Birleþik Devletlerde, makineye dayanan elzanaatlarýnýn bu þekilde yeniden ortaya çýkýþý sýk görülür; bu nedenle de, eninde sonunda fabrika sistemine geçiþte, bunu izleyen yoðunlaþma, Avrupa ve Ýngiltereye göre dev boyutlarda olacaktýr.

166 Bkz: Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 64.

167 Mr. Gillot, Birminghamda, büyük çapta ilk çelik kalem fabrikasýný kurdu. Daha 1851

yýlýnda burada, yýlda 180 milyon çelik kalem üretiliyor ve 120 ton çelik tüketiliyordu. Birmingham, Birleþik Krallýkta bu sanayi kolunda tekeli elinde tutuyor ve bugün milyonlarca çelik kalem üretiyor. 1861 sayýmýna göre, burada çalýþtýrýlan iþçi sayýsý 1.428 olup, bunlarýn 1.268i beþ ve daha büyük yaþlarda kýz ve kadýnlardýr.

* Makine dairesi. -ç.

396 Karl Marks

Kapital I

b. Fabrika Sisteminin Manüfaktür ve Ev Sanayii Üzerindeki Etkisi

Fabrika sistemindeki geliþme ile onunla yürüyen tarýmda devrimle birlikte, diðer sanayi kollarýnda üretim yalnýz geniþlemekle kalmaz, bunlarýn niteliklerini deðiþtirir. Fabrika sisteminde uygulanan ve üretim sürecinin bütün evrelerini tahlil etme ve ortaya çýkan sorunlarý, mekanik, kimya ve diðer bütün doðabilimlerinin yardýmýyla çözümleme ilkesi, artýk, her yerde geçerli ve uygulanan bir ilke halini alýr. Demek ki, makine, manüfaktür sanayilerine, bir ayrýntý süreç, daha sonra baþka bir ayrýntý süreç olarak yavaþ yavaþ sýzmýþ olur. Böylece, manüfaktürün eski iþbölümüne dayanan örgütlenmesinin katýlaþmýþ yapýsýnda bir gevþeme olur, çözüþür ve sürekli deðiþmelerin yolunu açar. Bundan baðýmsýz olarak kolektif iþçinin bileþiminde, birlikte çalýþan kimselerin yapýsýnda köklü bir deðiþme olur. Manüfaktür döneminin tersine, bundan böyle iþbölümü, mümkün olan her yerde, kadýnlarýn, her yaþtan çocuklarýn, vasýfsýz iþçilerin çalýþtýrýlmalarýna, yani Ýngilterede karakteristik bir deyimle ifade edildiði gibi, tek sözcükle, ucuz emeðe dayanýr.

Bu, yalnýz, makine kullanýlsýn kullanýlmasýn geniþ boyutlu üretim kollarý için deðil, ister çalýþan kimselerin evlerinde, ister küçük iþ yerlerinde yapýlsýn, ev sanayileri denilen üretim biçimleri için de geçerliydi. Modern denilen bu ev sanayiinin, baðýmþýz kent elzanaatlarýný, baðýmsýz köylü tarým iþletmelerini ve her þeyden önce de, iþçi ile ailesinin içinde yaþadýðý bir evin varlýðýný önkoþul olarak gerektiren eski tarz ev sanayii ile ad benzerliði dýþýnda ortak bir yaný yoktur. Bu eski tarz sanayi, þimdi, fabrikanýn, manüfaktürün ya da eþya deposunun, bir dýþ bölümü halini almýþtýr. Sermaye, tek bir yerde [sayfa 472] de geniþ kitleler halinde topladýðý ve doðrudan doðruya komuta ettiði fabrika iþçilerinden, manüfaktür iþçilerinden ve elzanaatçýlarýndan baþka, þimdi, gözle görünmeyen iplerle, diðer bir orduyu da harekete getirmiþtir: bunlar, büyük kentlerde oturanlarla birlikte bütün ülke yüzeyine yayýlmýþ bulunan ev sanayii iþçileridir. Bir örnek: Londonderry deki Tillie gömlek fabrikasýnda 1.000

iþçi çalýþýyor, ve ülkenin her yanýna daðýlmýþ 9.000 kiþi de kendi evlerinde gene bu fabrika için çalýþýyorlar.168

Ucuz ve henüz olgunlaþmamýþ emek-gücünün sömürülmesi, modern manüfaktürde gerçek fabrika sisteminden çok daha utanç verici bir biçimde yapýlmýþtýr. Bunun nedeni de, fabrika sisteminin teknik temelinin, yani adale gücünün yerini makinenin almasýnýn ve yapýlan iþin hafiflemesinin, manüfaktürde hemen hemen hiç sözkonusu olmamasý, ve ayný zamanda, kadýnlarla çok küçük çocuklarýn, zehirli ya da saðlýða zararlý maddelerin etkilerine en acýmasýz biçimde býrakýlmasý-dýr. Bu sömürünün, ev sanayii denilen üretim kollarýnda manüfaktür-168 Ch. Empl. Comm. II. Rep., 1864. s. lxvm, n° 15.

Karl Marks 397

Kapital I

den daha utanç verici olmasýnýn nedeni, daðýnýk olduklarý için iþçilerdeki direnme gücünün azalmasý; iþveren ile iþçi arasýnda bir yýðýn soyguncu asalaðýn yer almasý; ev sanayiinin, daima, ya fabrika sistemiyle, ya da ayný üretim kolundaki manüfaktür ile rekabet etme zorunda kalmasý; yoksulluðun iþçiyi, yer, ýþýk, havalandýrma gibi en gerekli çalýþma koþullarýndan yoksun býrakmasý; çalýþmanýn gitgide daha düzensiz duruma gelmesi; ve ensonu, büyük sanayi ile tarýmýn fazlalýk haline getirdiði yýðýnlarýn son sýðýnaklarý olan bu yerlerde iþçiler arasýndaki rekabetin en son noktaya ulaþmasýdýr. Üretim araçlarýnda bile ilk kez fabrika sisteminde sistemli biçimde, uygulanan tasarruf, burada, baþlangýcýndan beri, emek-gücünün en acýmasýz biçimde israfý ve iþçinin en normal çalýþma koþullarýndan yoksun býrakýlmasý sonucunu doðurmuþtu  þimdi bir sanayi kolunda emeðin toplumsal üretkenliði ve birbirine baðlý süreçlerin teknik temeli ne kadar az geliþmiþ olursa, bu tasarruf da, uzlaþmaz karþýt ve öldürücü yanýný o derecede ortaya koyuyor.

c. Modern Manüfaktür

Yukarda ortaya konan ilkeleri açýklamak için birkaç örnek vererek konuya devam etmek istiyorum. Okur, aslýnda, iþgünü [sayfa 473] konusundaki bölümde verilen çeþitli örneklerin ve olaylarýn zaten yabancýsý deðildir. Birmingham ile çevresindeki metal eþya manüfaktürlerinde 10.000 kadýndan baþka, 30.000 çocuk ve genç, çoðu pek aðýr iþlerde çalýþmaktadýr. Bunlarýn saðmýða zararlý koþullar içinde pirinç döküm-hanelerinde, düðme fabrikalarýnda, emaye, kaplama ve cilalama iþlerinde çalýþtýklarý görülür.169 Hem yetiþkin, hem de yetiþkin olmayan iþçilerin aþýrý derecede çalýþtýrýlmalarý nedeniyle, Londrada, gazete ve kitaplarýn basýldýðý bazý basýmevlerine þu uðursuz ad takýlmýþtýr: mez-baha.170 Baþlýca kurbanlarý, kadýnlar, kýzlar ve çocuklar olan ciltevlerin-de, benzeri aþýrý çalýþtýrma uygulanýr; halat bükme iþinde, tuz madenlerinde, mum manüfaktüründe ve kimyasal madde yapan yerlerde gece iþlerinde gençler aðýr iþler yapmak zorundadýr; makineyle yapýlmayan ipek dokumacýlýðýnda, tezgâhlarý çevirme iþinde, gençler, ölesiye çalýþtýrýlýrlar.171 En rezil, en pis ve en kötü ücret ödenen, kadýnlarla genç kýzlarýn çalýþtýrýlmasý yeðlenen iþlerden birisi de, paçavralarýn ayýklanmasýdýr.

Büyük Britanya, kendi muazzam paçavra depolarý dýþýnda, bütün dünyada paçavra ticaretinin merkezi olarak da ün yapmýþtýr. Japonyadan, Güney Amerikanýn en uzak devletlerinden, Kanarya Adalarýndan, buraya paçavra akar. Ama baþlýca ikmal kaynaklarý, Almanya, Fransa, Rusya, Ýtalya, Mýsýr, Türkiye, Belçika ve Hollanda dýr. Paçavralar, gübre, yatak 169 Ve þimdi Sheffieldde, törpücülükte gerçekten çocuklar çalýþtýrýlýyor.

170 Ch. Empl. Comm., V. Rep., 1866, s. 3, n° 24; s. 6, n° 55, 56; s. 7, n° 59, 60.

171 l.c.. s. 114, 115, n° 6, 7. Komisyon üyesi haklý olarak, kural olarak makinelerin insanlarýn yerini aldýklarý halde, burada genç insanlarýn makinelerin yerini aldýðýna iþaret ediyor.

398 Karl Marks

Kapital I

iþi, yapay yün yapmada kullanýlýr ve kaðýt yapýmýnda hammadde olarak iþe yarar. Paçavra ayýklayýcýlar, çiçek hastalýðý ile diðer bulaþýcý hastalýklarýn yayýlma aracý olduklarý gibi, ilk kurbanlarý da gene kendileridir.172

Aþýrý çalýþtýrmanýn, aðýr ve kötü koþullar altýnda yapýlan iþin, ve bunun çocukluk yaþýndan beri iþçi üzerinde yaptýðý korkunç etkilerin klasik bir örneðini, yalnýz, genellikle kömür madenleriyle madenciler vermekle kalmýyorlar, ayný zamanda Ýngilterede, makineleri yakýn zamanda bulunan ve ancak þurada burada kullanýlan tuðla ve kiremit sanayiinde de ayný þeyi görüyoruz. Mayýs ile eylül aylarý arasýnda çalýþma, sabah 5ten gece 8e kadar devam ediyor, kurutmanýn açýk havada yapýldýðý yerlerde çoðu zaman sabah 4ten gece 9a kadar sürüyor. Sabah [sayfa 474] 5ten akþam 7ye kadar süren iþ, kýsa ve ýlýmlý sayýlýyor. Altý, hatta dört yaþýnda oðlan ve kýz çocuklar çalýþtýrýlýyor. Bunlar yetiþkinler kadar ve çoðu kez daha uzun süre çalýþýyorlar. Ýþ aðýr olduðu gibi, yaz sýcaðý, daha da tüketici oluyor. Örneðin Mosleydeki bir kiremit ocaðýnda 24

yaþýnda genç bir kadýn, kendisine çamur taþýyan ve kiremitleri dizen iki küçük kýzýn yardýmýyla günde normal 2.000 kiremit yapýyor. Bu küçük kýzlar, 30 foot derinlikte ve 210 foot uzaklýkta kaygan balçýk kuyusundan, günde 10 ton çamur taþýyorlar. Büyük bir manevi yozlaþmaya uðramaksýzýn bir kiremit ocaðýndan geçip kurtulmak bir çocuk için olanaksýzdýr

... en narin yýllarýnda kulaklarýný dolduran kaba konuþmalar, hiç bir eðitim görmeden yarý-yabanil bir þekilde büyürlerken edindikleri pis, bayaðý ve yüzkýzartýcý alýþkanlýklar, onlarý, daha sonraki yaþamlarýnda yasa tanýmayan, ahlaksýz ve sefih bir insan yapar. ... Yaþam tarzlarý korkunç bir ahlaksýzlýk kaynaðýdýr. Usta iþçi ve grubun baþý olan her ustabaþý yanýnda çalýþan 7 iþçiye, kulübesinde yatacak yer ve yiyecek saðlar.

Ailenin üyesi olsun olmasýn, erkekler, oðlanlar ve kýzlar çoðu zaman iki, bazan da üç odalý havasýz kulübelerde hep birarada, yerlerde yatarlar.

Günlük aðýr çalýþmadan sonra bitkin düþen bu insanlar, ne saðlýk, ne temizlik, ne de ahlak kurallarýna dikkat edecek durumdadýrlar. Bu kulübelerden çoðu, daðýnýktýr, pislik ve toz-toprak yuvasýdýr. ... Genç kýzlarý böylesine bir iþte çalýþtýran bu sistemin en büyük kötülüðü, bunlarý, ta çocukluklarýndan baþlayarak daha sonraki bütün yaþamlarý boyunca sürecek bir ahlaksýzlýk zincirine baðlamasýdýr. Daha doðanýn kendilerine kadýn olduklarýný öðretmesine kalmadan, bu kýzlar, kaba ve küfürbaz oðlan çocuklarý haline gelirler. Üzerlerinde birkaç kirli paçavra, bacaklarý yarýdan fazla açýk, saçlarý ve suratlarý kir-pas içinde olan bu çocuklar, bütün ahlak ve utanma duygularýný küçümsemeyi ve bunlarla alay etmeyi öðrenirler. Yemek zamanlarýnda çayýrlara boylu boyunca uzanýrlar ya da yakýndaki bir kanalda yýkanan oðlanlarý seyrederler. Ensonu günlük aðýr iþleri bitince, daha iyice olan elbiselerini giyerler ve erkeklerle bir-172 Paçavra ticareti ve sayýsýz ayrýntýlar için bkz: Public Health, VIII, I. Rep., Lond. 1866, ek, s.

196, 208.

Karl Marks 399

Kapital I

likte meyhanelerin yolunu tutarlar. Çocukluk yaþlarýndan baþlayarak bütün bu sýnýf arasýnda aþýrý içki düþkünlüðü pek doðaldýr. Ýþin en kötü yaný, kiremitçilerin, bütün umutlarýný yitirmiþ olmalarýdýr. Aralarýnda biraz iyice olan birisi, Southallfield rahibine, eðer kiremitçiyi islah ederseniz, þeytaný da islah etmeyi deneyebilirsiniz efendim, demiþti!173 [sayfa 475]

Modern manüfaktürde (ben, gerçek fabrikanýn dýþýnda kalan bütün büyük iþyerlerini buraya sokuyorum) çalýþma koþullarýnda sermayenin saðladýðý tasarruf ile ilgili olarak, resmi ve son derece zengin malzeme, Public Health Reports IV. (1863) ve VI. (1864)te bulunabilir.

Ýþyerleri ve özellikle Londradaki basýmevleri ile terziler konusunda anlatýlanlar, roman yazarlarýmýzýn en ürpertici imgelemlerini geride býrakýr.

Bu durumun iþçiler üzerindeki etkisi apaçýktýr. Privy Councilin baþhekimi ve Public Health Reportsun resmi editörü Dr. Simon þöyle diyor: Dördüncü raporunda (1863), iþçilerin, en baþta gelen saðlýk haklan konusunda direnmelerinin aslýnda olanaksýz olduðunu göstermiþtir; bu hak, iþçileri hangi iþ için biraraya getirmiþ olursa olsun, iþverenin, iþin saðlýk için zararlý ve kaçýnýlmasý mümkün her türlü koþullardan arýnmýþ olmasýný saðlamasýný gerektirir. Ýþçilerin bu saðlýk hakkýný kendilerinin gerçekleþtiremeyeceklerini, ücretli saðlýk polisi yönetiminden de etkili bir destek elde edemeyeceklerini de ayrýca belirtmiþtim. ...

Onbinlerce erkek ve kadýn iþçinin yaþamlarý, bugün, salt yaptýklarý iþin yarattýðý bitip tükenmez fiziksel ýstýraplar yüzünden, gereksiz bir iþkence ile geçmekte ve kýsaltýlmaktadýr.174 Ýþyerlerinin saðlýk durumu üzerindeki etkisini göstermek için Dr. Simon aþaðýdaki ölüm tablosunu vermektedir:175 [sayfa 476]

d. Modern Ev Sanayii

Þimdi de, ev sanayii denilen konuya gelmiþ bulunuyoruz. Sermayenin, modern mekanik sanayiin arka planýnda sömürdüðü bu aland-173 Ch. Empt. Comm., V. Rep., 1866 s. xvý-xvýýý, n° 86-97, ve s. 130-133, n° 39-71. Ayrýca bkz: Rep. III., 1864, s. 48, 56.

174 Public Health, Sixth Rep., Lond. 1864, s. 29, 31.

175 l.c., s. 30. Dr. Simon, Londrada 25-35yaþlarý arasýnda, terziler ve basýmevi iþçileri arasýnda ölüm oranýnýn aslýnda çok daha büyük olduðuna deðiniyor; çünkü Londrada iþverenler, buraya sanatlarýný ilerletmek için gelen 30 yaþýna kadar pek çok genci çýrak ve kalfa olarak taþradan saðlarlar. Bunlar, Londralý sayýlýrlar ve ölüm oranlarýnýn hesaplandýðý tüm nüfusa eklendikleri halde, bu kentteki ölüm sayýsýna dahil edilmezler. Bunlarýn büyük kýsmý, özellikle aðýr hastalýk halinde taþraya dönerler.

Ele Alýnan Sanayi

Saðlýk Yönünden

Bu Sanayilerde, Yaþlara Göre

Kollarýnda Çalýþan.

Karþýlaþtýrýlan

Her 1000.000 Erkek Ýçin Ölüm Oraný

Her Yaþtaki Ýnsan Sayýsý

Sanayiler

25-35 Yaþ

35-45 Yaþ 45-55 Yaþ

958.265

Ýngiltere ve Galde tarým. . . . .

743

805

1.145

22.301 erkek

Londrada terziler . . . . . . . . . .

958

1.262

2.093

12.377 kadýn

13.803

Londrada basýmevi iþçileri

894

1.747

2.367

400 Karl Marks

Kapital I

aki dehþet verici durum üzerinde bir fikir edinebilmek için Ýngilterenin uzak birkaç köyünde sürdürülen ve görünüþte pek þairane bir izlenim býrakan çivi yapýmcýlýðýný incelemek gerekir.176 Bununla birlikte, biz, burada, henüz makinenin yardýmýyla yapýlmayan ve bu durumuyla da henüz fabrika ve manüfaktürler ile rekabet halinde olmayan dantelacýlýk ve hasýr örgüsü sanayilerinden birkaç örnek vermekle yetineceðiz.

Ýngilterede dantela yapýmýnda çalýþan 150.000 kiþinin aþaðý yukarý 10.000 kadarý 1861 tarihli fabrika yasasýnýn kapsamý içersine gir-mektedir. Geriye kalan 140.000 kiþinin hemen tamamý kadýn, genç insan ve her iki cinsiyetten çocuklar olup, ancak erkekler pek azdýr. Bu ucuz sömürü malzemesinin saðlýk durumu, Nottingham, Genel Dispanseri hekimi Dr. Truemanýn hesaplayýp düzenlediði tablodan görülecektir.

Çoðunluðu 17 ile 24 yaþ arasýnda olan dantela yapýmcýsý 686 kadýn hastadan verem olanlarýn sayýsý þöyledir:

1852de

45 kiþiden

1 kiþi

1857de

13 kiþiden 1 kiþi

1853te

28 kiþiden

1 kiþi

1858de

15 kiþiden 1 kiþi

1854te

17 kiþiden

1 kiþi

1859da

9 kiþiden 1 kiþi

1855te

18 kiþiden

1 kiþi

1860ta

8 kiþiden 1 kiþi

1856da

15 kiþiden

1 kiþi

1861de

8 kiþiden 1 kiþi177

Verem artýþ hýzýndaki bu ilerlemenin, en iyimser ilericilik yanlýla-rýna ve Alman serbest ticaret çýðýrtkanlarýnýn en kurnaz yalancýsýna bile yeterli bir karþýlýk olmasý gerekir.

1861 tarihli fabrika yasasý, yalnýz makine ile yapýlan dantela iþkollarýný düzenler ve bu, Ýngilterede kuraldýr. Bizim þimdi burada inceleyeceðimiz sanayi kollarý, iþçinin manüfaktürlerde ya da depolarda deðil, kendi evlerinde çalýþtýklarý iþ kollarýdýr ve bunlar ikiye ayrýlýrlar: (1) son elden geçirme: (2) onarým. Bunlardan ilkinde makine ile yapýlan dantelaya son þekli verilir ve bu iþ, sayýsýz alt-bölümlere ayrýlýr. [sayfa 477]

Son þeklini verme iþi, ya patron evleri denilen yerlerde yapýlýr, ya da çocuklarýnýn yardýmýyla, ya da kendi baþýna çaýlþan kadýnlar tarafýndan kendi evlerinde yapýlýr. Bu patron evlerini iþleten kadýnlarýn kendileri de, aslýnda, yoksul kadýnlardýr. Ýþyeri, oturulan özel evin içersindedir. Haným patron, manüfaktürcülerden, maðazalardan sipariþ alýr ve odalarýnýn büyüklüðü ile iþ talebinin dalgalanmalarýna uygun olarak deðiþen sayýda kadýn, kýz ve çocuk çalýþtýrýr. Bu iþ odalarýnda çalýþtýrýlan kadýn iþçilerin sayýsý, bazýlarýnda 20 ile 40, bazýlarýnda 10 ile 20 arasýnda deðiþir. Çocuklarýn ortalama iþe baþlama yaþý altý ve çoðu durumlarda da beþin altýndadýr. Çalýþma saatleri sabah 8den akþam 8e kadar olup, düzensiz aralýklarla, çoðu zaman pis çalýþma odalarýnda yenilen yeme-176 Burada sözünü ettiðim çiviler, çekiçle dövülerek yapýlýr ve makineyle kesilen ve yapýlan çivilerden farklýdýr. Bkz: Ch. Empl. Comm., Third Rep., s. xý, xýx, n° 125-130; s. 52, n° 11; s. 114, n°

487; s. 137, n° 674.

177 Ch. Empl. Cornm., Il. Rep., s. xxýý, n° 166.

Karl Marks 401

Kapital I

kler için 1½ saat ara verilir. Ýþlerin sýký olduðu sýralarda, çalýþma, çoðu zaman sabah 8den ve hatta 6dan gece 10a, 11e, 12ye kadar devam eder. Ýngilterede, yönetmelikler kýþlalarda, her asker için 500-600 foot küp yeri, askeri hastanelerde ise 1.200 foot küp yeri öngörür. Ama bu iþyerlerinde herkese 67 ile 100 foot küp yer düþer. Ayný zamanda, havadaki oksijen, gaz lambalarý tarafýndan da tüketilir. Yerler taþ ve tuðla ile kaplý olduðu halde, dantelalarý temiz tutmak için, çocuklar kýþýn bile ayakkabýlarýný çýkarmak zorundadýrlar. Nottinghamda 14 ilâ 20 çocuðun, belki de 12 foot kareden küçük bir odaya doldurularak günün 24 saatinin 15 saatinde, býkkýnlýk verici ve tekdüze olmasýyla insaný zaten bitirip tüketen bir iþte, üstelik saðlýða zararlý koþullar altýnda çalýþtýrýlmasý, çok görülen bir þeydir. ... Çok küçük yaþtaki çocuklar bile insani þaþýrtacak bir hýzla ve dikkatle çalýþmakta, parmaklarý bir an için olsun dinlenmediði gibi hareketleri de yavaþlamamaktadýr. Kendilerine bir soru sorulduðu zaman, bir an bile kaybetmemek kaygýsý ile gözlerini iþlerinden ayýrmýyorlar. Çalýþma saatleri uzadýkça patron hanýmlar, uyarýcý olarak, uzun sopalarýný daha sýk kullanmak zorunda kalýrlar.

Çocuklar giderek yorulurlar ve bu denli tekdüze ve göz yorucu bir iþle uzun süre uðraþmaktan ve ayný þekilde durmaktan bitip tükenerek iþin sonuna doðru kuþlar gibi huzursuzlaþýrlar. Bunlarýn çalýþmasý kölelikten farksýzdýr.178 Kadýnlar ve çocuklar, evde, yani günümüzde kiralýk oda ya da çatýarasý anlamýna gelen bir yerde çalýþýyorlarsa, durumlarý daha da kötü demektir. Bu tür iþler, Nottinghamdan, 80 mil [sayfa 478] çapýnda bir daire içinde daðýlýr. Depolardan, saat gecenin 9 ya da 10unda çýkan çocuklara, çoðu zaman, eve götürüp orada tamamlamalarý için bir çýkýn dantela verilir. Kapitalisti temsil eden ikiyüzlü uþaklardan birisi bu sýrada, þu kaypak tümceyi söylemeyi elbette hiç ihmal etmez: Bu an-nen için. Ama bunu söylerken, çocuðun da bütün gece oturup bu iþ için annesine yardým etmek zorunda olduðunu da pekâlâ bilir.179

Týð dantelacýlýðý Ýngilterede baþlýca iki tarým bölgesinde yaygýndýr: bir tanesi, Devonshireýn güneyinde 20 ilâ 30 mil derinliðindeki kýyýlarý ile, North Devonun birkaç bölgesini içine alan Honiton dantela bölgesi-dir; diðeri de, Buckingham, Bedford ve Northampton eyaletlerinin büyük bir kýsmýyla, Oxfordshire ve Huntingdonshireýn sýnýr kesimlerini kapsayan yerlerdir. Ýþler, genellikle, tarým iþçilerinin kulübelerinde yapýlýr.

Manüfaktürcülerin çoðu 3.000e kadar dantelacý çalýþtýrýrlar ve bunlarýn büyük bir çoðunluðu çocuk ve genç kýzlardýr. Dantela yapýmý ile anlatýlan þeyler burada da ayrýca yinelenir, yalnýz burada patron evleri

yerine dantela okulu deyimi kullanýlýr ve buralar yoksul kadýnlarýn iþlettiði kulübelerdir. Beþ ya da daha küçük yaþlardan baþlayarak çocuklar oniki ya da onbeþ yaþlarýna kadar bu okullarda çalýþýrlar; ilk yýl, 178 Ch. Empt. Comm., II. Rep., 1864, s. xýx, xx, xxý.

179 l.c.. s. xxý, xxýý.

402 Karl Marks

Kapital I

çok küçükler, dört ile sekiz saat çalýþýrlar, daha sonralarý ise, sabah altýdan gece sekize, ona kadar çalýþýrlar. Odalar genellikle küçük kulübelerin oturma odalarýdýr, ocaklarýn bacalarý hava girmesin diye kapatýlýr, çocuklar çoðu zaman kýþýn bile yalnýz kendi ýsýlarý ile ýsýnmak zorundadýrlar. Bazan da, bu sözde sýnýflar, küçük depolar gibidir ve iþlerinde ocak bile yoktur. ... Bu daracýk yerler týka-basa doldurulur ve böylece hava solunmayacak duruma gelir. Ayrýca bir de, laðýmlar, helâlarýn ve bu gibi küçük kulübelerin çevresinde her zaman görülen pislik, saðlýða çok zararlý etkiler yapar. Yerin büyüklüðüne gelince: Bir dantela oku-lunda 18 kýz ve bir bayan öðretmeri, her insana 35 foot küp düþüyor; bir diðerinde, 18 kiþi, insan baþýna 24 foot küp, koku dayanýlmaz bir derecede. Bu sanayide, 2 ve 2½ yaþýnda çocuklarýn çalýþtýðý da görülür.180

Buckingham ve Bedford eyaletlerinde dantelacýlýðýn bittiði yerlerde, hasýr örücülüðü baþlar ve Hertfordshireýn geniþ bir kýsmýyla Essexin batý ve kuzey kesimlerine kadar uzanýr. [sayfa 479] 1861 yýlýn da, hasýr örücülüðü ile hasýr þapka yapimýnda 40.043 kiþi çalýþýyordu; bunlarýn 3.815i her yaþtan erkek, geri kalan 14.913 kiþinin 7.000i yirmi yaþýn altýnda çocuk olmak üzere kadýndý. Dantela okullarý yerine buralarda da hasýr örgü okullarýný görüyoruz. Çocuklar hasýr örme öð-renimine genellikle 4 yaþýnda, bazan da 3-4 yaþ arasýnda baþlýyorlar.

Kuþkusuz, öðrenim gördükleri de yok. Çocuklar, ilkokullara, kendi aralarýnda, sahici okul diyorlar ve böylece, yarý-aç analarýnýn öngördüðü günde 30 yardalýk iþi bitirmek için hapsedildikleri bu kanemici yerlerden, ilkokullarý ayýrdediyorlar. Bu ayný analar, bunlarý okuldan sonra çoðu zaman gece 10, 11, 12ye kadar çalýþtýrýyorlar. Sürekli olarak ýslat-mak zorunda olduklarý kamýþ, dudaklarýný ve parmaklarýný kesiyor.

Londradaki bütün hekimlerin genel kanýsý olarak Dr. Ballard, bir yatak odasý ile iþyerinde her insan için en az 300 foot küpe gerek olduðunu belirtiyor. Ne var ki, hasýr okullarýnda yer, dantela okullarýndan daha cimrice kullanýlýyor ve bir kiþiye 12½, 17, 18½ ve 22 foot küpün altýnda yer düþüyor. Komisyon üyelerinden Mr. White, bu sayýlardan en küçüðü-nün, eðer bir çocuk, boyutlarý 3 foot olan bir kutuya konulsa, burada kaplayacaðý yerin yarýsýndan daha azýný temsil edeceðini söylüyor. Ýþte çocuklarýn, 12 ya da 14 yaþlarýna kadar yaþamdan tattýklarý zevk bu.

Sefil ve yarý-aç yaþayan ana-babalarýn düþündükleri tek þey, çocuklarýn elden geldiðince çok para kazanmalarý. Çocuklar ise biraz büyür büyü-mez, çok doðal olarak ana-babalarýna on paralýk deðer vermiyorlar ve onlarý býrakýp gidiyorlar. Böyle yetiþtirilen insanlar arasýnda bilisizlik ve kötülüðün yaygýn olmasý çok doðaldir. ... Ahlak en düþük düzeyde. Kadýnlarýn pek çoðunun evlilikdýþý çocuklarý vardýr ve bu kadýnlarýn yaþlarý o kadar küçüktür ki, suç istatistikleri ile ilgili olanlarý bile þaþkýnlýða düþürür.181 Ve bu örnek ailelerin anayurdu, Avrupa için örnek bir hýristi-180 l.c.. s. xxýx, xxx.

181 l.c., s. xý, xlý.

Karl Marks 403

Kapital I

yan ülke oluyor; bu sözleri, hýristiyanlik üzerindeki derin bilgisi hiç kuþku götürmeyen Kont Montalembert söylüyor!

Yukarda sözü edilen sanayilerde zaten acýnacak düzeyde olan ücretler (hasýr örme okullarýnda bir çocuðun alabileceði en yüksek ücret, ender olarak 3 þiline ulaþabilir), her yerde ve özellikle dantela bölgelerinde egemen olan ayný sistemle, nominal miktarýnýn çok daha altýna düþer.182 [sayfa 480]

e. Modern Manüfaktürden ve Ev Sanayiinden Büyük

Modern Makine Sanayiine Geçiþ. Fabrika Yasalarýnýn Bu Sanayilere Uygulanmasý ile Bu Devrimin Hýzlandýrýlmasý

Kadýnlarla çocuklarýn emeðinin düpedüz kötüye kullanýlmasý, yaþama ve çalýþma için gerekli her türlü normal koþullardan iþçilerin tamamen yoksun býrakýlmalarý ve, aþýrý-çalýþma ile gece iþinde uygulanan düpedüz zulüm yoluyla emek-gücünde saðIanan ucuzluk, en sonunda aþýlmasý olanaksýz doðal engellere gelip dayanýr. Bu yöntem-lere dayanarak meta fiyatlarýnda saðlanan ucuzluk ile, genellikle kapitalist sömürü de son sýnýrýna gelmiþ demektir. Ensonu bu noktaya gelindiðinde bu, uzun yýllar alýr makine kulanma ve bundan böyle daðýnýk ev sanayileri ile manüfaktürlerin de fabrika sanayilerine dönüþme saati gelip çatmýþ demektir.

Bu hareketin en muazzam örneði, giyim eþyasi üretiminde görülür. Çocuklarý Çalýþtýrma Komisyonunun sýnýflandýrmasýna göre, bu sanayi, hasýr þapka yapýmcýlarýný, kadýn þapkasý yapýmcýlarýný, berecile-ri, terzileri, kadýn giyim eþyasý yapýmcýlarýný, gömlekçileri, korsecileri, eldivencileri, ayakkabýcýlarý ve kravat, yaka vb. yapýmý gibi pek çok küçük kollarý kapsar. 1861 yýlýnda bu sanayilerde çalýþan kadýnlarýn sayýsý Ýngiltere ile Galde 586.298 olup, bunlarýn 115.242si hiç deðilse 20

yaþýn, 16.650si de 15 yaþýn altýndaydý. Birleþik Krallýkta bu iþçilerin sayýsý, 1861 yýlýnda, 750.334 idi. Ýngiltere ile Galde, þapkacýlýkta, ayakka-býcýlýkta, eldivencilikte ve terzilikte çalýþan erkeklerin sayýsý 437.969 olup, bunlarýn 14.964ü 15 yaþýn altýnda, 89.285i 15 ile 20 yaþ arasýnda ve 333.117si yirmi yaþýn üzerindeydi. Küçük sanayi kollarýndan çoðu, bu sayýlara dahil edilmemiþtir. Ama, biz, bu rakamlarý olduklarý gibi alýrsak, 1861 sayýmýna göre yalnýz Ýngiltere ve Gal için 1.024.267 kiþilik bir rakam elde ederiz ve bu, aþaðý yukarý tarým ve hayvancýlýkta çalýþan insan sayýsý kadardýr. Böylece, makinenin yarattýðý mucize ile, bu derece muazzam ürün kitlesinin doðmasýna ve bu derece muazzam iþçi kitlesinin serbest kalmasýna niçin yolaçtýðýný anlamaya baþlarýz.

Giyim eþyasý üretimi, kýsmen parçalarý daðýnýk bir þekilde zaten hazýr bulunan iþbölümünü, atelyelerinde, yalnýzca yeniden uygulayan 182 Child. Empl. Comm., I. Rep., 1863, s. 185.

404 Karl Marks

Kapital I

manüfaktürlerde, kýsmen küçük elzanaatý ustalarý tarafýndan yürütülür; ne var ki, bu ustalar, eskiden olduðu gibi bireysel tüketiciler için deðil de, þimdi manüfaktürler ve maðazalar [sayfa 481] için çalýþmakta ve bu, öyle ölçülere ulaþmaktadýr ki, bazý kent ve kasabalar ile dolaylarýnda, örneðin kunduracýlýk gibi iþler, çoðu zaman bölgeyi bütünüyle içine alan uzmanlýk alanlarý haline gelmektedir; ve ensonu bu üretim, büyük ölçülerde, manüfaktürlerin, magazalarýn ve hatta küçük zanaat ustalarýnýn, iþyerlerinin uzantýlarýný oluþturan ev sanayii iþçileri tarafýndan saðlanýr.183 Hammadde vb., makine sanayii tarafýndan saðlanýr, lütuf ve inayete terkedilmiþ ucuz insan malzemesi kitlesi (taillable à merci et miséricorde*) ise, makine sanayii ve geliþtirilmiþ tarýmýn özgür hale getirdiði insanlardan oluþur. Bu sýnýftan manüfaktürler, kaynaklarýný, esas olarak, kapitalistin, talepteki herhangi bir artýþý karþýlamak için elinin altýnda hazýr donatýlmýþ bir ordu bulundurma gereksinmesine borçludurlar.184 Bununla birlikte, bu manüfaktürler, daðýnýk elzanaatlarý ile ev sanayilerinin geniþ bir temel olarak varlýklarýný sürdürmelerine izin vermiþtir. Bu iþkollarýnda büyük ölçüde artý-deðer üretimi ve yaptýklarý ürünlerin gitgide ucuzlamasý, baþlýca, sefil bir yaþamý sürdürmeye ancak yetecek kadar düþük ücret ödenmesi ve emek-zamanýnýn insan vücudunun dayanabileceði son sýnýra kadar uzatýlmasý nedeniyle olmuþtur. Gerçekten de, metalar haline dönüþtürülen insan teri ve kanýnýn ucuzluðu sayesinde, pazarlar, sürekli geniþlemiþ ve günden güne de geniþlemektedir; Ýngiliz zevkleri ile alýþkanlýklarýnýn aðýr bastýðý Ýngiliz sömürge pazarlarý için durum özellikle böyledir. En sonunda kritik noktaya ulaþmýþtýr. Eski yöntemin temelleri, azçok sistemli bir iþbölümü ile birlikte iþçilerin düpedüz ve zalimce sömürülmesi, artýk pazarlarýn geniþletilmesine yetmediði gibi, ondan da daha hýzlý geliþen kapitalistler arasýndaki rekabeti karþýlamaktan uzaktý. Makinenin öne geçmesi saati gelip çatmýþtý. Elbisecilik, terzilik, ayakkabýcýlýk, þapkacýlýk ve birçok benzeri gibi bu geniþ üretim alanýnýn bütününe ayný derecede saldýracak olan, kesin sonuçlu devrimci makine, dikiþ makinesiydi.

Büyük sanayiin geliþmesinden beri, bütün makinelerin elattýðý yeni sanayi kollarýnda iþçi sýnýfý üzerinde yapmýþ olduðu [sayfa 482] etkinin aynýsýný, dikiþ makinesi yapýyor. Çok küçük yaþtaki çocuklar baþýboþ kalmýþlardý. Makinede çalýþan iþçilerin ücretleri, çoðu yoksulun da yoksulu olan ev iþçilerine göre yükselmiþtir. Daha iyi durumdaki elzanaatçýlarýnýn ücretleri, makinenin rekabetiyle düþmüþtür. Yeni makine iþçileri özellikle kýzlar ve genç kadýnlardýr. Mekanik kuvvetin yardýmýyla, 183 Ýngilterede kadýn þapkacýlýðý ve terziliði, çoðu kez, iþverene ait binalarda yapýlýr; kadýn iþçilerin bazýlarý buralarda kalýrlar, bazýlarý da baþka yerlerde otururlar.

184 Komisyon üyesi Mr. White, hemen hemen hepsi kadýn olan, 1.000 ilâ 1.20b kiþi çalýþtýran askeri bir elbise manüfaktürü ile, 300 kiþi çalýþtýran bir ayakkabý fabrikasýný ziyaret etmiþti; buralarda çalýþanlarýn neredeyse yarýsý çocuk ve genç iþçilerdi.

* Acýma ve merhamete sýðýnmýþ. -ç.

Karl Marks 405

Kapital I

bunlar, erkeklerin aðýr iþler üzerindeki tekelini yýkmýþlar, hafif iþlerden yaþlý kadýnlarý ve küçük çocuklarý sürüp atmýþlardýr. Londrada son on yýlda açlýk sonucu ölümlerdeki korkunç artýþ, dikiþ makinasinin yayýlmasý ile paralel gitmektedir.185 Yeni kadýn iþçiler, þimdi, makineyi, makinenin aðýrlýðýna, büyüklüðüne ve özelliðine göre, bazan oturarak, bazan ayakta, elleriyle ve ayaklarýyla ya da yalnýz elleriyle çalýþtýrýyorlar ve büyük emek-gücü harcýyorlardý. Eski düzene göre daha az olmakla birlikte, uzun süre çalýþmalarý nedeniyle, bu yaptýklarý iþ saðlýðý zararlýydý. Dikiþ makinesinin zaten dar ve kalabalýk odalara girmesiyle, saðlýða zararlý koþullar, daha da artmýþ oldu. Bay Lord bu konuda þöyle diyor:

Tavanlarý çok alçak olan ve içlerinde 30 ilâ 40 makine iþçisinin çalýþtýklarý odalara girildiði zaman karþýlaþýlan durum dayanýlmaz derecede ... Ütü-leri kýzdýrmak için kullanýlan gaz sobalarýndan doðan sýcaklýk çok korkunç. ... Çalýþma saatlerinin ýlýmlý olduðu, yani sabah saat sekizden akþam altýya kadar olduðu zamanlarda bile, böyle yerlerde her gün üç-dört kiþi bayýlýp kendinden geçiyor.186

Üretim araçlarýndaki devrimin zorunlu bir sonucu olan sanayi yöntemlerindeki devrim, karmakarýþýk geçiþ biçimleriyle sonuca ulaþtý.

Bu biçimle, dikiþ makinesinin, þu ya da bu sanayi kolunda egemen duruma gelmesine, çalýþtýðý süreye, iþçilerin daha önce içinde bulunduklarý koþeullara, manüfaktürün, elzanaatlarýnýn ya da ev sanayiinin, bu sanayi kolundaki aðýrlýðýna, iþyerlerine ödenen kiraya vb. baðlý olarak deðiþiklikler gösterir.187 Örneðin, iþin büyük kýsmýnýn zaten basit elbirliði ile örgütlenmiþ olduðu elbisecilikte, dikiþ makinesi, baþlangýçta, bu manüfaktür [sayfa 483] biçimi sanayi kolunda yalnýzca yeni bir öðe oldu. Terzilikte, gömlekçilikte, kunduracýlýkta vb., bütün biçimler iç içey-di. Bir yerde, gerçek anlamýyla fabrika sistemi vardý, bir diðerinde, aracýlar, hammaddeyi, kapitalist en chef* alýyor, oda ya da tavan aralarýnda dikiþ makinelerinin çevresinde, 10-50 ya da daha fazla iþçi top-luyordu. Ensonu makinenin bir sistem halinde örgütlenmediði ve küçük boyutlarda da kullanýlabileceði yerlerde daima olduðu gibi, zanaatçýlar ile ev iþçileri, kendi aileleri ya da dýþardan saðlanan az miktarda emekle kendi dikiþ makinelerinden yararlanýyorlardý.188 Bugün Ýngilterede egemen olan sistemde ise, kapitalist, çok sayýda makineyi kendisine 185 Bir örnek. Genel sayým memurunun 26 þubat 1864 tarihli haftalýk raporunda, 5 tane açlýktan ölüm olayý vardý. Ayný gün The Times, bir baþka olayý daha bildiriyordu. Tek bir haftada açlýk nedeniyle altý ölüm olayý!

186 Child. Empl. Comm., Second Rep., 1864, s. lxvýý, n° 406-9; s. 84, n° 124; s. lxxýýý, n° 441; s.

68, n° 6: s. 84, n° 126; s. 78, n° 85; s. 76, n° 69; s. lxxýý, n° 438.

187 Gerekli binalar ile iþyerlerinin kira bedelinin, bu noktada en önemli öðe olduðu anlaþýlýyor; bu nedenle, küçük giriþimlere ve ailelere iþ verme esasýna dayanan eski sistemin en uzun sürdüðü ve en erken baþladýðý yer baþkent olmuþtur. (l.c., s. 83, n° 123.) Bu tümcenin son kýsmý, yalnýzca kunduracýlýða aittir.

188 Eldivencilik ile iþçilerin durumunun yoksullardan pek de farklý olmadýðý diðer sanayilerde, bu durum görülmez.

* Þef olarak. -ç.

406 Karl Marks

Kapital I

ait binalarda topluyor ve bu makinelerin yaptýklarý nesneleri, üzerlerinde daha fazla iþlenmesi için ev iþçilerine daðýtýyordu.189 Geçiþ biçimlerindeki bu çeþitlilik, gene de gerçek anlamýyla fabrika sistemine dönüþme eðilimini gizleyememektedir. Bu eðilim dikiþ makinesinin taþýdýðý özellik ile de besleniyor ve bu makinenin çeþitli iþlerde kullanýlmasý, daha önce çeþitli kollara ayrýlmýþ bulunan iþlerin tek çatý ve yönetim altýnda toplanmasýný kolaylaþtýrýyordu. Ayrýca, hazýrlýk niteliðindeki iðne iþleri ile diðer bazý iþlemlerin, makinenin bulunduðu binalarda yapýlmasýnýn daha uygun olacaðý koþullarý yarattýðý gibi, el dikiþçilerine ve kendi makineleri ile çalýþan ev iþçilerine de kaçýnýlmaz olarak elkoyar.

Bu kaçýnýlmaz son, zaten bazýlarýný yakalamýþtýr bile. Dikiþ makinelerine sürekli olarak artan miktarlarda sermaye yatýrýlmasý,190 makine ile yapýlan mallarýn üretimini kamçýlýyor, pazarlarý bu mallar ile doldurup taþýrýyor ve böylece ev iþçilerine, makinelerini satma zamanýnýn geldiðini haber veriyordu. Bizzat bu makinelerin üretimindeki aþýrýlýk da, sürüm güçlüðü içersinde kývranan üreticileri, bunlarý haftalýk olarak kiraya vermeye zorluyor, böylece de küçük makine sahiplerinin bu öldürücü rekabet altýnda ezilip gitmelerine yolaçýyordu.191 Makinelerin yapýsýndaki sürekli deðiþiklikler ve gittikçe ucuzlamalarý, eski tiplerin fiyatýný her gün biraz daha düþürüyor, bunlarýn, kitle halinde, gülünç fiyatlarla, bunlarý kârlý bir þekilde çalýþtýrabilecek tek insan olan büyük kapitalistlere satýlmalarýna [sayfa 484] neden oluyordu. Ensonu, insanýn yerini buhar makinelerinin almasý, bütün benzeri devrimlerde olduðu gibi burada da öldürücü darbeyi indiriyordu. Baþlangýçta, buhar gücünün kullanýlmasý, makinelerde düzensizlik, hýzlarýný ayarlama zorluðu, hafif olanlarýn çabuk yýpranýp aþýnmasý vb. gibi salt teknik güçlüklerle karþýlaþýlýyor ve deneyimlerle bunlarýn hepsinin de üstesinden geliniyordu.192 Bir yandan, birçok makinenin geniþ bir manüfaktürde toplanmasý, buhar gücünün kullanýlmasýna yolaçarken, öte yandan, buharýn insan adalesi ile rekabeti de, makineler ile insanlarýn büyük fabrikalarda toplanmasýný hýzlandýrýyordu. Böylece Ýngiltere, þimdi, yalnýzca muazzam giyim eþyasý sanayiinde deðil, yukarda sözü edilen iþkollarýnýn çoðunda, manüfaktürün, elzanaatlarýnýn ve ev iþinin uzun süre örice ortaya çýkan büyük sanayiin etkisi altýnda tümüyle deðiþen ve düzeni bozulan bu üretim biçimlerinin herbiri fabrika sistemine dönüþtükten sonra, bunun içerdiði toplumsal geliþme öðelerinin hiç birisine karýþmadan, fabrika sisteminin bütün dehþetini daha da canlý bir biçimde yaþamaktadýr.193

189 l.c., s. 83, n° 122.

190 Toptancý çizme ve ayakkabý iþinde yalnýz Leicesterde, 1864 yýlýnda 800 dikiþ makinesi kullanýlýyordu.

191 l.c., s. 84, n° 124.

192 Örnekler: Londrada Pimlico ordu elbise deposu, Londonderryde Tillie ve Henderson gömlek fabrikasý ve Limerickte 1.200 iþçi çalýþtýran Tait elbise fabrikasý.

193 Tendency to Factory System (l.c., s. lxvý. Þu sýrada bütün iþkolu bir geviþ durumunda olup, dantelacýlýðýn, dokumacýlýðýn vb. geçirdiði ayný deðiþikligi geçiriyor. (l.c.. n° 405.) Tam Karl Marks 407

Kapital I

Bu kendiliðinden baþlayan sanayi devrimine, fabrika yasalarýnýn, kadýnlarý, gençleri ve çocuklarý çalýþtýran bütün sanayi kollarýna uygulanmasý yapay olarak yardýmcý olmuþtur. Ýþgününün süresi, yemek ve dinlenme paydoslarý, baþlangýç ve bitiþ saatlerinin zorunlu olarak düzenlenmesi, çocuklar için vardiya sisteminin uygulanmasý, belli bir yaþýn altýndaki çocuklarýn çalýþtýrýlmasý yasaðý vb., bir yandan daha fazla makine kullanýlmasýný194 ve devindirici güç olarak adale yerine buhar gücünün geçmesini zorunlu kýlar.195 Öte yandan, zaman kaybýný telâfi etmek için, ortaklaþa [sayfa 485] kullanýlan üretim araçlarýnda, fýrýnlarda, binalarda vb., bir geniþleme olur, yani kýsacasý, üretim araçlarýnda daha büyük bir yoðunlaþma ve buna uygun olarýk iþçilerin sayýsýnda bir artma meydana gelir. Fabrika yasasýnýn tehdit ettiði bu manüfaktür adýna tekrar tekrar ve hararetle öne sürülen baþlýca itiraz, aslýnda, iþin eski ölçüsünde sürdürülebilmesi için daha büyük miktarda sermaye yatýrýlmasý gereðini saklamasýydý. Ama ev sanayii denen ve bunlarla manüfaktür arasýndaki ara biçimlerdeki emek açýsýndan iþgünü ile çocuklarýn çalýþtýrýlmalarý konusunda getirilen sýnýrlamalar, bu sanayilerin yýkýmý demektir; çünkü, ucuz emek-gücünün sýnýrsýz bir þekilde sömürülmesi, bunlarýn rekabetteki güçlerinin tek temelidir.

Özellikle iþgününün uzunluðu belirlendiði zaman, fabrika sisteminin varlýðý için temel koþullardan birisi, alýnacak sonuçtaki kesinlik, yani beili sürede belli miktarda meta üretilmesi ya da belli bir yararlý etkinin yaratýlmasýdýr. Ayrýca, iþgünü boyunca verilecek paydoslar, çalýþmanýn zaman zaman ve birdenbire kesilmesinin üretim süreci içinde bulunan mala zarar vermeyeceði varsayýmýna dayanýr. Ulaþýlacak sonuçtaki bu kesinlik ve iþe bu þekilde ara verilmesi olanaðý, tamamýyla makine sanayilerinde, kuþkusuz, çömlekcilik, aðartýcýlýk, boyacýlýk, fýrýncýlýk ve metal sanayilerinin çoðunda olduðu gibi kimyasal ve fiziksel süreçlerin daha büyük rol oynadýklarý sanayilerden daha kolay gerçekleþtirilir. Ýþgücünün sýnýrsýz uzunluða ulaþtýðý gece iþinin ve sýnýrsýz insan israfýnýn varolduðu yerlerde, iþin niteliði gereði ortaya çýkan en ufak bir aksaklýk, daha iyi bir üretimin karþýsýna dikilmiþ ebedi doðal bir engel olarak görülür. Hiç bir zehir, zararlý haþeratý, fabrika yasasýnýn bu ebedi bir devrim. (l.c., s. xlvý, n° 318.) 1840 yýlýnda, Çocuklarý Çamýþtýrma Komisyonunun görev tarihinde çorap yapýmý henüz bir el iþiydi. 1846dan beri buharla çalýþan çeþitli makineler kullanýlmaya baþlandý. Ýngilterede çorap yapýmýnda her iki cinsiyetten ve 3 yaþýndan yukarý her yaþtan çalýþtýrýlanlarýn toplam sayýsý, 1862 yýlýnda 120.000 kadardý. 11 Þubat 1862 tarihli Parlamento kararýna göre, bunlardan ancak 4.063ü fabrika yasalarý kapsamýna giriyordu.

194 Örneðin, gömlekçilik iþkolu için, Britain Pottery (Glasgow) firmasýndan Mr. Cochrane þöyle demiþtir: Üretim miktarýný devam ettirmek için çok sayýda makine kullarýma yoluna gittik ve bunlarý hünersiz iþçiler çalýþtýrmaktadýrlar; eski yönteme göre daha fazla üretimde bulunabileceðimize, her geçen gün daha fazla inanmaktayýz. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 13.) Fabrika yasalarý, daha fazla makine kullanýlmasý yolunda etki yapmaktadýr. (l.c., s. 13-14.)

195 Böylece, gömlekçiliðin, fabrika yasalan kapsamýna alýnmasýyla, elle kullanýlan çarklarýn yerine; çok sayýda buharlý çarklar kullanýlmaya baþlandý.

408 Karl Marks

Kapital I

engelleri kaldýrmasý kadar kesin þekilde yokedemez. Olanaksýzlýklar

konusunda dostumuz çömlekçilerin kopardýðý yaygarayý kimse koparma-mýþtý. Bununla birlikte, 1864 yillnda, bunlar da yasa kapsamýna alýndý ve onaltý-ay içersinde bütün bu olanaksýzlýklar ortadan kalktý. Fabrika yasasýnýn öngördüðü, Buharlaþma yerine basýncýn kullanýlarak balçýk yapýlmasý yöntemi, çömleklerin kurutulmasý için yeni yapýlan fýrýnlar vb., çömlekçilik sanatýnda hepsi de önemli birer olay olup, daha önceki yüzyýlýn çözümleyemediði geliþmelerdir. ... Fýrýnlardaki ýsý önemli derecede düþürülmüþ, yakýtta büyük tasarruf saðlanmýþ, malzemenin [sayfa 486] hýzý artmýþtýr.196 Bütün kehanetlere karþýn, seramik eþyanýn fiyatý yükselmediði gibi üretilen eþyanýn miktarý artmýþ ve, 1865 Aralýðýnda sona eren oniki aylýk dönemde yapýlan ihracat, daha önceki üç yýlýn ortalamasýný, 138.628 sterlin aþmýþtýr. Kibrit manüfaktüründe, çocuklarýn, yemeklerini atýþtýrýrken bile, zehirli buharlarý yüzlerine doðru yükselen fosforlu eriyiðe çöpleri batýrmaya devam etmelerinin zorunlu bir geçelilik olduðu düþünülürdü. Fabrika yasasý (1864), zamandan tasarruf etmeyi zorunlu hale getirince, çýkan buharýn iþçilerle temas etmesini engelleyen bir batýrma makinesinin bulunmasýný zorunlu kýldý.197

Bugün bile dantela manüfaktürünün henüz fabrika yasasý kapsamýna girmeyen kollarýnda, çeþitli türdeki dantelalarýn kurumasý için üç daki-kadan bir saate ve daha fazlasýna kadar deðiþebilen gerekli zamanlarýn çok deðiþik olmasý nedeniyle, yemek zamanlarýnýn düzenlenemeye-ceði öne sürülüyordu. Çocuklarý Çalýþtýrma Komisyonunun bu konudaki yanýtý þöyledir: Buradaki koþullar, ilk raporumuzda ele alýnan duvar kaðýdý sanayinin benzeridir. Bu iþkolundaki bellibaþlý sanayiciler, kullanýlan malzemenin niteliði ve geçirdiði çeþitli iþlemler nedeniyle, ciddi kayýplara yolaçmaksýzýn belirli bir anda yemek paydosu verilemeye-ceðini öne sürmüþlerdir. Ama eldeki kanýtlar, gerekli özen gösterildiði ve daha önceden düzenlendiði takdirde, kaygý duyulan güçlüklerin üstesinden gelineceðini göstermiþ ve Parlamentonun bu oturumunda kabul edilen, Fabrika Yasalarýnýn Geniþletilmesi Yasasýnýn 6. kesimindeki 6. madde gereðince, bunlara, fabrika yasalarýnda belirlenen yemek saatlerine uymalarý için, yasanýn yürürlüðe girmesinden itibaren onsekiz aylýk bir süre tanýnmýþtýr.198 Manüfaktürcü dostlarýmýz daha yasa yürür-lüke girer girmez þu keþifte bulundular: Fabrika yasalarýnýn bizim iþkolumuza uygulanmasý ile, ortaya çýkacaðýný sandýðýmýz sakýncalarýn görülmediðini, sevinerek söylemek isterim. Üretimde herhangi bir aksaklýk olmadýðý gibi, ayný sürede, daha fazla üretimde bulunuyoruz.199

196 Report of Insp. of Fact.. 31st Oct., 1865, s. 96 ve 127.

197 Kibrit yapýmýnda, bu ve diðer makinelerin kullanýlmasýyla, yalnýz tek bir bölümde, 230

kiþinin yerine, 14 ile 17 yaþlarýnda 32 erkek ve kýz çocuk çalýþtýrýlmaya baþlandý. 1865 yýlýnda buhar gücünün kullanýlmaya baþlanmasýyla emekten yapýlan bu tasarruf daha da ileri götürüldü.

198 Ch. Empl. Comm., II. Rep., 1864, s. ýx, n° 50.

199 Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 22.

Karl Marks 409

Kapital I

Kuþkusuz, hiç kimsenin aþýrý dehasýndan dolayý yakýnmaya kalkýþma-yacaðý [sayfa 487] Ýngiliz yasakoyucusu, geçirilen deneyimlerden, iþgününün sýnýrlandýrýlmasýna ve bir düzene sokulmasýna karþý, üretim sürecinin niteliðinden ileri geldiði öne sürülen sözde engellerin basit ve zorunlu bir yasayla ortadan kalkacaðý sonucuna ulaþmýþtý. Böylece, fabrika yasasýnýn bir sanayi koluna uygulanmasý üzerine, altý ay ile onsekiz ay arasýnda deðiþen bir süre tanýnýyor ve fabrikatörlerin, yasanýn uygulanmasýný engelleyen bütün güçlüklerin ortadan kaldýrmasý zorunlu tutuluyordu.

Mirabeaunun, Imppssible! Ne me dites jamais ce bête de mot!* sözü özellikle modern teknoloji için geçerlidir. Ama fabrika yasalarý, böylece, manüfaktür sisteminin fabrika sistemine dönüþümü için gerekli maddi öðeleri yapay olarak olgunlaþtýrýrken, ayný zamanda da, daha büyük sermaye yatýrýmýný zorunlu hale getirmekle, bir yandan da küçük patronlarýn gerilemesini ve sermayenin yoðunlaþmasýný hýzlandýrýyordu.200

Teknik yollardan ortadan kaldýrýlabilecek tamamen teknik engellerin yanýsýra, iþçilerin kendilerinin geliþigüzel alýþkanlýklarý, çalýþma saatlerinin düzenlenmesini güçleþtiriyordu. Bu, özellikle parça-baþýna ücretin egemen olduðu, günün ya da haftanýn bir kýsmýnda uðranýlan zaman kaybýnýn daha sonra yapýlacak fazla çalýþma ve gece iþiyle karþýla-nabileceði durumlarda sözkonusudur ve durum, yetiþkin iþçiyi insanlýktan çýkardýðý gibi karýsýyla çocuklarýnýn da yýkýmý demektir.201 Emek-gücünün harcanmasýndaki bu düzensizlik, yorucu ve tekdüze bir iþin yarattýðý býkkýnlýða karþý doðal ve kaba bir tepki olmakla birlikte, daha çok, üretimdeki anarþiden ileri gelir ve bu anarþinin kendisi de, öte yandan [sayfa 488] emek-gücünün sermaye tarafýndan sýnýrsýz bir þekilde sömürülmesi önkoþuluna dayanýr. Sýnai çevrimin genel devresel deðiþmeleri ve her sanayiin, etkisi altýnda kaldýðý pazardaki özel dalgalanmalarýn yanýsýra, yýlýn, deniz ulaþýmý için uygun mevsimlerinin belli aralýklarla deðiþmelerine, modaya ya da en kýsa zamanda karþýlanmasý gereken büyük sipariþlerin birdenbire yapýlmasýna baðlý olan ve mevsim adý verilen deðiþmeleri de hesaba katabiliriz. Bu gibi sipariþler verme alýþkanlýðý,

* Olanaksýz! Bu budalaca sözcüðü bana asla söylemeyin!

200 Ama þurasýný da akýldan çýkarmamak gerekir ki, bazý kuruluþlarda bütünüyle uygulanan bu geliþmeler, hiç bir zaman yaygýn bir durum almamýþtýr ve eski manüfaktürlerin çoðunda, bugünkü sahiplerinin güçleri ötesinde bir sermaye harcamasý yapýlmaksýzýn kullanýlmalarý da olanaksýzdýr. Denetmen yardýmcýsý May, sevinerek belirtmek isterim ki, diyor, böyle bir önlemin (Fabrika Yasalarýnýn Geniþletilmesi Yasasý) uygulanmasý zorunlu olarak geçici bir düzensizliðe yolaçmakla birlikte, aslýnda bu. düzeltilecek bozukluklarýn da doðrudan doðruya bir belirtisi oluyor. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865.) 201 Örneðin yüksek fýrýnlarda, hafta sonuna doðru iþ iþçilerin pazartesi günleri ile salý günlerinin bir kýsmýnda ya da tamamýnda aylaklýk etme alýþkanlýðýnda olmalarý nedeniyle, süre olarak genellikle epeyce artmaktadýr. (Child. Empl. Comm., III. Rep., s. vý.) Küçük patronlarýn çalýþma saatleri genellikle pek düzensizdir, iki-üç gün kaybederler ve sonra da bunu telâfi etmek için bütün gece çalýþýrlar. ... Eðer varsa daima kendi çocuklarýný çalýþtýrýrIar. (l.c., s. výý.)

Ýþe gelmedeki düzensizlik, bunu telâfi etmek için daha ucuz çalýþma olanaðý ve alýþkanlýðý ile isteklendirilmektedir. (l.c., s. xýýý.) Birtminghamda ... bir kýsmýnda tembellik ederek, geriye kalanýnda köle gibi çalýþarak .. pek çok zaman kaybedilmiþ olur. (l.c., s. xý.) 410 Karl Marks

Kapital I

demiryollarý ve telgrafýn geliþmesiyle artmýþtýr. Demiryolu þebekesinin ülke yüzeyinde yayýlmasý, kýsa süreli sipariþleri fazlasýyla dürtüklemekte-dir. Þimdi müþteriler her onbeþ günde bir ya da buna yakýn sürelerle, Glasgow, Manchester ve Edinburghtan, bizim mal verdiðimiz toptancý maðazalara geliyorlar, eskiden yaptýklarý gibi stoktaki mallardan almak yerine, hemen yerine getirilmesini istedikleri ufak sipariþler veriyorlar.

Yýllar önce, gelecek mevsimin taleplerini karþýlamak için biz daima durgun zamanlarda çalýþabiliyorduk, ama þimdi, o zaman ne olacaðýný daha önceden kimse kestiremez.202

Henüz fabrika yasalarýnýn kapsamýna alýnmamýþ fabrikalar ile manüfaktürlerde, mevsim adý verilen zamanlarda beklenmedik sipariþler nedeniyle, zaman zaman çok korkunç aþýrý çalýþmalar görülmektedir.

Fabrikalar ile manüfaktürlerin ve maðazalarýn dýþ uzantýlarý olan ev sanayileri denilen alanlarda çalýþan ve iþleri kararlýlýk göstermeyen iþçiler, hem kullandýklarý hammadde ve hem de alacaklarý sipariþ bakýmýndan tamamýyla kapitalistin keyfine baðlý bulunurlar ve kapitalistin, burada, binalarýnýn ve makinelerinin aþýnýp yýpranmasý yönünden bir kaygýsý olmadýðý gibi, iþin durmasýndan dolayý da, iþçinin kendi canýndan baþka uðrayacaðý bir kaybý yoktur. Böylece, kapitalist, burada, her an kullanýma hazýr yedek bir sanayi ordusu kurma iþine giriþir ve yýlýn bir kýsmýnda en insanlýk-dýþý koþullar altýnda çalýþtýrarak bu orduyu kýrýp geçirirken, yýlýn diðer kýsmýnda da iþsizlik nedeniyle açlýktan öldürür. Herhangi fazladan bir iþ istendiði zaman, iþverenler, ev sanayiindeki alýþýlagelen düzensizlikten yararlanýr ve çalýþma, gece 11e, 12 ye ya da sabah 2ye kadar, yani alýþýlan deyimle bütün saatler devam eder. Ve çalýþma yeri, insaný bayýltacak derecede pis kokuludur; kapýya kadar gidersiniz, belki de açarsýnýz, ama [sayfa 489] korkudan bir adým atamazsýnýz.203 Patronlar konusunda, kunduracý olan bir tanýk þöyle söyledi: Bunlar çok tuhaf insanlar; yýlýn yarýsýný aylak geçiren bir çocuðun, öteki yarýsýnda çok aðýr iþe koþulmasýnda bir sakýnca görmüyorlar.204

Teknik engeller gibi, bir iþkolundaki geliþmeyle birlikte ortaya çýkan alýþkanlýklar da ilgili kapitalistlerce, iþin niteliðinden ileri gelen engeller olarak kabul edilmiþtir ve edilmektedir. Fabrika yasalarý pamuk aðalarýnýn kendilerini ilk kez tehdit ettiði zaman dillerinden düþürmedik-leri feryat buydu. Pamuklu sanayii, diðerlerinden daha fazla deniz ulaþý-mýna baðlý olduðu halde, olaylar onlarý yalancý çýkarmýþtýr. O zamandan beri, iþ konusunda öne sürülen her türlü sözde engel, fabrika denetmenlerince düpedüz yalan kabul edilmektedir.205 Çocuklarý Çalýþtýrma 202 Child. Empl. Comm., IV. Rep., s. xxxýý. DemiryoIu þebekesinin yaygýnlaþmasýnýn bu ani sipariþ verme adetinin büyük ölçüde artmasýna katkýda bulunduðu ve bunun sonucu olarak da, yemek saatlerinin ihmal edildiði, iþçilerin geç saatlere kadar çalýþtýðý ifade edilmektedir. (l.c., s.

xxxý.)203 Ch. Empl. Comm., IV. Rep., s. xxxv, n° 235, 237.

204 Ch. Empl. Comm., IV. Rep., s. 127, n° 56.

Karl Marks 411

Kapital I

Komisyonunun son derece dikkatli ve dürüst incelemeleriyle, çalýþma saatlerinin bir düzene baðlanmasýyla, bazý sanayilerde, daha önce harcanan emek kitlesinin bütün bir yýla eþit olarak daðýlmasýnýn saðlandýðý;206

modanýn öldürücü ve anlamsýz207 olan ve zaten büyük sanayi ile baðdaþmayan kaprislerinin ilk kez bu düzenleme ile rasyonel bir biçimde diz-ginlendiði; okyanuslardaki deniz ulaþtýrmasý ile iletiþim araçlarýndaki geliþmenin genellikle mevsimlik iþin dayandýðý asýl teknik temeli yýktýðý;208

daha büyük binalar, ek makineler, çalýþan iþçi sayýsýndaki artýþ209 ve bütün bu sayýlanlarýn [sayfa 490] iþkolunun yönetim tarzýnda yarattýðý deðiþiklikler karþýsýnda, öteki bütün sözde yenilemeyen engellerin ortadan kalktýðý tanýtlanmýþtýr.210 Ama bütün bunlara karþýn, kendi temsilcileri tarafýndan da tekrar tekrar ifade edildiði gibi, sermayenin, çalýþma saatlerinin zorunlu olarak düzenlenmesi için parlamentonun çýkartacaðý genel bir yasanýn baskýsý211 olmaksýzýn bu gibi degiþikliklerle uzlaþmasý olanaksýzdý.

DOKUZUNCU KESÝM.  FABRÝKA YASALARI

BU YASANIN SAÐLIK VE EÐÝTÝM ÝLE ÝLGÝLÝ MADDELERÝ

BUNLARIN ÝNGÝLTEREDE YAYGINLAÞMASI

Toplumun, kendi kendine geliþip þekillenen üretim biçimine karþý 205 Sipariþlerin zamanýnda tamamlanmamasý nedeniyle ticaretin uðradýðý kayýpla ilgili olarak, bunun, 1832 ve 1833 yýllarýnda, fabrika patronlarýnýn, pek sevdikleri bir iddia olduðunu aným-sýyorum. Bu konuda þimdi öne sürülebilecek hiç bir þey, o sýralar, yani buharýn, bütün mesafeleri yarýya indirmesinden ve ulaþtýrma için yerii düzenlemelerin yerleþmesinden önce, sahip olabile-ceðinden daha kuvvetli olamaz. Bu iddianýn, o zaman gerçeklerle karþýlaþtýrýldýðýnda doðru olmadýðý anlaþýlmýþtý, þimdi de gerçeklerle karþýlaþtýrýlsa doðru olmadýðý kuþkusuz ortaya çýkacaktýr. (Reports of Insp. of Fact., 31st Oct., 1862. s. 54, 55.) 206 Ch. Empl. Comm., IV. Rep., s. xvýýý, n° 118.

207 John Bellers daha 1699 yýlýnda þöyle demiþti: Modanýn deðiþkenliði, gereksinme içindeki yoksullarýn sayýsýný artýrýr. Ýçinde iki büyük kötülük taþýr: birincisi, kalfalar kýþýn iþsizlikten sefil ve periþan olurlar, çünkü kumaþçýlar ile dokumacý patronlarý, ilkyaz gelmeden ve modanýn ne olacaðýný bilmeden, kafalarýný çalýþýr halde tutmak için sermaye yatýrmaya cesaret edemezler; ikincisi, ilkyazda yeter sayýda kalfa bulunamaz ve dokumaci patronlarý birçok çýrak almak zorunda kalýrlar; üç ya da altý ayda krallýðýn gereksinmesini karþýlamak durumundadýrlar; böylece, sabanlar sahipsiz kalýr, tarlalar ýrgatsýz; kentler dilencilerle dolar, dilenmeken utananlar kýþýn açlýktan ölürler. (Essays about the Poor, Manufactures. etc.. s. 9.) 208 Ch. Empl. Comm.. V. Rep.. s. 171, n° 34.

209 Bradfordlu bazý ihracat firmalarý sahiplerinin ifadeleri þöyle: Bu koþullar altýnda çocuklarýn sabah 8den akþam 7.30a kadar çalýþmalarýna gerek olmadýðý açýktýr. Bu, yalnýzca, fazladan iþçi çalýþtýrýlmasý ve fazla sermaye yatýrýmý sorunudur. Eðer bazý patronlar bu kadar açgözlü olmasalar, çocuklar geç saatlere kadar çalýþtýrýlmazdý; ek bir makine, yalnýz 16 ya da 18

sterline malolur: bu fazla çalýþma, çoðu kez, araç ve yer yetersizliðinden ileri geliyor. (Ch.

Empl. Comm., V. Rep. s. 171, n° 35. 36, 38.)

210 l.c., Çalýþma saatlerinin zorunlu olarak düzenlenmesini, diðer yönleriyle iþçilerin fabrikatörlere ve fabrikatörlerin kendilerinin toptancý tüccarlara karþý bir korunma önlemi olarak gören Londralý bir fabrikatör þöyle diyor: Ýþkolumuzdaki sýkýþýklýðýn nedeni, örneðin, belli mevsimde yerine ulaþmasý için mallarý yelkenli gemi ile göndermek isteyen ve ayný zamanda da yelkenli gemi ile buharlý gemi arasýndaki navlun farkýný cebe indiren, ya da rakiplerinden önce dýþ pazarlarda olmak için, iki buharlý gemiden erken hareket edenini seçen ihracatçýlardýr.

211 Bir fabrikatör þöyle diyor: Genel bir Parlamento yasasý zoruyla, tesislerdeki geniþleme pahasýna bundan kaçýrýlabilirdi, l.c., s. x. n° 38.

412 Karl Marks

Kapital I

ilk bilinçli ve yöntemli tepkisi olan fabrika yasalarý, gördüðümüz gibi, týpký pamuk ipliði, otomat ve elektrikli telgraf gibi büyük sanayilerin zorunlu bir ürünüdür. Ýngilterede bu yönetmeliðin yaygýnlaþmasýný incelemeye geçmeden önce, fabrika yasalarýnda yeralan ve çalýþma saatleri ile ilgisi olmayan bazý hükümleri kýsaca gözden geçireceðiz.

Kapitalistin kaçamaklý bir yol bulmasýný kolaylaþtýracak biçimde kaleme alýnmalarý bir yana, saðlýkla ilgili hükümler son derece yavan olup, aslýnda, duvarlarýn badanalanmasý, diðer bazý konularda temizliðin saðlanmasý, havalandýrma ve tehlikeli maddelere karþý korunma konularýnda hükümlerle sýnýrlýdýr. Ýþçilerin sakatlanmamasý için kendilerine ufak-tefek masraflar yükleyen bu maddelere karþý patronlarýn gösterdiði fanatik direnmeye üçüncü kitapta tekrar döneceðiz; bu direnme, çýkar çatýþmalarýnýn bulunduðu bir toplumda, her bireyin kendi kiþisel çýkarýný korumaktan baþka bir þeyi düþünmemesi ile zorunlu olarak ortak gönenci geliþtireceði þeklindeki serbest ticaret dogmasýna, yeni

[sayfa 491] ve parlak bir ýþýk tutuyor! Bir örnek vermek yetecektir. Bilindiði gibi son yirmi yýlda keten sanayii çok daha fazla geliþmiþ ve bununla birlikte Ýrlandadaki keten didikleme ve temizleme yerlerinin sayýsý da artmýþtýr. 1864te bu ülkede bu tür yerlerin sayýsý 1.800 idi. Her sonbahar ve kýþ mevsiminde çevredeki küçük çiftçilerin karýlarý, oðullarý ve kýzlarý olan ve makineye hiç bir alýþkanlýklarý bulunmayan bir yýðýn insan, tar-lalardan alýnarak, bu makinenin çarklarýna keten vermek için fabrikalara getirilirler. Hem sayý, hem de oluþ þekli bakýmýndan buradaki kazalar, makinenin tarihinde hiç görülmeyecek þekildedir. Cork yakýnýnda Kil-dinanda bir didikleme fabrikasýnda, 1852 ile 1856 arasýnda altýsý ölüm ve altmýþý aðýr yaralanma ile sonuçlanan kazalar olmuþtur; bu kazalarýn hepsi, birkaç þilin deðerinde basit bir araç kullanýlarak önlenebilirdi.

Downpatrickteki fabrikalarýn resmi cerrahý Dr. W. White, 15 Aralýk 1865

tarihli raporunda þöyle diyor: Didikleme fabrikalarýndaki ciddi kazalar çok korkunç türdendir. Çoðu durumda vücudun bir kýsmý gövdeden ayrýlmakta, ya ölüme ya da yaþam boyu sürecek bir sakatlýða ve ýstýraba yolaçmaktadýr. Ülkedeki fabrika sayýsýndaki artýþ, kuþkusuz, bu korkunç sonuçlarý da artýracaktýr. Fabrikalarýn bir yasanýn denetimi altýna alýnmasý, büyük bir nimet olacaktýr. Kanýma göre, didikleme fabrikalarýnýn gereði gibi denetlenmesiyle pek çok hayatýn ve uzvun kaybedilmesi önlenebilir.212Kapitalist üretim tarzýnýn niteliðini, temizlikle saðlýðýn korunmasý için gerekli en basit araç ve gerecin Parlamentodan çýkacak bir yasayý zorunlu kýlmasýndan daha iyi ne gösterebilir? 1864 tarihli fabrika yasasý, çömlekçilik iþkolunda, çoðu durumda 20 yýl ve bazan da ebedi süren bir perhiz döneminden sonra, 200 iþyerini badanalatmýþ ve temizletmiþ-tir. (Ýþte kapitalistin perhizi budur!) Bu iþyerlerinde 27.800 zanaatçý, 212 l.c., s. xv, n° 72 sqq.

Karl Marks 413

Kapital I

þimdiye kadar, uzun günler ve çoðu zaman da geceler boyunca o pis havada çalýþýyorlardý; böylece, bir baþka durumda nispeten zararsýz olabilecek bir iþ, bu yüzden hastalýk ve ölüm saçýyordu. Yasa, havalandýrmayý büyük ölçüde iyileþtirmiþtir.213 Ayný zamanda, yasanýn bu bölümü, kapitalist üretim tarzýnýn, niteliði gereði, belli bir noktadan sonra, aklauygun her türlü düzeltmeye ve iyileþtirmeye elveriþli olmadýðýný, çarpýcý bir biçimde gösterir. Sürekli olarak [sayfa 492] çalýþýlan yerlerde kiþi baþýna en az 500 foot küp yer olmasý gerektiðini Ýngiliz hekimlerinin hepsinin de kabul ettikleri tekrar tekrar belirtilmiþtir. Þimdi, fabrika yasasý, zorunlu hükümleri nedeniyle, dolaylý yoldan, küçük iþyerlerinin fabrikalara dönüþümünü hýzlandýrmýþ ve böylece gene dolaylý þekilde, daha küçük kapitalistlerin mülkiyet hakkýna müdahale ederek, büyüklerin tekel kurmasýný güven altýna aldýðý gibi, eðer bir de, her iþyerinde iþçi baþýna düþecek uygun büyüklükteki yerin saðlanmasýný zorunlu hale getirseydi, binlerce küçük iþvereni, doðrudan doðruya malýndan mülkün-den etmiþ olurdu! Kapitalist üretim tarzýnýn temeline, yani büyüklü-küçüklü her türlü sermayenin, emek-gücünün serbestçe satýnalýnmasý ve tüketilmesi aracýlýðý ile kendisini geniþletmesi ilkesine saldýrmýþ olurdu. Bu nedenle, fabrika yasasý, 500 foot küplük nefes alaný saðlana-madan çýkmaza sokuldu. Saðlýk yetkilileri, sanayi araþtýrma komisyonlarý, fabrika denetmenleri, bir aðýzdan ve tekrar tekrar, bu 500 foot küplük havanýn gerekliliðini ve bunu sermayenin elinden koparýp almanýn olanaksýz olduðunu söylediler. Böylece bunlar, aslýnda, iþçiler arasýndaki verem ve diðer göðüs hastalýklarýnýn, sermayenin zorunlu varlýk koþullarý olduðunu ilân etmiþ oluyorlardý.214

Yasanýn öðrenimle ilgili hükümleri bütünüyle saçma olmakla birlikte, hiç deðilse, ilköðrenimin, çocuklarýn çalýþtýrýlmasý için zorunlu koþul olduðunu ilân ediyordu.215 Bu hükümlerin ilk baþarýsý, öðrenimle jimna-stiðin216 el iþiyle birleþtirilebileceðini ve dolayýsýyla el iþinin öðrenim ve 213 Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 127.

214 Saðlýklý normal bir bireyin ortalama yoðunlukta her solumasý ile, aþaðý yukarý 25 inch küp hava tükettiði ve her dakikada yaklaþýk 20 kez solunum yapýldýðý deneylerle bulunmuþtur.

Böylece, bir kimsenin 24 saatte soluduðu hava, yaklaþýk 720.000 inch küp ya da 416 foot küptür.

Ayrýca þurasý da açýktýr ki, bir kez solunan hava, doðanýn büyük laboratuvarýnda temizlenmeden tekrar ayný sürece hizmet edemez. Valentin ve Brunnerin denemelerine göre, saðlýklý bir insan, saatte, yaklaþýk 1.300 inch küp karbondioksit verir; bu, 24 saatte akciðerlerden 8 inch kadar katý karbon atýldýðý anlamýna gelir. Her insanýn en az 800 foot küp havaya gereksinmesi vardýr.

(Huxley, [Lessons in elementary Physiology, London 1866, s. 105.].) 215 Ýngiliz fabrika yasalarýna göre, ana-babalar, 14 yaþýndan küçük çocuklarýný ayný zamanda bunlara ilköðretim saðlamadan yasanýn denetimi altýna giren fabrikalara gönderemezler.

Fabrikatörler de yasanýn hükümlerinin yerine getirilmesinden sorumludurlar. Fabrikanýn eðitim saðlamasý zorunludur ve yapýlacak iþin koþullarýndan biridir. (Rep. of 1nsp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 111.)

216 Fabrika iþçisi çocuklarla yoksul öðrencilerin zorunlu eðitimleri ile jimnastiðin (oðlan çocuklarý için askeri eðitimin) birleþtirilmesinin çok yararlý sonuçlarý konusunda, The National Association for the Promotion of Social Sciencein yedinci yýllýk kongresinde N. W. Seniorun yaptýðý konuþma (Report of Proceedings etc., Lond. 1863, s. 63, 64.) ile Rep. of Ýnsp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 118, 119, 120, 126 ve devamýna bakýnýz.

414 Karl Marks

Kapital I

jimnastikle birarada yürütülebileceðini [sayfa 493] ðini ilk kez tanýtlamasý olmuþtur. Fabrika denetmenleri, okul müdürleriyle yaptýkarý soruþturma-lardan, çok geçmeden, fabrikadaki çocuklarýn, düzenli gündüz okullarýnda okuyan çocuklarýn ancak yarýsý kadar öðrenim gördükleri halde, onlar kadar ve çoðu zaman daha fazla þey öðrendiklerini ortaya çýkarmýþlardýr. Bu, andaç, günün yalnýz yarýsýnda okulda bulunan çocuklarýn daima uyanýk ve öðrenime hemen hemen daima hazýr ve istekli olmalarý gerçeði ile açýklanabilir. Yarým gün el ile çalýþma, yarým gün öðrenim, ardarda bir dinlenme ve rahatlýk saðlamaktadýr; böylece bunlarýn ikisi de, çocuða, bütün gün tek biriyle ilgilenmekten çok daha yararlý oluyor. Sabahtan beri okulda bulunan bir çocuðun (özellikle sýcak havalarda) iþinden uyanýk ve canlý gelen bir çocukla yarýþamayacaðý apaçýktýr.217 Bu konuda daha fazla bilgi, 1863 yýlýnda Edinburghta yapýlan Toplumsal Bilimler Kongresinde Seniorün yaptýðý konuþmada bulunabilir. Konuþmacý, burada, diðer þeyler yanýnda, yukarý ve orta sýnýflardaki çocuklarýn tekdüze ve yararsýz derecede uzun okul saatlerinin, öðretmenin iþini nasýl aðýrlaþtýrdýðýný ve onun da yalnýz yararsýz kalmayýp, mutlak olarak zararlý bir biçimde çocuklarýn zamanýný, saðlýðýný ve enerjisini boþuboþuna tükettiðini göstermektedir.218 Robert Owenin ayrýntýlarýyla gösterdiði gibi, gelecekteki eðitimin tohumu, fabrika sistemi içinde atýlmýþ ve filizlenmeye baþlamýþtýr; bu tür bir eðitimle, belli bir yaþýn üzerindeki her çocuk, üretici iþi öðrenim ve jimnastik ile birarada yürütecek ve bu yalnýzca üretimdeki etkinliðin artýrýlmasýnda bir yöntem olarak deðil, tam anlamýyla geliþmiþ bir insan yetiþtirilmesinde tek yöntem olarak uygulanacaktýr. [sayfa 494]

Büyük sanayi, görmüþ olduðumuz gibi, sahip olduðu teknik araçlarla, manüfaktürde insanýn elini-ayaðýný bütün yaþamý boyunca tek bir parça iþe baðlayan iþbölümünü ortadan kaldýrmýþtýr. Ayný zamanda, bu sanayiin kapitalist biçimi, bu ayný iþbölümünü daha da büyük boyutlar-la yeniden yaratýyor ve bunu, fabrikada, iþçiyi makinenin canlý bir parçasý haline dönüþtürerek, fabrikanýn dýþýndaki yerlerde ise, kýsmen, 217 Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865, s. 118. Bir ipekli dokuma fabrikatörü, Çocuklarý Çalýþtýrma Komisyonunda safça þöyle diyordu: Yeterli ve becerikli iþçi yetiþtirmenin gerçek sýrrýnýn, eðitim ile iþin çocukluk döneminden baþlayarak birleþtirilmesinde olduðuna inanýyorum.

Ýþin çok aðýr, ürkütücü ve saðlýða zararlý olmamasý gerektiðine kuþku yoktur, ama bu birliðin yararlarýndan da ben eminim. Benim çocuklarýmýn da, eðitime bir çeþitlilik verilmesi için, iþ ile oyunu birarada yürütmelerini isterdim. (Ch. Empl. Comm., V. Rep., s. 82, n° 36.) 218 Senior, l.c., s. 66. Belli bir düzeye ulaþan büyük sanayiin üretim tarzý ile toplumsal üretim koþullarýnda yarattýðý devrim yoluyla, insanlarýn kafalarýnda da nasýl büyük bir deðiþikliðe yolaçtýðýnýn çarpýcý bir örneði, Seniorün 1863 yýlýnda yaptýðý konuþma ile, 1868 tarihli fabrika yasasýna karþý sert konuþmasý arasýnda yapýlacak bir karþýlaþtýrmada, ya da yukarda sözü edilen kongrenin görüþleri ile, Ýngilterenin bazý kýrsal kesimlerinde, ana-babalarýn açlýk tehdidi ile çocuklarýný eðitmekten alýkonulmasý olgusu arasýnda yapýlacak bir karþýlaþtýrmada görülebilir.

Örneðin, Mr. Snoll, yoksul bir kimsenin kilise yardýmý istemesi halinde, çocuklarýný okuldan alma zorunda býrakýlmasýnýn Somersetshireda yaygýn bir olay olduðunu bildirmektedir. Feltham rahibi Mr. Wollarton da, çocuklarýný okula göndermekte olduklarý gerekçesiyle bazý ailelere yardým verilmediði konusunda örnekler vermektedir!

Karl Marks 415

Kapital I

makineyle makine iþçisini þurada burada çalýþtýrarak,219 kýsmen de, kadýn, çocuk ve ucuz vasýfsýz emeði üretim alanýna sokmak suretiyle, yeni bir temele dayanan iþbölümünü yeniden kurarak yapýyordu.

Manüfaktür tipi iþbölümü ile büyük sanayiin yöntemleri arasýndaki uzlaþmaz karþýtlýk kendisini kuvvetle duyurur. Bu diðer þeylerin yanýnda modern fabrika ile manüfaktürlerde çalýþtýrýlan çocuklarýn büyük bir kýsmýnýn, daha ilk yýllarýndan beri en basit el iþlerine baðlanarak, ilerdeki yýllarda, ayný fabrikalarda ya da manüfaktürlerde bile kendilerini yararlý hale getirebilecek tek bir iþ bile öðretmeden, yýllarca sömürülmesi gibi korkunç bir gerçekte kendini belli eder. Örneðin, Ýngilterede kitap basýmý iþlerinde, bir zamanlar, eski manüfaktürler ile elzanaatlarýna benzeyen bir sistem vardý ve, çýraklar kolay bir iþten gitgide daha zor iþlere geçerlerdi. Usta bir baskýcý olana kadar bir dizi öðrenimden geçerlerdi. Okuma-yazma hepsi için bir meslek zorunluluðu idi. Baský makinesi ile bütün bunlar deðiþti. Þimdi iki çeþit iþçi çalýþtýrýyor, birisi yetiþkin makine iþçileri, diðer çoðu 11 ile 17 yaþlariýda, tek iþleri makineye kaðýt yaymak ya da basýlý kaðýtlarý ortadan çekmek olan çocuklar. Bunlar, bu yorucu ve usandýrýcý iþi, özellikle Londrada, haftanýn birkaç gününde aralýksýz 14, 15, 16 saat yaparlar ve sýk sýk da, yalnýzca iki saatlik yemek ve uyku paydosu verilerek 36 saat çalýþýrlar.220 Bunlarýn çoðu okuma bilmedikleri gibi [sayfa 495] genel olarak tam bir yabanýl ve çok garip yaratýklardýr. Yapacaklarý iþ için yetiþtirilmeleri yolunda hiç bir zihinsel eðitime gerek yoktur; hünere pek az yer vardýr ve uslamlamaya ise çok daha az; ücretleri diðer çocuklara göre yüksek ise de, büyüdükçe artmaz ve bunlarýn çoðu, daha yüksek ücret ve daha fazla sorumluluk isteyen makine iþçiliði gibi bir yere yükselme umuduna sahip deðillerdir, çünkü her makinenin bir iþçisi vardýr, oysa en az iki, ve çoðu kez dört çocuk bir makinede çalýþýrlar.221 Böyle bir çocuk, iþi için fazla yaþlý hale gelir gelmez, yani en geç 17 yaþlarýna gelince, basýmevinden atýlýr. Bunlar, artýk, suçlu ordusunun adaylarý haline gelmiþlerdir. Baþka bir yerde iþ bulma çabalarý, bilisizlikleri, yabanýllýklarý ve, akýl ve bedence yozlaþmalarý nedeniyle olumlu sonuç vermez.

Manüfaktür tipi iþyerinde iþbölümü neyse, toplum içindeki iþbölümü de aynýdýr. Elzanatlarý ile manüfaktür, toplumsal üretimin ge-219 Ýnsan gücüyle çalýþtýrýlan el makinelerinin doðrudan doðruya ya da dolaylý olarak, mekanik güçle çalýþan daha fazla geliþmiþ makineler ile rekabete girmesi halinde, makineyi kullanan iþçi yönünden büyük bir deðiþiklik kendisini gösterir. Baþlangýçta buharlý makine, iþçnin yerini alýr; sonra da iþçi, buharlý makinenin yerini almak zorunda kalýr. Dolayýsýyla, harcanan emek-gücünün gerilimi ve miktarý dev boyutlara ulaþýr ve özellikle bu iþkenceye mahküm edilen çocuklar bakýmýndan bu böyledir. Komisyon üyelerinden Mr. Longe, Coventry ile yörelerinde, daha küçük makineleri çalýþtýran daha küçük yaþtaki çocuklar bir yana, þerit dokuma tezgâhlarýný çalýþtýran 10 ile 15 yaþýnda çocuklar olduðunu söylüyor. Bu olaðanüstü yorucu bir iþ. Çocuk yalnýz buhar gücünün yerini alan bir araç. (Ch. Empl. Comm., V. Rep., 1866, s 114, n° 6.) Pesmi raporlarýn deyimiyle, bu kölelik sisteminin öldürücü sonuçlarý konusunda bkz: l. c., s. 114 sqq.

220 l.c., s. 3, n° 24.

221 l.c., s. 7, n° 60.

416 Karl Marks

Kapital I

nel temelini oluþturduklarý sürece, üreticinin tek bir üretim dalýna baðlanýp kalmasý, yaptýðý çeþitli iþlerin parçalanmasý,222 geliþmenin zorunlu bir adýmýdýr. Bu temel üzerinde her üretim kolu, ampirik olarak kendisine en uygun teknik biçimi bulur, bunu yavaþ yavaþ yetkinleþtirir ve belli bir olgunluk düzeyine ulaþýnca bu biçimi hýzla billurlaþtýrýr. Þurada burada yapýlan deðiþikliklerin tek nedeni, ticaretin saðladýðý yeni hammaddeler dýþýnda, emek araçlarýnda giderek meydana gelen deðiþmeler-dir. Ama bunlarýn biçimleri de, bir kez belirli bir biçimde deneyinle yerleþince, binlerce yýl boyunca bir kuþaktan bir diðerine aktarýlan birçok þey gibi, katýlaþýr. Daha 18. yüzyýla gelinceye kadar, bazý zanaatlarýn

sýr (mystéres) sayýlmalarý çok ilginçtir;223 bunlarýn sýrlarýný, [sayfa 496] ancak tamamen bu mertebeye eriþmiþ olanlar öðrenebilirlerdi. Büyük sanayi, kendi toplumsal üretim sürecini insandan gizleyen ve, çeþitli ve kendiliðinden bölünmüþ üretim kollarýný yalnýz dýþtan bakanlara deðil, bu iþin içinde olanlara bile muamma haline gelen bu perdeyi yýrtmýþtýr.

Ýzlediði her üretim sürecini, insan eliyle yapýlýp yapýlamayacaðýný hiç dikkate almaksýzýn, onu oluþturan hareketlere bölme ilkesi, yeni modern teknoloji bilimini doðurmuþtur. Sanayi sürecinin, çeþitli, görünüþte birbirleriyle iliþkisiz ve katýlaþmýþ biçimleri, þimdi artýk, belli yararlý etkilerin elde edilmesi için doðabiliminin bilinçli ve sistemli uygulamalarý halini almýþlardýr. Týpký mekanik biliminin, en karmaþýk makineleri, basit mekanik güçlerin devamlý bir yinelenmesi olarak görmesi gibi, teknoloji de, kullanýlan aletlerin bütün çeþitliliðine karþýn, insan vücudunun her türlü üretken faaliyetinin kendilerinde zorunlu olarak yeraldýðý birkaç temel devinim biçimini keþfetmiþtir.

Büyük sanayi, mevcut üretim sürecini hiç bir zaman son ve deðiþmez bir biçim olarak görmez ve ele almaz. Bunun için de, bu sanayiin teknik temeli devrimcidir, oysa daha önceki üretim tarzlarý özünde tutucuydu.224 Makineler, kimyasal süreçler ve diðer yöntemler yardýmýy-222 Ýskoç yaylalarýnýn bazý yerlerinde, istatistiklere göre yakýn zamanlara kadar her köylü, kendi iþlediði deriyle kendi ayakkabýsýný yapýyordu. Çobanlarla çiftçilerin çoðu, yanlarýnda karýlarý ve çocuklarý ile, kiliseye, koyunlarýndan kýrptýklarý yünden ve tarlasýnda yetiþtirdiði ketenden, kendi elleriyle dokuyup yaptýklarý elbiseler içinde gelirler. Bunlarýn hazýrlanmasýnda, çuvaldýz, iðne, yüksük ve dokumacýlýkta kullanýlan birkaç parça demir eþya dýþýnda, pek az þey satýn alýnýr. Boyalar bile kadýnlar tarafýndan aðaçlardan, köklerden ve otlardan yapýlýr. (Dugald Stewart, Works, Hamiltons ed., vol. VIII, s. 327-328.)

223 Etienne Buileaunun ünlü Livre des métiersinde, kalfalarýn, ustalarýn arasýna kabul edilmesi töreninde þu yemini ettiklerini öðreniyoruz: Kardeþlerimi, kardeþçe bir sevgi ile seveceðime, kendi sanatlarýnda onlara destek olacaðýma, mesleðin sýrlarýný bilerek açýða vurmayacaðýma, herkesin yararý açýsýndan, baþkalarýnýn yaptýðý mallardaki kusurlara alýcýnýn dikkatini çekerek, kendi mallarýmý tavsiye etmeyeceðime ...

224 Burjuvazi, üretim araçlarýný, ve böylelikle üretim ýlýþkilerini ve, onlarla birlikte, toplumsal iliþkilerin tümünü sürekli devrimcileþtirmeksizin varolamaz. Daha önceki bütün sanayici sýnýflarýn ilk varlýk koþulu, bunun tersine, eski üretim biçimlerinin deðiþmeksizin korunmasýydý. Üretimin sürekli altüst oluþu, bütün toplumsal koþullardaki düzenin kesintisiz bozuluþu, sonu gelmez belirsizlik ve hareketlilik, burjuva çaðýný bütün daha öncekilerden ayýrdeder. Bütün sabit, donmuþ iliþkiler, beraberlerinde getirdikleri eski ve saygýdeðer önyargýlar ve görüþler ile birlikte tasfiye oluyorlar, bütün yeni oluþmuþ olanlar kemikleþemeden eskiyorlar. Yerleþmiþ olan ne varsa Karl Marks 417

Kapital I

la, yalnýz üretimin teknik temelinde sürekli deðiþikliklere yolaçmakla kalmaz, iþçilerin görevleriyle, emek-sürecinin toplumsal bileþiminde de deðiþikliklere yolaçar. Böylece ayný zamanda, toplumdaki iþbölümünde de köklü deðiþiklikler yapmakta ve, sermaye ile iþçi kitlelerini durup dinlenmeden bir üretim sürecinden diðerine atmaktadýr. Bu nedenle, büyük sanayi, niteliði gereði, bir yandan, emekte deðiþmeyi, görevde akýcýlýðý, iþçide genel bir hareketliliði zorunlu kýlarkek, öte yandan da eski iþbölümünü o katýlaþmýþ özellik ve ayrýntýlarýyla yeniden canlan-dýrmýþtýr. Büyük sanayiin teknik zorunluluklarý ile, bu kapitalist [sayfa 497]

biçim içinde yatan toplumsal niteliði arasýndaki mutlak çeliþkinin, iþçinin durumundaki her türlü kararlýýik ve güvenliði nasýl yokettiðini; emek araçlarýný elinden alarak, gerekli geçim araçlarýndan da yoksun býraktýðýný ve,225 parça-iþlerine bile elatýp onu nasýl gereksiz duruma getirdiðini görmüþ bulunuyoruz. Bu uzlaþmaz karþýtlýðý, daima sermayenin emrinde olmasý için sefalet içinde yaþayan yedek sanayi ordusu gibi bir canavarýn yaratýlmasýnda; iþçi sýnýfý içinde durup dinlenmeden verilen kurbanlarda; emek-gücünü harvurup harman savurmasýnda ve, her ekonomik geliþmeyi toplumsal bir rekabet haline dönüþtüren toplumsal anarþinin yolaçtýðý yýkýmlarda olanca çýlgýnlýðý ile görmüþ bulunuyoruz.

Bu, olumsuz yandýr. Ama bir yandan þimdi iþteki çeþitlilik, karþý konulmaz doðal bir yasa þeklinde ve her yerde direnmeyle yüzyüze gelen226

doðal bir yasanýn gözü kapalý yýkýcýlýðý ile kendisini gösterirken, öte yandan da, büyük sanayi, getirdiði felaketler aracýlýðý ile, üretimin temel yasasý olarak, iþin çeþitliliðinin kabul edilmesi zorunluluðunu ortaya koyarak, iþçilerin, bu çeþitli iþler için yatkýn duruma gelmesini ve bu yeteneklerinin en geniþ ölçüde geliþmesini saðlamýþtýr. Üretim tarzýný, bu yasanýnýn normal olarak iþlemesine uydurmak, toplum için bir ölüm-kalým sorunu oluyor. Büyük sanayi, gerçekte, toplumu, bütün yaþamý boyunca bir ve ayný iþi yineleyerek güdükleþen ve böylece bir parça-insan haline gelen bugünün parça-iþçisinin yerini, çeþitli iþlere yatkýn, üretimdeki herhangi bir deðiþmeyi karþýlamaya hazýr ve yerine getirdiði çeþitli toplumsal görevleri, kendi doðal ve sonradan kazanýlmýþ yeteneklerine serbestçe uygulama alaný saðlayan bir þey olarak benimseyen eriyip gidiyor, kutsal olan ne varsa lânetleniyor, ve insan, kendi gerçek yaþam koþullarýna ve hemcinsiyle olan iliþkilerine nihayet ayýk kafa ile bakmak zorunda kalýyor. (F. Engels und Karl Marx, Manifest der Kommunistischen Partei, Lond. 1848, s. 5. Komünist Parti Manifestosu,

Komünist Manifestonun Doðuþu, Sol Yayýnlarý, Ankara, 1976, s. 113-114]) 225 Geçim araçlarýmý elimden almakla  Canýmý almýþ oluyorsun. Shakespéare, [Venedik Taciri, sahne IV, perde I, s. 375-376.]

226 Bir Fransýz iþçisi San Franciscodan dönüþünde þunlarý yazýyordu: Californiada çalýþtýrýldýðým çeþitli þilerde bunlarýn hepsini de yapabileceðimi daha önce dünyada düþünemezdim. Basýmevi iþinden baþkasýný yapamayacaðýma iyice inanmýþtým. ... Gömlek deðiþtirir gibi iþ deðiþtiren bu serüvenci dünyanýn içine düþünce ben de ister istemez herkes gibi yaptým. Madencilik yeter kazanç saðlamayýnca, kente gittim ve orada, kimi zaman mürettiplik, kimi zaman lehimcilik, çatý kaplamacýlýðý vb. yaptým. Her tür iþe yatkýn olduðumu görünce, kendimi daha az salyangoz, daha çok insan görmeye baþladým. (A. Corbon, De lenseignement professionnel, 2. Ed.,s. 50)

418 Karl Marks

Kapital I

tam anlamýyla geliþmiþ bir bireyi koymayý, bir ölüm-kalým sorunu halinde zorlamaktadýr.

Bu devrimi gerçekleþtirmeye doðru kendiliðinden atýlmýþ bir adým, teknik ve tarým okullarý ile, écoles denseignement professionnel* ku-rulmasýdýr; buralarda iþçi çocuklarýna biraz teknoloji [sayfa 498] bilgisi ile, çeþitli emek araçlarýnýn nasýl kullanýlacaðý öðretilir Sermayeden zorla kopartýlýp alýnan ilk ve pek zayýf bir ödün olan fabrika yasasý, ilköðrenimi fabrikadaki çalýþmayla birleþtirerek bir sýnýrlama getirmiþ olmakla birlikte, iþçi sýnýfý iktidara geldiði zaman ki bu kaçýnýlmaz bir þeydir, hem pratik, hem teorik teknik eðitimin, iþçi sýnýfý okullarýnda layýk olduklarý yeri alacaklarýna hiç kuþku yoktur. Eski tip iþbölümünün ortadan kalkmasýyla sonuçlanacak olan böyle devrimci bir oluþumun, kapitalist üretim biçimi ve, iþçinin bu biçim içersinde aldýðý ekonomik statü ile taban tabana zýt olduðuna da hiç kuþku yoktur. Ama belli bir üretim biçiminin içinde yatan uzlaþmaz çeliþkilerin tarihsel geliþimi, bu üretim biçiminin çözülüp daðýlarak yerine bir yenisinin kurulmasýný saðlayan tek yoldur. Ne sutor ultra crepidam!** sözü, elzanaatlarýnýn bu nec plus ultra*** bilgeliði, saatci-Wattýn buharlý makineyi, berber Arkwrightin çýkrýðý, kuyumcu Fultonun buharlý gemiyi bulmalarýyla, düpedüz saçma bir söz haline gelmiþtir.227

Fabrika yönetmeliði, yalnýz, fabrikalardaki, manüfaktürlerdeki vb.

emeði düzenlediði sürece, yalnýzca sermayenin sömürme hakkýna bir müdahale olarak görülüyordu. Ama bu düzenleme ev-emeði228 denilen alana uzanýr uzanmaz, bu, doðrudan doðruya patria potestasa, ana-babalýk otoritesine bir saldýrý olarak kabul edildi. Yufka yürekli Ýngiliz Parlamentosu, uzun süre bu adýmý atmaktan çekinmiþti. Ne var ki, gerçeklerin gücü, en sonunda, büyük sanayiin, geleneksel ailenin dayandýðý ekonomik temeller ile, buna baðlý bulunan aile emeðini yýk-makla, bütün geleneksel aile baðlarýný da gevþettiðini kabul etmek durumunda kaldý. Çocuk [sayfa 499] haklarýnýn ilân edilmesi zamaný gelmiþti. Çocuk Çalýþtýrma Komisyonu, 1866 tarihli son raporunda þöyle

* Mesleki öðrenim okullarý. -ç.

** Kunduracý, çizmeden yukarý çýkma. (Eski Yunanlý ressam Apelles, bu sözlerle, bir kunduracýnýn resimlerine yönelttiði eleþtiriyi karþýlýyor.) -ç.

*** Doruðuna ulaþmýþ. -ç.

227 Ekonomi politik tarihinin gerçek olgusu John Bellers, toplumun iki karþýt ucunda aþýrý geliþmiþliðe ve güdüklüðe yolaçan bugünkü eðitim ve iþbölümü sisteminin kaldýrýlmasý gereðini, 17. yüzyýlýn sonunda, çok açýk bir þekilde görmüþtü. Diðer þeyler arasýnda þunu söylüyor: Tembel bir öðrenim, tembelliðin kendisini öðrenmekten ancak bir arpa boyu daha iyidir. ... Bedensel iþ, tanrýnýn ilk yasasýdýr. ... Yemek, bedenin yaþamasý, çalýþma saðlýðý için gereklidir; aylaklýkla kaçýnýlan acýlarý insan hastalýkla çeker.. ... Çalýþma yaþam lambasýna yað koyar, düþünce onu yakar. ... Çocukça budala bir iþ (bu, Basedows ile onun modern taklitçilerine karþý önsezi ile yazýlmýþ bir uyarmadýr), çocuðun aklýný budala eder. (Proposals for Raising a Colledge of Industry of all Useful Trades and Husbandry, Lond. 1696, s. 12, 14, 16, 18.) 228 Dantelacýlýk ile hasýr örmeciliðinde gördüðümüz ve Sheffield, Birmingham vb. metal iþlerinde daha ayrýntýlý þekilde gösterilebileceði gibi, bu tür iþler genellikle küçük iþyerlerinde yapýlmaktadýr.

Karl Marks 419

Kapital I

diyordu: Bütün kanýtlar þu acý ve tatsýz sonucu ortaya koymuþtur: her iki cinsiyetteki çocuklar, ana ve babalarýna karþý, herkesten fazla korunmaya muhtaç durumdadýrlar. Genellikle çocuk emeðinin ve özellikle ev-emeðinin sýnýrsýz bir þekilde sömürülmesi sistemi, yalnýzca, ana-babalarýn hiç bir denetleme ve dizginlemeye uðramaksýzýn bu keyfi ve zarar verici kudretlerini kendi genç ve körpe yavrularý üzerinde kullanabilmeleri nedeniyle sürdürülmektedir. ... Ana-babalarýn, çocuklarýný haftada þu kadar ücret kazanmalarý gereken birer makine haline getirme gibi mutlak bir kudrete sahip olmamalarý gerekir. ... Bu nedenle, çocuklarýn ve gençlerin, bu gibi durumlarda, fizik güçlerini vaktinden önce tahrip eden ve, entelektüel ve moral kiþiliklerini aþaðýlatan iþlerden korunmalarý için doðal bir hak olarak yasakoyucuya baþvurabilmeleri gerekir.229 Bununla birlikte, çocuk emeðinin doðrudan ya da dolaylý yoldan kapitalistçe sömürülmesini yaratan ana-baba otoritesi olmayýp, tersine, ana-baba otoritesinin ekonomik temelini yýkan kapitalist sömürü tarzý, bunun kullanýlmasýný, bir gücün kötüye kullanýlmasý þeklinde yozlaþtýrmýþtýr. Ne var ki, eski aile baðlarýnýn kapitalist sistem altýnda uðradýðý çözülme, ne kadar korkunç ve iðrenç görünürse görünsün, büyük sanayi, üretim sürecinde, kadýnlara, gençlere ve her iki cinsiyetten çocuklara, ev alanýnýn dýþýnda önemli bir rol vermekle, daha üst düzeyde bir aile þekli ve cinsiyetler arasý iliþki konusunda yeni bir ekonomik temel yaratýr. Cermen-hýristiyan aile þeklini mutlak ve deðiþmez saymak, birarada alýndýðý zaman bir dizi tarihsel geliþmenin halkalarý olan, eski Roma, Yunan ya da Doðu aile þekline bu özelliði vermek kadar saçmadýr.

Ayrýca, her iki cinsiyeten ve her yaþtan bireylerden oluþan kolektif çalýþma grubunun, uygun koþullar altýnda, zorunlu olarak, insaný geliþtiren bir kaynak halini alacaðý açýk bir gerçektir; oysa üretim sürecinin iþçi için deðil, iþçinin üretim süreci için varolduðu, kendiliðinden ortaya çýkan, zalim ve kapitalistçe þekliyle bu durum, durmadan çevreye yayýlan bir yozlaþma ve kölelik kaynaðý olur.230 [sayfa 500]

Fabrika yasalarýnýn, makinenin ilk yaratýlarý olan makineli eðirme ve dokumacýlýk ile ilgili özel yasa olmaktan çýkartýlarak, toplumsal üretimi bütünüyle kapsayacak bir yasa halinde genelleþtirilmesi gereði, daha önce de gördüðümüz gibi, büyük sanayiin tarihsel geliþme tarzýndan ileri gelmiþtir. Bu sanayiin gerisinde, manüfaktürün, elzanaatlarýnýn ve ev sanayiinin geleneksel biçimi tümüyle devrime uðramýþtýr; manüfaktürler sürekli olarak fabrika sistemine ve elzanaatlarý da manüfaktürlere dönüþmüþ ve ensonu, elzanaatlarý ile ev sanayileri, denebilir ki, þaþýlacak kadar kýsa bir sürede, kapitalist sömürünün en yabanýl çýlgýnlýklarýný serbestçe gösterdiði sefalet yuvalarý haline gelmiþlerdir. Burada iki 229 Ch. Empl. Comm., V, Rep., s. xxv, n° 162; ve II. Rep., s. xxxvýýý, n° . 285, 289; s. xxv, xxvý, n° 191

230 Fabrika iþi, ev iþi kadar temiz ve yetkin olabilir ve belki de daha fazla. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1865. s. 129.)

420 Karl Marks

Kapital I

tavýr, ibreyi deðiþtirmiþtir: birincisi, sermaye, kendisini, bir noktada yasal denetim altýnda görür görmez, öteki noktalarda çok daha pervasýzca, sürekli olarak telâfi yolunu yinelemiþtir;231 ikincisi, kapitalistlerin, rekabet koþullarýnda eþitlik, yani emeðin her türlü sömürüsü konusunda konulacak sýnýrlarda eþitlik için kopardýklarý feryat.232 Bu noktada þimdi þu iki yürek parçalayýcý feryada kulak verelim. Çini, zincir vb. yapýmcýsý Bristollü Bay Cooksleyler, fabrika yasasýnýn hükümlerini, kendiliklerinden iþyerlerine uygulamýþlardý. Çevredeki iþyerlerinde eski düzensiz sistem uygulandýðý için, Bay Cooksleyler kendi iþçilerinin, çalýþmaya bir baþka iþyerinde saat altýdan sonra da devam etmelerinin zararýný çekiyorlar.

Bunlar, doðal olarak, bütününe sahip olmamýz gereken çocuklarýn güçlerinin bir kýsmý tüketildiðinden, bu, bizim için bir haksýzlýk ve kayýptýr

diyorlar.233 Bay J. Simpson (Londrada, karton kutu ve kesekaðýdý yapýmcýsý) Çocuklarý Çalýþtýrma Komisyonu üyeleri önünde þöyle diyor: (Yasal müdahale) için her dilekçeyi imzalamaya hazýrdý. ... Kendisi iþyerini ka-pattýktan sonra baþkalarýnýn çalýþmayý sürdürüp onun sipariþlerini aldýklarýný düþünerek, geceleri daima huzursuz oluyordu.234 Komisyon, özellikle þöyle diyor: Ayný iþkollarýndaki daha küçük yerlerde çalýþma saatleri hiç bir yasal sýnýrlama altýnda deðilken, büyük iþverenlerin fabrikalarýnda çalýþma saatlerini yasal hükümlere baðlamak bunlar için haksýzlýk olacaktýr. Küçük iþyerlerinin yasadýþý tutulmasý halinde, çalýþma saatleri yönünden yaratýlacak olan eþitsiz rekabet koþullarýndan ileri gelen [sayfa 501] haksýzlýðýn yanýsýra, büyük fabrikatörler, yasa kapsamýna girmeyen iþyerlerine akan çocuk ve kadýn iþçileri saðlamakta da güçlük çekecek-lerdir. Ayrýca, saðlýk, çalýþma rahatlýðý, öðrenim ve halkýn genel geliþmesi için hemen daima son derece uygunsuz yerler olan küçük iþyerlerinin çoðalmasý isteklendirilmiþ olacaktýr.235 Komisyon, son raporunda, hemen hemen yarýsý küçük sanayilerle ev iþi denilen yerlerde sömürülmek-te olan 1.400.000den fazla çocuðun, gencin ve kadýnýn fabrika yasasý kapsamýna alýnmasýný önermektedir.236 Bu konuda þöyle deniyor: Parlamento, bu çok sayýdaki çocuklarý, gençleri ve kadýnlarý, önerilen koruyucu yasanýn kapsamýna almayý uygun gördüðü takdirde, böyle bir yasanýn, 231 Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct.,1865. s; 27-32.

232 Rep. of Insp. of Fact.te sayýsýz örnekler bulunabilir.

233 Ch. Empl. Comm., V. Rep., s. x, n° 35.

234 Ch. Empl. Comm., V. Rep.. s. ýx, n° 28.

235 l.c., s. xxv, n° 165-167. Büyük boyutlu sanayilerin küçük boyutlulara göre avantajlarý için bkz: Ch. Empl. Comm., III. Rep., s. 13, n° 144: s. 25, n° 121, s. 26, n° 125; s. 27, n° 140, vb..

236 Yasa kapsamýna alýnmasý önerilen iþkollarý þunlardýr: dantelacýlýk, çorapçýlýk, hasýrcýlýk, çeþitli giyim eþyalarý manüfaktürü, yapay çiçekcilik, kunduracýlýk, þapkacýlýk, eldivencilik, terzilik, yüksek fýrýnlardan iðneciliðe kadar bütün metal iþleri, kaðýtçýlýk, camcýlýk, tütün fabrikalarý, lastik iþleri, þerit ve sýrma yapýmý (dokumacýlýk için), el halý dokumacýlýðý, þemsiyecilik, ið ve mekik yapýmý, basýmevcilik, ciltçilik, yazý malzemesi yapýmý (kesekaðýdý,. kart, renkli kaðýtlar vb. dahil), urgancýlýk, kehribar süs eþyasý yapýmý, kiremit ve tuðlacýlýk, elle ipek dokumacýlýðý, Coventry dokumacýlýðý, tuz yataklarý, mumculuk, çimentoculuk, þeker rafineleri, bisküvicilik, kereste ile ilgili çeþitli sanayiler ve diðer karmaþýk iþler.

Karl Marks 421

Kapital I

yalnýzca en yakýn amacý olan gençler ve bünyeleri zayýf olanlar için deðil, bu iþlerde çalýþan ve dolaylý ya da dolaysýz olarak etki alanýna giren daha da çok sayýdaki yetiþkin iþçi kitlesi üzerinde de yararlý etkileri olacaðý kuþkusuzdur. Düzenli ve makul çalýþma saatlerini bunlar için de zorunlu duruma getirecek; iþyerlerinin saðlýða uygun ve temiz tutulmasýný saðlayacak; hem kendinin ve hem de ülkenin gönencinin geniþ ölçüde baðlý bulunduðu fiziksel güç kaynaðý gözetilmiþ ve geliþtirilmiþ olacak; yetiþmekte olan kuþaklarýn bedence geliþmelerini engelleyen ve genç yaþta çöküp gitmelerine neden olan çok küçük yaþlarda büyük çabalar harcamaktan bunlarý kurtaracak; ve ensonu, bu yasa, hiç deðilse 13

yaþýna kadar ilköðrenim fýrsatýný saðlayacak ve böylece, yardýmcý komisyon üyelerimizin hazýrladýklarý raporlarda gerçeðe uygun bir þekilde gözler önüne serilen ve derin bir acý ve büyük bir ulusal utanç duygusu doðuran ... o kapkara bilisizliðe bir son verecektir.237

*Tori hükümeti, 5 Þubat 1867 tarihli Krallýk Söylevinde, Sanayi

[sayfa 502] Araþtýrma Komisyonunun önerilerini,238 yasa tasarýlarý haline getirdiðini ilân etti. Bu noktaya ulaþabilmek için diðer bir yirmi yýllýk experi-mentum in corpere vili** gerekmiþti. Daha 1840 yýlýnda çocuklarýn çalýþtýrýlmasý konusunda bir Parlamento Soruþturma Komisyonu kurulmuþtu.

Komisyonun 1842 tarihli raporu, Nassau W. Seniorün ifadesiyle þu açýklamada bulunuyordu: patronlarla ana-babalarýn, bencilliklerini, açgöz-lülüklerini ve insafsýzlýklarýný, çocuklarla gençlerin sefaletlerini, yozlaþma-larýný ve mahvedilmelerini, þimdiye kadar raslanmayan bir þekilde gözler önüne seren korkunç bir tablo. ... Raporun, geçmiþ bir çaðýn dehþetini anlattýðý sanýlabilir. Ama ne yazýk ki, bu dehþet verici durumun aynen devam ettiðini gösteren kanýtlar vardýr. Hardwickein iki yýl kadar önce yayýnladýðý bir kitapçýk, 1842 yýlýnda þikayet edilen kötülüklerin bugün de ayný þekilde sürüp gittiðini belirtmektedir. Bu raporun 20 yýl boyunca hiç dikkati çekmemiþ olmasý, iþçi sýnýfý çocuklarýnýn ahlâk ve saðlýklarýnýn genel olarak uðradýklarý ihmalin garip bir kanýtýdýr. Bu süre boyunca,

ne ahlâk denilen þeyden, ne eðitimden, ne dinden ve ne de aile sevgisin-den hiç haberi olmadan yetiþtirilen bu çocuklara, þimdiki kuþaðýn ana-babalarý olma olanaðý verilmiþ bulunuyor.239

Toplumsal koþullar deðiþikliðe uðradýðý için Parlamento, 1862

* Burada, çeviriye esas alýnan Ýngilizce metin (tori hükümeti...nden Þu açýklamada bulunuyorduya kadar) 4. Almanca baskýya uygun olarak deðiþtirilmiþtir. -Ed.

** Deðersiz bedenleri üzerinda deney. -ç.

237 l.c., s. xxv, n° 169.

238 Fabrika Yasalarýnýn Kapsamýný Geniþleten Yasa, 12 Aðustos 1867de kabul edilmiþtir. Bu yasa, makine atelyeleri dahil bütün dökümhanelerin, demircilerin ve metal manüfaktürlerinin çalýþma saatlerini düzenlemektedir; ayrýca, camcýlýk, kaðýtçýlýk, tutkalcýlýk ve lastikçilik, tütün iþlenmesini, mürettipliði, çiftçiliði ve ensonu 50den fazla iþçi çalýþtýran bütün iþyerlerini kapsamýna alýyordu. Çalýþma Saatlerini Düzenleme Yasasý, 17 Aðustos 1867de kabul edildi ve daha küçük iþyerleri ile ev sanayileri denilen iþ alanlarýný düzenliyordu. Bu yasalar ile 1872 tarihli yeni Maden Yasasýna, Ýkinci Ciltte tekrar döneceðim.

239 Senior, Social Science Congress, s. 55-58.

422 Karl Marks

Kapital I

tarihli komisyonun isteklerini, 1840 tarihli komisyonda yaptýðý gibi rafa kaldýrmaya cesaret edemezdi. Böylece 1864 yýlýnda, daha komisyon raporunun ancak ilk kýsmýný yayýmladýðý sýrada, seramik sanayii (çömlekçilik dahil), duvar kaðýtçýlýðý, kibritçilik, fiþek ve kapsül sanayileri, kadi-fecilik, tekstil sanayiinde yürürlükte bulunan yasalarýn kapsamýna alýn-dýlar. Zamanýn tori hükümeti 5 Þubat 1867 tarihli Krallýk Söylevinde, 1866 yýlýnda çalýþmalarýný tamamlayan komisyonun son tavsiyelerine dayanan yasa tasarýlarýnýn hazýrlandýðýný ilân etti.

15 Aðustos 1867de fabrika yasalarýný geniþleten yasa, 21 Aðustos-ta [sayfa 503] iþyerlerini düzenleme yasasý, Krallýkça onaylandý; bunlardan birincisi büyük, ikincisi küçük sanayi kollarýyla ilgiliydi.

Birinci yasa, yüksek fýrýnlara, demir ve bakýr iþleme yerlerine, dö-kümhanelere, makine yapýmevlerine, metal atelyelerine, kauçuk iþlerine, kaðýt yapýmevlerine, cam iþlerine, tütün yapýmevlerine, basýmevlerine (gazeteler dahil), ciltevlerine, kýsaca, genellikle ayný zamanda 50 ve da-ha fazla personeli yýlda en az 100 iþgünü çalýþtýran bunlara benzer bütün sýnai iþletmelere uygulanýr.

Ýþyerleri yasasýnýn kapsadýðý alanlarýn büyüklüðü konusunda bir fikir vermek için, tanýmlarla ilgili maddesinden aþaðýdaki bölümleri aktarýyoruz.

Elzanaatý, bir eþyanýn tamamýnýn ya da bir kýsmýnýn þeklinin deðiþtirilmesi, onarýmý, süslenmesi, son þeklinin verilmesi ya da satýþa hazýr hale getirilmesi için kazanç amacýyla yürütülen devamlý ya da geçici bir meslek olarak yürütülen herhangi bir el emeðine denir.

Ýþlik, içinde bir elzanaatýnýn, bir çocuk, bir genç ya da bir kadýn tarafýndan yürütüldüðü, ve bu çocuðu, genci ya da kadýný çalýþtýran kimsenin girip çýkmak ve denetlemek hakkýný taþýdýðý bir oda ya da üstü açýk veya kapalý bir yerdir.

Ýstihdam edilme, bir elzanaatýnda, ücret karþýlýðýnda olsun olmasýn, bir ustanýn ya da bu yasada belirlenen bir velinin yönetimi altýnda çalýþmak demektir.

Veli, baba, ana, vasi ya da bir çocuðun veya gencin vesayeti ya da denetimi kendisine verilmiþ bir kimse demektir.

Çocuklarýn, gençlerin ya da kadýnlarýn, yasa hükümlerinin tersine çalýþtýrmalarý halinde uygulanacak cezayý gösteren 7. madde, veli olsun olmasýn yalnýzca iþyerini iþleteni deðil, ayný zamanda, bir çocuðun, gencin ya da bir kadýnýn velisini ya da bunlarýn çalýþmalarýndan doðrudan yarar saðlayan kimseyi de para cezasýna çarptýrmaktadýr Büyük kuruluþlarý kapsamýna alan fabrika yasalarýný geniþleten yasa, getirdiði bir yýðýn hileli istisnalar ve patronlarla yapýlmýþ korkakça uzlaþmalarla fabrika yasasýnýn gerisinde kalmýþtýr.

Bütün ayrýntýlarý ile zavallý bir durumda olan iþyerleri yasasý, uygu-lamasýyla yükümlü bulunan belediyeler ile yerel yöneticilerin elinde ölü bir metin olarak kaldý. 1871 yýlýnda Parlamento, bu yetkiyi, bunlarýn Karl Marks 423

Kapital I

elinden alýp fabrika denetmenleri ne verdiði zaman, [sayfa 504] bir kalemde yüzbinden fazla iþyeri ile üçyüz tukla ocaðýný bunlarýn denetimine verdiði halde, zaten yeterli olmayan personel kadrosuna yalnýzca sekiz yardýmcý verme konusunda da gerekli dikkati gösteriyordu.240

Bu durumda, 1867 tarihli Ýngiliz yasalarýnda dikkati çeken þey, bir yandan, egemen sýnýflarýn parlamentosuna, kapitalist sömürünün aþýrýlýklarýna karþý ilke olarak bu kadar olaðanüstü ve geniþ çapta önlemler alma zorunluluðunun yüklenmesi, öte yandan ise, bu önlemleri uygulama konusunda gösterilen duraksama, isteksizlik ve kötü niyettir.

1862 tarihli soruþturma komisyonu, maden sanayii konusunda da yeni bir yönetmelik önermiþti; bu sanayi kolu, diðerlerinden, büyük toprak sahipleri ile kapitalistlerin çýkarlarýnýn elele olmasý gibi ayýrdedici bir özelliði ile ayrýlýyordu. Bu iki çýkar arasýndaki uzlaþmaz karþýtlýk, fabrika yasalarý için yararlý olmuþtu, oysa þimdi bu uzlaþmaz karþýtlýðýn bulunmayýþý, madenler konusundaki yönetmeliðin getirilmesindeki ge-cikmeleri ve düzenbazlýklarý açýklamaya yetiyordu.

1840 tarihli soruþturma komisyonu, öyle müthiþ, öyle sarsýcý ve bütün Avrupada öylesine rezalet yaratan açýklamalar yaptý ki, Parlamento, vicdanýný yatýþtýrmak için, 1842 tarihli Maden Yasasýni çýkarttý ve yeraltý madenlerinde 10 yaþýndan küçük çocuklarla kadýnlarýn çalýþtýrýlmasýný yasaklamakla yetindi.

Daha sonraki 1860 tarihli Madenleri Denetleme Yasasý, madenlerin bu amaç için özel olarak atanmýþ resmi memurlar tarafýndan denetlenmesi, ve 10 ile 12 yaþ arasýndaki oðlan çocuklarýn okul belgeleri olmadýkça ya da belirli bir süre okula devam etmedikçe madenlerde çalýþtýrýlamayacaðý gibi hükümler getiriyordu. Bu yasa, gülünç denecek derecede az sayýdaki denetmenler, bunlarýn yetkilerindeki darlýk ve da-ha sonra göreceðimiz baþka nedenlerle, tam anlamýyla ölü bir belgeydi.

Madenler konusunda en son Mavi kitaplardan biri, Report from the Select Committee on Mines, together with etc. Evidence, 23rd July, 1866dýr. Bu rapor, Avam Kamarasý üyelerinden seçilmiþ, tanýk çaðýrma ve dinleme yetkisini taþýyan bir parlamento [sayfa 505] komisyonunun ya-pýtýdýr. Rapor, büyük bir cilt meydana getiren yapýtta, komitenin söy-leyedeki bir þey yoktur ve daha fazla tanýk dinlenilmesi gerekir anlamýný taþýyan yalnýz beþ satýrlýk bir yer tutmaktadýr.

Tanýklarý sorguya çekme biçimi, Ýngiliz mahkemelerinde tanýklarýn þaþýrtmaca cross examinations* yöntemini anýmsatmaktadýr; bu mahkemelerde avukat, saygýsýz, beklenmeyen, çift anlamlý, çapraþýk ve birbiriyle iliþkisiz sorular sorarak tanýðý küçük düþürmeye, þaþýrtmaya ve 240 Bu kuruluþun personel sayýsý, 2 denetmen, 2 denetmen yardýmcýsý adayý idi. 1871

yýlýnda sekiz tane daha denetmen adayý atandý. Ýngilterede, Ýskoçyada ve Ýrlandada yasanýn yürütülmesi için toplam ödenek miktarý, 1871-72 yýlý için yalnýzcý 25.347 sterlindi ve buna, yasaya uymayan patronlara karþý açýlan kovuþturmalarýn yasal giderleri de dahildi.

* Sorguya çekme. -ç.

424 Karl Marks

Kapital I

aklýný karýþtýrmaya ve böyle zoraki karþýlýklara gene zorlama bir anlam vermeye çalýþýr. Bu soruþturmada, aralarýnda maden sahipleriyle maden iþletenlerin de bulunduðu komite üyeleri sorgucudur, tanýklarýn çoðunluðu ise çalýþan maden iþçileridir. Sermayenin taþýdýðý zihniyeti göstermesi yönünden bütün bu komedi o derece karakteristiktir ki, rapordan bazý bölümleri buraya aktarmak gerekecektir. Kýsa ve özlü olsun diye ben bunlarý sýnýflandýrdým. Sorular ile karþýlýklarýnýn Ýngiliz Mavi kitaplarýnda numaralandýðýný da belirtmeliyim.

I. 10 ve daha yukarý yaþtaki çocuklarýn madenlerde çalýþtýrýlmasý.

 Maden ocaklarýnda iþ, gidiþ-geliþ dahil, genellikle 14-15 saat sürmekte, hatta bazan sabah saat 3, 4 ve 5ten akþam 5e, 6ya kadar devam etmektedir (n° 6, 452, 83). Yetiþkin iþçiler sekiz saatlik iki posta halinde çalýþýrlar, ama masraf nedeniyle çocuklarda bu deðiþtirme uygulanamaz (n° 80, 203, 204). Küçük çocuklar genellikle maden ocaðýnýn çeþitli yerlerinde havalandýrma kapýlarýný açma ve kapama iþinde çalýþtýrýlýrlar; daha büyükleri, kömür taþýma vb. gibi daha aðýr iþlerde çalýþtýrýlýrlar (n°

122, 739, 1747). Yeraltýnda bu uzun saatler boyunca çalýþma, 18 ya da 22 yaþlarýna kadar sürer ve bu yaþa gelince asýl madencilik iþine baþlarlar (n° 161). Çocuklarla gençler, halen, daha önceki döneme göre daha kötü muamele görmekte ve daha çok çalýþmaktadýr (n° 1663-1667).

Madencilerin hemen hepsi de 14 yaþýndan küçük çocuklarýn madenlerde çalýþtýrýlmalarýný yasaklayan bir yasanýn Parlamentodan çýkmasýný istemektedirler. Ve þimdi (kendisi de bir maden iþleticisi olan) Hussey Vivian soruyor: Ýþçinin bu konudaki düþüncesi, iþçi ailesinin yoksulluðu-na baðlý deðil midir? Bay Bruce: Babanýn hasta, yaralý ya da ölmüþ olmasý ve ananýn tek baþýna kalmasý halinde, 12-14 yaþlarý arasýnda [sayfa 506] bir çocuðun, ailenin geçimi için günde 1 þiIin 7 peni kazanmasýni engellemek, aileyi güç durumda býrakmaz mý? ... Bu konuda genel bir kural koymak zorunlu mudur? ... Ailelerin durumu ne olursa olsun 12-14 yaþýndan küçük çocuklarýn çalýþtýrýlmasýný engelleyen bir yasanýn çýkartýlmasýndan yana mýsýnýz? Evet. (n° 107-110.) Vivian: Diyelim ki, 14 yaþýndan küçük çocuklarýn çalýþmalarýný engelleyen bir yasa çýktý, bu, onlarýn ana-babalarýný, çocuklarýný baþka iþlerde, örneðin, fabrikalarda çalýþma olanaðý aramaya yöneltmeyecek mi? Genellikle böyle olmayacak sanýrým. (n° 174.) Kinnaird: Çocuklarýn bazýlarý kapýcýlýk yapýyor, deðil mi? Evet. Kapýlarýn her açýlýp kapanmasýnda genellikle çok fazla bir hava akýmý olmuyor mu? Evet, genellikle öyle. Bu çok kolay bir iþmiþ gibi görünür ama aslinda çok zordur. Çocuk burada týpký bir zindanýn hücresinde gibi kapatýlmýþ haldedir. Burjuva Vivian: Çocuða bir lamba verilse, kitap okuyamaz mý? Kendisi mum falan bulabilse okuyabilir ... ama, kitap okurken yakalanýrsa bence baþýna iþ açýlýr, çünkü o, oraya iþ yapmak için konulmuþtur, yapmasý gerekli bir iþi vardýr ve her þeyden önce buna bakmasý gerekir, ve bana kalýrsa ocakta kitap okumaya kimse izin vermez. (n° 139, 141, 143, 158, 160.) Karl Marks 425

Kapital I

II. Eðitim.  Maden iþçileri de fabrikalarda olduðu gibi, çocukla-rýnm zorunlu eðitimini öngören bir yasa istemektedirler. On ve oniki yaþlarýndaki çocuklarýn iþe alýnmadan önce okuldan bir belgeleri olmasýný öngören 1860 yasasýndaki ilgili maddelerin tamamen hayali olduðunu söylemektedirler. Tanýklarýn bu konudaki sorgusu tam bir maskara-lýktýr. Bu yasa, patronlara karþý mý, yoksa ana-babaya karþý mý gereklidir? Sanýrým her ikisine karþý da. Bunlardan hangisine daha fazla gerekli olduðunu söylemez misin? Hayýr, bu sorunun yanýtýný ben ne bileyim. (n° 115, 116.) Ýþverenlerin, çocuklarýn okula gidebilmeleri için saat ayýrma konusunda acaba bir eðilimleri görülüyor mu? Hayýr, bu amaçla iþsaatleri hiç kýsaltýlmadý. (n° 137.) Bay Kinnaird: Madencilerin genellikle öðrenimlerini geliþtirdiklerini söyleyebilir misiniz; çalýþmaya baþladýðýndan beri eðitimlerini büyük ölçüde geliþtirenler olmuþ mudur; yoksa bunlar gerileyip eski kazandýklarý yararlý þeyleri de mi kaybediyor-lar? Genellikle daha beter oluyorlar; geliþtikleri falan yok; kötü alýþkanlýklar ediniyorlar; içki, kumar ve benzeri þeylere alýþýyor, mahvolup gidiyorlar. (n° 211.) Gece okuluna gitmek için [sayfa 507] bir çabalarý oluyor mu? Ocak bölgelerinde yalnýzca birkaç tane gece okulu var; buralarda belki birkaç tane çocuk bu okullara gidiyorlar; ama o derece yorgun ve bitkin haldedirler ki, okula gitmeleri zaten bir iþe yaramaz. (n°

454.) Burjuva þu sonuca variyor: Öyleyse siz eðitime karþýsýnýz?

Kesinlikle hayýr; ama vb.. (n° 443.) Ýþverenlerin bunlardan okul belgeleri istemeleri zorunluluðu yok mu? Yasa gereði var; ama ben iþverenlerin böyle bir belge istediklerini bilmiyorum. Bu duruma göre sizce, yasanýn bu belge isteme zorunluluðunu koyan hükümleri, madenlerde genellikle uygulanmýyor mu? Hayýr uygulanmýyor. (n° 443, 444.)

Ýþçiler bu soruna (öðrenime) büyük ilgi duyuyorlar mý? Çoðunluðu duyuyor. (n° 717) Yasanýn uygulanmasýný çok istiyorlar mý? Çoðunluðu istiyor. (n° 718.) Bu ülkede çýkartýlan bir yasanýn, halkýn kendisinin bu yasayý yürürlüðe koymak için yardýmý olmaksýzýn gerçekten etkili olabileceðine aklýnýz kesiyor mu? Pek çok kimse böyle bir çocuðun çalýþtýrýlmasýna karþý çýkmak ister, ama bu hareketi ile belki de damgalanýr. (n° 720.) Kim tarafýndan damgalanýr? Patron tarafýndan.

(n° 721.) Yasaya uyan bir kimseyi iþverenlerin kabahatli bulacaðýný sanýyor musunuz? Evet, bence öyle. (n° 722.) Bir iþçinin 10-12 yaþlarýnda okuma-yazmasý olmayan bir çocuðu yanýnda çalýþtýrmaya itiraz ettiði hiç oldu mu? Bu onlarýn isteðine býrakýlmýþ bir þey deðil ki. (n° 123.)

Parlamentonun bu iþe müdahalesini gerekli görüyor musunuz? Eðer, madenci çocuklarýn eðitimi için etkili bir þey yapýlmak isteniliyorsa, bence bunun Parlamentonun çýkartacaðý bir yasa ile zorunlu hale getirilmesi gerekir. (n° 1634.) Bu zorunluluðu sizce yalnýz madencilere mi koymak gerekir, yoksa Büyük Britanyanýn bütün iþçilerine mi? Ben buraya yalnýz madenciler adýna konuþmaya geldim. (n° 1636.) Madencilerin çocuklarýný diðer çocuklardan niçin ayýrýyorsunuz? Çünkü bunlar 426 Karl Marks

Kapital I

kuralýn dýþýnda kalýyorlar. (n° 1638.) Ne bakýmdan? Fizik bakýmýndan. (n° 1639.) Bunlar için öðretim, diðerlerinden niçin daha fazla deðerli olsun? Niçin daha fazla deðerli olduðunu bilmem ama kuyulardaki aþýrý yorgunluk nedeniyle burada çalýþan çocuklarýn kilise okullarýnda olsun, gündüz okullarýnda olsun, öðrenim görmeleri olanaðý pek azdýr.

(n° 1640.) Bu tür bir sorunu tek baþýna ele almak olanaksýzdýr, deðil mi? (n° 1644.) Yeter sayýda okul var mý? Hayýr. .... (n° 1646.) Deviet eðer bütün çocuklarýn okula [sayfa 508] gitmeleri zorunluluðunu koysaydýi, çocuklarýn gidebilecekleri kadar okul bulunur muydu? Hayýr ama, böyle bir durum ortaya çýksaydý okullar da ardýndan yapýlýrdý, (n° 1647.)

Çocuklarýn bazýlarý hiç okuma-yazma bilmiyorlar sanýrým? Çoðu bilmez. Zaten büyüklerin de çoðu bilmez. (n° 705, 725.) III. Kadýnlarýn Çalýþtýrýlmasý.  1842 yýlýndan beri kadýnlar yeraltýnda çalýþtýrýlmamakla birlikte, dýþarda, kömür yüklenmesinde vb., küfelerin kanallara ve vagonlara çekilmesinde, ayýklanma iþinde vb.

çalýþtýrýlmaktadýrlar. Son üç-dört yýl içinde sayýlarý epeyce artmýþtýr. (n°

1727.) Bunlarýn çoðu maden iþçilerinin karýlarý, kýzlarý ve dullarýdýr, yaþlarý 12 ile 50 ya da 60a kadar uzanýr. (n° 645, 1779.) Maden iþçilerinin, kadýnlarýn çalýþtýrýlmasý konusundaki düþünceleri nedir? Genellikle bunu lanetliyorlar sanýrým. (n° 648.) Bunda ne sakýnca görüyorlar acaba? Seksi azalttýðý için sanýyorum (n° 649.) Giyimlerinin bir özelliði var mý? Evet ... daha ziyade erkek gibi giyinirler, bana kalýrsa bazan utanma duygusu diye bir þey kalmaz. Sigara içerler mi? Bazýlarý içer. Sanýrým yaptýklarý iþ de çok pis bir iþ? Evet çok pis. Kararýr ve yaðlanýrlar mý? Týpký ocaktakiler gibi kapkara olurlar. ... Bence çocuðu olan kadýnlar (burada çocuðu olan pek çok kadýn vardýr), çocuklarýna karþý ödevlerini yerine getiremezler. (n° 650-654, 701.) Bu dul kadýnlarýn bir baþka yerde burada kazandýklarý kadar (haftada 8 ile 10 þilin arasýnda) kazanacak bir iþ bulabileceklerini sanýr mýsýnýz? Bu konuda bir þey diyemem. (n° 709.) Böyle olduðu halde gene de (ey taþ yürekli adam!) bu kadýnlarýn burada yaþamlarýný kazanmalarýna engel olmak ister misiniz? Evet isterim. (n° 710.) Kadýnlarýn çalýþmasý konusunda ... bölgedeki genel düþünce nedir? Bunun aþaðýlatýcý bir þey olduðudur; biz madenci olarak kadýnlara, onlarý maden kuyularýnýn çevresinde bulundurmayacak kadar saygý duyulmasýný isteriz. ... Ýþin bir kýsmý çok aðýr: bu kýzlardan bazýlarý günde 10 ton yük kaldýrýrlar. (n°

1715, 1717.) Madenlerde çalýþan kadýnlar arasýnda ahlak, fabrikada çalýþanlara göre daha mý düþüktür? ... kötülerin oraný, ... fabrikadaki kýzlardan belki biraz fazladýr. (n° 1237.) Ama siz fabrikadaki ahlak durumunu da tam yeterli görmüyorsunuz deðil mi? Hayýr. (n° 1.733.)

Siz olsanýz, kadýnlarýn fabrikalarda çalýþmasýný da yasaklar mýydýnýz?

Hayýr, yasaklamazdým. (n° 1734.) Peki niçin? Çünkü [sayfa 509] fabrikalardaki iþ, kadýnlar için daha haysiyetli de ondan. (n° 1735.) Ama ge-ne de ahlaklarý için sakýncalý buluyorsunuz deðil mi? Kömür ocaklarýnýn Karl Marks 427

Kapital I

çevresinde olduðu kadar deðil; ama ben bunu toplumsal yönüyle ele alýyorum, yalnýz ahlak yönüyle deðil. Kýzlar üzerindeki toplumsal yönden aþaðýlanma son derece üzücü. Bu 400-500 kýz, ilerde maden iþçilerinin karýsý olunca, erkek, bu yozlaþmadan büyük acý çekiyor ve evlerini terkedip kendilerini içkiye veriyorlar. (n° 1736.) Kadýnlarýn çalýþmasýný, kömür ocaklarýnda durdurduktan sonra, demir fabrikalarýnda da durdurmak gerekmez mi? Baþka iþyerleri adýna konuþamam. (n° 1737.)

Demir iþleriyle, kömür madenlerinde toprak üstünde çalýþan kadýnlarýn durumlarý arasýnda bir fark var mýdýr? Bu konuyu hiç kafamda evirip çevirmedim. (n° 1740.) Bunlarý birbirinden ayýran belirli bir fark görüyor musunuz? Bunu hiç düþünmedim, ama evlere yaptýðým ziyaretlerden biliyorum ki, bizim bölgemizde durum pek berbat... (n° 1741.) Kadýnlarýn çalýþmasýnýn onu alçalttýðý her durumda, buna müdahale eder miydiniz? Bu sanýrým þöyle zararlý oluyor: Ýngilizlerde en iyi duygular, ananýn öðrettikleridir. (n° 1750.) Bu, ayný ölçüde, tarým alanýndaki çalýþmalara da uygulanýr deðil rrii? Evet, ama orada yalnýz iki mevsim çalýþýlýr, bizde ise yýlýn dört mevsiminde. (n°, 1751.) Çoðu zaman gece-gündüz sýrýlsýklam su içersinde çalýþýyorlar, geliþ- meleri önleniyor, saðlýklarý bozuluyor. Bu konuyu belki de fazla incelemediniz? Gelip geçerken bütün bunlarý gözlerimle görüyorum ve kadýnlarýn ocak baþlarýnda çalýþmasýna, benzer bir durumu hiç bir yerde görmüyorum. ...

Bu, erkek iþi ... hem de kuvvetli bir erkeðin iþi. (n° 1753, 1793, 1794.)

Sizin bu konudaki düþüncenize göre., kendilerini yükseltmek ve insan-laþtýrmak isteyen kadýnlarýn ellerinden tutulacaðýna, onlar aþaðý, itiliyorlar, öyle mi? Evet. (n° 1808.) Bu hileli sorular biraz daha devam ettikten sonra, bu burjuvalarýn, dullara, yoksul ailelere vb., duyduklarý sempa-tinin sýrrý ensonu ortaya çýkar. Kömür madeni sahibi, çalýþmalarý gözetlemek için birisini tayin eder; bunun görevi, göze girebilmek için iþleri en tasarruflu þekilde yürütmektir; bu kýzlar 1 þilin ile 6 peni arasýnda deðiþen yevmiye ile çalýþýrlar, oysa erkek iþçinin günlüðü 2 þilin 6 penidir.

(n° 1816.)

IV. Ölüm nedeni soruþturmasý.  Bölgenizde, ölüm nedeni so-ruþturmalarýnda, kaza olduðu zaman, iþçilerin, bu soruþturmalara [sayfa 510] güveni var mýdýr? Hayýr, yoktur. (n° 360.) Niçin yoktur?.Bunun baþlýca nedeni, bu iþ için genellikle seçilenlerin, madencilik ve benzeri iþlerden hiç haberi olmayan kimseler olmasýdýr. Ýþçiler bu jürilere hiç çaðrýlmazlar mý? Bildiðim kadarýyla tanýklýk dýþýnda, hiç çaðrýlmazlar.

Bu jürilere genellikle çaðrýlanlar kimlerdir? Çoðu zaman çevredeki tüccarlar ... durumlarý gereði bazan bu müþterilerinin, iþ sahiplerinin etkileri altýnda kalýrlar. Bunlar, genellikle bilgi sahibi kimseler olmadýðý gibi, karþýlarýna getirilen tanýklarýn dillerinden pek bir þey anlamazlar, kullanýlan terimleri vb. bilmezler. Madenlerde çalýþan kimselerden kurulacak jüri daha mý iyi olurdu dersiniz? Evet, kýsmen ... onlar (iþçiler) varýlan yargýnýn, verilen ifadelerle ve kanýtlarla uygunluk halinde olma-428 Karl Marks

Kapital I

dýðý düþüncesindeler. (n° 361, 364, 366, 368, 371, 375.) Jüri üyelerinin en baþta gelen amacý onun tarafsýz olmasýdýr, deði mi? Evet, öyle sanýrým. Çoðunluðu iþçilerden kurulu bir jürinin tarafsýz olabileceði düþüncesinde misiniz? Tarafsýz hareket etmemeleri için hiç bir neden görmüyorum ... hem bunlarýn madencilik konusunda daha saðlam bilgileri vardýr. Ýþçilerin, haksýz þekilde aðýr hükümlere varmak için bir eðilimleri olamaz mý dersiniz? Hayýr, hiç sanmam. (n° 378, 379, 380.) V. Hileli tartýlar ve ölçüler.  Ýþçiler, onbeþ gün yerine ücretlerin haftalýk olarak ödenmesini, küfelerin hacimlerinin deðil aðýrlýklarýnýn dikkate alýnmasýný, hileli tartý kullanýlmasýna karþý korunmalarýný istemektedirler. (n° 1071.) Küfeler hileli olarak büyütüldüðü zaman, 14

gün önceden haber veren iþçi, iþi býrakabilir deðil mi? Öyle ama gideceði öteki yerde de ayný þeyle karþý karþýyadýr. (n° 1071.) Ama, iþçi, haksýzlýðýn yapýldýðý her yerden ayrýlabilir deðil mi? Bu öyle yaygýn ki, nereye giderse gitsin ayný þeyle karþýlaþýr. (n° 1072.) 14 gün önceden haber vererek iþten ayrýlabilir, deðil mi? Evet. (n° 1073.) Ve gene de hallerinden memnun deðiller!

VI. Madenlerin denetlenmesi.  Ýþçiler yalnýz patlamalarýn yolaçtýðý kayýplara uðramakla kalmazlar. (n° 234 vd.) Adamlarýmýz, ocak-lardaki havalandýrmanýn fena olmasýndan pek çok þikayet ediyorlar ...

genellikle bu havalandýrma o kadar kötü ki adeta nefes alýnamýyor; uzun bir süre iþte çalýþtýktan sonra artýk baþka bir iþte çalýþamaz hale gelirler; madenin benim çalýþtýðým kýsmýnda adamlar iþi birakip evlerine gitmek zorunda [sayfa 511]kaldýlar ... bunlarýn bazýlarý, patlayýcý gaz olmayan yerlerdeki havalandýrmanýn berbatlýðý yüzünden haftalarca iþe gidemediler ... baþlýca geliþ-gidiþ dehlizlerinde genellikle bol hava var, ama insanlarýn çalýþtýðý yerlere zahmet edip de hava götürülmemiþ.

Peki, denetmene niçin baþvurmuyorsunuz? Doðruyu söylemek gerekirse, çoðu insan bu konuda çekingen; denetmene baþvurma sonucu iþlerini kaybeden oldu. Niçin; yani þikayet ettiði için damgalandý mý? Evet. Baþka madenlerde iþ bulmakta güçlükle mi karþýlaþýr?

Evet. Bölgelerinizdeki madenlerin, yasa hükümlerine uygunluðunu saðlamak için yeter derecede denetlendiði kanýsýnda mýsýnýz? Hayýr, hiç denetlenmiyorlar ... denetmen bir kez ocaða inmiþti, yedi yýl kadar önce. ... Benim bulunduðum bölgede yeter sayýda denetmen yok. Üçyüz-den fazla ocaðý denetlemek için 70 yaþýný aþkýn bir denetmenimiz var.

Denetmen yardýmcýlarýndan oluþan bir sýnýf bulunsun istiyorsunuz öyle mi? Evet. (n° 234, 241, 251, 254, 274, 275, 554, 276, 293.) Hükümetin, iþçilerden bilgi almaksýzýn, istediðiniz her þeyin yapýlabilmesi için gerekli olan bir denetmenler ordusu kurmasý ve bunu devam ettirmesi olanaðý var mýdýr? Hayýr, bunun neredeyse olanaksýz bir þey olduðunu sanýyorum. .... Denetmenlerin daha sýk mý gelmesini istiyorsunuz? Evet, hem de çaðýrmadan gelmeliler. (n° 280, 277.) Bu denetmenlerin maden ocaklarýný daha sýk denetlemesi ile, gerekli havalandýrmayý Karl Marks 429

Kapital I

saðlamasý sorumluluðunun (!) ocak sahiplerinden alýnýp hükümet memurlarýna verilmesi sonucu ortaya çýkmýþ olmaz mý? Hayýr, bence böyle bir þey olmaz, denetmenlerin yapacaklarý þey, zaten varolan yasa hükümlerinin yürürlüðe konulmasýný saðlamaktýr. (n° 285.) Denetmen yardýmcýsý derken, daha az maaþlý ve þimdiki denetmenlerden daha alt kademede memurlarý mý kastediyorsunuz? Daha iyisi bulunabilirse niçin daha alt kademleden olsun? (n° 294.) Yalnýzca daha fazla denetmen mi istiyorsunuz, yoksa denetmen olarak daha alt sýnýftan memur mu? Çevreyi dolaþan ve iþlerin yolunda gidip gitmediðini denetleyen insan istiyoruz; yani kendi gölgesinden korkmayan birisi.

(n° 295.) Daha alt sýnýftan denetmen atanmasý isteðiniz yerine getirilse, böylece bilgi ve görgü vb. eksikliði tehlikesi ortaya çýkmaz mý? Hiç sanmam, bu noktayý, sanýrým hükümet dikkate alýr ve bu yere doðru-dürüst adam koyar. (n° 297.) Bu tür soruþturma en sonunda komite baþkanýnýn da sabrýný taþýrmýþ [sayfa 512] olmalý ki, þu görüþlerle konuþmayý keser: Sizin istediðiniz, herhalde, madende bütün ayrýntýlara dikkat edebilecek tipte insanlar olmalý; bütün köþebucaða girip çýkacak ve gerçekleri görebilecek ... sonra bunlarý baþdenetmene bildirecek ve o da bunlarý kendi bilimsel bilgisine göre deðerlendirecektir, öyle mi?

(n° 298, 299.) Bütün bu eski madenlerin havalandýrýlmalarý büyük mas-raflara yolaçmaz mý? Evet, masraf olur, ama ayný zamanda insan yaþamý da korunmuþ olur. (n° 531.) Bir maden iþçisi, 1860 yasasýnýn 17.

bölümüne itiraz eder ve þöyle der: Bugün eðer bir denetmen, madenin bir kýsmýnýn çalýþmaya uygun olmadýðýný görürse, bunu maden sahibi ile içiþleri bakanlýðýna bildirmek zorundadir. Bundan sonra, maden sahibine, iþi ele almasý için 20 gün süre verilir; bu 20 günün sonunda maden sahibinin ocakta herhangi bir deðiþiklik yapmayý reddetme hakký vardýr, ve bunu, içiþleri bakanlýðýna yazar, ve ayný zamanda beþ tane mühendisin adýný verir; bakanlýk, maden sahibinin adýný verdiði bu beþ mühendis arasýndan bir tanesini, sanýrým, arabulucu seçer ya da tayin eder; þimdi bu durumda, bize kalýrsa, arabulucuyu zaten maden sahibi seçmiþtir. (n° 581.) Kendisi de maden sahibi olan burjuva soruþturmacý da der ki: Ama bu ... düpedüz spekülatif bir itiraz olmuyor mu? (n°

586.) Öyleyse sizin, maden mühendislerinin dürüstlükleri konusundaki kanýnýz pek de iyi deðil. Bu, kuþkusuz haksýz ve insafsýz bir yargý olur. (n° 588.) Maden mühendisleri bir tür kamu görevlisi özelliði taþý-mýyorlar mý? Bu, adamlarýn kiþisel karakterleri ile ilgili, bu gibi sorula-rýnýza karþýlýk vermek istemiyorum. Yalnýz, birçok hallerde gerçekten taraf tuttuklarýna inanýyorum; insanlarýn yaþamlarý sözkonusu olduðu zaman, bu iþ, onlarýn ellerine býrakýlmamalý. (n° 589.) Ayný burjuva þu soruyu sormaktan da utanmaz: Bir patlama olunca, maden sahibinin kayba uðradýðýni düþünmüyor musunuz? Ensonu, Laneashiredaki siz iþçiler, hükümetten yardým istemeksizin kendi çýkarlarýnýzý koruyamaz mýsýnýz? Hayýr. (n° 1042.)

430 Karl Marks

Kapital I

1865 yýlýnda Büyük Britanyada 3.217 kömür madeni ve 12 tane denetmen vardý. Yorkshirelý bir maden sahibi, bütün zamanlarýný alan büro çalýþmalarý bir yana býrakýlsa bile, bir denetmenin, bir madeni ancak on yýlda bir kez denetleyebileceðini hesaplamýþtýr. (Times, 26 Ocak 1867). Son on yýlda patlamalarýn hem sayý ve hem de þiddet yönünden gitgide yoðunlaþmasýna (bazan [sayfa 513] 200-300 kiþi kaybedilmektedir) þaþmamak gerekir. Ýþte bunlar, özgür kapitalist üretimin güzellikleridir!*

1872 tarihli yasa çok yetersiz olmakla birlikte, madenlerde çalýþan çocuklarýn çalýþma saatlerini düzenleyen ilk yasadýr ve maden iþçileri ile sahiplerini, kazalardan bir ölçüde sorumlu tutmaktadýr.

Çocuklarýn, gençlerin ve kadýnlarýn tarýmda çalýþmalarýný incelemekle görevli 1867 tarihinde kurulan Krallýk Komisyonu çok önemli raporlar yayýmlamýþtýr. Fabrika yasalarýnda öngörülen ilkelerin deðiþtirilmiþ bir þekilde tarýma da uygulanmasý için yapýlan birkaç giriþim, bugüne kadar tam bir baþarýsýzlýkla sonuçlanmýþtýr. Burada, benim dikkati çekmek istediðim nokta, bu ilkelerin genel uygulamasý yönünde önünde durulmaz bir eðilimin varlýðýdýr.

Fabrika yönetmeliðinin, iþçi sýnýfýnýn hem kafasýný ve hem de bedenini korumak amacýyla bütün iþkollarýna uygulanmasý kaçýnýlmaz duruma gelirken, öte yandan da daha önce de deðindiðimiz gibi, bu geliþme, sayýsýz tek baþýna küçük sanayilerin, büyük ölçüde yürütülen birkaç birleþtirilmiþ sanayie dönüþmesini hýzlandýrmakta ve böylece de sermayenin yoðunlaþmasýný ve fabrika sisteminin tam egemenliðini ça-buklaþtýrmaktadýr. Bu durum, sermayenin egemenliðinin kýsmen arkasýnda saklý bulunduðu, hem eski ve hem de geçiþ þekillerini ortadan kaldýrmakta ve bunlarýn yerine sermayenin doðrudan ve açýk egemenliðini koymaktadýr; ama böylece de, bu egemenliðe karþý direnmeyi de genelleþtirmiþtir. Ayrýca, her bireysel iþyerinde, birliði, düzeni, intizamý ve tasarrufu zorunlu hale getirirken, bir yandan da, iþgününün sýnýrlandýrýlmasý ve düzenlenmesinin sonucu olarak, teknik geliþmelerin kazandýðý büyük hýz, kapitalist üretimin yolaçtýðý anarþi ve yýkýmlarý artýrmýþ, iþ yoðunluðunun ve makinenin, iþçiyle olan rekabetini þiddetlendirmiþtir.

Küçük iþletmeler ile ev sanayilerini ortadan kaldýrmakla, fazla nüfusun son sýðýnaðýný da yýkmýþ oluyor ve onunla birlikte tüm toplumsal mekanizmanýn geriye kalan tek güvenlik supabýný da yokediyordu. Maddi koþullarý olgunlaþtýrmak ve üretim sürecini toplumsal bir ölçüye ulaþtýr-makla, kapitalist üretini. tarzýnýn uzlaþmaz çeliþkilerini ve karþýtlýklarýný da olgunlaþtýrýyor ve böylece, yeni bir toplumun [sayfa 514] kurulmasý için gerekli öðelerin yanýsýra, eski toplumu yýkacak kuvvetleri de saðlýyordu.241

* Bu tüme Ýngilizce metne, 4. Almanca baský uyarýnca eklenmiþtir. -Ed.

241 Kooperatif fabrikalar ve maðazalarýn babasý olan ve ama daha önce de belirtildiði gibi, bu birbirinden baðýmsiz dönüþüm unsurlarýnýn önemleri konusunda, izleyicilerinin hayallerini hiç bir þekilde paylaþmayan Robert Owen, yalnýz fabrika sistemini denemelerinin biricik temeli Karl Marks 431

Kapital I

ONUNCU KESÝM.  BÜYÜK SANAYÝ VE TARIM

Büyük sanayiin tarýmda ve tarým üreticilerinin toplumsal iliþkilerinde yolaçtýðý devrim daha sonra incelenecektir. Biz, burada, yalnýzca, sezgi yoluyla, birkaç sonuca deðinmekle yetineceðiz. Makinenin tarýmda kullanýlmasý, çoðu zaman, fabrika iþçileri üzerindeki zararlý fizik etkilerini göstermemekle birlikte, onun bu alana giriþi, daha sonra ayrýntýlarý ile göreceðimiz gibi, iþçilerin buradaki bollaþmasýný çok daha fazla yoðun-laþtýrmakta ve [sayfa 515] daha az direnme ile karþýlaþmaktadýr. 241a Örneðin, Cambridge ve Suffolk bölgelerinde, son yirmi yýl içersinde (1868e kadar) iþlenen topraklarýn alaný çok geniþlediði halde, ayný dönemde, tarým nüfusunda yalnýz nispi deðil mutlak bir azalma olmuþtur. Birleþik Devletlerde tarým makinesi, henüz fiilen tarým iþçilerinin yerini almýþ deðildir; yani çiftçilerin daha geniþ alanlarý iþlemesine yardýmcý olmakta, ama çalýþtýrýlan tarým iþçilerini henüz fiilen iþlerinden etmemektedir.

1861 yýlýnda, Ýngiltere ile Galde tarým makinelerinin yapýmýnda çalýþan insan sayýsý 1.034 idi, oysa bu makineler ile buharlý makinelerin kullanýl-yapmakla kalmamýþ, bu sistemin, toplumsal devrimin çýkýþ noktasý olduðunu da ilân etmiþtir.

Leyden Üniversitesi ekonoyi politik profesörü Herr Visserink, vülger ekonominin bütün yavanlýklarýnýn yinelendiði Handboek van Praktische Staatshuishoudkunde, 1860-62, adlý yapýtýnda, elzanaatlarýný, fabrika sistemine karþý kuvvetle desteklemekle, bu düþünceye katýlmadýðý izlenimini vermektedir. [4. Almanca baskýya ek.  Ýngiliz yasakoyucusunun, Fabrika Yasalarý, Fabrika Yasalarýnýn Kapsamýnýn Geniþletilmesi Yasasý ve Ýþyeri Yasasýnýn birbiriyle karþýt hükümleri ile yarattýðý, karmakarýþýk ve birbirleriyle çeliþen uygulamalar içersinde (s.

314 [bu baskýda s. 3131) ensonu dayanýlmaz bir durum aldý ve böylece bu konudaki bütün yönetmelik, 1878 tarihli fabrika ve iþyeri yasasýnda birleþtirildi. Þimdi yürürlükte bulunan bu Ýngiliz sanayi yasasýnýn burada ayrýntýlý bir eleþtirisinin yapýlmasý kuþkusuz olanaksýzdýr. Aþaðýdaki açýklamalarla yetinilecektir. Yasanýn kapsamý: (1) Tekstil fabrikalarý. Burada her þey aþaðý yukarý ayný kalýyor: on yaþýndan büyük çocuklar günde 51/ saat ya da cumartesi tatil yapmak üzere 6

2

saat çalýþabilirler; gençlerle çocuklar, 5 gün 10 saat, cumartesi günleri en fazla 61/ saat 2

çalýþacaklar.  (2) Tekstil dýþýndaki fabrikalar. Burada yönetmelikler, 1 numaradakilere þimdiye kadar olduðundan daha fazla yaklaþtýrýlmýþlar, ama hâlâ kapitalistler lehine birkaç istisna bulunduðu gibi, bunlar, bazý durumlarda içiþleri bakanýnýn özel izniyle uzatýlabilecektir.  (3) Ýþlikler hemen hemen daha önceki yasadaki gibi tanýmlanmýþtýr; buralarda çalýþtýrýlan çocuklar, gençler ve kadýnlar yönünden durum aþaðý yukarý tekstil dýþýndaki fabrikalar gibidir, ama koþullar, ayrýntýlarda daha da elveriþli duruma getirilmiþtir.  (4) Çocuklar, gençler ve kadýnlarýn çalýþtýrýlmayýp, yalnýzca her iki cinsiyetten 18 yaþýndan büyük kimselerin çalýþtýrýldýðý iþliklerde bu iþçiler için daha uygun koþullar getirilmiþtir.  (5) Ailenin barýndýðý yerlerde yalnýz aile üyelerinin çalýþtýklarý tipte ev iþlikleri: daha esnek hükümlerle birlikte, denetmenin, bakanlýk ya da mahkemenin özel izni olmadan, ayný zamanda barýnma amaçlarý için kullanýlmayan odalara girebilme kaydý konmuþ; ve ensonu, ailenin hasýr ören, dantela ören ve eldiven yapan üyelerine sýnýrsýz serbestlik tanýnmýþtýr. Bu yasa, bütün kusurlarýna karþýn, 23 Mart 1877 tarihli Ýsviçre Federal Fabrika Yasasý ile birlikte, bu alanda gene de en iyi yönetmeliktir. Bunun, sözü edilen Ýsviçre federal yasasý ile karþýlaþtýrýlmasý çok ilginçtir. Çünkü böylece, iki yasa yapma yönteminin iyi ve kötü yönleri açýkça ortaya çýkýyor; durum gerektiðinde müdahalede bulunan Ýngiliz tarihsel

yöntemi ile, Fransýz devriminin gelenekleri üzerine kurulan ve daha fazla genellemeler yapan Kýta Avrupasý yöntemi. Ne yazýk ki, denetleme personelinin yeter sayýda olmamasý nedeniyle, Ýngiliz iþliklere uygutanmasý yönünden hâlâ büyük ölçüde boþ söz olarak kalmýþtýr.  F.E.]

241a Ýngiliz tarýmýnda kullanýlan makinelerle ilgili ayrýntýlý bilgi için bkz: Dr. W. Hamm, Die Landwirtschaftlichen Geräthe und Maschinen Englands, 2. Aufl, 1856. Ýngiliz tarýmýnýn geliþme süreciyle ilgili çalýþma taslaðýnda Bay Hamm, Bay Leonce de Lavergnei eleþtirisiz izler. [Dördüncü Almanca baskýya not: Þimdi elbette eskimiþtir. -F.E.]

432 Karl Marks

Kapital I

masýnda çalýþan tarým iþçilerinin sayýsý 1.205i geçiyordu.

Büyük sanayi, tarým alanýnda, diðer alanlardan daha fazla devrimci bir etki yapmaktadýr ve bu nedenle de, eski toplumun kalesi olan köylüyü yokederek, yerine ücretli iþçiyi koymaktadýr. Böylece, tolumsal deðiþme isteði ile uzlaþmaz sýnýf karþýtlýklarý, kýrsal bölgelerde de kentlerdeki düzeye yükselmiþtir. Rasyonel olmayan eski usul tarým yöntemlerinin yerini bilimsel yöntemler almýþtýr. Kapitalist üretim, tarým ile manüfaktürü çocukluk çaðlarýnda birarada tutan eski birlik baðýný kopartýp atmýþtýr. Ama ayný zamanda, gelecekte daha üst düzeydeki bir sentezin maddi koþullarýný yaratýr, yani tarým ile sanayiin geçici bir süre devam eden ayrýlýklar sýrasýnda kazandýklarý daha yetkin biçimlere dayanan birliðini. Kapitalist üretim, nüfusu, büyük merkezlerde toplayarak, kent nüfusuna gittikçe artan bir aðýrlýk kazandýrýrken, bir yandan toplumun tarihsel devindirici gücünü yoðunlaþtýrdýðý gibi, öte yandan da insan ile toprak arasýndaki madde dolaþýmýný bozar, yani insanýn yiyecek ve giyecek olarak tükettiði öðelerin topraða tekrar dönüþünü engelleyerek topraðýn verimliliðinin sürekli olmasý için gerekli koþullarý bozmuþ olur.

Böylece ayný anda, hem kentli emekçinin saðlýðýný ve hem kýr emekçisinin zihinsel yaþamýný tahrip eder.242 Doðada maddenin bu þekilde dolaþýmýnýn devamý için kendiliðinden geliþen koþullarý bozmakla [sayfa 516] birlikte, bunun bir sistem, toplumsal üretimi düzenleyen bir yasa olarak, ve insan soyunun tam geliþmesine uygun bir biçim altýnda yeniden kurulmasýný zorunlu kýlar. Manüfaktürde olduðu gibi tarýmda da üretimin, sermayenin boyunduruðu altýnda dönüþümü, ayný zamanda, üreticinin þehitler listesine katýlmasý demektir; emek aracý, emekçinin köleleþtirilmesi, sömürülmesi ve yoksullaþtýrýlmasý için bir araç haline gelir; emek-süreçlerinin toplumsal bileþimi ve yapýsý, iþçinin bireysel canlýlýðýný, özgürlüðünü ve baðýmsýzlýðýný ezmenin örgütlü bir tarzýna dönüþtürülür. Kýr emekçilerinin geniþ bölgeler üzerinde daðýlmalarý, bunlarýn direnme güçlerini kýrdýðý halde, kent emekçilerinin yoðunlaþma-larý bu gücü artýrýr. Kent sanayilerinde olduðu gibi modern tarýmda da, emeðin üretkenliðindeki artýþ ve harekete geçirilen emek kitlesi, bizzat emek-gücünün israfý ve kemirilip tüketilmesi pahasýna olur. Üstelik, kapitalist tarýmdaki her geliþme, yalnýz emekçiyi soyma sanatýnda deðil, topraðý soyma sanatýnda da bir ilerlemedir; belli bir zaman için topraðýn verimliliðinin artmasýndaki her ilerleme, ayný zamanda, bu sonsuz verimlilik kaynaðýnýn mahvedilmesine doðru bir ilerlemedir. Bir ülkenin, örneðin Amerika Birleþik Devletlerinin, kalkýnmasýna büyük sanayi ile baþ-242 Siz halký iki düþman kampa bölüyorsunuz: kaba ve görgüsüz köylüler ile hadým edilmiþ cüceler. Hey tanrým! Tarýmsal ve ticari çýkarlar için ikiye bölünmüþ bir ulus, gene de kendine akillý diyor; üstelik, yalnýz böyle olmasýna karþýn deðil, bu canavarca ve doða-dýþý bölünme sonucu, kendisirii, aydýn ve uygar sayýyor. (David Urquhart, l.c., s. 119.) Bu alýntý, bir ve ayný zamanda bu tür eleþtirinin güçlü ve zayýf yanýný ortaya koyuyor; bugünü yargýlamayý ve mahkum etmeyi biliyor da, onu nasýl kavrayacaðýný bilemiyor.

Karl Marks 433

Kapital I

latýlmasý ölçüsünde bu tahrip sürecinin hýzý da artar.243 [sayfa 517] Kapitalist üretim, bu nedenle, teknolojiyi geliþtirir ve ancak bütün zenginliðin asýl kaynaðýný, yani topraðý ve emekçiyi kurutarak çeþitli süreçleri toplumsal bir bütün içinde bileþtirir. [sayfa 518]

243 Bkz: Liebig, Die Chemie in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie, 7. Auflage, 1862, ve özellikle birinci ciltte, Einleitung in die Naturgesetze des Feldbaus. Modern tarýmýn olumsuz, yani yýkýcý yanýný, doðabilimi açýsýndan geliþtirmiþ olmasý, Liebigin ölümsüz hizmetlerinden birisidir. Ayrýca, tarým tarihi özeti de, büyük yanlýþlýklar içermekle birlikte, bazý konulara ýþýk tutmaktadýr. Bununla birlikte, aþaðýdaki gibi geliþigüzel iddialarda bulunmasý gülünecek bir þeydir: Daha fazla ufalanma ve daha sýk sürülmeyle, gözenekli topraðýn içersinde hava dolaþýmýna yardým edilmiþ olur: havanýn faaliyetleri ile temas eden yüzeyi artar ve yenilenir, ama þurasý da kolaylýkla görülebilir ki, topraðýn verimindeki artýþ, üzerinde harcanan emekle orantýlý olmaz, bu artýþ çok daha küçük orandadýr. Bu yasa diyor Liebig, ilk kez John Stuart Mill tarafýndan, Principles of Pol. Econ. adlý yapýtýnýn I. cildinin 17. sayfasýnda þöyle ifade edilmiþtir:

Topraðýn ürünü, cætteris paribus, çalýþtýrýlan iþçilerin sayýsýndaki artýþa oranla azalan bir oranda artar. (Mill burada, rikardocu okulun öne sürdüðü yasayý yanlýþ þekilde yineliyor, çünkü,

çalýþtýrýlan iþçi sayýsýndaki azalma, Ýngilterede tarýmýn ilerlemesi ile ayný hýzda gittiði için Ýngilterede keþfedilen ve oraya uygulanan bu yasa, en azýndan bu ülkeye uygulanamaz) 

diyen yasa, tarýmýn evrensel yasasýdýr. Bu, çok dikkate deðer bir þeydir, çünkü Mill, bu yasanýn nedeninden habersizdir. (Liebig, l.c., Bd. I, s. 143 ve not.) Liebigin, emek sözcüðünü yanlýþ yorumlamasý ve bu sözcüðü, ekonomi politiðin anladýðýndan büsbütün farklý bir biçimde anlamasý bir yana, ilk kez, A. Smithin zamanýnda James Anderson tarafýndan yayýnlanan ve 19. yüzyýlýn baþýna kadar çeþitli yapýtlarda yinelenen bir teoriyi, Bay John Stuart Mille maletmesi çok dikkate deðer bir olaydýr: bu teoriyi aþýrma üstadý Malthus da (nüfus teorisi, baþtanbaþa utanmazca bir aþýrmadýr) 1815te kendisine maletmiþti. Anderson ile ayný zamanda ve ondan baðýmsiz olarak West tarafýndan geliþtirilen bu teori, 1817 yýlýnda Ricardo tarafýndan genel deðer teorisine baðlanmýþ ve o andan baþlayarak bütün dünyada Ricardonun teorisi diye tanýnmýþ ve 1820 yýlýnda John Stuart Millin babasi James Mill tarafýndan vülgarize edilmiþti; ve ensonu, her okul çocuðunun bildiði orta-malý bir dogma haline gelen bu teoriyi, John Stuart Mill ile diðerleri yinalemiþlerdi. John Stuart Millin, her durumda dikkate deðer otoritesini neredeyse bütünüyle böylesine quid-pro-quosa [yanlýþ anlamlara -ç.] borçlu olduðu da, yadsýnýlamaz bir gerçektir.

434 Karl Marks

Kapital I

BEÞÝNCÝ KISIM

MUTLAK VE NÝSPÝ ARTI-DEÐER ÜRETÝMÝ

___________

ONALTINCI BÖLÜM

MUTLAK VE NÝSPÝ ARTI-DEÐER

EMEK-SÜRECÝNÝ, soyut tarihsel biçimlerinden baðýmsýz, insan ile doða arasýndaki bir süreç olarak incelemeye baþladýk (bkz. Yedinci Bölüm). Orada (s. 197) þöyle demiþtik: Eðer emek-sürecinin tümünü, sonucu açýsýndan, ürün açýsýndan incelersek, hem araçlarýn, hem de emek konusunun üretim araçlarý olduðu, ve emeðin kendisinin üretken bir emek olduðu açýkça görülür. Ve ayný sayfada 7 nolu dipnotta þunu ekledik: Üretken emeðin ne olduðunu yalnýz emek-süreci açýsýndan belirlemeye yarayan bu yöntem, hiç bir zaman kapitalist üretim sürecine doðrudan doðruya uygulanamaz. þimdi bu konuyu daha geniþ þekilde inceleyeceðiz.

Emek-süreci tamamen bireysel olduðu sürece, bir ve ayný emekçi, sonradan ayrýlacak olan bütün iþlevleri kendisinde birleþtirir. Kiþi, doðal nesneleri, kendi geçimi için elde ederse, o [sayfa 519] kiþiyi yalnýz kendisi Karl Marks 435

Kapital I

denetliyor demektir. Daha sonra baþkalarýnýn denetimi altýna girer. Tek bir insan, kendi beyninin denetimi altýnda gene kendi kaslarýný harekete geçirmeksizin doða üzerinde bir iþ yapamaz. Doðal bedende kafa ile elin birbirlerine baðlý olmasý gibi, emek-süreci de el emeðini kafa emeði ile birleþtirir. Sonralarý bunlar birbirlerinden ayrýlýrlar, hatta can düþmaný olurlar. Ürün, bireyin doðrudan ürünü olmak-tan çýkar ve, kolektif emekçinin ürettiði toplumsal bir ürün, yani her-biri, emek konusu üzerindeki iþlemlerin az ya da çok bir parçasýný yapan bir emekçi topluluðunun ortak ürünü halini alýr. Emek-sürecinin bu ortaklaþa (cooperative) niteliði, gitgide daha belirli hale geldikçe, bunun zorunlu sonucu olarak, bizdeki, üretken emek ve bunu saðlayan üretken emekçi kavramý geniþlik kazanmýþ olur. Üretken biçimde çalýþmak için artýk el ile çalýþmanýz da gerekmez, kolektif emekçinin bir parçasý olmanýz, onun yerine getireceði alt iþlevlerden bir tanesini yapmanýz yeterlidir. Üretken emeðin yukarda verilen ilk tanýmý, yani maddi nesnelerin üretiminin asýl niteliðinden çýkartýlan tanýmý, bütünüyle alýndýðýnda, kolektif emekçi için de hâlâ doðrudur. Ama onu oluþturan üyeler teker teker alýndýðýnda artýk geçerliðini yitirir. Bununla birlikte, öte yandan, bizim üretken emek kavramýmýzda bir daralma oluyor. Kapitalist üretim, yalnýzca meta üretimi deðil, esas olarak artý-deðer üretimidir. Emekçi, kendisi için deðil, sermaye için üretir, Bu nedenle, artýk yalnýzca üretmesi yetmez. Artý-deðer üretmek de zorundadýr. Bir tek, kapitalist için artý-deðer üreten, böylece sermayenin kendisini geniþletmesi için çalýþan emekçi üretkendir. Maddi nesneler üretiminin dýþýnda kalan bir alandan örnek alýrsak, bir öðretmen, öðrencilerin kafalarý üzerinde emek harcamasýnýn yanýsýra, eðer okul sahibini zenginleþtirmek için de eþek gibi çalýþýyorsa, üretken bir emekçi sayýlýr. Okul sahibinin, sermayesini, sosis fabrikasý yerine öðretim fabrikasýna yatýrmýþ olmasý hiç bir þeyi deðiþtirmez. Demek, oluyor ki, üretken emekçi kavramý, yalnýzca, iþ ile yararlý etki arasýndaki, emekçi ile emek ürünü arasýndaki bir iliþkiyi anlatmakla kalmýyor, ayný zamanda, tarihsel geliþmeden doðan ve iþçiye, doðrudan doðruya artý-deðer yaratma aracý damgasý vuran özgül bir toplumsal üretim iliþkisini de anlatýyor. Bu nedenle, üretken emekçi olmak talih deðil talihsizlik eseridir. Teori tarihinin ele alýnacaðý IV. Kitapta, klasik ekonomi politikçilerin

[sayfa 520] artý-deðer üretimini, her zaman için, üretken emekçinin ayýrdedici niteliði haline getirdikleri daha açýkça görülecektir. Bu nedenle de, bunlarýn üretken emekçi tanýmý, artý-deðerin niteliði üzerindeki düþünceleri ile birlikte deðiþir. Fizyokratlar yalnýz tarýmsal alanda harcanan emeðin üretken olduðunda ýsrar ederler, çünkü onlara göre yalnýz bu emek, artý-deðer saðlar. Böyle söylemelerinin nedeni de, onlar için artý-deðerin ancak rant biçiminde varolmasýdýr.

Ýþgününün, emekçinin kendi emek-gücünün deðerine eþit bir deðeri ürettiði noktanýn ötesine uzatýlmasý ve bu artý-emeðe sermaye 436 Karl Marks

Kapital I

tarafýndan elkonulmasý, iþte bu, mutlak artý-deðer üretimidir. Kapitalist sistemin genel dayanaðýný ve nispi artý-deðer üretiminin çýkýþ noktasýný bu oluþturur. Nispi artý-deðer üretimi, iþgününün, gerekli-emek ve artý-emek diye zaten iki kýsma bölünmüþ olduðunu öngörür. Artý-emeði uzatmak için gerekli-emek, ücretin eþdeðerini daha kýsa zamanda üret-meyi saðlayan yöntemlerle kýsaltýlýr. Mutlak antý-deðer üretimi, tamamen iþgününün uzunluðuna baðlýdýr; oysa nispi artý-deðer üretimi, iþin teknik sürecini ve toplumun bileþimini kökünden deðiþtirir. Bu nedenle o, kendisine özgü yöntemleri, araçlarý ve koþullarýyla birlikte, emeðin þeklen sermayenin egemenliði altýna girmesiyle saðlanan temel üzerinde kendiliðinden doðup geliþen özgül bir üretim tarzýný, yani kapitalist üretim tarzýný öngörür. Bu geliþme sýrasýnda, emeðin sermayeye bu biçimsel baðýmlýlýðý, yerini, zamanla gerçek baðýmlýlýða býrakýr.

Artý-emeðin üreticiden doðrudan doðruya ve zorla alýnmadýðý ve üreticinin kendisinin de henüz sermayenin biçimsel boyunduruðu altýna girmediði bazý ara biçimlere, burada deðinilmekle yetinilecektir. Bu gibi biçimlerde, sermaye, henüz emek-sürecini doðrudan doðruya denetimi altýna almýþ deðildir. Elzanaatlarý ile tarýmý eski geleneksel biçimi ile sürdüren baðýmsýz üreticilerin yanýbaþýnda, bunlarýn üzerinde asalaklar gibi beslenen tefeci ya da tüccar, tefeci sermayesi ya da tüccar sermayesi vardýr. Bir toplumda bu tür sömürünün egemen oluþu halinde, kapitalist üretim tarzýna burada yer olmaz; ne var ki, bu üretim tarzýna, týpký ortaçaðýn sonlarýnda olduðu gibi, geçici bir biçim olarak hizmet edebilir. Ensonu, modern ev sanayiinde gösterildiði gibi, büyük sanayiin arka planýnda, bazý ara biçimler tamamen deðiþik görünüþler altýnda yer yer ortaya çýkabilirler. [sayfa 521]

Bir yandan, mutlak artý-deðer üretilmesi için, emeðin sermayeye yalnýzca þekil olarak baðlý olmasýnýn, örneðin daha önce kendi hesabýna ya da bir ustanýn yanýnda çýrak olarak çalýþan elzanaatçýlarýnýn, bir kapitalistin doðrudan denetimi altýnda ücretli emekçi haline gelmesinin yettiðini, öte yandan da nispi artý-deðer üretme yöntemlerinin ayný zamanda mutlak artý-deðer üretme yöntemleri olduðunu görmüþ bulunuyoruz. Bu kadarla da kalmýyor, iþgününün ölçüsüz derecede uzatýlmasý, büyük sanayie özgü bir ürün olarak ortaya çýkýyor. Genel deyiþle, özgül kapitalist üretim tarzý, bütün bir üretim koluna, ve daha da öteye, bütün önemli üretim kollarýna egemen hale gelir gelmez, salt bir nispi artý-deðer üretme aracý olmaktan çýkar. O zaman, genel ve toplumsal olarak, egemen üretim biçimi halini alýr. Nispi artý-deðer üretmenin özel bir yöntemi olarak etkinliðini, ancak, ilkin daha önce yalnýzca þeklen sermayenin egemenliði altýnda olan sanayi kollarýný ele geçirdiði, yani yayýldýðý ölçüde; ikinci olarak, ele geçirdiði sanayilerin üretim yöntemlerindeki deðiþiklikler yoluyla devrim yapmaya devam ettiði ölçüde koruyabilir.

Bir açýdan, mutlak ve nispi artý-deðer arasýndaki herhangi bir Karl Marks 437

Kapital I

ayrým, hayali gibi görünür. Nispi artý-deðer, iþgününü, emekçinin kendisinin varolmasý için gerekli emek-zamanýnýn ötesinde mutlak uzatýlma-sýna zorladýðý için mutlaktýr. Mutlak artý-deðer ise, emeðin üretkenliðinde, gerekli emek-zamanýný, iþgününün ancak bir kýsmýný oluþturacak biçimde bir geliþme olmasýný þart koþtuðu için nispidir. Ama artý-deðerin hareket þeklini dikkate aldýðýmýzda, bu özdeþlik görüntüsü kaybolur.

Kapitalist üretim tarzý bir kez kurulup genelleþti mi, artý-deðer oranýnda bir yükselmenin sözkonusu olduðu durumlarda, mutlak ve nispi artýdeðer arasýndaki fark kendisini belli eder. Emek-gücüne deðerinin ödendiðini varsayarsak, þu seçenekle karþý karþýya geliriz: emeðin üretkenliði ile normal yoðunluðu belirli ise, artý-deðer oraný, ancak iþgününün fiilen uzatýlmasýyla yükseltilebilir; öte yandan, iþgününün uzunluðu belli ise, bu yükseliþ, ancak iþgününü oluþturan kýsýmlarýn, yani gerekli-emek ile artý-emeðin nispi büyüklüklerinde bir deðiþiklik yapmakla saðlanabilir; burada, eðer ücretler, emek-gücünün deðerinin altýna düþmüyorsa, ya emeðin üretkenliðinde, ya da yoðunluðunda bir deðiþme olmasýný gerektirir. Eðer emekçi, bütün zamanýný, kendisi ve soyu için gerekli [sayfa 522] geçim araçlarýnýn üretimine vermek isterse, baþkalarý için bedavadan çalýþacak zaman kalmaz. Emeði belli bir üretkenlik derecesine ulaþma-dan, kullanabileceði böyle bir fazla zaman olmaz; böyle fazladan bir zaman olmayýnca da, ne artý-emek olur ve, bu nedenle de, ne de kapitalistler, köle sahipleri, feodal beyler, tek sözcükle, büyük mülk sahipleri sýnýfý.1 Böylece, artý-deðerin doðal bir temele dayandýðý söylenebilir; ancak bu, bir kimsenin kendi varlýðý için gerekli olan emeði kendi sýrtýndan atýp bir baþkasýnýn sýrtýna yüklemesini mutlak þekilde önleyecek doðal bir engelin bulunmadýðý þeklinde çok genel bir anlamda alýnmalýdýr; týpký, örneðin, bir insaný diðer bir insanýn etini yemekten alýkoyacak aþýlamaz doðal engellerin bulunmamasý gibi.2 Emeðin üretkenliðinin tarih içindeki bu geliþmesiyle, bazan yapýldýðý gibi, hiç bir mistik düþünce arasýnda bir bað kurulmamasý gerekir. Ancak insanlarýn, kendilerini hayvanlarýn bulunduðu düzeyin üzerine çýkartmalarýndan ve böylece de emeklerinin bir ölçüde toplumsallaþmasýndan sonradýr ki, birinin artý-emeðinin, bir diðerinin varlýk koþulu olduðu durumlar ortaya çýkmýþtýr. Uygarlýðýn þafaðýnda, emeðin kazandýðý üretkenlik azdýr, ama, ayný þekilde, gereksinmelerini karþýlama araçlarý tarafýndan ve onlarla birlikte geliþen gereksinmeleri de azdýr. Ayrýca, bu ilk dönemde, toplumun, baþkalarýnýn emeðiyle yaþayan kesimi, doðrudan doðruya üretici olan 1 Patron-kapitalistlerin ayrý bir sýnýf olarak valoluþlarý, emeðin üretkenliðine baðlýdýr.

(Ramsay, l.c., s. 206.) Eðer her insanýn emeði ancak kendi yiyeceðini üretmeye yetecek kadar olsaydý, mülkiyet diye bir þey olmazdý. (Ravenstone, l.c., s. 14, 15.) 2 Son hesaplara göre, yeryüzünün keþfedilmiþ kýsýmlarýnda, hâlâ en az 4.000.000 yamyam vardýr.

438 Karl Marks

Kapital I

kitle ile karþýlaþtýrýldýðýnda, son derece küçüktür. Emeðin üretkenliðindeki geliþmeyle birlikte toplumdaki bu küçük kesim de, hem mutlak ve hem de nispi olarak artmýþtýr.3 Bundan baþka, sermaye, beraberinde getirdiði iliþkilerle birlikte, uzun bir geliþme sürecinin ürünü olan ekonomik bir topraktan doðar. Sermayenin temeli ve çýkýþ noktasý hizmetini gören emeðin üretkenliði, doðanýn deðil, binlerce yýlý kucaklayan bir tarihin armaðanýdýr.

Toplumsal üretimin az ya da çok geliþmiþ þekli bir yana, emeðin üretkenliði fiziksel koþullarla da engellenir. Bütün bunlar, [sayfa 523] insanýn kendi yapýsý (ýrk vb.) ile doðal çevresine baðlanabilir. Dýþ fiziksel koþullar iki büyük ekonomik sýnýfa ayrýlýrlar, (1) geçim araçlarýndaki doðal zenginlik, yani verimli topraklar, balýk dolu sular vb.: ve (2) çaðlayanlar, ulaþýma elveriþli nehirler, kereste, maden, kömür vb. gibi emek araçlarý þeklinde doðal zenginlik. Uygarlýðýn þafaðýnda aðýr basan birinci sýnýf doða zenginliðidir, daha yüksek geliþme aþamasýnda ise ikinci sýnýf. Örneðin, Ýngiltere ile Hindistan, ya da antikçaðlarda Atina ve Korent ile Karadeniz kýyýlarý karþýlaþtýrýlabilir.

Karþýlanmalarý zorunlu doðal gereksinmelerin sayýsý ne kadar az, topraðýn verimliliði ile iklimin elveriþliliði ne kadar fazla olursa, üreticinin yaþamasý ve devamý için gerekli emek-zamaný da o kadar kýsa, olur. Bu yüzden de, emeðinin, baþkalarý için harcayabileceði kýsmý, kendisi için harcadýðý kýsýmdan o kadar büyük olabilir. Diodorus, çok önceleri, eski Mýsýrlýlar ile ilgili olarak buna iþaret etmiþti: Çocuklarýný yetiþtirmek için katlandýklarý zahmet ve masraf inanýlmayacak kadar az. Onlar, çocuklar için elaltýndaki en basit þeyleri piþiriyorlar; bunlara ayrýca papirus sapýnýn ateþte kýzartýlabilecek alt kýsýmlarýný veriyorlar; bataklýk bitkilerinin kök ve saplarýný, çið, haþlanmýþ ya da kýzartýlmýþ olarak yediriyorlar. Hava o kadar yumuþak ki, çocuklarýn çoðu ayakkabýsýz ve çýplak dolaþýyorlar.

Böylece çocuklar büyüyünceye kadar, babalarýna yirmi drahmiden fazlaya malolmuyor. Mýsýr nüfusunun bu kadar fazla olmasýnýn baþlýca nedeni bu olduðu gibi, bu denli büyük yapýtlarýn yaratýlmasýnýn da nedeni budur.4 Ne var ki, eski Mýsýrýn dev yapýlarý, nüfusun çokluðundan çok, bunun serbestçe kullanilabilecek kýsmýnýn büyüklüðü sayesinde gerçekleþtirilmiþtir. Týpký tek baþýna bir emekçinin, gerekli emek-zamaný ne kadar kýsa olursa, o derece fazla artý-emek saðlayabilmesi gibi, çalýþan nüfus için de ayný þey söylenebilir. Bu nüfusun, gerekli geçim araçlarýnýn üretilmesi için gerekli olan kýsmý ne kadar az olursa, baþka iþlere ayrý-labilecek kýsmý da o kadar fazla olur.

Kapitalist üretim bir kez varsayýlýnca, diðer koþullar ayný kalmak üzere ve iþgününün uzunluðu belli olduðuna göre artý-emek miktarý, 3 Amerikada yabanýl kýzýlderililer arasýnda, hemen hemen her þey emekçinindir; yüzün 99

kýsmý emeðin hesabýna yazýlýr. Ýngilterede emekçi, belki üçte-iki bile alamaz. (The Advantages of the East-India Trade etc., s. 73.)

4 Diodorus, l.c., L. I., eh. 80.

Karl Marks 439

Kapital I

emeðin fiziksel koþullarýna, özellikle de topraðýn verimliliðine baðlý olarak deðiþir. Ama bu, hiç bir zaman, en [sayfa 524] verimli topraðýn, kapitalist üretim tarzýnýn geliþmesi için en uygun ortam olduðu anlamýna gelmez. Bu üretim tarzý, insanýn doða üzerindeki egemenliðine dayanýr. Doða, çok cömert olduðu yerlerde, yürüme dönemindeki çocuk gibi insanýn elinden tutar. Doða, insana, kendisini geliþtirmesi için herhangi bir zorunluluk yüklemez.5 Sermayenin anayurdu, bol bitki örtüsü ile örtülü tropik bölgeler deðil, ýlýmlý bölgelerdir. Topraðýn yalnýzca verimliliði deðil, özelliklerindeki farklýlýk, doðal ürünlerindeki çeþitlilik, mev-simlerdeki deðiþiklik, toplumsal iþbölümünün fiziksel temelini oluþturur ve, doðal çevresindeki bu deðiþiklikler, insaný, gereksinmelerini, yeteneklerini, emek araçlarýný ve tarzlarýný çeþitlendirip çoðaltmaya iter. Ýnsan eliyle doðal bir kuvveti toplumun denetimi altýna alma ve onu tutumlu bir þekilde kullanma, geniþ ölçüde bu güce sahip ya da egemen olma zorunluluðudur ki, sanayi tarihinde ilk en kesin rolü oynamýþtýr. Mýsýr, Lombardiya, Hollanda ya da Hindistan ve Ýrandaki sulama iþleri bunun örnekleridir;6 buralarda insan eliyle açýlan kanallarla yapýlan sulama, yalnýz toprak için vazgeçilmez suyu saðlamakla kalmaz, ayný zamanda, yamaçlardan sürükleyip getirdiði yararlý mineralleri de ona katar. Ýspanya ile Sicilyada, Arap egemenliði sýrasýnda, sanayi alanýnda geliþmenin sýrrý, onlarýn kurmuþ olduklarý sulama tesisleridir.7 [sayfa 525]

Uygun doðal koþullar, bize yalnýzca bir olanak saðlar; yoksa, ne artý-emeði, ne de dolayýsýyla artý-deðeri ve artý-ürünü hazýr durumda bize vermez. Emeðin doðal koþullarýndaki farkýn sonucu, ayný miktarda 5 Ýlk (doðal servet) son derece soylu ve kârlý olduðu için, insanlarý, umursamaz, maðrur yapar ve her türlü aþýrýlýklara götürür; oysa ikincisi, dikkatli olmaya, bilgiye, sanata ve politikaya zorlar. (Englands Treasure by Foreign Trade. Or the Balance our Foreign Trade is the Rule of our Treasure. Written by Thomas Mun, of London, Marchant, and now published for the commen good by his John Mun, London, 1669, s. 181, 182.) Bir halk topluluðu için, üzerinde beslenme ve giyinme gereksinmelerinin büyük ölçüde kendiliðinden karþýlandýðý ve iklimin ve giyinme ve barýnma için pek az þey yapýlmasýna gerek gösterdiði ya da izin verdiði bir toprak parçasýna býrakýlmýþ olmaktan daha büyük bir lanet düþünemiyorum ... bunun karþýtý olan aþýrý bir durum da olabilir. Emek harcanmasýyla üzerinde herhangi bir þey üretilemeyen bir toprak, emek harcanmaksýzýn bol ürün veren toprak kadar kötüdür. ([N. Forster,] An Enquiry into the Causes of the Present High Price of Provisions, Lond. 1767, s. 10.) 6 Nilin yükselip alçalmasýný önceden hesaplama zorunluluðu, Mýsýr gökbilimini yarattý ve bununla birlikte rahipler, tarýmýn yöneticisi olarak egemen oldular. Le solstice est le moment de lannée où commence la crue du Nil, et celui que les Egyptiens ont dû observer avec le plus dattention. ... Cétait cette année tropique quil leur importait de marquer pour se diriger dans leurs opérations agricoles. Ils dutent donc chercher dans le ciel un signe apparent de son retour. [Gündönümü, yýlýn, Nilin kabarmasýnýn baþladýðý ve Mýsýrlýlarýn çok büyük bir dikkatle gözlemleme zorunda kaldýklarý anýdýr. ... Tarým iþlerinde kendilerini yönetmek için belirlenmesi önemli olan, iþte bu tropik yýldý. Bu nedenle, gökte, onun dönüþünü gösteren bir iþaret arama zorunda kaldýlar.] (Cuvier, Discours sur les révolutions du grobe, ed. Hfer, Paris 1863, s. 141.) 7 Hindistanda devletin, küçük ve birbiriyle iliþkisiz üretim birimleri üzerindeki kudretinin maddi temellerinden birisi, sularýn kullanýlmasýnýn düzenlenmesi idi. Hindistanýn müslüman yöneticileri, bunu, kendilerinin yerine geçen Ýngilizlerden daha iyi anlamýþlardý. Bengal eyaletinin Orissa bölgesinde bir milyondan fazla Hintlinin yaþamýna malolan 1866 kýtlýðýný anýmsamak bu konuda yeterlidir.

440 Karl Marks

Kapital I

emeðin farklý ülkelerde farklý büyüklükteki gereksinme kitlesini8

karþýlamasýnda ve dolayýsýyla, diðer bakýmlardan benzer olan koþullar altýnda gerekli emek-zamanýnýn farlý olmasýnda görülür. Bu koþullar, artý-emeði, yalnýzca doðal sýnýrlar olarak etkiler, yani emeðin baþkalarý için harcanmaya baþlanabileceði noktanýn belirlenmesinde rol oynarlar. Sanayideki ilerlemelerle orantýlý olarak, bu doðal sýnýrlar geriler.

Emekçinin kendi yaþamýný kazanmasý için çalýþma hakkýný, karþýlýðýnda artý-emek ödeyerek satýnaldýðý bizim Batý Avrupa toplumumuzda, artý-ürün saðlamanýn, insan emeðinin özünde bulunan bir nitelik olduðu fikri kolayca kök salabilir.9 Ama, örneðin, ormanlarda sago aðacýnýn kendiliðinden yetiþtiði Asya Takýmadalarýnýn doðusundaki adalarda yaþayan bir yerliyi düþünelim. Aðaç üzerinde bir delik açarak özsuyun olgunlaþtýðýný anlayan yerliler, aðacý gövdesinden keserek birkaç parça-ya ayýrýrlar; özsu çýkartýlýr, suyla karýþtýrýlýr ve süzülür: artýk niþasta olarak kullanýlmaya hazýr demektir. Bir aðaç, genel olarak , 300 libre ve bazan da 500, 600 libre niþasta verir. Orada insanlar ormana gidip, yiyecekleri ekmeklerini týpký bizim yakacak odunumuzu kestiðimiz gibi kesip alýrlar.10 Þimdi diyelim böyle bir doðulu ekmek [sayfa 526] kesicisinin, bütün gereksinmelerinin karþýlanmasý için haftada 12 saat çalýþmasý gereksin. Doða, ona bol bol boþ zaman armaðan etmiþtir. Bu boþ zamaný kendisi için üretken bir biçimde kullanabilmesi bir dizi tarihsel olaydan sonradýr; bunu, yabancýlar için artý-emek þeklinde harcamasý ise, bir dýþ zorlamayý gerektirir. Kapitalist üretim buraya girince, saf adam, belki de, tek bir iþgününün ürününü kendisine ayýrabilmek için haftada altý gün çalýþmak zorunda kalacaktýr. Doðanýn cömertliði onun þimdi niçin haftada altý gün çalýþmak zorunda kaldýðýný, ya da niçin beþ günlük artý-emek saðlamak durumuna düþtüðünü açýklamaz. O, yalnýzca, onun gerekli emek-zamanýnýn haftada niçin bir gün olarak sýnýrlandýðýný açýklar. Ama onun artý-ürünü, hiç bir zaman insan emeðinin özünde bulunan gizli bir nitelikten doðmamaktadýr.

Böylece, yalnýz, emeðin tarih boyunca geliþen toplumsal üretkenliði deðil, ayný zamanda, doðal üretkenliði de, kendisiyle birleþtiði 8 Yeryüzünde, ayný emek miktarýyla, ayný sayýdaki gerekli tüketim maddelerini ayný bollukta saðlayan iki ülke yoktur. Ýnsanlarýn gereksinmeleri, yaþadýklarý ülke ikliminin sertliði ya da sýcaklýðý ile artar ya da eksilir; bu nedenle, çeþitli ülkelerde yaþayan insanlarýn zorunlu olarak yürütmek durumunda olduklarý ticaret ve iktisadýn oraný ayný olmadýðý gibi, aralarýndaki farkýn derecesi, sýcaklýðýn ya da soðukluðun derecesinden ayrý hesaplanamaz; buradan þu genel sonuca ulaþýlabilir ki, belli sayýda insan için gerekli emek miktarý soðuk iklimlerde en fazla, sýcak iklimlerde en azdýr; çünkü, bunlarýn ilkinde insanlarýn yalnýz giyecek gereksinmeleri daha fazla olmakla kalmaz. toprak da ikincisine göre daha fazla iþlenmeye gerek gösterir. (An Essay on the Governing Causes of the Natural Rate of Interest, Lond. 1750. s. 59.) Bu çýðýr açýcý imzasýz yapýtýn yazarý J. Massiedir. Hume, faiz teorisini buradan almýþtýr.

9 Chaque travail doit (bu ayný zamanda, diroits et devoirs du citoyen [yurttaþýn hak ve görevleri -ç.]in yurttaþlarýn hak ve görevlerinin bir kýsmý gibi de görünür) laisser un excédant

[Her emeðin bir fazlalýk býrakmasý gerekir. -ç.] Proudhon, [P.-J. Prouhdon, Systéme des Contradictions économiques, ou philosophie de la misère, t. 1, Paris 1846, s. 73.]

10 F. Schouw, Die Erde, die Pflanzen und der Mensch, 2. Aufl., Leipzig 1854, s. 148.

Karl Marks 441

Kapital I

sermayenin üretkenliði gibi görünüyor.

Ricardo, artý-deðerin kaynaðý ile hiç bir zaman ilgilenmemiþtir.

Artý-deðeri, ona göre, toplumsal üretimin doðal þekli olan kapitalist üretim tarzýnýn özünde bulunan bir þey olarak ele almýþtýr. Ne zaman emeðin üretkenliðini ele alsa, onda artý-deðerin nedenini deðil, bu deðerin büyüklüðünü belirleyen nedeni araþtýrmaktadýr. Öte yandan rikardocu okul, emeðin üretkenliðini, kârý (artý-deðeri diye okuyun) doðuran neden olarak açýkça ilân etmiþtir. Ne olursa olsun, bu, ürünün fiyatýný, üretim maliyetini aþan kýsmýnýn deðiþiminden, ürünün deðerinin üstünden satýlmasýndan ileri geldiðini öne süren merkantilistlere göre, gene de bir geliþmedir. Ne var ki, rikardocu okul bu sorundan kaçýnmýþ, onu çö-zümlememiþtir. Aslýnda bu burjuva iktisatçýlarý, artý-deðerin kaynaðý gibi yakýcý bir sorunu çok fazla kurcalamanýn pek tehlikeli olduðunu içgüdüleriyle pek haklý olarak farketmiþlerdir. Peki, Ricardoyu vulgarize eden izleyicilerinin zavallýca kaçamaklarýný beceriksizce yineleyerek, Ricardodan yarým yüzyýl sonra, merkantilistlere üstün olduðunu büyük bir ciddiyetle iddia eden John Stuart Mille ne demeli?

Mill diyor ki: Kârýn nedeni, emeðin kendisini saðlamasý için gerekli olandan fazlasýný üretmesidir. Buraya kadar yeni bir þey yok, eski öykü; ama kendisinden de bir þey katmak isteyen Mill devam ediyor:

Teoremi þöyle de koyabiliriz: sermayenin [sayfa 527] kâr saðlamasýnýn nedeni, besinlerin, giysilerin, malzeme ve araçlarýn, bunlarýn üretilmeleri için gerekli olan zamandan daha uzun süre dayanmalarýdýr. Mill, burada, emek-zamanýnýn süresi ile onun ürünü olan þeylerin sürelerini karýþtýrmaktadýr. Bu görüþe göre, ürünü yalnýzca bir gün dayanan bir fýrýncý, iþçilerinden, ürünleri 20 yýl ya da daha fazla dayanan bir makine yapýmcýsý kadar kâr sýzdýramayacaktýr. Bir kuþ yuvasýnýn ömrü, bu yuvanýn yapýmý için geçen süreden kýsaysa, kuþkusuz, kuþlarýn, yuva olmaksýzýn yaþamak zorunda kalacaklarý doðrudur.

Bu temel gerçek saptandýktan sonra, Mill, merkantilistler üzerindeki üstünlüðünü kurmaya geçiyor. Gördüðümüz gibi diye devam ediyor, kâr, deðiþim olayýndan deðil, emeðin üretken gücünden doðuyor; ve bir ülkenin toplam kârý, deðiþim olsun olmasýn, daima emeðin üretken gücünün sonucudur. Uðraþlar arasýnda bir bölümne olmasaydý, alým da satým da olmazdý, ama gene de kâr olurdu.. Demek ki, Mille göre, deðiþim, kapitalist üretimin genel koþullarý olan alým ve satým, yalnýz raslantýya baðlý bir olaydýr, emek-gücü alýnmadan ve satýlmadan da kâr daima pekâlâ olabilir!

Eðer diye devam ediyor, bir ülkenin iþçileri, ortak olarak, ücretlerinden yüzde-yirmi fazla üretimde bulunsalar, fiyatlar ne olursa olsun, kâr yüzde-yirmi olacaktýr. Bu, bir yandan az raslanan bir totolojidir; çünkü eðer iþçiler kapitalist için %20lik bir artý-deðer üretirlerse, kapitalistin kârý, iþçilerin toplam ücretlerine oranla 20 : 100 olur. Öte yandan,

kârýn yüzde-yirmi olacaðýný söylemek tamamen yanlýþtýr. Kârlar, yatý-442 Karl Marks

Kapital I

rýlan toplam sermaye üzerinden hesaplandýðý için daima daha az olacaktýr. Örneðin, kapitalist, 400 sterlini üretim araçlarýna, 100 sterlini ücretlere olmak üzere 500 sterlin yatýrsa ve artý-deðer oraný da %20 olsa, kâr 20 : 500 olur; yani %20 deðil, %4 olur.

Bunun ardýndan Millin, farklý tarihsel toplumsal üretim biçimlerini ele alma yöntemini ortaya koyan parlak bir örnek gelir. Ben, pek az istisna dýþýnda, her yerde görülen, iþçiler ile kapitalistlerin ayrý sýnýflar halinde bulunmalarýný evrensel bir þey olarak kabul ediyorum; yani iþçilere yapýlan ödemelerin tamamý dahil, bütün harcamalarýn kapitalist tarafýndan yapýldýðýný varsayýyorum. Yeryüzünde henüz yalnýzca istisnai bir þekilde varolan bir durumu her yerde görmek, herhalde garip bir göz yanýlmasýdýr. Ama biz devam edelim  Mill Onun böyle

[sayfa 528] yapmasýnýn kalýtsal bir zorunluluk olmadýðýný kabul etmeye hazýrdýr.* Tersine: Emekçi, ücretinin zorunlu gereksinmeleri aþan kýsmýný, ve hatta, eðer elinde geçici gereksinmelerini karþýlayacak kadar para varsa tümünü almak için üretimin tamamlanmasýna kadar bek-leyebilir. Ama bu durumda emekçi, üretimin yürütülmesi için gerekli paranýn bir kýsmýný saðlamakla, bu iþte bir ölçüde gerçek bir kapitalisttir. Mill daha da ileri giderek, zorunlu gereksinmeleri için kendi kendisine avans vermekle kalmayýp üretim araçlarýna da yatýrým yapan emekçinin, aslýnda, kendi kendisinin ücretli emekçisi olduðunu da söyleyebilirdi. Bununla da yetinmeyip, Amerikalý mülk sahibi köylünün, efendisi yerine kendisi hesabýna angarya iþi yapan bir köleden baþka bir þey olmadýðýný da söyleyebilirdi.

Böylece, bize, kapitalist üretimin varolmamakla birlikte gene de daima mevcut bulunduðunu açýkça kanýtladiktan sonra Mill, bunun tersini de, yani kapitalist üretimin varolduðu zaman bile mevcut olmadýðýný tanýtlayacak kadar tutarlýdýr. Ve bir önceki durumda bile (ücretli emekçi olan iþçiye, kapitalistin gerekli bütün tüketim maddelerini saðladýðý durum) iþçiye ayný gözle (yani bir kapitalist olarak) bakýlabilir; emeðini piyasa fiyatýnýn altýnda bir fiyatla (!) verdiði için aradaki bu farký (?) iþverene borç verdiði ve faizi ile birlikte geri aldýðý söylenebilir vb..11 Aslýnda, iþçi, emeðini, kapitaliste, hafta sonunda piyasa fiyatýný elde etmek üzere diyelim bir hafta boyunca bedava olarak avans verir; ve iþte bu durum, Mille göre iþçiyi kapitaliste dönüþtürüyor. Düzlük yerlerde küçücük tümsekler tepe gibi görünür; bugünkü burjuvazinin ahma-klýk ovalarý, yüce zekalarýnýn yüksekliði ile ölçülmek gerekir. [sayfa 529]

* Marxýn 28 Kasým 1878 tarihli mektubunda, N. F. Danielsona yaptýðý tavsiyeye göre,

Yeryüzünde sözleriyle baþlayan ve kabul etmeye hazýrdýr sözleriyle biten bu pasajýn son kýsmýnýn þöyle anlaþýlmasý gerekir: Bunun böyle olmasýnýn, emekçiler ile kapitalistlerin ayrý sýnýflar halinde olduðu bir ekonomik sistemde bile, mutlak bir zorunluluk olmadýðýný Mr. Mill kabul etmeye hazýrdýr.  Rusça baskýsýna Marksizm-Leninizm Enstitüsünün notu.

11 J. St. Mill, Principles of Pol. Econ., Lond. 1868, s. 252-53 passim. [Yukardaki pasajlar, Kapitalin Fransýzca baskýsýna göre çevrilmiþtir. -F.E.]

Karl Marks 443

Kapital I

ONYEDÝNCÝ BÖLÜM

EMEK-GÜCÜ FÝYATINDA VE ARTI-DEÐERDE

BÜYÜKLÜK DEÐÝÞMELERÝ

EMEK-GÜCÜNÜN deðeri, ortalama emekçinin yaþamasý için gerekli, alýþýlagelen tüketim maddelerinin deðeriyle belirlenir. Bu gerekli tüketim maddelerinin miktarý, belli bir toplumun belli bir döneminde bilindiði için deðiþmeyen bir büyüklük olarak kabul edilebilir. Deðiþiklik gösteren, bu miktarýn deðeridir. Emek-gücünün deðerinin belirlenmesinde etkili olan ayrýca iki etmen daha vardýr. Bunlardan birisi, emek-gücünün, üretim tarzýna baðlý olarak deðiþen geliþme giderleri; diðeri de, doðal çeþitliliði, erkek ve kadýn, çocuk ve yetiþkin emek-gücü arasýndaki farklardýr. Bu farklý emek-gücü çeþitlerinin kullanýlmasý, üretim tarzýyla zorunlu hale gelen bir kullanýlma, emekçinin ailesinin yaþama maliyetinde ve yetiþkin erkeðin emek-gücünün deðerinde büyük bir farklýlýk yaratýr. Ne var ki, bu her iki etmen de aþaðýdaki incelememizin dýþýnda býrakýlacaktýr.11a [sayfa 530]

(1) Metalarýn deðerleri üzerinden satýldýklarýný; (2) emek-gücü-11a [Üçüncü Almanca baskýya not.  316-319. [330-334.] sayfalarda ele alýnan durum, burada doðal olarak konu dýþý býrakýlmýþtýr. -F.E.]

444 Karl Marks

Kapital I

nün fiyatýnýn zaman zaman deðerinin üzerine yükseldiðini, ama hiç bir zaman bunun altýna düþmediðini varsayýyorum.

Bu varsayýmlara dayanýlarak, artý-deðer ile emek-gücü fiyatýnýn nispi büyüklüklerinin, üç þey tarafýndan belirlendiðini görmüþtük; (1) iþgünü uzunluðuna ya da emeðin büyüklüðünün geniþliðine; (2) emeðin normal yoðunluðuna, yoðunluk yönünden büyüklüðüne, belli bir sürede belli bir miktarda emek harcanmasýna; (3) emeðin üretkenliðine, üretim koþullarýndaki geliþme derecesine baðlý olarak ayný miktarda emeðin belli bir sürede, daha çok ya da daha az ürün saðlamasýna. Üç etmenden birinin deðiþmeyen, ikisinin deðiþen, ya da ikisinin deðiþmeyen birinin deðiþen ve ensonu her üçünün de ayný zamanda deðiþen olmalarýna göre çok farklý düzenlemelerin olabileceði açýktýr. Bu etmenlerin ayný anda deðiþmeleri halinde, herbirindeki deðiþikliðin miktarý ve yönü farklý olabileceðine göre, bu düzenlemelerin sayýsý da artar. Aþaðýda yalnýzca bellibaþlý düzenlemeler gözden geçirilecektir.

I. ÝÞGÜNÜ UZUNLUÐU ÝLE EMEK YOÐUNLUÐU DEÐÝÞMÝYOR

EMEÐÝN ÜRETKENLÝÐÝ DEÐÝÞÝYOR

Bu varsayýmlara göre, emek-gücünün deðeri ile artý-deðerin büyüklüðü, üç yasa tarafýndan belirlenir.

(1) Belli uzunluktaki bir iþgünü, emeðin üretkenliði ve onunla birlikte ürünün kitlesi ve üretilen her metaýn fiyatý ne denli deðiþirse deðiþsin, daima ayný miktarda deðer yaratýr.

Eðer oniki saatlik bir iþgününde yaratýlan deðer, diyelim altý þilin ise, üretilen mallarýn kitlesi, emeðin üretkenliði ile birlikte deðiþse bile, varolan tek sonuç, altý þilinin temsil ettiði deðerin, daha çok ya da daha az sayýda mala daðýlmasýdýr.

(2) Artý-deðer ile, emek-gücünün deðeri, karþýt yönlerde deðiþirler.

Emeðin üretkenliðindeki bir deðiþme, ondaki artma ya da eksilme, emek-gücü deðerinde karþýt yönde, artý-deðerde ayný yönde bir deðiþmeye neden olur.

Oniki saatlik bir iþgününde yaratýlan deðer, deðiþmeyen bir miktardýr, diyelim altý þilindir. Bu deðiþmeyen miktar, artý-deðer [sayfa 531] ile iþçinin bir eþdeðerle yerine koyduðu emek-gücü deðerlerinin toplamýna eþittir. Eðer deðiþmeyen bir miktar iki kýsýmdan oluþuyorsa, bunlardan biri eksilmeden diðerinin artamayacaðý apaçýktýr. Baþlangýçta iki kýsým eþit olsun: 3 þilin deðerinde artý-deðer, 3 þilin deðerinde emek-gücü. Bu durumda, artý-deðer üç þilinden iki þiline inmeden, emek-gücünün deðeri üç þilinden dört þiline yükselemez; ayný þekilde, emek-gücünün deðeri üç þilinden iki þiline düþmeden, artý-deðer üç þilinden dört þiline yükselemez. Demek ki, bu durumda, ne emek-gücü deðerinin ve ne de artý-deðerin mutlak büyüklüklerinde, bunlarýn nispi, yani birbirine oranla büyüklüklerinde, ayný anda bir deðiþme olmadan hiç bir deðiþiklik Karl Marks 445

Kapital I

olmaz. Bunlarýn ayný anda yükselmeleri ya da düþmeleri olanaksýzdýr.

Ayrýca, emeðin üretkenliðinde bir yükselme olmaksýzýn, emek-gücünün deðeri düþemez ve dolayýsýyla artý-deðer yükselemez. Örneðin, yukardaki durumda, emeðin üretkenliðinde, eskiden altý saatte üretilen ayný miktardaki gerekli tüketim maddesini þimdi dört saatte üretecek kadar bir artýþ olmaksýzýn, emek-gücünün deðeri, üç þilinden iki þiline düþemez. Öte yandan, emeðin üretkenliðinde, eskiden altý saatte üretilebilen ayný miktardaki gerekli tüketim maddelerinin üretimi için þimdi sekiz saati gerektiren bir düþme olmaksýzýn, emek-gücünün deðeri üç þilinden dört þiline çýkamaz. Bundan þu sonuç çýkar ki, emeðin üretkenliðinde bir artýþ, emek-gücü deðerinde bir düþmeye ve dolayýsýyla artý-deðerde bir yükselmeye yolaçtýðý halde, bu üretkenlikte bir azalma, emek-gücünün deðerinde bir yükselmeye ve artý-deðerde bir düþmeye neden olur.

Bu yasayý formülleþtirirken Ricardo bir noktayý ihmal etmiþtir: artý-deðerin ya da artý-emeðin büyüklüðündeki bir deðiþme, emek-gücü deðerinin büyüklüðünde ya da gerekli-emeðin miktarýnda ters yönlü bir deðiþmeye yolaçmakla birlikte, bu, hiç bir zaman bunlarýn ayný oranda deðiþeceði anlamýna gelmez. Bunlar ayný miktarda artar ya da azalýrlar.

Ama bunlarýn orantýlý artýþlarý ya da azalýþlarý, emeðin üretkenliðinde deðiþme olmadan önceki ilk büyüklüklerine baðlýdýr. Emek-gücünün deðeri 4 þilin, ya da gerekli emek-zamaný 8 saat ve artý-deðer 2 þilin, ya da artý-emek 4 saat olsa ve emeðin üretkenliðindeki artýþ nedeniyle, emek-gücü deðeri 3 þiline ya da gerekli-emek 6 saate düþse, artý-deðer 3 þiline ya da artý-emek 6 saate yükselir. Ayný miktar, 1 þilin ya da [sayfa 532] 2 Saat, bir durumda eklenmiþ, diðerinden çýkartýlmýþtýr. Ama her iki durumda da, büyüklüklerdeki deðiþme oraný farklýdýr. Emek-gücünün deðeri, 4 þilinden 3 þiline, yani ¼ ya da %25 kadar düþtüðü halde, artýdeðer, 2 þilinden 3 þiline, yani ½ ya da %50 kadar yükselir. Buradan þu sonuç çýkar ki, emeðin üretkenliðinde belli bir deðiþme sonucu olarak artý-deðerdeki orantýlý artma ya da eksilme, iþgününün artý-deðeri temsil eden kýsmýnýn baþlangýçtaki büyüklüðüne baðlýdýr; bu kýsým ne kadar küçükse orantýlý deðiþme o kadar büyük, bu kýsým ne kadar büyükse orantýlý deðiþme o kadar azdýr.

(3) Artý-deðerdeki artma ya da azalma daima emek-gücünün deðerine tekabül eden azalma ya da artmanýn bir sonucu olup, asla nedeni deðildir.12

12 Bu üçüncü yasaya MacCulloch, diðerleri yanýnda, þu saçmayý eklemiþtir: kapitalistin ödediði vergilerin kaldýrýlmasý yoluyla, emek-gücünün deðerinde bir düþme olmaksýzýn, artý-deðerde bir artýþ -olabilir. Oysa bu vergilerin kaldýrýlmasý, kapitalistin ilk elden iþçiden sýzdýrdýðý artý-deðer miktarýnda hiç bir deðiþiklik yapmaz. Bu, yalnýzca, bu artý-deðerin, kendisi ile üçüncü þahýslar arasýndaki bölünme oranýný deðiþtirir. Dolayýsýyla, artý-deðer ile emek-gücü deðeri arasýndaki iliþkide herhangi bir deðiþiklik yapmaz. Bu, nedenle, MacCullochun istisnasi, yalnýzca onun kuralý yanlýþ anladýðýný tanýtlar; bu talihsizlik, Ricardoyu vülgerleþtirirken sýk sýk baþýna gelen bir þeydir ve týpký, Adam Smithi vülgerleþtiren J. B. Sayýn baþýna gelen talihsizliðe benzer.

446 Karl Marks

Kapital I

Ýþgünü, deðiþmeyen bir büyüklük olup deðiþmeyen büyüklükte bir deðerle temsil edildiðine göre, artý-deðerin büyüklüðündeki her deðiþmeye, emek-gücünün deðerinde ters bir deðiþikliðe tekabül ettiðine göre, ve emeðin üretkenliðinde bir deðiþiklik olmaksýzýn emek-gücüün deðerinde bir deðiþme olamayacaðýna göre, bu koþullar altýnda, artýdeðerin büyüklüðündeki her deðiþmenin, emek-gücünün deðerinde meydana gelen tersine bir büyüklük deðiþmesinden doðacaðý sonucu açýk olarak çýkar. Görmüþ olduðumuz gibi, emek-gücünün deðerinde ve artý-deðerde, bunlarýn nispi deðer büyüklüklerinde bir deðiþiklik olmadan, hiç bir mutlak büyüklük deðiþmesi olamayacaðýna göre, emek-gücünün mutlak deðer büyüklüðünde daha önce bir deðiþiklik olmaksýzýn, bunlarýn nispi büyüklüklerinde herhangi bir deðiþikliðin olamayacaðý sonucu çýkar.

Üçüncü yasaya göre, artý-deðerin büyüklüðündeki bir deðiþme, emeðin üretkenliðindeki bir deðiþikliðin, emek-gücünün deðerinde yarattýðý bir hareketin varlýðýný öngörür. Bu deðiþikliðin sýnýrý, emek-gücünün deðiþen deðeri ile belirlenir. Bununla birlikte, koþullar bu yasanýn iþlemesine elveriþli olsalar bile, bazý [sayfa 533] yan hareketler olabilir. Örneðin: üretkenliðin artmasý sonucu, emek-gücünün deðeri 4 þilinden 3

þiline ya da gerekli emek-zamaný 8 saatten 6 saate düþerse, emek-gücünün fiyatý 3 þilin 8 peninin, 3 þilin 6 peninin ya da 3 þilin 2 peninin altýna düþmeyebilir, ve dolayýsýyla artý-deðer, 3 þilin 4 peninin, 3 þilin 6

peninin, ya da 3 þilin 10 peninin üzerine yükselmez. En alt sýnýrý 3 þilin olan (emek-gücünün yeni deðeri) bu düþüþ miktarý, bir yandan sermayenin baskýsý, öte yandan iþçinin direnci ile terazinin kefelerine koyduklarý nispi aðýrlýða baðlýdýr.

Emek-gücünün deðeri, belli miktardaki gerekli tüketim maddelerinin deðeriyle belirlenir. Emeðin üretkenliði ile birlikte deðiþen, bu tüketim maddelerinin kitlesi deðil, deðeridir. Bununla birlikte, üretkenlikteki artýþ nedeniyle, iþçi de, kapitalist de, emek-gücü fiyatýyla artý-deðerde herhangi bir deðiþiklik olmaksýzýn, ayný zamanda, bu tüketim maddelerinden daha büyük bir miktarýný elde edebilirler. Emek-gücünün deðeri 3 þilin, gerekli emek-zamaný 6 saat, artý-deðer gene 3 þilin, artý-emek 6 saat olsa ve, emeðin üretkenliði, gerekli-emeðin artý-emeðe oraný deðiþmeksizin iki katýna çýkartýlsa, ne artý-deðerin, ne de emek-gücü fiyatýnýn büyüklüðünde bir deðiþiklik olmaz. Bunun tek sonucu, bunlardan herbiri, þimdi, eskisinin iki katý olan kullaným-deðeri ile temsil edilir; ve bu kullaným-deðerleri þimdi eskisinin yarýsý kadar ucuzdur.

Emek-gücünün fiyatý deðiþmemekle birlikte, deðerinin üzerine çýkmýþ olabilir. Bununla birlikte, eðer emek-gücünün deðeri, yeni deðeri ile tutarlý en alt sýnýr olan 1 þilin 6 peniye deðil de, 2 þilin 10 peniye ya da 2

þilin 6 peniye düþmüþ olsa, bü düþen fiyat gene de, artan bir zorunlu maddeler kitlesini temsil eder. Bu þekilde, emeðin üretkenliðindeki artýþla birlikte, emek-gücünün fiyatý sürekli olarak düþebilir ve bu Karl Marks 447

Kapital I

düþüþün yanýsýra, iþçinin geçim araçlarý kitlesinde sürekli bir büyüme olur. Ama bu durumda bile, emek-gücünün deðerindeki düþüþ, artý-deðerde bir yükselmeye yolaçabilir ve böylece, iþçi ile kapitalistin durumlarý arasýndaki uçurum geniþlemeye devam edebilir.13

Yukarda sözünü ettiðimiz üç yasayý, ilk kez doðru olarak formül-leþtiren Ricardo olmuþtur. Ama o da þu hatalara düþmüþtür: [sayfa 534] (1) bu yasalarýn geçerli olduðu özel koþullarý, kapitalist üretimin genel ve baþlýbaþýna yasalarý olarak görmüþtür. Ne iþgününün uzunluðunda, ne de emeðin yoðunluðunda bir deðiþikliði dikkate almýþtýr; bu nedenle de, ona göre, yalnýzca bir deðiþken etmen, yani emeðin üretken-liði sözkonusu olabilir; (2) bu hata, yaptýðý tahlillere (1)den çok daha fazla zararlý olmuþtur; o da, artý-deðeri, kâr, toprak, rantý vb. gibi özel þekillerden baðýmsýz olarak incelemede, diðer iktisatçýlardan daha fazla bir þey yapmamýþtýr. Bu yüzden, artý-deðer oraný ile ilgili yasalarý, kâr oraný yasalarý ile karýþtýrmýþtýr. Kâr oraný, daha önce de söylediðimiz gibi, artý-deðerin, yatýrýlan toplam sermayeye oranýdir; artý-deðer oraný ise, artý-deðerin, deðiþen sermaye kýsmýna oraný demektir. Diyelim, 500

sterlinlik bir sermayenin (S), 400 sterlini hammaddelerden, emek araçlarýndan, vb. (s), 100 sterlini iþçi ücretlerinden (d) ibaret olsun; artý-deðer (a) = 100 sterlin olsun. Bu durumda artý-deðer oraný a/ =100/ =%100, d

100

ama kâr oraný a/ = 100/ =%20 olur. Ayrýca, kâr oranýnýn, artý-deðer oras

500

nýný hiç etkilemeyen koþullara da baðlý bulunabileceði besbellidir. III.

Kitapta [ciltte], belli bir artý-deðer oraný ile çeþitli kâr oranlarýný elde edebileceðimizi ve belli koþullar altýnda çeþitli artý-deðer oranlarýnýn, tek bir kâr oranýnda ifadelerini bulabileceðini göstereceðim.

II. ÝÞGÜNÜ DEÐÝÞMÝYOR

EMEÐÝN ÜRETKENLÝÐÝ DEÐÝÞÝYOR EMEÐÝN YOÐUNLUÐU DEÐÝÞÝYOR

Emeðin yoðunluðunda artýþ, belli bir sürede, emeðin harcanmasýnda artýþ demektir. Bu nedenle, iþgününün uzunluðu ayný olmak üzere, daha yoðun bir emekle geçen bir iþgünü, daha az yoðun bir iþgününe göre, daha fazla üründe maddeleþir. Emeðin üretkenliðindeki artýþýn, belli uzunluktaki bir iþgününde daha fazla ürün saðlayacaðý da doðrudur. Ne var ki, bu ikinci durumda, herbir ürünün deðeri, daha az emeðe malolduðu için düþer; birinci durumda ise, her iki ürün daha önceki kadar emeðe malolduðu için, deðer deðiþmeden kalýr. Ürünlerin sayýsý, burada, fiyatlarýnda bir düþme olmadan artmýþtýr; sayýlarý ile birlikte fiyatlarý toplamý da büyümüþtür. Ama üretkenliðin artmasý halinde belli bir deðer, daha büyük bir ürün kitlesine daðýlýr. Demek ki, 13 Sanayiin üretkenliðinde, belli bir emek ve sermaye miktarýyla, daha az ya da daha çok üretimde bulunulmasýna yolaçan bir deðiþiklik olduðu zaman, ücret payýný temsil eden miktar ayný kalýrken bu payýn deðiþebileceði, ya da ücret payý ayný kalýrken bunu temsil eden miktarýn deðiþebileceði açýktýr. ([J. Cazeriove,] Outlines of Political Economy, etc., s. 67.) 448 Karl Marks

Kapital I

iþgününün uzunluðu deðiþmeden yoðunluðu artmýþ bir günlük emek, daha fazla bir [sayfa 535] deðerde somutlaþýyor ve paranýn deðeri deðiþ-memiþse (faha biiyük miktarda para ile temsil ediliyor. Yaratýlan deðer, emeðin yoðunluðunun toplumsal ortalamadan sapmasý ölçüsünde bir deðiþiklik gösteriyor. Öyleyse, belli uzunluktaki bir iþgünü, artýk, deðiþmeyen deðil, deðiþen bir deðer yaratýyor; 12 saatlik normal yoðunluktaki bir iþgününde yaratýlan deðer, diyelim 6 þilin olsun, ama yoðunluðun artmasýyla yaratýlan deðer, 7, 8 þilin ya da daha fazla olabilir. Bir günlük emekle yaratýlan deðerin, sözgeliþi 6 þilinden 8 þiline yükselmesiyle, bu deðerin iki kýsmý, yani emek-gücü fiyatý ile artý-deðer de, ayný zamanda, eþit ya da eþit olmayan miktarlarda artabilir. Bunlarýn her ikisi de ayný anda 3 þilinden 4 þiline çýkabilir. Burada, emek-gücünün fiyatýndaki artýþ, bu fiyatýn zorunlu olarak emek-gücünün deðeri üzerine yükseldiði anlamýný taþýmaz. Tersine, bu fiyattaki bir yükseliþ bu deðerdeki bir düþüþ-le birlikte olabilir. Emek-gücü fiyatýndaki artýþýn, daha da hýzlanan aþýnma ve yýpranmayý karþýlamadýðý durumlarda, bu durum ortaya çýkar.

Gelip geçici istisnalar dýþýnda, emeðin üretkenliðindeki bir deðiþikliðin, emek-gücünün deðerinde ve dolayýsýyla artý-deðerin büyüklüðünde bir deðiþmeye, ancak ilgili sanayi kollarýnda elde edilen ürünlerin, iþçilerin alýþýlagelen tüketim mallarý arasýnda bulunmasý halinde yolaçtýðýný biliyoruz. Ele alýnan durumda, bu koþul, sözkonusu deðildir. Çünkü, deðiþikliðiri, emeðin süresinde ya da yoðunluðunda olmasý halinde, yaratýlan deðerin büyüklüðünde, bu deðerin somutlaþtýðý malýn niteliðine baðlý bulunmayan bir deðiþiklik daima olur.

Emeðin yoðunluðu, bütün sanayi kollarýnda ayný anda ve eþit derecede artacak olsa, bu yeni ve daha yüksek derecede yoðunluk, toplum için normal derece haline gelir ve ayrýca hesaba katýlacak bir þey olmaktan çýkar. Ama bu durumda bile, emeðin yoðunluðu çeþitli ülkelerde farklý olur ve deðer yasasýnýn uluslararasý uygulanýþýnda deðiþik durumlara yolaçabilir. Bir ulusun daha yoðun olan iþgünü, baþka bir ulusun daha az yoðun olan iþgününe oranla, daha fazla miktarda bir para ile temsil edilebilir.14 [sayfa 536]

III. EMEÐÝN ÜRETKENLÝÐÝ VE YOÐUNLUÐU DEÐÝÞMÝYOR.

ÝÞGÜNÜ UZUNLUÐU DEÐÝÞÝYOR

Ýþgünü iki þekilde deðiþebilir: uzatýlabilir ya da kýsaltilabilir. Elimizdeki verilerden ve 531. sayfada yapýlan varsayýmlarýn sýnýrlarý içersinde aþaðýdaki yasalarý elde edeceðiz:

14 Diðer þeyler ayný olmak koþuluyla, Ýngiliz fabrikatörü, belli bir sürede yabancý bir fabrikatörden önemli miktarda daha fazla iþ çýkartabilir; ve bu miktar, buradaki haftalýk 60 saat ile baþka yerlerdeki 72 ya da 80 saati dengeleyecek kadar olabilir. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1855, s. 65.) Ýngiltere ile Kýta Avrupasý iþsaatleri arasýndaki bu farký azaltmanýn en þaþmaz yolu, Kýta Avrupasýndaki fabrikalarda iþgünü uzunluðunu bir yasa ile kýsaltmak olabilir.

Karl Marks 449

Kapital I

(1.) Ýþgünü, uzunluðu ile orantýlý olarak, daha büyük ya da daha küçük miktarda deðer yaratýr; böylece bu, deðiþmeyen deðil, deðiþen bir deðer miktarýdýr.

(2.) Artý-deðerin büyüklüðü ile emek-gücünün deðeri arasýndaki iliþkideki her deðiþiklik, artý-emeðin ve dolayýsýyla artý-deðerin mutlak büyüklüðündeki bir deðiþiklikten ileri gelir.

(3.) Emek-gücünün mutlak deðeri, ancak, artý-emeðin uzatýlmasýyla emek-gücünün yýpranmasý ve aþýnmasý üzerinde yapýlan bir tepkinin sonucu olarak deðiþebilir. Bu nedenle, bu mutlak deðerdeki, her deðiþiklik, artý-deðerin büyüklüðündeki deðiþmenin bir nedeni deðil, bir sonucudur.

Biz, iþgününün kýsaltýldýðý durumla konuya giriyoruz.

(1.) Yukarda belirtilen koþullar altýnda iþgününde yapýlan bir kýsaltma, emek-gücü deðeri ve onunla birlikte gerekli emek-zamanýnda bir deðiþiklik yapmaz. Bu, artý-emek ile artý-deðeri azaltýr. Bu sonuncunun mutlak büyüklüðü ile birlikte nispi büyüklüðü, yani bunun emek-gücünün ayný kalan deðer büyüklüðüne oranla büyüklüðü de düþer.

Ancak, emek-gücünün fiyatýný, deðerinin altýna düþürmek suretiyle, kapitalist, kendisini zarardan kurtarabilir.

Ýþgününün kýsaltýlmasýna karþý her zaman öne sürülen bütün itirazlar, bunun, bizim burada varolduðunu varsaydýðýmýz koþullar altýnda gerçekleþtiðini kabul eder, oysa gerçekte durum bunun tam tersidir: emeðin üretkenliði ile yoðunluðundaki deðiþmeler, iþgününde yapýlan bir kýsaltmadan ya önce ya da hemen sonra görülür.15

(2.) Ýþgününün uzatýlmasý. Diyelim, gerekli emek-zamaný 6 saat, ya da emek-gücü deðeri 3 þilin olsun; ayný þekilde artý-emek 6 saat ya da artý-deðer 3 þilin olsun. Bu durumda iþgününün tümü 12 saattir ve 6

þilinlik bir deðerde somutlaþmýþtýr. Þimdi, eðer iþgünü 2 saat uzatýlýr ve emek-gücünün fiyatý ayný kalýrsa, artý-deðer, hem mutlak, hem de nispi olarak artar. Emek-gücünün deðerinde [sayfa 537] mutlak bir deðiþiklik olmamakla birlikte, nispi bir düþüþ gösterir. I.de varsayýlan koþullar altýnda, emek-gücünün nispi deðer büyüklüðü, bunun mutlak büyüklüðünde bir deðiþme olmadan deðiþemiyordu. Burada, tersine, emek-gücünün deðerindeki nispi büyüklük deðiþmesi, artý-deðerin mutlak büyüklüðündeki bir deðiþmenin sonucudur.

Bir günlük emeðin içinde somutlaþtýðý deðer, o günün uzunluðu ile birlikte arttýðýna göre, artý-deðer ile emek-gücünün fiyatýnýn da ayný zamanda ya eþit ya da eþit olmayan miktarlarda yükselebileceði açýktýr.

Bu eþzamanlý artýþ, o halde iki durumda olabilir: birisi, iþgününün fiilen uzatýlmasý; diðeri, böyle bir uzatma olmaksýzýn, emeðin yoðunluðunda bir artma olmasý ile.

15 On Saatlik Yasanýn yürürlüðe girmesiyle aydýnlýða çýkan... dengeleyici koþullar vardýr.

(Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct., 1848. s. 7.)

450 Karl Marks

Kapital I

Ýþgününün uzatýlmasý halinde, emek-gücünün fiyatý, bu fiyat nominal olarak deðiþmediði ve hatta yükseldiði halde, deðerinin altýna düþebilir. Emek-gücünün günlük deðeri, anýmsanacaðý üzere, normal ortalama süresi ya da iþçiler arasýndaki normal yaþam süresi ile, bedensel bakýmdan oluþmuþ maddesine tekabül edecek bir insan yapýsýna uygun düþecek þekilde, harekete dönüþümü ile ölçülür.16 Uzatýlan bir iþgününün kaçýnýlmaz bir sonucu olarak, emek-gücünün fazla yýpran-mamasý, bir noktaya kadar, daha yüksek bir ücret ödenerek telafi edilebilir. Ama bu noktadan sonra yýpranma ve aþýnma, geometrik dizi halinde artar ve emek-gücünün normal olarak yeniden-üretimi ve görevini yerine getirmesi için gerekli koþullar altüst olur. Emek-gücünün fiyatý ile sömürülme derecesi, ortak bir ölçü ile ölçülebilir miktarlar olmaktan çýkarlar.

IV. EMEÐÝN SÜRESÝNDE, ÜRETKENLÝÐÝNDE VE

YOÐUNLUÐUNDA AYNI ANDA DEÐÝÞMELER

Burada çok sayýda deðiþik düzenlemelerin olabileceði açýktýr.

Etmenlerden ikisi deðiþebilir, üçüncü aynen kalýr, ya da üçü de ayný anda deðiþebilir. Bunlar ayný ya da farklý derecelerde, ayný ya da karþýt yönlerde deðiþebilirler ve sonuçta bu deðiþiklikler birbirlerini bütünüyle ya da kýsmen dengelerler. Bununla birlikte, 1, II ve IIIte veriler) sonuçlar gözönünde bulundurularak, mümkün olan her durumun tahlili kolaydýr.

Her etmeni, sýrasýyla deðiþen [sayfa 538] ve diðer ikisini deðiþmeyen etmenler olarak ele alarak, mümkün olan her düzenlemenin sonucu bulunabilir. Bu nedenle, biz, burada yalnýz iki önemli durum üzerinde kýsaca duracaðýz.

(1.) Emeðin üretkenliðindeki azalmayla

ayný anda iþgününün uzamasý

Emeðin üretkenliðindeki azalmadan sözederken, biz, burada, ürünleri, emek-gücünün deðerini belirleyen sanayi kollarýna iþaret ediyoruz; örneðin, topraðýn üretkenliðinin azaltmasý sonucu emeðin üretkenliðinde azalma ve toprak ürünlerinin pahalýlaþmasý gibi. Bir iþgününü 12 saat, yaratýlan deðer 6 þilin olsun; bunun yarýsý emek-gücünün deðerini yerine koymakta, diðer yarýsý artý-deðeri oluþturmaktadýr. Diyelim, topraktan elde edilen ürünlerin pahalýlaþmasý sonucu emek-gücünün deðeri 3 þilinden 4 þiline yükseliyor ve bu nedenle de gerekli emek-zamaný 6 saatten 8 saate çýkýyor. Ýþgününün uzunluðunda eðer bir de-16 Bir insanýn 24 saat içinde saðlamýþ olduðu emek miktarý, vücudunda meydana gelen kimyasal deðiþiklerin incelenmesiyle yaklaþýk olarak bulunabilir, çünkü maddedeki deðiþikliðe uðramýþ þekiller, dinamik kuvvetin daha önceki hareket ve iþleyiþini belirler. (Grove, On the Correlation of Physical Forces, [London 1846, s. 308, 309.].) Karl Marks 451

Kapital I

ðiþiklik olmazsa, artý-emek 6 saatten 4 saate, artý-deðer 3 þilinden 2 þiline düþer. Eðer iþgünü 2 saat uzar, yani 12 saatten 14 saate çýkarsa, ar-tý-emek 6 saat, artý-deðer 6 þilin olarak kalýr, ama artý-deðer, gerekli emek-zamanýyla ölçülen emek-gücü deðerine oranla düþer. Eðer iþgünü 4 saat uzatýlýr, yani 12 saatten 16 saate çýkartýlýrsa, artý-deðer ile emek-gücü deðerinin, artý-emek ile gerekli-emeðin nispi büyüklükleri deðiþmez, ama artý-deðerin mutlak büyüklüðü 3 þilinden 4 þiline, artý-emek 6

saatten 8 saate yükselir, %331/ ük bir artýþ olur. Demek ki, emeðin üret-3

kenliði düþerken, ayný zamanda, iþgününün uzamasý halinde, artý-deðerin mutlak büyüklüðü ayný kaldýðý halde nispi büyüklüðü azalabilir; nispi büyüklüðü deðiþmeden kaldýðý halde mutlak büyüklüðü artar; ve iþgününün uzamasý sonucu, her ikisi de artabilir.

1799 ile 1815 yýllarý arasýndaki dönemde, yiyecek maddeleri fiyatlarýndaki artýþ, Ýngilterede, ücretlerde nominal bir artýþa yolaçtý, oysa gerekli tüketim maddeleri ile ifade edilen gerçek ücretler düþmüþtü.

West ile Ricardo, bu olaydan, tarýmsal alandaki emeðin üretkenliðindeki azalmanin, artý-deðer oranýnda bir düþmeye yolaçtýðý sonucunu çýkartmýþlar, ve yalnýz hayallerinde varolan bu varsayýmý, ücretin, kârýn ve toprak rantýnýn nispi büyüklükleri konusundaki önemli incelemelerin çýkýþ noktasý yapmýþlardý. Ama aslýnda artý-deðer, o sýrada, emeðin yoðunluðundaki artýþ ve [sayfa 539] isgününün uzamasý sayesinde hem mutlak ve hem de nispi olarak artmýþtý. Ýþgününün insafsýzca uzatýlmasýnýn bir hak olarak yerleþmesi, iþte bu döneme raslar;17 bu dönem, özellikle, burada sermaye birikimiyle, þurada sefaletin hýzla artmasýyla karakterize, edilir.18

17 Tahil ile emek nadiren atbaþý giderler; ama bunlarýn birbirinden ayrýlmayacaklarý açýk bir sýnýr vardýr. Emekçi sýnýflarýn pahalýlýk dönemlerinde gösterdikleri ve ücretlerin düþmesine yolaçan olaðanüstü çaba, tanýklarýn ifadeleri (yani, 1814-15 tarihli Parlamento Araþtýrma Komisyonu önünde verilen ifadelerde) bunlarýn çok büyük erdemli kiþiler olduðunu ve sermayenin büyümesine kesenkes yardým ettiklerini ortaya koymuþtur. Ama insanca duygular taþýyan hiç kimse bunlarýn sürekli ve karþýlýksýz olmasýný isteyemez. Geçici bir çare olarak bunlar, hayranlýða layýk, kimselerdir, ama sürekli faaliyet halinde olduktarý takdirde, yiyeceðinin en son sýnýrlarýna itilmiþ bir ülke halkýnýn bu durumundan doðabilecek sonuçlara benzer sonuçlar doðururlar. (Malthus, Inquiry into the Nature and Progress of Rent, Lond.. 1815, s. 48, not.) Malthusun, kitapçýðýnýn bir baþka yerinde de dikkati çektiði bir gerçeðin, çalýþma saatlerinin uzatýlmasý üzerinde ýsrarla durmasýnýn bütün onuru kendisine aittir, oysa Ricardo ile diðerleri ne berbat gerçekler karþýsýnda bile, iþgünü uzunluðunun deðiþmezliðini bütün araþtýrmalarýnýn temeli yapmýþlardýr. Ama Malthusun hizmet ettiði tutucu çýkar çevreleri, onun, iþgününün sýnýrsýz bir þekilde uzamasýyla birlikte, makinelerdeki olaðanüstü geliþmelerin, kadýnlarla çocuklarýn sömürülmesinin, kaçýnýlmaz olarak, iþçi sýnýfýnýn büyük bir kýsmýný fazlalýk haline getireceðini ve bunun, hele savaþ ve Ýngilterenin dünya pazarýndaki tekeli sona erince kesenkes olacaðýný görmekten alýkoymuþlardýr. Bu aþýrý-nüfusu, kapitalist, üretimin tarihsel yasalarý yerine, doðanýn sonsuz yasalarý ile açýklamaya kalkýþmak, Malthusun gerçek bir rahip gibi hayran olduðu egemen sýnýflarýn çýkarlarýna kuþkusuz çok daha uygun ve onunla çok daha uyumlu idi.

18 Savaþ sýrasýnda. sermaye artýþýnýn baþlýca nedeni, her toplumda sayýlarý en fazla olan emekçi sýnýflarýn daha fazla çaba harcamalarý ve belki de daha büyük bir sefalete düþmeleri idi.

Çetin ve güç koþullar, daha fazla kadýnla çocuðun iþe girmesini zorunlu hale getirmiþ, ayný nedenle eski iþçiler, zamanlarýnýn daha büyük bir kýsmýný, üretimi artýrmaya vermek durumunda kalmýþlardýr. (Essays on Pol. Econ., in which are Illustrated the Principal Causes of Present National Distress, London 1830, s. 248.)

452 Karl Marks

Kapital I

(2.) Emeðin yoðunluðunda ve üretkenliðinde artmayla ayný anda iþgününün kýsalmasý

Emeðin üretkenliðinde yükselme ve yoðunluðunda artýþ, her ikisi de benzer etkiler yaratýr. Bunlarýn her ikisi de, belli bir sürede üretilen mal kitlesini artýrýr. Bu nedenle her ikisi de, emekçinin kendisi için gerekli-geçim araçlarýný ya da bunlarýn eþdeðerlerini üretmesi için harcamak zorunda olduðu iþgünü bölümünü kýsaltýr. Ýþgününün asgari uzunluðu, bu zorunlu, ama kýsaltýlmýþ bölümüyle saptanýr. Eðer iþgününün tamamý bu bölümün uzunluðu kadar daralmýþ olsa, artý-emek ortadan kalkardý; böyle bir sonuç, sermaye rejimi altýnda tamamen olanaksýzdýr. Ancak kapitalist üretim biçiminin ortadan kaldýrýl-masýyla, iþgününün uzunluðu gerekli [sayfa 540] emek-zamanýna indirgenebilir. Ama bu durumda bile, bu süre, sýnýrlarýný geniþletecektir. Bunun nedeni bir yandan, gerekli geçim araçlarý kavramýnýn büyük ölçüde geniþlemesi, emekçinin tamamen farklý bir yaþam düzeyine ulaþma çabasýdýr. Öte yandan, bunun nedeni, þimdi artý-emek sayýlanýn, o zaman gerekli-emek sayýlmasýdýr; bununla, yedek ve birikim için bir fonu oluþturan emeði kastediyorum.

Emeðin üretkenliði ne kadar artarsa, iþgünü o kadar kýsaltýlabilir; ve iþgünü ne kadar kýsaltýlýrsa, emeðin yoðunluðu o kadar artabilir. Toplumsal bir açýdan, emeðin üretkenliði emeðin harcanmasýndaki tasarrufla ayný oranda artar, ve böylece yalnýz üretim araçlarýnda bir tasarruf saðlamakla kalýnmaz, tüm yararsýz emek harcamalarýndan da kaçýnýlmýþ olunur. Kapitalist üretim tarzý, bir yandan her bireysel giriþimde tasarrufu zorlarken, öte yandan da, yarattýðý anarþik rekabet sistemi yüzünden, emek-gücü ile toplumsal üretim araçlarýnda en sýnýrsýz israflara neden olur; biz, burada, bugün için vazgeçilmez görülen, ama aslýnda gereksiz olan bir yýðýn için yaratýlmýþ olmasý üzerinde durmuyoruz.

Emeðin yoðunluðu ile üretkenliði belli ise, toplumun maddi üretim için ayýracaðý zaman o kadar kýsadýr ve dolayýsýyla, iþin gitgide daha fazla ölçüde toplumun bütün saðlýklý üyeleri arasýnda eþit þekilde daðýtýlmasý ve belli bir sýnýfýn elinden, doðal emek yükünü kendi omuzlarýndan kaldýrýp toplumun baþka bir tabakasýnýn omuzlarýna yükleme gücünün alýnmasý oranýnda, eldeki zamanýn, bireyin zihinsel ve toplumsal yeteneklerini serbestçe geliþtirmesine ayrýlmasý mümkün olacaktýr.

Bu yönde iþgününün kýsaltýlmasý, emeðin genelleþtirilmesinde, ensonu, bir sýnýra ulaþmýþ olacaktýr. Kapitalist toplumda, halk kitlelerinin bütün yaþamý emek-zamanýna dönüþtürülerek, tek bir sýnýfa bolca boþ zaman saðlanýr. [sayfa 541]

Karl Marks 453

Kapital I

ONSEKÝZÝNCÝ BÖLÜM

ARTI-DEÐER ORANI ÝÇÝN ÇEÞÝTLÝ FORMÜLLER

ARTI-DEÐER oranýnýn aþaðýdaki formüllerle temsil edildiðini görmüþ bulunuyoruz:

Artý-deðer

a

Artý-deðer

Artý-Emek

I. Deðiþmeyen Sermaye ( d ) = Emek-gücü Deðeri = Gerekli-emek Ýlk iki formülün deðerler oraný olarak gösterdiði þeyi, üçüncü formül, bu deðerlerin üretimleri için harcanan zamanlarýn oraný þeklinde göstermektedir. Biri diðerini tamamlayan bu formüller, tamamen kesin ve doðrudur. Bu nedenle, biz, bunlarý, klasik ekonomi politikte, bilinçsiz olmakla birlikte, oldukça iþlenmiþ halde buluruz. Orada, aþaðýdaki türetilmiþ formüllerle karþýlaþýrýz:

Artý-emek*

Artý-deðer

Artý-ürün

II.

Ýþgünü

=

Ürün Deðeri

=

Toplam Ürün

[sayfa 542]

454 Karl Marks

Kapital I

Bir ve ayný oran burada sýrayla emek-zamanlarý, bu emek-zamanlarýnýn somutlaþtýðý deðerler ve içlerinde bu deðerleri taþýyan ürünlerin oranlarý olarak ifade edilmiþtir. Ürün Deðeri sözü, burada, kuþkusuz, yalnýzca bir iþgününde yaratýlan yeni deðer anlamýna gelmektedir ve ürünün deðiþmeyen deðer kýsmý, buna dahil edilmiyor.

Bütün bu formüllerde (II.), emeðin gerçek sömürülme derecesi ya da artý-deðer oraný yanlýþ ifade edilmiþtir. Ýþgünü 12 saat olsun. Daha önceki durumlardaki ayný varsayýmlarla, emeðin sömürülme derecesi aþaðýdaki oranlarla temsil edilir:

6 saat artý-emek

3 þilinlik artý-deðer

6 saat gerekli-emek

= 3 þilinlik deðiþen sermaye = %100

II. formüllerden çok daha farklý orantýlar elde ederiz, 6 saat artý-emek

3 þilinlik artý-deðer

12 saatlik iþgünü

=

3 þilinlik yaratýlan deðer

= %50

Bu türetilmiþ formüller, aslýnda, yalnýzca, iþgünü ya da üretilen deðerin sermaye ile iþçi arasýnda hangi oranda bölüþüldüðünü ifade ederler. Eðer bunlar, sermayenin kendi kendisini geniþletme derecesinin dolaysýz ifadeleri olarak ele alýnýrsa, þu yanlýþ yasa geçerlilik kazanýr: Artý-emek ya da artý-deðer hiç bir zaman %100e ulaþamaz.19 Çünkü artý-emek, iþgününün, ya da artý-deðer, [sayfa 543] yaratýlan deðerin ancak bir kýsmý olduðu için, artý-emeðin daima zorunlu olarak iþgününden, ya da artý-deðerin yaratýlan toplam deðerden, daima daha az olmasý gerekir. Ne var ki, 100 : 100Iük bir orana ulaþýlmasý için bunlarýn eþit olmalarý gerekir. Artý-emeðin bütün günü (yani, haftanýn ya da yýlýn ortalama herhangi bir günü) doldurabilmesi için, gerekli-emeðin sýfýra düþmesi gerekir. Ama gerekli-emek yokolunca, artý-emek de yokolur, çünkü bu, gerekli-emeðin yalnýzca bir iþlevidir. Bu nedenle, artý-emek/

ya da artý-

Ýþgünü

deðer/

oraný 100/ sýnýrýna asla ulaþamaz. Hele 100+x/ hiç yüks-yaratýlan-deðer

100

100

19 Örneðin bkz: Dritter Brief an, v. Kirchmann von Rodbertus. Widerlegung der Ricardoschen Lehre von der Grundrente und Begründung einer neuen Rententheorie, Berlin 1851. Bu yazýya daha sonra döneceðim; toprak rantý üzerindeki yanlýþ teorisine karþýn, kapitalist üretimin niteliðini kavramýþtýr. [Üçüncü Almanca baskýya ek. Burada Marxýn kendinden öncekileri, onlarda gerçek bir ilerleme ya da yeni ve saðlam bir fikir bulduðu zaman nasýl övgüyle yargýladýðýný görüyoruz.

Rodbertusun Rud. Meyere yazdýðý mektuplarýn daha sonralarý yayýnlanmasý Marxýn yukardaki övücü sözlerinin bir ölçüde sýnýrlandýrýlmasý gereðini ortaya koymuþtur. Bu mektuplarda þöyle bir pasaj geçiyor: Sermaye yalnýz emekten deðil, kendi kendisinden de kurtarýlmalýdýr; bu en iyi þekilde, ancak, sanayici kapitalistin giriþimlerinin, sermayenin ona yüklediði ekonomik ve politik görevler diye ele alýnmakla, saðladýðý kâra ise bir tür maaþ gözüyle bakýlmakla baþarýlabilir, çünkü biz, henüz baþka bir toplumsal kuruluþu bilmiyoruz. Ama bu maaþlar düzenlenebilir, ve ücretlerden çok fazla bir kýsmýný alýrlarsa azaltýlabilir. Marxýn toplum içersinde yaptýðý baskýnýn

ben onun kitabýna bu adý veriyorum geriye püskürtülmesi gerekir. ... Marxýn kitabý, bütünüyle, sermayenin incelenmesinden çok, sermayenin bugünkü þekline karþý giriþilmiþ bir polemiktir ve o, bu þekli, sermaye kavramýnýn kendisiyle karýþtýrmaktadýr. (Briefe, etc., von Dr. Rodbertus-Jagetzow, herausgg. von Dr. Rud. Meyer, Berlin 1881, Bd. I, s. 111, 48. Brief von Rodbertus.) Rodbertusun, toplumsal mektuplarýndaki o gözüpek saldýrýlar iþte böylesine ideolojik bayaðýlýklar haline gelerek sönüp gitmiþtir. -F.E.]

Karl Marks 455

Kapital I

elemez. Ama artý-deðer oraný, emeðin gerçek sömürü derecesi için hiç de böyle deðildir. Örneðin, L. de Lavergne tarafýndan yapýlan bir deðer-lendirmeyi ele alalým; buna göre, Ýngiliz tarým iþçisi, ürününün20 ya da bunun deðerinin ancak ¼ini alýyor, buna karþýlýk kapitaliste (çiftçiye)¾ü kalýyordu; ganimetin daha sonra kapitalist ile toprak sahibi vb. arasýnda nasýl bölüþüldüðünü hiç hesaba katmýyoruz. Bu duruma göre, Ýngiliz tarým emekçisinin artý-emeðinin gerekli-emeðe oraný 3 : ldir ve bu da

%300lük bir sömürü oraný demektir.

Ýþgününü deðiþmeyen bir büyüklük olarak ele alma þeklindeki gözde yöntem, II. formüllerin kullanýlmasýyla yerleþik bir durum aldý, çünkü bu formüllerde artý-emek, daima uzunluðu belli bir iþgünü ile karþýlaþtýrýlýr, yalnýzca üretilen deðerin bölüþümü sözkonusu olduðu zaman da ayný þey geçerlidir. Belli bir deðerde gerçekleþmiþ bulunan iþgünü, zorunlu olarak uzunluðu belli bir iþgünüdür.

Artý-deðer ile emek-gücü deðerini, yaratýlan deðerin parçalarý olarak gösterme alýþkanlýðý bu, kapitalist üretim tarzýnýn kendisinden doðan bir alýþkanlýk olup, önenii daha sonra açýklanacaktýr sermayeye özelliðini kazandýran asýl iliþkiyi, yani deðiþen sermayenin canlý emek-gücü ile deðiþimini, ve sonuçta, iþçinin, ürünün dýþýnda tutulmasýný gizle-mektedir. Gerçekte olanýn yerini, bir çaðrýþýmýn aldatýcý görüntüsü almakta ve sanki emekçi ile kapitalist, ürünü, üretimine kattýklarý farklý öðelerin oranýna göre aralarýnda paylaþmaktadýr.21 [sayfa 544]

Ayrýca II. formüller her an I. formüllere çevrilebilir. Örneðin, eðer elimizde 6 saat artý-emek/

orantýsý var ise, o halde gerekli emek-

12 saatlik iþgünü

zamaný, 12 saatten 6 saatlik artý-emeðin çýkarýlmasý olduðu için þu sonucu elde ederiz:

6 saatlik artý-emek

100

6 saatlik gerekli-emek = 100

Daha önce zaman zaman sözünü etmiþ olduðum üçüncü bir formül daha vardýr:

Artý-emek

Artý-emek

Karþýlýðý Ödenmemiþ Emek

Emek-gücünün deðeri =

Gerekli-emek

=

Karþýlýðý Ödenmiþ Emek

Yukardaki açýklamalardan sonra, artýk, karþýlýðý ödenmemiþ emek/karþýlýðý ödenmiþ formülüyle, kapitalistin emek-gücüne deðil, emeðe para ödediði emek

20 Ürünün, yalnýzca yatýrýlmýþ bulunan deðiþmeyen sermayeyi yerine koyan kýsmý, doðal olarak, bu hesap içinde yer almamýþtýr. Ýngilterenin körükörüne hayraný Mr. L. de Lavergne, kapitalistin payýný, çok yüksek görmekten fazla, çok düþük görmek eðilimindedir.

21 Kapitalist üretimin bütün geliþmiþ þekilleri, kooperasyonun þekilleri olduðu için, A. de Labordeun De lEsprit dAssociation dans tous les intérets de la communauté, Paris 1818, adlý yapýtýnda yaptýðý gibi, bunlarý uzlaþmaz çeliþkili niteliklerinden soyutlamaktan ve tek bir sihirli sözle serbest iþbirliði þekillerine dönüþtürmekten daha kolay ne vardýr. Yankee H. Carey, bu sihirli hileyi, yeri geldiðinde, kölelik sisteminden doðan iliþkiler için bile baþarýyla kullanýr.

456 Karl Marks

Kapital I

yanlýþ sonucuna varýlmasý artýk mümkün deðildir. Bu formül artý-emek/gerekli-formülünün yalnýzca yaygýn bir ifadesidir. Kapitalist, emek-gücü-emek

nün deðeri ile fiyatý çakýþmakta ise, deðerini öder ve bunun karþýlýðýnda, canlý emek-gücü üzerinde tasarruf hakkýný kazanýr. Bu yararlanma iki döneme ayrýlýr. Bir dönem boyunca emekçi yalnýz emek-gücünün deðerine eþit bir deðer yaratýr, onun eþdeðerini üretir. Böylece kapitalist, emek-gücünün fiyatý olarak yatýrdýðý sermayeye karþýlýk ayný fiyatta bir ürün elde eder. O, burada, týpký o ürünü piyasadan hazýr halde satýnalmýþ gibidir. Diðer dönemde, artý-emek döneminde, emek-gücünün kullanýlmasý, kapitalist için, ona bir eþdeðere malolma-yan bir deðer yara-tir.22 Emek-gücünün böylece harcanmasý ona bedavaya malolur. Ýþte bu bakýmdan bu artý-emeðe, karþýlýðý ödenmemiþ emek denilebilir.

Sermaye, demek ki, Adam Smithin dediði gibi, yalnýzca emek üzerinde egemen deðildir, temelde karþýlýðý ödenmemiþ emek [sayfa 545]

üzerinde egemendir. Her türlü artý-deðer, sonradan (kâr, faiz, rant gibi) hangi özel biçim altinda billurlaþýrsa billurlaþsýn, özü bakýmýndan, karþýlýðý ödenmemiþ emeðin maddeleþmesidir. Sermayenin kendisini geniþlet-mesinin sýrrý, sonunda, baþkalarýnýn karþýlýðý ödenmemiþ belirli bir miktarda emeði üzerindeki tasarruf yetkisi olarak kendini açýða vurur.

[sayfa 546]

22 Fizyokratlar artý-deðerin sýrrýný çözememekle birlikte, þu kadarýný biliyorlardý: o, ona satýn-alma yoluyla sahip olmadýðý ve kendisinin satabildiði, baðýmsýz ve istenildiði gibi kullanýlabilir bir zenginliktir. (Turgot, Reflexions sur la Formation et la Distribution des Richesses, s. 11.) Karl Marks 457

Kapital I

ALTINCI KISIM

Ü C R E T

___________

ONDOKUZUNCU BÖLÜM

EMEK-GÜCÜ DEÐERÝNÝN YA DA FÝYATININ

ÜCRETE DÖNÜÞMESI

BURJUVA toplumunun görünüþünde, iþçinin ücreti, emeðinin fiyatý olarak, belli bir miktarda emek için ödenen belli miktarda para olarak görünür. Böylece, herkes, emeðin deðerinden sözeder ve bunun para olarak ifadesine onun gerekli ya da doðal fiyatý der. Öte yandan, emeðin pazar fiyatýndan, yani onun doðal fiyatinin üstünde ya da altýnda oynamalar gösteren fiyatlarýhdan sözederler.

Ama bir metaýn deðeri nedir? Üretimi için harcanan toplumsal emeðin nesnel þeklidir. Peki biz bu deðerin miktarýný nasýl ölçüyoruz?

Onda bulunan emeðin niceliði ile. Öyleyse bu durumda, sözgeliþi 12

saatlik iþgününün deðeri nasýl belirlenir? 12 saatlik iþgününde bulunan 12 çalýþma saati ile demek, saçma bir totoloji olur.1 [sayfa 547]

1 Mr. Ricardo, deðerin üretim sýrasýnda harcanan emek miktarýna baðlý bulunduðu yolundaki öðretisini tehlikeye düþürecek gibi görünen bir güçlükten ustaca kaçýnýyor. Eðer bu ilkeye sýký sýkýya baðlanýlacak olsa, emeðin deðerinin de onu üretmek için harcanan emek miktarýna baðlý olmasý gerekir ki, bu, düpedüz saçmadýr. Bunun için ustaca bir dönüþle Mr. Ricardo, emeðin deðerini, ücretlerin üretilmesi için gerekli-emek miktarý haline getiriyor; ya da onun diliyle söylersek, emeðin deðerinin, ücretlerin üretimi için gerekli-emek miktarý ile belirleneceðini öne sürüyor; yani onun demek istediði, iþçiye verilen para ya da metalarýn üretimi için gerekli-emek miktarýdýr. Bu þöyle demeye geliyor: kumaþýn deðeri, onun üretimi için harcanan emek miktarýyla deðil de, kumaþýn deðiþildiði gümüþün üretimi için harcanan emeðin miktarýyla belirlenir. ([S.

Bailey,] A Critical Dissertation on the Nature, etc., of Value, s. 50, 51.) 458 Karl Marks

Kapital I

Emeðin, pazarda, bir meta olarak satýlabilmesi için, her þeyden önce, satýlmadan önce varolmasý zorunludur. Eðer emekçi, emeðine baðýmsýz nesnel bir varlýk verebilseydi, o, emek deðil, bir meta satmýþ olurdu.2Bu çeliþkilerden baþka, paranýn, yani gerçekleþmiþ emeðin canlý emekle doðrudan deðiþimi, ya kapitalist üretim temeli üzerinde serbestçe geliþmesine henüz baþlamýþ bulunan deðer yasasýný, ya da doðrudan doðruya ücretli emeðe dayanan kapitalist üretimin kendisini ortadan kaldýrýrdý. 12 saatlik bir iþgünü, kendisini örneðin 6 þilinlik bir para deðerinde somutlaþtýrýr. Ya da eþdeðerler deðiþilmektedir ve o zaman, iþçi 12 saatlik emeði için 6 þilin alýr; emeðinin fiyatý ürününün fiyatýna eþit olur. Bu durumda, emeðini satýnalana, herhangi bir artý-deðer üretme-mektedir; 6 þilin, sermayeye dönüþmemiþtir, kapitalist üretimin temeli ortadan kalkar. Ne var ki, iþçinin, emeðini sattýðý asýl temel budur, ve bu nedenledir ki, onun emeði, ücretli-emektir. Ya da iþçi 12 saatlik emeði için 6 þilinden, yani 12 saatlik emeðin karþýlýðýndan daha az bir miktar para alýr. Oniki saatlik emek, 10, 6 vb. saatlik emek ile deðiþilmiþtir. Eþit olmayan miktarlarýn böylece eþitlenmesi yalnýzca deðerin belirlenmesini ortadan kaldýrmakla kalmaz. Böylesine kendi kendini yokedici bir çeliþkinin herhangi bir þekilde, yasa olarak ifade edilmesi ya da formülleþtirilmesi bile olanaksýzdýr.3 [sayfa 548]

Daha fazla emeðin, daha az emekle deðiþilmesini bunlarýn þe-killerindeki farka baðlamak, birisinin gerçekleþmiþ, diðerinin canlý olduðunu söylemek hiç bir yarar saðlamaz.4 Bu, bir metaýn deðerinin, onda fiilen gerçekleþen emek miktarýyla deðil, onun üretimi için gerekli canlý emek miktarýyla belirleneceðini söylemek kadar saçmadýr . Bir meta, diyelim 6 iþsaatini temsil ediyor olsun. Ayný þeyin 3 saatte yapýlmasýný saðlayacak bir buluþ ortaya çýksa, daha önce üretilmiþ metaýn deðeri bile yarýyarýya düþer. Þimdi bu meta, eskiden gerekli olan 6 saatlik toplumsal emek yerine 3 saatlik emeði temsil etmektedir. Bir metaýn deðerini belirleyen þey, onun üretimi için gerekli-emek miktarýdýr, yok-2 Eðer emeðe bir metadýr denirse, bu, önce deðiþim amacýyla üretilen ve sonra o sýrada pazarda bulunan diðer metalarla uygun oranlarda deðiþilmek üzere pazara getirilen bir metaya benzemez; emek, pazara getirildiði anda yaratýlmýþ olur; daha doðrusu, emek, yaratýlmadan önce pazara getirilir. (Observation on Certain Verbal Disputes, etc., s. 75, 76.) 3 Emek bir meta ve emeðin ürünü olan sermaye diðer bir meta olarak ele alýnýrsa ve eðer bu iki metaýn deðerleri, eþit miktarlarda emekle belirlenirse belli bir miktarda emek ... ayný miktarda emek tarafýndan üretilmiþ bulunan bir sermaye ile deðiþilebilir. Ama emeðin deðeri, diðer metalara oranla ... eþit emek miktarýyla belirlenmez. (E. G. Wakefieldin Adam Smithin Wealth of Nations adlý yapýtýnýn kendisi tarafýndan hazýrlanan baskýsýnda, v. I. London 1836, s.

231, not.)

4 Il a fallu convenir (a new edition of the contrat social!) que toutes les fois quil échangerait du travail fait contre du travail à faire, le dernier (la capitaliste) aurait une valeur supérieure au premier (le travailleur) [Yapýlmýþ iþin, yapýlacak iþ ile deðiþileceði her zaman, ikincisinin (kapitalistin) birincisinden (emekçiden) daha yüksek bir deðer elde etmesi gerekeceði üzerinde uyuþmak gerekirdi (sanki toplum sözleþmesinin yeni baskýsý!).] (Sismonde (yani, Sismondi), De la Richesse Commerciale, Genève 1803, t. I., s. 37.) Karl Marks 459

Kapital I

sa bu emeðin gerçekleþmiþ þekli deðildir.

Pazarda, para sahibi ile doðrudan doðruya yüzyüze gelen aslýnda emek deðil, emekçidir. Onun sattýðý, kendi emek-gücüdür. Onun emeði, fiilen baþlar baþlamaz, artýk, ona ait olmaktan çýkmýþtýr ve bunun için de bu emeðin þimdi onun tarafýndan satýlmasý sözkonusu olamaz.

Emek, deðerin özü, ve deðerin içkin ölçüsüdür, ama kendisinin deðeri yoktur.5Emeðin deðeri ifadesinde, deðer fikri yalnýz tamamen silinip gitmekle kalmaz, üstelik tam tersine döner. Bu, topraðýn deðeri gibi sanal bir ifadedir. Bununla birlikte, bu sanal ifadeler, üretim iliþkilerinin kendisinden doðmaktadýr. Bunlar, temel iliþkilerin görüngüsel biçimleri için bulunmuþ kategorilerdir. Þeylerin kendilerini, çoðu zaman tersine çevrilmiþ görüntüleri içinde açýða vurduklarý, ekonomi politik dýþýnda bütün bilimlerce çok iyi bilinir.6 [sayfa 549]

Klasik ekonomi politik, emeðin fiyatý kategorisini fazla eleþtirmeden günlük yaþamdan almýþtýr, ve yalnýzca, bu fiyatýn nasýl belirlendiði sorusunu sormakla yetinmiþtir. Çok geçmeden, arz ve talep arasýndaki iliþkideki deðiþmenin, emeðin fiyatý bakýmýndan, diðer bütün metalarda olduðu gibi, bu deðiþmeler dýþýnda, yani pazar fiyatýnýn belli bir ortalamanýn üstünde ya da altýnda gösterdiði oynamalar dýþýnda, hiç bir þeyi açýklamadýðýný farketmiþtir. Talep ve arz denge halinde ise, diðer bütün koþullar ayný kalmak üzere, bu fiyat oynamalarý sona erer. Ama 5 Emek, deðerin bu biricik ölçütü ... bütün zenginliðin yaratýcýsý, meta deðildir. Th. Hodgskin, Popul. Polit. Econ., s. 186.

6 Öte yandan, bu gibi ifadeleri salt licentia poetica [þiirsel serbestlik -ç.] olarak açýklamaya kalkýþma, ancak tahlilin güçsüzlüðünü gösterir. Bu nedenle, Proudhonun: Le travail est dit valoir, non pas en tant que marchandise lui-même, mais en vue des valeurs quon suppose renfermées puissanciellement en lui. La valeur du travail est une expression figurée, etc.,

[Emeðin bir meta olarak deðil de, potansiyel olarak içerdiði varsayýlan deðerler açýsýndan bir deðer taþýdýðý söylenmektedir. Emeðin deðeri, mecazi bir deyimdir, vb..] sözlerine karþý belirt-tim ki: Dans le travail-marchandise, qui est dune réalité effrayante, il (Proudhon) ne voit quune ellipse grammaticale. Donc, toute la société actuelle, fondée sur le travail-marchandise, est désor-mais fondée sur une licence poétiqe, sur une expression figurée. La sociéte veut-elle

éliminer tous les inconvénients, qui la travaillent, eh bien! quelle élimine les termes malsonnants, quelle change de langage, et pour cela elle na quà sadresser, à lAcadémie, pour lui demander une nouvelle edition de son dictionnaire. [Bir emek-metada, ki korkunç amansýz bir gerçektir, o, gramatik eksiklikten baþka bir þey görmüyor. Böylece bir emek-metaýn üzerine kurulmuþ mevcut toplumun tümü, bundan böyle, þiirsel serbestlik, mecazi bir deyim üzerine kurulmuþ bulunuyor. Eðer toplum, kendisine saldýran tüm sakýncalarý tasfiye etmek istiyorsa, eh, o zaman kulaða nahoþ gelen tüm terimleri de tasfiye etsin, dili deðiþtirsin; ve bunun için de, çýkarmýþ bulunduðu sözlüðün yeni bir baskýsýný yapmasý için Akademiye baþvurmasý yeterlidir.] (Karl Marx, Misére de la Philisophie, s. 34-35 [Felsefenin Sefaleti, s. 59 ve 601.) Kuþkusuz bundan daha kolayý, deðer sözünden hiç bir þey anlamamaktýr. O zaman, insan, her þeyi bu kategorinin altýna kolayca sýralayabilir. Sözgeliþi J. B. Say, valeur? [deðer] sorusuna þöyle karþýlýk veriyor: Cest ce quune chose vaut [Bir þey ne deðerde ise odur] ve prix [fiyat]?

Yanýt: La valeur dune chose exprimée en monnaie. [Bir þeyin parayla ifade edilen deðeridir.] Le travail de la terre ... une valeur? Parce quon y met un prix. [Topraðýn iþi ... niçin bir deðere sahiptir? Ona bir fiyat tanýnmýþ olmasýdýr.] Demek oluyor ki, deðer, bir þeyin deðeridir, ve topraðýn deðerinin olmasýnýn nedeni, bu deðerin parayla ifade edilmesidir. Ne olursa olsun, bu yol, þeylerin nedenini ve niçinini açýklamada çok kullanýþlý, bir yöntem.

460 Karl Marks

Kapital I

bu durumda da, talep ve arz, artýk bir þey açýklamaz olur. Emeðin fiyatý, talep ile arzýn denge içinde bulunduðu anda, doðal fiyatýdýr ve arz-talep iliþkisinden baðýmsýz olarak belirlenir. Ve asýl sorun, bu fiyatýn nasýl belirlendiðidir. Ya da, pazar fiyatýnda daha uzun bir oynamalar dönemi, diyelim bir yýl ele alýnsa, bunlarýn birbirlerini telafi ederek ortalama bir büyüklüðe, nispeten kararlý bir miktara ulaþtýklarý görülür. Bunun da, doðal olarak, kendi kendini gideren deðiþmeler dýþýnda belirlenmesi gerekirdi. Emeðin pazardaki geçici fiyatlarýna sonunda daima egemen olan ve onlarý düzenleyen bu fiyatý, emeðin gerekli fiyatý (fizyokratlar) ya da doðal fiyatý (Adam Smith), ancak, diðer bütün metalarda olduðu gibi, emeðin para olarak ifade edilmiþ deðeri olabilir. Ekonomi politik, böylece, emeðin gelip geçici fiyatlarý dýþýnda, emeðin deðerine nüfuz edebileceðini ummuþtu. Diðer metalarda olduðu gibi, bu deðer de, üretim maliyeti ile belirleniyordu. Ama [sayfa 550] bu üretim maliyeti neydi; iþçinin üretim maliyeti mi, yani iþçinin kendisini üretmek ya da yeniden üretmek için gerekli masraflar mýydý? Bu soru, ekonomi politikte, farkýna varýlmadan ilk sorunun yerini aldý; çünkü, emeðin üretim maliyetinin bu þekilde aranmasý, durmadan bir daire içinde dönüyor, onun dýþýna çýkmýyordu. Ýktisatçilarýn emeðin deðeri diye adlandýrdýklarý þey, gerçekte emekçinin kiþiliðinde varolan emekten, bir makinenin, yaptýðý iþten farklý olmasý gibi, iþleviyle farklý olan emek-gücünün deðeri-ydi. Emeðin pazar fiyatý ile deðeri dedikleri þey arasýndaki fark, bu deðerin kâr oranýyla ve emeðin ürettiði metalarýn deðerleriyle iliþkisi vb.

üzerinde dururlarken, yapýlan tahlilin, yalnýz-ca emeðin pazar fiyatýndan, onun varsayýlan fiyatýna ulaþacaðýný deðil, emeðin bu deðerinin de, sonunda emek-gücünün deðerine dayandýðýný gösteren doðrultuda olduðunu hiç bir zaman farketmemiþlerdir. Klasik ekonomi, kendi tahli-llerinin verdiði sonuçlarýn bilincine asla varamamýþtýr; emeðin deðeri

ve emeðin doðal fiyatý gibi kategorileri, incelemekte olduðu deðer iliþkileri için son ve yeterli ifadeler olarak hiç eleþtirmeden kabul etmiþ ve böylece, daha sonra göreceðimiz gibi, içinden çýkýlmaz karýþýklýklara ve çeliþkilere düþmüþ ve, ilke olarak yalnýz görünüþlere tapan vülger iktisatçýlara, yüzeysel incelemeleri için güvenli bir hareket temeli saðlamýþtýr.

Þimdi de, emek-gücü deðerinin (ve fiyatýnýn) bu ücret olarak dönüþmüþ koþul içinde, kendilerini nasýl ortaya koyduklarýný görelim.

Emek-gücünün günlük deðerinin, emekçinin belli uzunluktaki ömrüne ve buna tekabül eden belli uzunluktaki iþgününe göre hesap-landýðýný biliyoruz. Alýþýlagelen iþgününün 12 saat, emek-gücünün günlük deðerinin 3 þilin olduðunu ve bunun 6 saatlik emeði temsil eden bir deðerin para olarak ifadesi olduðunu varsayalým. Eðer emekçi, 3 þilin alýyorsa, 12 saat boyunca iþlev yapan emek-gücünün deðerini alýyor demektir. Þimdi eðer, iþgününün bu günlük deðeri, bir günlük emeðin deðeri olarak ifade edilirse, þu formülü elde ederiz: Oniki saatlik emeðin Karl Marks 461

Kapital I

3 þilinlik deðeri vardýr. Böylece, emek-gücünün deðeri, emeðin deðerini, ya da para olarak ifade edilirse onun gerekli fiyatýný belirlemiþ oluyor.

Öte yandan, eðer emek-gücünün fiyatý deðerinden sapacak olursa, ayný þekilde, emeðin fiyatý da deðeri denilen þeyden sapmýþ olur. [sayfa 551]

Emeðin deðeri, emek-gücünün deðerinin yalnýzca aklauygun olmayan bir ifadesi olduðu için, emeðin deðerinin daima ürettiði deðerden daha küçük olmasý zorunluluðu kendiliðinden ortaya çýkar, çünkü kapitalist, daima emek-gücünü, kendi deðerini yeniden üretmesi için gereðinden daha uzun süre çalýþtýrýr. Yukardaki örnekte, 12 saat boyunca iþlev yapan emek-gücünün deðeri 3 þilindir ve bu deðerin yeniden-üretimi için 6 saat gerekmektedir. Oysa, emek-gücünün ürettiði deðer 6 þilindir, çünkü, aslýnda o, 12 saat boyunca çalýþmakta ve ürettiði deðer, kendi deðerine deðil, faaliyet halinde bulunduðu zamanýn uzunluðuna baðlýdýr. Böylece, daha ilk bakýþta saçma bir sonuca ulaþýyoruz

 6 þilinlik bir deðer yaratan emek, 3 þilinlik bir deðere sahiptir.7

Ayrýca þunu da görüyoruz: Ýþgününün yalnýz bir bölümü yani 6

saatlik emek için ödenen 3 þilinlik deðer, karþýlýðý ödenmemiþ 6 saati de kapsayan 12 saatlik toplam iþgününün deðeri ya da fiyatý olarak görünmektedir. Demek oluyor ki, bu ücret-biçimi, iþgününün gerekli-emek ve artý-emek, karþýlýðý ödenmiþ emek ve ödenmemiþ emek diye bölünmesiyle ilgili bütün izleri silip yokediyor. Bütün emek, karþýlýðý ödenmiþ emek olarak görünüyor. Angaryada, iþçinin* kendisi için harcadýðý emek ile, efendisi için harcadýðý yükümlü emek, birbirinden yer ve zaman olarak en açýk þekilde ayrýdýr. Köle-emeðinde ise, iþgününün, kölenin kendi yaþamasý için gerekli tüketim maddelerini yerine koyduðu kýsmý, yani aslýnda yalnýz kendisi için çalýþtýðý kýsmý bile, efendisi için harcadýðý emek olarak görünür. Kölenin bütün emeði, karþýlýðý ödenmemiþ emek olarak görünür.8 Ücretli-emekte ise, tersine, artý-emek ya da karþýlýðý ödenmemiþ emek bile, karþýlýðý ödenmiþ emek gibi görünür. Birinde, kölenin kendisi için harcadýðý emeði, mülkiyet iliþkisi gözlerden gizler, diðerinde, ücretli iþçinin karþýlýðý [sayfa 552] ödenmeyen emeðini, para iliþkisi gözlerden gizler.

Emek-gücünün deðeri ile fiyatýnýn ücret þekline ya da emeðin kendisinin deðeri ve fiyatý þekline dönüþtürülmesinin taþýdýðý büyük önemi böylece anlayabiliriz. Aslýnda varolan iliþkileri görünmez hale 7 Bkz: Zur Kritik der Politischen konomie, s. 40 [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 91].

Ben, bu yapýtýn Sermayeyi ele alan kýsmýnda, bu problemin çözümleneceðini ifade etmiþtim:

... nasýl oluyor da, yalnýz salt emek-zamanýyla belirlenen deðiþim-deðeri temeli üzerinde üretim, emeðin deðiþim-deðerinin, emeðin ürününün deðiþim-deðerinden daha az olmasý sonucunu vermektedir?.

8 Serbest ticaret yandaþlarýnýn, Londradaki saflýðý budalalýða vardýran organý Morning Star, Amerikan iç savaþý sýrasýnda, bir insanýn duyabileceði bütün moral öfkeyle, Konfederasyon Eyaletlerinde zencilerin hiç bir karþýlýk almadan çalýþmalarýný tekrar tekrar protesto etmiþti.

Böyle yapacaðýna, bu gazete, böyle bir zencinin günlük yaþama giderini, Londranýn doðu yakasýndaki serbest bir iþçinin yaþama gideri ile karþýlaþtýrsa daha iyi ederdi.

* Ýngilizce metinde worker (iþçi), Fransýzca metinde covéble (angaryacý). -ç.

462 Karl Marks

Kapital I

getirmesi bir yana, bir de bunlarý tepetaklak gösteren bir görünüm þekli, hem emekçinin ve hem de kapitalistin her türlü yasal kavramlarýnýn, kapitalist üretim tarzmin her türlü þaþýrtmacalarýnýn, özgürlük adýna bütün gözboyamalarýnýn, vülger iktisatçýlarýn çeþitli mazur gösterme ge-vezeliklerinin temelidir.

Ücretin sýrrýnýn çözülmesi için tarihte uzun zaman geçmesi gerekmiþtir, oysa bu görünüm þeklinin zorunluluðunu, raison dêtrei,*

anlamak kadar kolay bir þey yoktur.

Sermaye ile emek arasýndaki deðiþim, baþlangýçta, kendisini diðer bütün mallarýn alým ve satýmý kýlýðýnda gösterir. Alýcý, bir miktar para verir, satýcý ise paradan farklý nitelikte bir mal. Hukukçu kafasý, bunda, olsa olsa, þu eþdeðer formüllerde ifadesini bulan maddi bir fark görür:

Do ut des, do ut facias, facio ut des, facio ut facias.**

Ayrýca. Deðiþim-deðeri ile kullaným-deðeri aslýnda ölçülemez þeyler olduðu için, emeðin deðeri, emeðin fiyatý deyimleri, pamuðun fiyatý, pamuðun deðeri deyimlerinden daha akýldýþý görünmez-ler.

Üstelik, emekçiye, para, emeðini harcadýktan sonra ödenir. Ödeme aracý iþleviyle para, saðlanan nesnenin deðerini ya da fiyatýný, yani bu özel durumda saðlanan emeðin deðerini ya da fiyatýný daha sonra gerçekleþtirir. Ve ensonu, emekçinin kapitaliste saðladýðý kullaným-deðeri, aslýnda, kendi emek-gücü deðil, bunun iþlevi, terzilik, ayakkabýcýlýk, iplikçilik iþi gibi belli yararlý bir iþtir. Bu, ayný emeðin, öte yandan, evrensel deðer yaratma öðesi olmasý ve böylece diðer bütün me-talardan farklý bir özelliðe sahip bulunmasý, sýradan bir aklýn kavrayýþý ötesindedir.

Þimdi, kendimizi, 12 saatlik emek ile, diyelim 6 saatlik emeðin ürettiði deðer olan 3 þilini alan bir emekçinin yerine koyalým. Onun için, aslýnda, bu 12 saatlik emek, bu 3 þilini satýnalmanýn bir yoludur.

Emek-gücünün deðeri, alýþageldiði geçim araçlarýnýn deðerine baðlý olarak, 3 ile 4 þilin, ya da 3 ile 2 þilin arasýnda deðiþebilir; ya da eðer emek-gücünün deðeri deðiþmeden [sayfa 553] kalýyorsa, fiyatý, deðiþen arz-talep iliþkileri sonucu, ya 4 þiline çýkar ya da 2 þiline düþer. Ama daima 12

saatlik emek harcamaktadýr. Onun aldýðý eþdeðerin miktarýndaki her deðiþme, bu nedenle ona, 12 saatlik emeðinin deðeri ya da fiyatýndaki zorunlu bir deðiþme gibi görünür. Ýþgününü deðiþmeyen bir büyüklük9

olarak ele alan Adam Smithi bu durum, geçim araçlarýnýn deðeri deðiþse bile emeðin deðerinin ayný kalacaðý ve bu yüzden ayný iþgününün emekçi için kendisini daha çok ya da daha az parayla temsil edebileceði gibi yanlýþ bir iddiayi öne sürmeye götürmüþtür.

Þimdi bir de kapitalisti ele alalým. Kapitalist, elden geldiðince az

* Varlýk nedeni. -ç.

** Vermen için veriyorum, yapman için veriyorum, vermen için yapýyorum, yapman için yapýyorum. -ç.

9 Adam Smith, parça-baþýna ücrete deðindiði zaman iþgünündeki deðiþikliklerin yalnýzca rasgele sözünü etmiþ oluyor.

Karl Marks 463

Kapital I

parayla, elden geldiðince çok emek elde etmek isteyecektir. Bu yüzden, uygulamada onu ilgilendiren tek þey, emek-gücü fiyatýyla, bunun iþlevinin yarattýðý deðer arasýndaki farktýr. Bir de, ayrýca, her türlü metaý elden geldiðince ucuza almaya çalýþýr ve düpedüz kandýrmayý, bir þeyi deðerinin altýnda alýp, bu deðerin üzerinde satmayý kendine kâr bilir.

Bu yüzden de, eðer emeðin deðeri diye bir þey gerçekten varsa, ve o, bu deðerin karþýlýðýný gerçekten öderse, sermaye diye bir þeyin olamayacaðýný, parasýnýn sermayeye dönüþemeyeceðini hiç bir zaman göremez. Üstelik, ücretlerin gerçek hareketi, ödenmiþ emek-gücünün deðerini deðil, onun iþlevinin, emeðin kendisinin deðerinin ödendiðini tanýtlayan görüngüler gösterir. Biz, bu görüngüleri iki büyük sýnýfta top-layabiliriz: (1.) Ýþgünü uzunluðunun deðiþmesiyle ücretlerin deðiþmesi.

Bir makinenin bir haftalýðýna kiralanmasýnýn bir günlüðüne kiralanmasýn-dan daha fazla para ödemeyi gerektireceði için, makinenin deðerinin deðil de, onun yaptýðý iþin deðerinin ödendiði þeklinde de düþünülebilir.

(2.) Ayný iþi yapan farklý emekçilerin ücretlerindeki bireysel farklar. Biz, bu bireysel farklarý, emek-gücünün kendisinin, doðrudan doðruya ve açýkça hiç bir dolambaçlý yola sapmadan satýldýðýný kölelik sisteminde de görürüz, ama bu bizi aldatmaz. Ancak, kölelik sisteminde, emek-gücünün ortalamanýn üzerinde saðladýðý yarar ve bu ortalamanýn altýnda yolaçtýðý zarar yalnýz köle sahibini etkiler; ücretli-emek sisteminde ise, bu emekçinin kendisini etkiler, çünkü onun emek-gücü, bir durumda, kendisi tarafýndan, diðer durumda bir üçüncü kiþi tarafýndan satýlýr.

Ayrýca, bütün görünümler ve bunlarýn ardýnda gizli bulunan [sayfa 554] temel için geçerli olan ne varsa, asýl temel iliþkiye, yani emek-gücünün deðer ve fiyatýna karþýt olarak ortaya çýkan, emeðin deðeri ve fiyatý, ya da ücret gibi görünüm þekilleri için de geçerlidir. Bunlardan sonuncusu, günlük düþünce biçimleri olarak doðrudan ve kendiliklerinden ortaya çýkarlar; ilkinin ise, önce bilim tarafýndan bulunup ortaya konulmasý gerekir. Klasik ekonomi politik, þeyler arasýndaki gerçek iliþkiye neredeyse deðinir gibidir, ama bunu bilinçli olarak formülleþtir-mez. Sýrtýndaki burjuva postuna sarýldýkça da bu iþi zaten beceremez.

[sayfa 555]

464 Karl Marks

Kapital I

YÝRMÝNCÝ BÖLÜM

ZAMANA GÖRE ÜCRET

ÜCRETÝN kendisi de çok çeþitli biçimler alýr; bu gerçek, sorunun yalnýz maddi yanlarýyla ilgilenen ve her türlü biçim farklarýný ihmal eden, sýradan iktisat incelemelerinde farkedilmemiþ bir þeydir. Bununla birlikte, bütün bu biçimlerin ortaya konulmasý, ücretli-emeðin özel bir inceleme konusudur ve bu nedenle, bu yapýtta yeri olmamasý gerekir.

Gene de iki temel biçimin burada kýsaca incelenmesi gerekiyor.

Emek-gücünün satýþý, anýmsanacaðý gibi, belirli bir zaman dönemi için olur. Günlük, haftalýk vb. emek-gücü deðerinin kendilerini ortaya koyduklarý dönüþmüþ biçim, bu nedenle, zamana göre ücret, ve dolayýsýyla da günlük ücrettir vb..

Emek-gücü fiyatýyla artý-deðerin nispi büyüklüklerindeki deðiþmeler konusunda Onyedinci Bölümde öne sürülen yasalarýn, basit bir biçim deðiþikliði ile ücret yasalarý haline dönüþtüklerine de [sayfa 556]

Karl Marks 465

Kapital I

burada kýsmen deðinmek gerekir. Bunun gibi, emek-gücünün deðiþim-deðeri ile, bu deðerin kendisine çevrildiði gerekli tüketim maddeleri kitlesi arasýndaki fark, þimdi, nominal ve reel ücretler arasýndaki ayrým olarak tekrar ortaya çýkar. Asýl ve temel biçim içinde incelenmiþ bir þeyi, görüngüsel biçimi içinde burada yinelemek gereksiz olacaktýr. Bu nedenle, biz, burada, yalnýz, zamana göre ücretin ayýrdedici birkaç özelliði üzerinde duracaðýz.

Emekçinin, günlük ya da haftalýk çalýþmasý karþýlýðýnda aldýðý para miktarý,10 onun nominal ya da deðere göre hesaplanan ücret tutarýný oluþturur. Ama, iþgününün uzunluðuna, yani bir günde saðlanan emek miktarýna göre, ayný günlük ya da haftalýk ücretin, emeðin birbirinden çok farklý fiyatlarýný, yani ayný emek miktarý için çok farklý para miktarýný temsil edebileceði de açýktýr.11 Bunun için zamana göre ücreti de incelerken gene günlük ya da haftalýk vb. ücretin toplamý ile, emek-gücünün fiyatý arasýndaki ayrýmý dikkate almamýz gerekecektir. Bu duruma göre, bu fiyatý, yani belli bir miktardaki emeðin para deðerini nasýl bulacaðýz? Emeðin ortalama fiyatý, emek-gücünün günlük ortalama deðeri, emek-gücündeki ortalama saat sayýsýna bölünerek bulunur.

Örneðin, emek-gücünün günlük deðeri, 6 iþsaatinin ürün deðeri olan 3

þilin, ve eðer iþgünü de 12 saat ise, 1 iþsaatinin fiyatý, 3/ þilin = 3 peni 12

olur. Ýþsaatinin böylece bulunan fiyatý, iþin fiyatý için ölçü birimi hizmetini görür.

Bunun için, buradan, emeðin fiyatý, sürekli bir þekilde düþtüðü halde, günlük, haftalýk vb. ücretlerin ayný kalabileceði sonucu çýkar.

Örneðin, alýþýlagelen iþgünü 10 saat, emek-gücünün günlük deðeri 3

þilin olsa, iþsaatinin deðeri 33/ peni olur. Ýþgünü, 12 saate çýksa bu 5

deðer 3 peniye, 15 saate çýksa 22/ peniye düþerdi. Bütün bu deðiþikliklere 5

karþýn, günlük ya da haftalýk ücret ayný kalýr. Tersine, iþin fiyatý ayný kalsa ve hatta düþse bile, günlük ya da haftalýk ücret yükselebilir. Diyelim, iþgünü 10 saat, günlük emek-gücü deðeri 3 þilin olsa, bir iþsaatinin fiyatý 33/ peni olur. Ýþlerin artmasý nedeniyle emekçi 12 saat çalýþacak 5

olsa, emeðin fiyatý ayný kaldýðý halde günlük ücreti, [sayfa 557] emeðin fiyatýnda hiç bir deðiþme olmadan þimdi 3 þilin 71/ peniye yükselir.

5

Emeðin miktarý uzunluk olarak artacak yerde, yoðunluk olarak artmýþ olsaydý, ayný sonuç çýkabilirdi.12 Günlük ya da haftalýk ücretin nominal 10 Paranýn kendi deðeri, burada daima sabit kabul edilmiþtir.

11 Emeðin fiyatý, belli bir emek miktarý için ödenen miktardýr. (Sir Edward West, Price of Corn and Wages of Labour, London 1826, s. 67.) West, yazarý belirtilmeyen Essay on the Application of Capital to Land, By a Fellow of the University College of Oxford, London 1815, adlý denemenin yazarýdýr. Bu, ekonomi politik tarihinde çýðýr açýcý bir yapýttýr.

12 Emeðin ücreti, emeðin fiyatýna ve harcanan emeðin miktarýna baðlýdýr. ... Emeðin ücretinde bir yükselme, mutlaka emeðin fiyatýnda yükselme anlamýna gelmez. Daha tam çalýþtýrma ve daha büyük çaba ile, emeðin ücreti oldukça artýrýlabilir, oysa emeðin fiyatý ayný kalmakta devam edebilir. West, l.c., s. 67, 68, 112. Ne var ki, West, Emeðin fiyatý nasýl belirlenir?

temel sorusunu, yavan sözlerle geçiþtirir.

466 Karl Marks

Kapital I

deðerindeki yükselme, bu nedenle, emeðin fiyatý ayný kaldýðý ya da düþtüðü zaman olabilir. Aile reisinin harcadýðý emek miktarý, ailenin üyelerinin emekleriyle arttýðý zaman, emekçi ailesinin geliri için de ayný þey geçerlidir. Demek oluyor ki, günlük ya da haftalik ücretler indiril-meksizin de, emeðin fiyatýný düþürmenin yollarý vardýr.13

Buradan þu genel yasa çýkmýþ oluyor: günlük, haftalýk vb. emek miktarý belli ise, günlük ya da haftalýk ücret, kendisi de, emek-gücünün deðeriyle ya da bunun fiyatýyla deðeri arasýndaki farkla birlikte deðiþen emek fiyatýna baðlý olur. Öte yandan, emeðin fiyatý belli ise, günlük ya da haftalýk ücret, günlük ya da haftalýk emek miktarýna baðlý olur. Zamana göre ücretin ölçü birimi olan iþsaati fiyatý, bir günlük emek-gücü deðerinin, ortalama iþgünündeki saat sayýsýna bölünmesiyle elde edilir. Ýþgünü 12 saat, emek-gücünün günlük deðeri 3 þilin, ve bu 3 þilin de 6 saatlik emeðinin ürününün deðeri olsun. Bu koþullar altýnda, iþsaatinin fiyatý 3 peni, ve üretilen deðer 6 peni olur. Þimdi eðer emekçi, günde 12 saatten (ya da haftada 6 günden) daha az, diyelim 6

ya da 8 saat çalýþsa, bu emek fiyatýna göre günlük ücreti yalnýzca 2 þilin veya 1 þilin 6 peni olurdu.14 Varsayýmýmýza göre, o, yalnýzca emek-gücünün deðerine [sayfa 558] tekabül eden günlük ücreti üretmek için günde ortalama 6 saat çalýþmak zorundadýr; ve gene ayný varsayým uyarýnca, her saatin ancak yarýsýný kendisi için, yarýsýný da kapitalist için çalýþtýðýna göre, 12 saatten az çalýþtýrýlmasý halinde 6 saatlik ürünün deðerinin tamamýna sahip olamayacaðý açýktýr. Daha önceki bölümlerde aþýrý-çalýþmanýn yýkýcý sonuclarýný görmüþtük, burada da, eksik çalýþtýrmanýn iþçiye getireceði ýstýrap kaynaklarý ile karþýlaþýyoruz.

Eðer saat-ücreti, kapitalisti, günlük ya da haftalýk ücreti ödemeye zorlayacak þekilde deðil de, emekçiyi keyfine göre seçtiði saatlerde çalýþtýrarak ücret ödeyecek þekilde saptanacak olursa, o zaman, kapitalist, emekçiyi, saat-ücretinin ya da emek ücretinin birim ölçüsünün 13 Bunu, sorunu karýþýk bir þekilde koymakla birlikte, 18. yüzyýl sanayi burjuvazisinin fanatik temsilcisi ve sýk sýk alýntýlar yaptýðýmýz Essay on Trade and Commerce yazarý doðru olarak kavramýþtýr: Yiyecek maddeleri ile diðer gerekli þeylerin fiyatýyla belirlenen þey emeðin fiyatý

(o, bununla, nominal günlük ya da haftalýk ücreti demek istiyor) deðil, emeðin miktarýdýr: gerekli þeylerin fiyatýný çok düþürürseniz, doðal olarak, emeðin miktarýný da ayný oranda düþürmüþ olursunuz.. Fabrika patronlarý, emeðin fiyatýný yükseltme ve düþürmenin, nominal miktarýný deðiþtirmekten baþka çok daha çeþitli yollarý olduðunu bilirler. (l.c., s. 48, 61.) Westin yapýtýndan adýný hiç anmadan yararlandýðý Three Lectures on the Rate of Wages, London 1830, adlý yapýtýnda N. W. Senior þöyle der: Emekçiyi her þeyden önce üretim miktarý ilgilendirir. (s. 15.) Bunun anlamý, emekçi, aslýnda, eline geçene, ücretinin nominal miktarýna bakar, verdiði þeye, emeðin miktarýna aldýrmaz demektir!

14 Bu türlü anormal istihdam indiriminin etkisi, iþgününde yasayla yapýlan genel kýsaltmanýn etkisinden tamamen farklý olur. Birinci durumun, iþgününün mutlak uzunluðu ile hiç bir iliþkisi yoktur ve 15, 16 saatlik bir iþgününde de pekâlâ olabilir. Emeðin nominal fiyatý, birinci durumda, iþçinin günde ortalama 15 saat, ikinci durumda 6 saat çalýþmasýna göre hesaplanýr. Bunun için de sonuç, birinci durumda yalnýzca 7 ½, ikinci durumda yalnýzca 3 saat çalýþsa da gene ayný olur.

Karl Marks 467

Kapital I

hesaplanmasýnda esas olarak alýnacak zamandan daha kýsa süre çalýþtýrabilir. Bu birim, emek-gücünün günlük deðeri/

oraný ile belirlen-

belli saatlik iþgünü

diði için, iþgünü belli saati kapsar durumdan çýkar çýkmaz bütün anlamýný yitirir. Karþlýðý ödenen ve ödenmeyen emek arasýndaki iliþki yokolur.

Kapitalist, þimdi artýk emekçiden, emekçiye kendi varlýðýný sürdürmek için gerekli emek-zamanýný býrakmaksýzýn, ondan belli miktarda artý-emek sýzdýrabilir. Çalýþmadaki bütün düzeni ortadan kaldýrdýðý gibi, kendi iþine, keyfine ve o andaki çýkarýna uygun geldiði þekilde, en korkunç aþýrý-çalýþmayý, nispi ya da mutlak bir iþ kesilmesi izleyebilir. Emeðe normal fiyatýný ödediði bahanesi altýnda, emekçiye karþýlýðýnda bir ödemede bulunmaksýzýn iþgününü anormal derecede uzatabilir. Londradaki inþaat iþçilerinin kapitalistlerin, kendilerine bu tür bir saat ücretini kabul ettirmeye zorlamalarý üzerine, 1860 yýlýndaki baþkaldýr-malarý son derece aklauygun bir hareketti. Ýþgününün yasal sýnýrlandýrýlmasý, makinenin rekabeti, çalýþtýrýlan emekçilerin niteliðindeki deðiþiklik ve kýsmý ya da genel bunalýmýn neden olduðu noksan istihdam karþýsýnda haliyle bir þey yapmamakla birlikte, bu gibi kötüye kullanmalara bir son verir. Günlük ya da haftalýk ücret artarken emeðin fiyatý nominal olarak ayný kalabilir ve hatta normal düzeyinin altýna düþebilir. Emeðin, iþsaati baþýna hesaplanan fiyatý ayný kalýrken, iþgününün normal süresinin ötesinde uzatýlmasý halinde daima bu durum ortaya çýkar. Eðer emek-gücünün günlük deðeri/

oranýnda, payda

iþgünü

[sayfa 559] büyükse, pay daha da hýzla

büyür. Aþýnmaya ve yýpranmaya baðlý olarak emek-gücünün deðeri, faaliyet süresiyle artar, ve bu sürenin artýþýndan daha hýzlý bir oranda artar. Zamana göre ücretin genel kural olduðu ve ama emek-zamanýnýn yasalarla sýnýrlandýrýlmadýðý birçok sanayi kolunda bu yüzden iþgününün ancak belli bir noktaya kadar, örneðin onuncu saatin bitimi-ne kadar normal (normal working day, the days work, the regular hours of work*) saymak alýþkanlýðý kendiliðinden yeralmýþtýr. Bu sýnýrýn ötesindeki emek-zamaný, fazla-mesaidir ve ölçü birimi saat alýnarak, çoðu zaman gülünç denecek derecede küçük olmakla birlikte, daha iyi bir ödeme (fazla ödeme) yapýlýr.15 Normal iþgünü, burada, fiili iþgününün ancak bir kýsmý gibidir ve bu fiili iþgünü bütün yýl boyunca normal iþgününden daha uzun sürer.16 Ýþgününün belli normal sýnýr-

* Normal iþgünü, günlük iþ, düzenli iþsaatleri. -ç.

15 Dantelacýlýkta fazla-mesai için ödenen ücret o kadar küçüktür ki (saatte, ½ peni ile ¾

peniden 2 peniye kadar), iþçilerin saðlýk ve güçleri üzerindeki olumsuzluk etkileri ile tam bir karþýtlýk halindedir. ... Böylece kazanýlan o az miktardaki para da çoðu zaman fazla yiyecek için harcanýr. (Child. Empi. Com., II. Rep., s. xvi, n° 117.) 16 Örnek: duvar kaðýdý baskýcýlýðýnda, bu iþkolunun daha yakýn zamanda fabrika yasasý kapsamýna alýnmasýndan önce. Yemek paydosu yapmadan çalýþýyoruz, böylece 10½ saatlik günlük iþ, öðleden sonra 4.30da sona eriyor ve bundan sonraki bütün çalýþma, fazla-mesaidir; saat 6dan önce iþten çýktýðýmýz pek enderdir; bu yüzden, biz, aslýnda, bütün yýl fazla-mesai yapmýþ oluyoruz. (Mr. Smith, Evidence in Child. Empl. Comm. I. Rep., s. 125.) 468 Karl Marks

Kapital I

larý ötesinde uzatýlmasýyla emeðin fiyatýndaki artýþ, Britanyada çeþitli Ýngiliz sanayilerinde öyle bir þekil alýr ki, normal denilen zamanlardaki düþük emek fiyatý, emekçiyi, eðer yeterli bir ücret saðlamak niyetinde ise, daha iyi bir ücretin ödendiði fazla-mesai sýrasýnda çalýþmaya deva-ma zorlar.17 [sayfa 560] iþgününün yasal sýnýrlandýrýlmasý bu tatlý duruma son verir.18

Bir sanayi kolunda iþgünü ne kadar uzunsa ücretlerin o kadar düþük olduðu genellikle bilinen bir gerçektir.19 Fabrika denetmeni A.

Redgrave, 1839 ile 1859 yýllarý arasýndaki 20 yýllýk karþýlaþtýrmalý bir incele-meyle, bunu, gözler önüne seriyor; bu incelemeye göre, ücretler, 10

saatlik yasanýn kapsamýna giren fabrikalarda yükseldiði halde, iþin günde 14-15 saat sürdüðü fabrikalarda düþmektedir.20

Emeðin fiyatý belli ise, günlük ya da haftalýk ücret, harcanan emeðin miktarýna baðlýdýr. yasasýndan, her þeyden önce, emeðin fiyatý ne kadar düþük olursa emeðin miktarýnýn o kadar büyük olmasý ya da, emekçinin sefil bir ortalama ücret saðlayabilmesi için iþgününün o kadar uzun olmasý gerektiði sonucu çýkar. Emeðin fiyatýnýn düþüklüðü, burada emek-zamanýnýn uzatýlmasý için bir dürtü rolü oynar.21

Öte yandan, emek-zamanýnýn uzatýlmasý da, tersine emek fi-17 Örnek: Ýskoçyada aðartýcýlýk iþinde, Ýskoçyanýn bazý kýsýmlarýnda bu iþ (1862 tarihinde fabrika yasasýnýn uygulanmasýndan önce) fazla-mesai sistemi ile yürütülüyordu, yani günde on saat, normal çalýþma saatiydi ve erkek iþçilere günde 1 þilin 2 peni nominal ücret ödenirdi, her gün üç-dört saat fazla-mesai yapýlýr, karþýlýðýnda saatte 3 peni ödenirdi. Bu sistemin etkisi ...

normal saatlerde çalýþan bir iþçi, haftada, 8 þilinden fazla kazanamazdý, fazla-mesai yapmadan tam bir günlük ücret elde edemezlerdi. (Rep. of Insp. of Factories, April 30th, 1863, s. 10.)

Daha uzun saatler çalýþmak üzere erkek iþçilere daha yüksek ücret ödenmesi dayanýlmasý güç bir çekicilik taþýyordu. (Rep. of Insp. of Fact., April 30th, 1848, s. 5.) Londra kentinde ciltçilik iþinde, belli çalýþma saatlerini öngören sözleþmelerle 14-15 yaþlarýnda çok sayýda genç kýz çalýþtýrýlýr. Bununla birlikte, her ayýn son haftasýnda, gece saat 10, 11, 12 ve hatta le kadar, daha büyük yaþtaki iþçilerle birlikte çok karýþýk bir grup içersinde çalýþtýrýlýrlar. Patronlar, bunlarý, fazla ücret ve yemek vaadiyle bu iþe razý ederler, ve çocuklar, bu yemeði, çevredeki meyhanede yerler. Böylece, bu young immortals [genç ölümsüzler -ç.] (Childrens Employment Comm., V. Rep., s. 44, n° 191) arasýnda büyük bir sefalet almýþ yürümüþtür ve bu sefaletin kefaretini, diðer kitaplarýn yanýsýra çok sayýda Ýncil ve din kitabý ciltleyerek ödemiþ olurlar.

18 Bkz: Reports of Insp. of Fact., April 30th,1863, l.c., Durumu iyi deðerlendiren Londralý inþaat iþçileri, 1860taki büyük grev ve lokavt sýrasýnda, saat ücretini ancak iki koþul altýnda kabul edebileceklerini ilân ettiler: (1) normal 9 ve 10 saatlik iþgünleri ile birlikte iþsaatinin ücreti saptanacak ve 10 saatlik iþgününün ücreti, 9 saatlikten daha yüksek olacaktýr; (2) normal iþgününün ötesinde her saat fazla-mesai sayýlacak ve bunun için belli bir oranda daha yüksek ücret ödenecekti.

19 Uzun iþsaatlerinin kural olduðu yerlerde, ücretlerin düþük olmasýnýn da bir kural olmasý ayrýca dikkati çeken bir þeydir. (Report of Insp. of Fact., 31st Oct., 1863, s. 9.) Bir lokma yiyecek saðlamak için yapýlan iþ, çoðu kez, aþýrý derecede uzundu. (Public Health, Sixth Report., 1864, s. 15.)

20 Reports of Inspectors of Fact., 30th April, 1860, s. 31, 32.

21 Örneðin, Ýngilterede elle çivi yapanlar, iþin düþük fiyatlý oluþu yüzünden, pek acýnacak bir haftalýk ücret elde etmek için, günde 15 saat çekiç sallarlar. Her gün uzun saatler (sabah 6dan akþam 8e kadar) çalýþtýklarý halde, bu aðýr iþin karþýlýðýnda 11 peni ya da 1 þilin kazanýrlar; ayrýca, aletlerin aþýnmasý, ateþ giderleri, demir artýklarý için 2,5-3 peni bu ücretten düþülür.

(Childrens Employment Comm., III. Rep. s. 136, n° 671.) Kadýnlar, ayný emek-zamam için haftada ancak 5 þilin ücret alýrlar. (l.c., s. 137, n° 674.) Karl Marks 469

Kapital I

yatýnda bir düþmeye ve bu düþmeyle birlikte günlük ya da haftalýk ücretlerde bir azalmaya yolaçar.

Emeðin fiyatýnýn, emek-gücünün günlük deðeri/

orantýsý ile belir-

belli saatlik iþgünü

lenmesi, eðer telafi edici bir þey sözkonusu deðilse, salt iþgününün uzatýlmasýnýn emeðin fiyatýný düþüreceðini gösterir. Ama uzun vadede, kapitaliste, iþgününü uzatma olanaðýný veren ayný koþullar, baþlangýçta, emeðin fiyatýný, artan saatlerin sayýsýnýn toplam fiyatýný ve dolayýsýyla günlük ya da haftalýk ücretleri düþürene kadar, nominal olarak düþürme olanaðýný da verirler ve sonunda [sayfa 561] bunu yapmak zorunda býrakýrlar. Burada iki duruma iþaret etmek yetecektir. Eðer bir insan, 1,5 ya da 2 kiþinin iþini yaparsa, pazardaki emek-gücü arzý ayný kalmakla birlikte, emek arzý artar. Emekçiler arasýnda böylece yaratýlan rekabet, kapitaliste emeðin fiyatýný düþürme olanaðýný saðladýðý gibi, bu fiyat düþüþü, ona, ayrýca emek-zamanýný daha da uzatma olanaðýný vermiþ olur.22 Ne var ki, çok geçmeden, karþýlýðý ödenmemiþ bu anormal büyüklükteki emek, yani toplumsal ortalama miktarý aþan büyüklükler üzerindeki bu egemenlik, kapitalistlerin kendi aralarýnda bir rekabet kaynaðý halini alýr. Metaýn fiyatýnýn bir kýsmý, emeðin fiyatýný içerir. Emeðin fiyatýnda karþýlýðý ödenmeyen kýsmýn, metaýn fiyatýnda hesaba katýlmasý gerekmez. Bu kýsým, alýcýya hediye edilebilir. Rekabetin yolaçtýðý ilk adým budur. Rekabetin attýrdýðý ikinci adým, iþgününün uzatýlmasýyla yaratýlan anormal artý-deðerin hiç olmazsa bir kýsmýnýn, metaýn satýþ fiyatýnýn dýþýnda tutulmasýdýr. Bu þekilde, metaýn anormal derecede düþük satýþ fiyatý önceleri arasýra görülür ve zamanla bu, yerleþik hale gelir; bundan böyle bu fiyat, fazla emek-zamanýnýn karþýlýðý olan acýnacak derecede düþük bir ücretin deðiþmeyen temeli olur; týpký baþlangýçta bu düþük ücretin gene ayný koþullarýn bir ürünü olmasý gibi. Rekabetin tahlili, konumuzun bu kýsmýna girmediði için, bu harekete burada yalnýzca deðinilmiþ olunuyor. Gene de kapitalistin bu konuda ne dediðine bir an için kulak verebiliriz: Birminghamda patronlar arasýnda öylesine bir rekabet var ki, bunlarýn çoðu iþveren olarak, baþka zaman utanç duyacaklarý þeyleri yapmak zorunda kalýyorlar; buna karþýlýk, fazla bir para kazanýldýðý yok, yalnýz halk bundan yararlanýyor.23

Okur, Londrada iki tür fýrýncý bulunduðunu anýmsayacaktýr; bunlardan birisi ekmeði tam fiyatýna satýyordu (tam fiyatlý fýrýncýlar), diðeri normal fiyatýnýn altýnda satýyordu (ucuzcular, düþük fiyatlý satýcýlar).

Tam fiyatlý satýcýlar rakiblerini Parlamento Soruþturma Komitesinin önünde suçluyorlardý: Bunlar varlýklarýný, ancak, önce halký kandýr-22 Örneðin, eðer bir fabrika iþçisi, alýþýlagelen uzun saatler çalýþmayý reddederse, kýsa zamanda yerine daha uzun zaman çalýþabilecek bir baþkasý bulunur, ve böylece iþten atýlmýþ olur. (Reports of Inspectors of Fact., Evidence, 30th April, 1848, s. 39, n° 58.) Eðer bir kiþi, iki kiþinin iþini yaparsa... kâr oraný genel olarak yükselecektir... ek emek ikmali sonucu fiyatý düþmüþ olacaktýr. (Senior, l.c., s. 15.)

23 Childrens Emplement Comm., III. Rep., Evidence, s. 66, n° 22.

470 Karl Marks

Kapital I

makla, sonra da adamlarýný 12 saatlik ücret karþýlýðýnda 18 saat çalýþtýrmakla sürdürüyorlar. ... [sayfa 562] Ýþçilerin karþýlýðý ödenmeyen emekleri, rekabetin yapýldýðý ve bugüne kadar da sürdürüldüðü kaynaðý oluþturur.

... Fýrýncý ustalarý arasýndaki rekabet, gece iþini ortadan kaldýrmadaki güçlüðün nedenidir. Un fiyatlarýna göre ekmeði maliyet fiyatýnýn altýnda satan bir ucuzcu, bunu iþçilerini daha fazla çalýþtýrmakla telafi etmek zorundadýr. Ben, iþçilerimi, yalnýzca 12 saat çalýþtýrdýðým halde, eðer komþum, 18 ya da 20 saat çalýþtýrýrsa, satýþ fiyatýnda beni doðal olarak alteder. Ýþçiler, eðer, çalýþtýklarý fazla süre için ücret istemekte ayak di-rerlerse, bu durum düzelir. .... Ucuzcularýn çalýþtýrdýðý iþçilerin çoðu, verilen ücret ne olursa olsun kabul etmek durumunda bulunan yabancýlar ile gençlerdir.24

Bu yakýnma, kapitalistin beyninde üretim iliþkilerinin nasýl yalnýzca dýþ yönlerinin yansýdýðýný göstermesi bakýmýndan da ilginçtir. Kapitalist, emeðin normal fiyatýnýn bile belirli bir miktarda karþýlýðý ödenmeyen emeði içerdiðini ve iþte bu emeðin bu karþýlýðý ödenmeyen kýsmýnýn, kazancýnýn normal kaynaðý olduðunu bilmiyor. Artý emek-zamaný diye bir kavram onun için mevcut bile deðil; çünkü bu, günlük ücretle karþýlýðýný ödediðini sandýðý normal iþgününün içindedir. Ama, onun için, fazla-mesai, emeðin normal fiyatýna tekabül eden sýnýrlarý ötesine, iþgününün uzatýlmasýyla mümkündür. Ucuzcu rakibi ile karþý karþýya gelince bu fazla-mesai için fazla ödeme yapmasýnda bile direnir. Gene burada da, bu fazla ödeme, týpký alýþýlmýþ iþsaatinin fiyatý gibi, karþýlýðý ödenmeyen emeði içerdiðini de bilmez. Örneðin, 12 saatlik iþgününün bir saatinin fiyatý 3 peni, ve bu da diyelim yarým iþsaatinin deðer-ürünü ise, fazla-mesainin iþsaatinin fiyatý 4 peni ya da 2/ iþ-saatinin deðer-ürü-3

nüdür. Burada kapitalist, birinci durumda iþsaatinin yarýsýna, ikinci durumda ise üçte-birine, karþýlýðýný ödemeksizin elkoymaktadýr. [sayfa 563]

24 Report, etc., Relative to the Grievances Complained of by the Journeymen Bakers, Lond.

1862, s. LII, ve Evidence, n° 479, 359, 27. Ne var ki, tam fiyatla satanlar bile, yukarda söylendiði ve sözcüleri Bennettin de kabul ettiði gibi, iþçilerini genellikle gece saat 11de iþe baþlatýp ertesi sabah saat 8e kadar çalýþtýrýrlar ve bunlar, bütün gün akþam saat 7ye kadar iþte kalýrlar..

(l.c., s. 22.)

Karl Marks 471

Kapital I

YÝRMÝBÝRÝNCÝ BÖLÜM

PARÇA-BAÞI ÜCRET

PARÇA-BAÞI ücret, zamana göre ücretin deðiþikliðe uðramýþ biçiminden baþka bir þey deðildir. Týpký zamana göre ücretin, emek-gücünün deðer ya da fiyatýnýn deðiþikliðe uðramýþ þekli olmasý gibi.

Parça-baþý ücrette, ilk bakýþta, emekçiden satýnalýnan kullanýmdeðeri, onun emek-gücünün, canlý emeðinin bir iþlevi gibi deðil de, üründe zaten gerçekleþmiþ emeði gibi görünür; ve gene bu emeðin fiyatý, zamana göre ücrette olduðu gibi, emek-gücünün günlük deðeri/belli saatlik iþgünü oraný ile deðil de, üreticinin iþ yapma yetisiyle belirleniyormuþ gibi görünür.25 [sayfa 564]

25 Parça-baþý iþ sistemi, iþçilik tarihinde bir çaðý belirler; kapitalistin isteðine baðlý bulunan basit gündeliçi emekçi ile, çok uzak olmayan bir gelecekte, kapitalist ile zanaatçýlýðý kendi kiþiliðinde birleþtirmeyi vaadeden lonca zanaatlarýnýn durumu arasýnda yer alýr. Parça-iþçi, iþverenin sermayesi ile çalýþsa bile aslýnda kendi kendisinin patronudur. (John Watts, Trade Societies and Strikes, Machinery and Cooperative Societies, Manchester 1865, s. 52, 53.) Bu küçük yapýtý buraya aktarmamýn nedeni, iyice kokuþmuþ bayaðý bir mazur gösterme çabasýnýn lâðým çukuru olmasýdýr. Daha önce ovencilik ile de alýþveriþi olan bu ayný Mr. Watts, 1842

yýlýnda baþka bir kitapçýk daha yayýnlamýþ: Facts and Fictions of Political Economists, ve bunda, diðer þeyler yanýnda mülkiyetin hýrsýzlýk olduðunu ilân etmiþtir. Eski çamlar bardak oldu!

472 Karl Marks

Kapital I

Bu görünüþe olan güven, her iki ücret þeklinin de, ayný sanayi kollarýnda ayný zamanda yanyana bulunmasý olgusuyla ilk büyük darbeyi yer; örneðin Londradaki mürettipler genel kural olarak parçabaþý çalýþýrlar, zamana göre ücret istisnadýr, buna karþýlýk taþradakiler günlük çalýþýrlar, parça-baþý iþ istisnadýr. Londra limanýnda gemi yapým iþçileri, parça-baþý çalýþýrlar, oysa diðer bütün yerlerde günlük çalýþýrlar,26

Londrada ayný saraç dükkanýnda, çoðu zaman ayný iþ için, Fran-sýzlara parça-baþý, Ýngilizlere zamana göre ücret ödenir. Parça-ba-þý ücretin egemen olduðu gerçek anlamdaki fabrikalarda, bu ücret þekline uygun düþmeyen bazý tür iþlerin karþýlýðý zamana göre ödenir.27 Bu biçimlerden birisinin diðerine göre kapitalist üretimin geliþmesine daha uygun düþme olasýlýðýna karþýn, ücretin ödenme biçimindeki farklýlýðýn bunun özünde herhangi bir deðiþiklik yapmadýðý da apaçýk bir þeydir.

Alýþýlagelen iþgünü, 6 saati karþýlýðý ödenen, 6 saati de ödenmeyen olmak üzere 12 saat içersin. Ürün-deðer 6 þilin, dolayýsýyla 1 saatlik emeðinin ürün-deðeri 6 peni etsin. Deneyim sonucu olarak, diyelim ki, ortalama bir yoðunluk ve beceriyle çalýþan ve bu nedenle de bir þeyin üretimi için ancak toplumsal bakýmdan gerekli olduðu kadar zaman harcayan bir iþçi, 12 saatte, baðýmsýz ya da bir bütünün ölçülebilir kýsýmlarý olan 24 parça iþ çýkarsýn. Bu 24 parçanýn deðeri, bunlarýn içerdiði deðiþmeyen sermaye kýsmý çýkartýldýktan sonra, 6 þilin ve tek bir parçanýn deðeri 3 penidir. Emekçi, parça baþýna, 1½ peni alýr ve böylece 12 saatte [sayfa 565] 3 þilin kazanmýþ olur. Týpký zamana göre ücrette, olduðu gibi, emekçinin, 6 saati kendisi için 6 saati de kapitalist için, ya da her saatin yarýsýný kendisi için, öteki yarýsýný kapitalist için çalýþtýðýný düþünmemizin nasýl önemi yoksa, burada da, her parçanýn karþýlýðýnýn yarýsýnýn ödendiðini, öteki yarýsýnýn ödenmediðini, ya da 12 parçanýn fiyatý yalnýzca emek-gücünün deðerinin eþdeðeri, buna karþýlýk öteki 12

parçanýn artý-deðerin maddeleþmiþ þekli olduðunu söylememin de hiç bir önemi yoktur.

Parça-baþý ücret biçimi, aynen zamana göre ücret biçimi gibi akýldýþýdýr. Örneðimizde, bir metaýn iki parçasý, bunlarýn üretimi için tüketilen üretim araçlarýnýn deðeri çýkartýldýktan sonra, bir iþsaatinin ürünü olduðu için 6 peni iken, emekçi, bunlara karþýlýk 3 peni alýr. Parça-baþý ücret, aslýnda, belirli bir deðer iliþkisi ifade etmez. Bu nedenle de, bir 26 T. J. Dunning, Trades Unions and Strikes, Lond. 1860, s. 22.

27 Bu iki ücret þeklinin yanyana bulunuþu, patronlarýn düzenbazlýklarýný yürütmede nasýl yararlý olmuþtur: Bir fabrikada 400 iþçi çalýþýyor ve bunlarýn yarýsý parça-baþý ücret aldýklarý için uzun süre çalýþmalarý iþlerine geliyor. Geriye kalan 200 kiþi gündelik alýyorlar ve diðerleri gibi uzun süre çalýþýyorlar, ama bu fazla-mesai için hiç bir karþýlýk almýyorlar. ... Bu 200 kiþinin günde yarým saat çalýþmalarý, bir kiþinin 50 saat çalýþmasýna ya da bir kiþinin bir haftalýk emeðinin 5/6sýna eþittir. (Reports of Insp. of Fact., 31st October, 1860, s. 9.) Aþýrý-çalýþma hâlâ geniþ ölçüde yürürlüktedir; ve çoðu durumda, yasanýn öngördüðü saptama ve yasaklamalara karþý güven içinde yürütülüyor. Parça-baþý ücret yerine haftalýk ücret alarak çalýþan halkýn uðradýklarý kaybý ... daha önceki raporlarýmýn çoðunda belirtmiþtim. (Leonard Horner, Reports of Insp. of Fact., 30th April, 1859, s. 8, 9.)

Karl Marks 473

Kapital I

parçanýn deðerinin, onda somutlaþan emek-zamaný ile deðil, tersine, emekçinin harcadýðý emek-zamanýnýn, ürettiði parça sayýsý ile ölçülmesi sözkonusudur. Emek, zamana göre ücrette doðrudan doðruya devam ettiði süreyle, parça-baþý ücrette ise, belli bir zaman süresinde somutlaþtýðý ürün miktarýyla ölçülür.28 Emek-zamanýnýn fiyatý en sonunda þu denklemle belirlenir: bir günlük emeðin deðeri = günlük emek-gücü deðeri. Parça-baþý ücret, bu yüzden, zamana göre ücret biçiminin yalnýzca deðiþmiþ bir þeklidir.

Þimdi de parça-baþý ücreti belirleyen özellikleri daha yakýndan inceleyelim.

Emeðin niteliði, burada, iþin kendisi tarafýndan denetlenebilir.

Parça-baþý fiyatýn tam olarak ödenebilmesi için bu niteliðin ortalama bir yetkinlikte olmasý gerekir. Parça-baþý ücret, bu açýdan, ücret indi-rimleri ile kapitalist aldatmacasýnýn en verimli kaynaðý haline gelir.

Bunlar, emeðin yoðunluðu için kapitaliste tam bir ölçü saðlarlar.

Ancak daha önce belirlenen ve deneyimlerle saptanan belli bir miktardaki metada somutlaþan emek-zamaný, toplumsal gerekli emek-zamaný sayýlýr ve ödemeler buna göre yapýlýr. Bu yüzden Londranýn büyük ter-zilerinde belli bir parça iþ, örneðin bir yelek, bir saat ya da yarým saat sayýlýr, ve saati 6 penidir. Bir [sayfa 566] saatlik ortalama ürünün ne kadar olduðu deneyimle bilinir. Yeni bir moda çýktýðýnda, onarým ve benzeri iþlerde, belli bir parça için ne kadar saat sayýlacaðý konusunda patron ile emekçi arasýnda anlaþmazlýk çýkar ve bu da gene deneyimlerle sonuca baðlanýr. Londradaki mobilya iþyerleri ile benzeri yerlerde, benzeri durumlar görülür. Eðer emekçi ortalama bir verim gücüne sahip deðilse ve her gün belli asgari bir miktar iþ çýkartamaz ise kendisine yol verilir.29Burada emeðin niteliði ile yoðunluðu bizzat ücret tarafýndan denetlendiði için, iþin ayrýca gözetlenmesi büyük ölçüde gereksiz hale gelmektedir. Parça-baþý ücret bu nedenle yukarda anlatýlan modern

ev emeðinin temelini attýðý gibi, kademeli olarak örgütlenen sömürü ve ezme sisteminin de temelini atar.. Bu sömürü düzeninin iki temel biçimi vardýr. Bir yandan parça-baþý ücreti kapitalist ile ücretli-emekçi arasýna asalaklarýn girmesini, emeðin aracýyla kiralanmasýný kolaylaþtýrýr. Bu aracýlarýn kazancý, tümüyle, kapitalistin ödediði emek-fiyatý ile, bunlarýn, bu fiyatýn emekçiye ulaþmasýna fiilen izin verdikleri kýsmý 28 Le salaire peut se mesurer de deux manières: ou sur la durée du travail, ou sur son produit. [Ücretler iki þekilde ölçülebilir: emeðin süresine göre, ya da ürününe göre.] (Abrége élémentare des principes de lEconomie Politique, Paris 1796, s. 32.) Bu yapýtýn adý belirtilmeyen yazarý, G. Garnierdir.

29 Ona (iplik eðiricisine) þu kadar aðýrlýkta pamuk verilir ve o bunu belli bir sürede ve belli bir incelikte, belli aðýrlýkta, tire ya da iplik olarak teslim etmek zorundadýr; ve bunun için libre baþýna kendisine þu kadar ücret ödenir. Eðer yaptýðý iþ kusurlu ise, bunun cezasýný çeker; yok eðer belli sürede saptanýlan miktardan az iplik yapmýþsa iþten çýkartýlýr ve yerine daha hünerli bir iþçi alýnýr. (Ure, l.c., s. 317.)

474 Karl Marks

Kapital I

arasýndaki farktan ileri gelir.30 Bu sisteme Ýngilterede ilginç bir ad verilmiþtir, Sweating system (terletme sistemi). Öte yandan parça-baþý ücret, kapitaliste bir iþçibaþýyla manüfaktürlerde grup baþýyla, madenlerde kömürü çýkartanlarla, fabrikalarda makineyi fiilen çalýþtýran iþçiyle

bir sözleþme yapma olanaðýný saðlar; kararlaþtýrýlan fiyat üzerinden, iþçibaþý, yardýmcý emekçileri bulmayý ve ücretlerini ödemeyi üzerine alýr. Emekçinin sermaye tarafýndan sömürülmesi, burada, emekçinin emekçi tarafýndan sömürülmesiyle uygulanir.31

Parça-baþýna ücret belli ise, emekçinin, emek-gücünü elinden geldiðince yoðun bir þekilde harekete getirmesi doðal olarak [sayfa 567]

çýkarýnadýr; bu da, kapitaliste, emeðin normal yoðunluk derecesini daha kolaylýkla artýrma olanaðýný verir.32 Ýþgününün uzatýlmasý þimdi artýk emekçinin de kiþisel çýkarýnadýr, çünkü böylece onun günlük ya da haftalýk kazancý da yükselecektir.33 Bu, giderek, zamana göre ücret konusunda açýklanmýþ olan bir tepki yaratýr; iþgününün uzatýlmasýyla, parça-baþý ücret ayný kalsa bile, emeðin fiyatýnda bir düþmeyi zorunlu olarak birlikte getirir.

Zamana göre ücrette birkaç istisna dýþýnda, ayný tür iþ için ayný ücret ödendiði halde, parça-baþý ücrette, emek-zamanýnýn fiyatýnnýn belli miktarda ürün ile ölçülmesine karþýn, günlük ya da haftalýk ücret, emekçinin gösterdiði bireysel farklýlýklara göre deðiþir; emekçilerin bazýsý belli bir sürede ancak asgari miktarda iþ çýkardýðý halde, bir baþkasý ortalamaya ulaþýr, bir üçüncüsü ise ortalamanýn üstüne çýkar. Bu nedenle, burada, fiilen ele geçen ücret, bireysel emekçilerin gösterdikleri 30 Ýþ birkaç elden geçerse, bunlarýn herbiri kârdan payýný alýr, oysa eðer iþi en sondaki yaparsa, kadýn iþçiye ulaþan ücret son derece orantýsýz olur. (Child. Emp. Comm., II. Report, s.

lxx, n° 424.)

31 Mazeretçi Watts bile þöyle diyor: Eðer, bir iþte çalýþan herkes bir sözleþmenin taraftarý olsalar ve bir kiþi kendi kârý için diðerlerini aþýrý-çalýþtýrma yolu ile çýkar saðlayacaðýna, herkes yeteneðine göre pay alsa, bu parça-iþ sisteminde büyük bir düzelme anlamýna gelir. (l.c., s.

53.) Bu sistemin bayaðýlýklarý konusunda bkz: Child. Emp. Comm., Rep. III., s. 66, n° 22, s. 11, n°

124; s. xi, n° 13, 53, 59 vb..

32 Kendiliðinden doðan bu sonuca çoðu kez yapay olarak yardýmcý olunur: örneðin, Londrada makine sanayiinde alýþýlagelen hileli bir yöntem kullanýlýr: Birkaç iþçinin baþýna, fizik gücü daha üstün ve eliçabuk birisi seçilerek konulur, bu adama yimibeþ þilin kadar fazla bir ücret ödenir; onun görevi yalnýzca sýradan ücret alan iþçiIeri harekete geçirmek ve isteklendirmek için bütün gücüyle çalýþmaktýr ... bu çalýþmanýn, üstün hünerin ve emek-gücünün kýsýtlandýðý yolunda iþverenlerin (sendikalý) iþçilere yönelttiði suçlamalarýn çoðunu hiç bir yoruma gerek göstermeyecek þekilde açýklar. (Dunning, l.c., s. 22, 23.) Yazarýn kendisi de iþçi ve sendikanýn sekreteri olduðu için bu sözler abartmalý sanýlabilir. Ama okur, J. Ch. Mortonun highly respectable [çok saygýdeðer -ç.] Tarým Ansiklopedisinin Labourer niaddesine bakarsa bu yöntemin çiftçilere geliþmiþ bir yöntem olarak salýk verildiðini görecektir.

33 Parça-baþýna ücret alan herkes ... iþin yasal sýnýrlarýnýn dýþýna çýkarýlmasýndan yararlanýr.

Fazla-mesai yapma isteði konusundaki bu gözlem, özellikle dokumacý ve çileci olarak çalýþtýrýlan kadýnlar için geçerlidir. (Rept. of Insp. of Fact., 30th April, 1818, s. 9.) Bu sistem (parça-baþý), iþveren için o derece kârlýdýr ki ... genç çömlekçileri, parça-baþý sistemle çalýþtýklarý dört-beþ yýl içersinde düþük bir ücretle aþýrý-çalýþmaya doðrudan doðruya teþvik etmiþ olur. ... Bu ...

çömlekçilerin vücut yapýlarýndaki kusurlarýn diðer büyük bir nedeni olarak görülebilir. (Child.

Empl. Comm., I Rept., s. xýýý.)

Karl Marks 475

Kapital I

hünere, kuvvete, güce, dayanýklýlýða vb. baðlý olarak büyük deðiþmeler gösterir.34 Kuþkusuz bu durum, sermaye ile ücretli-emek arasýndaki genel iliþkileri deðiþtirmez. Önce, bireysel farklýlýklar, iþyerinde bir bütün olarak birbirlerini dengelerler ve böylece belli bir emek-zamanýnda ortalama miktarda ürün saðlanýr ve ödenen toplam ücret, bu özel sanayi kolundaki ortalama ücrettir. Sonra, ücret ile artý-deðer arasýndaki orantý deðiþmeden kalýr, çünkü her bireysel [sayfa 568] emekçinin saðladýðý artýdeðer kitlesi, aldýðý ücrete tekabül eder. Ama, parça-baþýna ücretin kiþiye saðladýðý geniþ hareket alaný, bir yandan onun kiþiliðini geliþtirdiði gibi, ondaki özgürlük, baðýmsýzlýk ve kendi kendini denetleme duygusunu da geliþtirir; öte yandan ise aralarýndaki rekabet duygusunu kamçýlar.

Bu yüzden parça-baþý iþ, bireysel ücreti ortalamanýn üzerine çýkarmak-la birlikte, bu ortalamanýn kendisini düþürme eðilimini taþýr. Ama, parça-baþý ücretin özel oranýnýn geleneklerle uzun bir süre saptanmasý halinde, bu ücretin düþürülmesi, bu nedenle özel güçlükler gösterir; bu gibi istisnai durumlarda, patronlar, bazan bunu zamana göre zorla ücrete dönüþtürme yoluna baþvurmuþlardýr. Örneðin, 1860 yýlýnda Coventrydeki kurdele ve þerit dokuma iþçileri arasýnda bu yüzden büyük bir grev baþgöstermiþtir.35 Son olarak, parça-baþý ücret, bundan önceki bölümde anlatýlan saat sisteminin baþlýca dayanaklarýndan birisidir.36 [sayfa 569]

34 Herhangi bir iþkolundaki iþin, her mesleðin yaptýðý parça ile ödenmesinde ... ücretler, miktar olarak, tamamen esastan deðiþebilir. ... Ama günlük iþte genel olarak o iþkolunda çalýþan iþçi için verilecek ücret ölçütü, iþçi ve iþveren tarafýndan kabul edilen ... tekdüze bir orandýr.

(Dunning, l.c., s. 17.)

35 Le travail des Compaknons-artisans sera réglé à la journée ou à pièce. Ces rnaitres-artisans savent à peu prés combien douvrage un compagnon-artisan peut faire par jour dans chaque métier, et les payent souvent à proportion de louvrage quils font; ainsi ces compagnons travaillent autant quils peuvent, pour leur propre intérêt, sans-autre inspection. [Kalfa zanaatçýlarýnýn çalýþmasý, günlük olarak ya da parça-baþýna ödenecek. ... Bu usta zanaatçýlar, bir kalfa zanaatçýnýn, her iþte, günde ne kadar iþ yapabileceðini aþaðý yukarý bilir, ve onlara çoðu kez yaptýklarý iþ oranýnda öderler; böylece, bu kalfalar, baþka bir yoklama olmaksizin, kendi öz çýkarlarý için, ellerinden geldiðince çalýþýrlar.] (Cantillon, Essai sur la Nature du Commerce en général, Amst. Ed., 1756, s. 185 ve 202. Birinci baský: 1755.) Quesnay, Sir James Steuart ve A. Smithin geniþ ölçüde yararlandýklarý Cantillon, burada, daha o zaman parça-baþý ücreti, yalnýzca zamana göre ücretin deðiþik bir þekli olarak göstermektedir. Cantillonun Fransýzca baskýsý, baþlýðýnda bunun Ýngilizceden çeviri olduðunu belirtmektedir, ama Ýngilizce baský, The Analysis of Trade, Commerce, etc,. by Philip Cantillon, late of the city of London, Merchant, yalnýzca daha sonraki bir tarihte (1759) yayýnlanmýþ olmakla kalmaz, içeriði de daha sonraki düzeltilmiþ bir metin olduðunu tanýtlar: örneðin Fransýzca baskýda Humeun henüz adý geçmez, oysa Ýngilizce baskýda, Pettyye artýk pek az raslanýr. Ýngilizce baský teorik olarak daha az önem taþýr, ama özellikle Ýngiliz ticareti, külçe altýn ve gümüþ iþlenmesi vb, konularýnda.

Fransýzca baskýda bulunmayan sayýsýz ayrýntýlarý içerir. Ýngilizce baskýnýn baþ sayfasýndaki Taken chiefly from the manuscript of a very ingenious gentleman, deceased, and adaptem, etc.,

[Ölmüþ bulunan çok zeki bir beyefendinin müsveddelerinden geniþ ölçüde alýnarak uyarlandýðý, vb.] gibi sözler, bu nedenle, o zamanlar sýk sýk raslanan bir yakýþtýrma gibi görünüyor.

36 Combien de fois navons-nous pas vu, dans certains atoliers, embaucher beaucoup plus douvriers que ne le demandait le travail à mettre en main? Souvent, dans la prévision dun travail aléatoire, quelquefois méme imaginaire, on admet des ouvriers: comme on les paie aux piéces, on se dit quon ne court aucun risque, parce que toutes les pertes de temps seront à la charge des inoccupés. [Bazý atelyelerde, yapýlacak iþin gerektirdiðinden daha çok iþçi çalýþtýrýldýðýný birçok kez görmedik mi? Çoðu kez, raslantýya baðlý, hatta düþsel bir iþ 476 Karl Marks

Kapital I

Buraya kadar anlatýlanlardan, parça-baþý ücretin, kapitalist üretim tarzý ile en uyumlu ücret þekli olduðu sonucu çýkýyor. Yeni bir þey olmamakla birlikte, parça-baþý ücret 14. yüzyýlda Fransýz ve Ýngiliz çalýþma yönetmeliðinde, zamana göre ücretle resmen yanyana bulunmaktadýr ancak gerçek manüfaktür döneminde geniþ bir uygulama alaný bulmuþtur. Büyük sanayiin fýrtýnalý gençlik döneminde, özellikle 1797 ile 1815 yýllarý arasýnda, iþgününün uzatýlmasýnda ve ücretlerin düþürülmesinde bir kaldýraç olarak kullanýlmýþtýr. Bu dönemdeki ücret dalgalanmalarý konusunda çok önemli malzeme, Mavi kitaplarda bulunabilir: Report and Evidence from the Select Committee on Petitions respecting the Corn Laws (Parlamentonun 1813-14 yasama yýlý) ve: Reports from the Lords Committee, on the state of the Growth, Commerce, and Consumption of Granz, and all Laws relating thereto (yasama yýlý 1814-15). Buralarda, jakobenlere karþý savaþýn baþlangýcýndan beri emek fiyatýndaki sürekli düþmeler üzerine belgesel kanýtlar buluyoruz. Örneðin, dokuma sanayiinde, parça-baþý ücreti o derece düþmüþtür ki, iþgünündeki çok büyük uzatmalara karþýn, günlük ücretler eskisinden daha düþük kalmýþtýr. Pamuklu dokumacýlarýnýn gerçek kazançlarý þimdi eskisinden çok daha düþüktür; bunlarýn eskiden vasýfsýz emekçiye göre üstünlükleri þimdi neredeyse tamamen ortadan kalkmýþtýr. Gerçekten de ... bugün vasýflý ve vasýfsýz emek arasýndaki ücret farký, eski dönemlere göre çok daha azdýr.37 Parça-baþý ücret nedeniyle emeðin yoðunluðu ile geniþliðindeki artýþýn, tarým proletaryasýna ne kadar az yarar saðladýðý, toprak aðalarý ile çiftçilerden yana bir kitaptan alýnan þu satýrlardan görülebilir: Tarým iþlerinin büyük bir kýsmý, günlük ya da parça-baþýna tutulan kimseler tarafýndan yapýlmaktadýr. Bunlarýn haftalýk ücretleri 12 þilin kadar; parça-baþý çalýþanlarýn daha büyük bir dürtü altýnda, haftalýk ücrete göre 6 ya da. 2 þilin daha fazla kazanacaklarý düþünülebilir ise de, toplam geliri hesaplanýnca, yýl boyunca iþsiz kalmasý nedeniyle uðradýðý kayýplarýn bu kazancý aþtýðý görülür.

... Ayrýca bu adamlarýn ücretleri ile, gerekli geçim araçlarý arasýnda belli bir oranýn bulunduðu genellikle görülür: böylece, iki çocuk sahibi bir iþçi, kilisenin yardýmýna muhtaç olmaksýzýn ancak geçinebilir.38 Malthus, o sýrada, Parlamentonun yayýnladýðý bazý gerçeklerle [sayfa 570] ilgili olarak þunlarý söylüyordu: Parça-baþý ücret uygulamasýndaki büyük artýþý kaygý ile gözlemlediðimi itiraf ederim. Günün 12 ya da 14 saatinde ya da daha uzun bir süre gerçekten aðýr iþ, insan için çok fazladýr.39

Fabrika yasalarýnýn kapsamýna giren iþyerlerinde, parça-baþý ücret dolayýsýyla, iþçi alýnýr: parça-baþýna ödendiðinden, hiç bir tehlikeye koþulmadýðý söylenir, çünkü tüm zaman kayýplarý, çalýþtýrýlmayanlarýn zimmetine yazýlacaktýr.] (H. Grégoir, Les Typographes devant le Tribunal correctionnel de Bruxelles, Bruxelles 1865, s. 9.) 37 Remarks on the Commercial Policy of Great Britain, London 1815, s. 48.

38 A Defence of the Landowners and Farmers of Great Britain, Lond. 1814, s. 4, 5.

39 Malthus, Inquiry into the Nature and Progress of Rent, Lond. 1815, [s. 49, not.]

Karl Marks 477

Kapital I

genel kural halini alýyordu, çünkü buralarda sermaye, iþgününün verimini ancak emeði yoðunlaþtýrarak artýrabiliyordu.40

Emeðin üretkenliðindeki deðiþmeyle birlikte, ayný miktar ürün, deðiþik emek-zamanýný temsil eder. Bu yüzden, parça-baþý ücret de, belirli bir emek-zamanýnýn para olarak ifadesi olduðu için deðiþecektir.

Yukardaki örneðimizde, 12 saatte 24 parça iþ üretiliyordu, 12 saatin ürününün deðeri 6 þilindi, emek-gücünün günlük deðeri 3 þilindi, iþsaatinin fiyatý 3 ve parça-baþýna ücret 1½ peniydi. Bir parçada yarým saatlik emek bulunuyordu. Emeðin üretkenliðinin iki katýna çýkartýlmasý sonucu, eðer ayný iþgününde þimdi 24 yerine 48 parça saðlanýrsa, diðer koþullar ayný kalmak üzere, þimdi her parça, yarým-iþsaati yerine, yalnýzca ¾ iþsaati temsil ettiði için, parça-baþýna ücret 1½ peniden ¾

peniye düþer. 24 x1½ peni = 3 þilin, ve ayný þekilde 48 x ¾ peni = 3

þilindir. Bir baþka deyiþle, parça-baþý ücret, ayný zamanda üretilen parçalarýn sayýsýndaki artýþ41ve dolayýsýyla ayný parça için harcanan emek-zamanýndaki azalýþ oranýnda düþer. Parça-baþý ücretlerdeki bu deðiþiklik, salt nominal olduðu sürece, kapitalist ile emekçi arasýnda sürekli bir savaþýma yolaçar. Çünkü, bunu, kapitalist, ya emeðin fiyatýný fiilen düþürmek için bir bahane olarak kullanýlýr ya da emeðin üretkenliði ile birlikte yoðunluðu da artar. Ya da, emekçi, parça-baþý ücretin görüntüsünü ciddiye alýr, yani emek-gücünün karþýlýðýnýn deðil, ürününün karþýlýðýnýn ödendiðini [sayfa 571] düþünerek, ürettiði metaýn satýþ fiyatýnda bir düþme olmaksýzýn, ücretlerdeki düsmeye karþý baþ-kaldýrýr. Ýþçiler, hammadde fiyatlarý ile, üretilen mallarýn fiyatlarýný dik-katle izlerler ve böylece patronlarýn elde ettikleri kâr konusunda doðru bir tahminde bulunabilirler.42

Kapitalist, ücretli-emeðin niteliði bakýmýndan kaba bir yanýlgý diye gördüðü bu gibi hak isteklerini haklý olarak kulak arkasý eder.43 Sanayi-40 Parça-baþý ücret alanlar ... belki de fabrikalardaki iþçilerin beþte-dördünü oluþtururlar.

(Report of Insp. of Fact.. 30th April, 1858, [s. 9].) 41 Ýplik eðirme makinesinin üretken gücü ölçülür, ve bununla yapýlan iþ için ödenen para, üretme gücündeki artma kadar olmamakla birlikte, onunla birlikte azalýr. (Ure, l.c., s. 317.) Bu son mazur gösterme tümcesini, Ure, gene kendisi geçersiz kýlar. Çýkrýðýn uzatýlmasý ile iþte bir artýþa yolaçýlacaðýný o da kabul eder. Demek ki, emek, üretkenliðindeki artýþ oranýnda azalmýþ olmaz. Ayrýca: Bu artýþ ile, makinenin üretme gücü beþte-bir artýrýlmýþ olacaktýr. Bundan sonra, yaptýðý iþ için iþçiye, eskisi kadar ücret ödenmeyecektir, ama bu ücret beþte-bir oranýnda azalmayacaðý için, bu geliþme, belli saat çalýþmasý için kazandýðý parayý artýracaktýr, ama yukardaki ifadede bazý deðiþiklikler yapýlmasý gereklidir. ... Ýplikçi, kendi ek altý þilininin bir kýsmýný, yetiþkin iþçilerin yerini alan, ek gene yardýmcýlara vermek durumundadýr (l.c., s. 321), ve bu durumda ücretlerin yükselmesi yolunda bir eðilim sözkonusu olamaz.

42 H. Fawcett, The Economic Position of the British Labourer, Cambridge and London 1865, s. 178.

43 Londrada yayýnlanan Standart gazetesinin 26 Ekim 1861 tarihli sayýsýnda, John Bright ve Ortaklarýnýn, Rochdale magistratesinde [sulh mahkemesi -ç.] açtýklarý bir dava konusunda bir haber vadý. Halý Dokuma Ýþçileri Sendikasý yöneticilerine karþý bir dava açýlmýþtý. Bright þirketi, ayný zaman ve ayný emekle [!] eskiden 160 yarda üretirken, þimdi 240 yarda üreten yeni bir makine kullanmaya baþlamýþtý. Ýþçilerin, iþverenin geliþmiþ makineler için yaptýðý sermaye ile elde edilen kârdan bir pay istemeleri, hiç bir þekilde sözkonusu olamazdý. Bu mantýða uygun 478 Karl Marks

Kapital I

in ilerlemesine karþý vergi koymak anlamýna gelen bu haksýz isteðe karþý kýyameti koparýr ve, emeðin üretkenliðinin emekçiyi hiç ilgilendir-mediðini apaçýk ilân eder.44 [sayfa 572]

olarak Bright ortaklar, yarda baþýna ücreti 1,5 peniden 1 peniye indirmeyi önerdiler, böylece iþçilerin kazancý ayný emek için tam eskisi kadar kalmýþ olacaktý. Ama burada, nominal bir ücret indirimi vardý ve iþçilerin iddiasýna göre bu indirim, gerektiði þekilde önceden haber verilmeden yapýlmýþtý.

44 Ýþçi sendikalarý, ücretleri ayný düzeyde tutmak isteklerinde, geliþmiþ makinelerin kullanýlmasýyla saðlanan kâra da ortak olma çabasýný gösteriyorlar.. (Quelle horreur! [Ne korkunç! -ç.] ... Ýþ kýsaldýðý için daha yüksek ücret talep etmek, bir baþka deyiþle, mekanik geliþmelere vergi koymak çabasý demektir (On Combination Of Trades, New Edit., London 1834, s. 42.)

Karl Marks 479

Kapital I

YÝRMÝÝKÝNCÝ BÖLÜM

ÜCRETLERDEKÝ ULUSAL FARKLILIKLAR

ONYEDÝNCÝ Bölümde, emek-gücünün deðer büyüklüðünde bir deðiþikliðe yolaçabilecek çeþitli düzenlemeleri incelemiþtik; bu büyüklük, artý-deðere oranla, ya mutlak ya da nispi olarak ele alýnmýþtý; öte yandan, emeðin fiyatýnýn kendileriyle gerçeklik kazandýðý geçim araçlarý miktarýnýn da, bu fiyatýn uðradýðý deðiþikliklerden baðýmsýz ya da farklý dalgalanmalar gösterebileceði de görülmüþtür.45 Daha önce de belirtildiði gibi, emek-gücünün deðerinin ya da fiyatýnýn basit bir þekilde kolayca görülebilen ücret þekillerine çevrilmesi, bütün bu yasalarý, ücretlerin dalgalanmalarýný yöneten yasalar haline getirir. Tek bir ülkede [sayfa 573]

45 Ücretlerin (burada, ücretlerin para olarak ifadesi ele alýnýyor), daha ucuz bir maldan daha fazla satýnalabiliyorlar diye, yükseldiðini söylemek doðru deðildir. (David Buchananýn yayýnladýðý, Adam Smithin Wealth etc., baskýsýnda, 1814, v. I, s. 417, not.) 480 Karl Marks

Kapital I

ücretlerdeki bu dalgalanmalarýn bir dizi deðiþik düzenlemeler olarak görünmesi, çeþitli ülkelerde, ulusal ücretler arasýnda ayný anda ortaya çýkan fark olarak görünebilir. Çeþitli ülkelerdeki ücretleri karþýlaþtýrýrken, bu nedenle, emek-gücünün deðer büyüklüðündeki deðiþmeleri belirleyen bütün etmenleri hesaba katmamýz gerekir; yani doðal olarak ve zaman içinde geliþen birincil gerekli geçim maddelerinin fiyatlarý ile oylumlarýný, emekçilerin eðitim giderlerini, kadýn ve çocuk emeðinin oynadýðý rolü, emeðin üretkenliðini, harcanma yoðunluðunu ve büyüklüðünü dikkate almamýz gerekir. En yüzeysel karþýlaþtýrma bile, önce, farklý ülkelerdeki ayný iþkollarýnda ödenen ortalama günlük ücretlerin, birbiçim bir iþgününe indirgenmesini gerektirir. Günlük ücretlerin ayný terimlere indirgenmesinden sonra, zamana göre ödenen ücretin, tekrar parça-baþý ücrete çevrilmesi gerekir, çünkü emeðin hem yoðunluðunun ve hem de üretkenliðinin ölçüsü ancak bu parça-baþý ücret olabilir.Her ülkede, emeðin belli bir ortalama yoðunluðu vardýr; bir metaýn üretimi için bu ortalamanýn altýnda bir emek kullanýldýðýnda toplumsal bakýmdan gerekli-zamandan daha fazlasýna gerek duyulacaðý için, bu emek, normal nitelikte emek sayýlmaz. Belli bir ülkede ancak ulusal ortalamanýn üzerindeki bir yoðunluk derecesi, deðerin salt iþin devam süresi ile ölçülmesi üzerinde etkili olabilir. Tek tek ülkelerin meydana getirdiði dünya pazarýnda böyle bir þey sözkonusu deðildir.

Emeðin ortalama yoðunluðu ülkeden ülkeye deðiþir; bazýsýnda daha büyük, bazýsýnda daha küçüktür. Bu ulusal ortalamalar, ölçü birimi, evrensel emeðin ortalama birimi olan bir ýskala meydana getirirler. Bu nedenle daha yoðun bir ulusal emek, daha az yoðun olana göre, ayný sürede, daha çok para ile ifade edilen daha fazla deðer üretir.

Ama deðer yasasýnýn uluslararasý uygulamasýnda, daha üretken ulusal emek, dünya pazarýnda, rekabet nedeniyle, ürettiði metalarýn satýþ fiyatýný deðerlerinin düzeyine indirmeye zorlanmadýðý sürece, yoðunluk derecesi daha yüksek emek sayýldýðý için bir deðiþikliðe uðrar.

Bir ülkede kapitalist üretimin geliþmesiyle orantýlý olarak, emeðin ulusal yoðunluðu ve üretkenliði de uluslararasý düzeyin üzerine çýkar.46

Çeþitli ülkelerde ayný emek-zamanýnda üretilen [sayfa 574] ayný türden metalarýn farklý miktarlarý, bu yüzden, farklý fiyatlarla, yani uluslararasý deðerlere göre deðiþen bir miktar parayla ifade edilen ve eþit olmayan uluslararasý deðerlere sahip olurlar. Bu nedenle de, paranýn nispi deðeri, kapitalist üretim tarzýnýn daha fazla geliþmiþ olduðu bir ülkede, bu üretim tarzýnýn daha az geliþmiþ olduðu bir ülkeye göre, daha küçük olur.

Buradan, nominal ücretlerin, emek-gücünün para ile ifade edilen eþdeðerlerinin de, birinci ulusta, ikincisine göre daha yüksek olacaðý 46 Bu yasanýn, tek üretim kollarý için üretkenlik bakýmýndan ne gibi þeyleri deðiþtirebileceðini bir baþka yerde inceleyeceðiz.

Karl Marks 481

Kapital I

sonucu çýkar; ne var ki, bu, hiç bir zaman, sözü edilen bu yüksekliðin, gerçek ücretler, yani emekçinin geçinmesi için de geçerli olduðunu tanýtlamaz.

Paranýn bu nispi deðerinin çeþitli ülkelerde farklý olmasý bir yana, günlük, haftalýk vb. ücretlerin birinci ulusta ikincisine göre daha yüksek olduðu sýk sýk görülür, oysa emeðin nispi fiyatý, yani emeðin hem artý-deðere ve hem de ürünün deðerine göre fiyatý, ikinci ulusta birincisinden daha yüksektir.47

1833 Fabrika Komisyonu üyesi J. W. Cowell, iplik eðirme sanayiinde yaptýðý dikkatli bir araþtýrmadan sonra þu sonuca varmýþtýr: Ýngilterede ücretler, Kýta Avrupasýna göre, iþçiler için daha yüksek olmakla birlikte, kapitalistler için gerçekten daha düþüktür. (Ure, s. 314.) Ýngiliz fabrika denetmeni Alexander Redgrave, 31 Ekim 1866 tarihli raporunda, Kýta Avrupasý devletleriyle karþýlaþtýrmalý istatistiklerle, ücretler daha düþük ve emek-zamaný çok daha uzun olmakla birlikte, Avrupadaki emeðin, ürüne oranla Ýngilteredekinden daha pahalý olduðunu ortaya koymuþtur. Oldenburgdaki bir pamuklu fabrikasýnýn Ýngiliz yönetmeni, oradaki emek-zamanýnýn, cumartesileri de dahil, sabah 5.30dan akþam 8e kadar devam ettiðini ve oradaki iþçilerin, Ýngiliz [sayfa 575] iþgözcülerinin denetimi altýnda çalýþýrlarken, Ýngiliz iþçilerinin 10 saatte ürettikleri kadar ürün saðlamadýklarýný, bu gözcüler Alman olduðu zaman ise saðlanan ürünün çok daha az olduðunu açýklamýþtýr. Ücretler, Ýngilteredekinden çok daha düþük, çoðu zaman yarý yarýyadýr, ama makineye oranla iþçi sayýsý çok daha fazladýr ve bazý kýsýmlarda 5 : 3

oranýndadýr  Bay Redgrave, Rus pamuklu fabrikalarý konusunda çok ayrýntýlý bilgiler vermektedir. Ona, bu verileri, yakýn zamana kadar orada çalýþan bir Ýngiliz yönetici saðlamýþtýr. Her türlü kötülüðün boy attýðý bu Rus topraklarý üzerinde, Ýngiliz fabrikalarýnýn ilk günlerindeki bütün dehþet, olanca gücüyle egemendir. Yerli Rus kapitalistleri fabrika iþinde hiç bir iþe yaramadýklarý için fabrika yönetmenleri, haliyle Ýngilizdir.

Gece-gündüz süren her türlü aþýrý-çalýþtýrmaya ve iþçilere ödenen en utanç verici düþük ücretlere karþýn, Rus manüfaktürü, ancak yabancý 47 Adam Smithe karþý giriþtiði polemikte James Anderson þunlarý belirtir: Toprak ürünlerinin ve genellikle hububatýn ucuz olduðu yoksul ülkelerde, emeðin görünüþteki fiyatý genellikle düþük olmakla birlikte, gene de aslýnda çoðu kez diðer ülkelerden gerçekte daha yüksek olduðu, ayný þekilde dikkate deðer bir þeydir. Çünkü, emekçiye günlük olarak verilen ücretler, her ne kadar emeðin görünüþteki fiyatý ise de, emeðin gerçek fiyatý deðildir. Gerçek fiyat, belli miktarda yapýlmýþ iþ, iþverene neye maloluyorsa odur; ve bu açýdan bakýldýðýnda, hububat fiyatý ile diðer geçim araçlarý, yoksul ülkelerde zengin ülkelere göre genellikle daha düþük olmakla birlikte, emeðin fiyatý, hemen her zaman zengin ülkelerde, yoksul ülkelerden daha düþüktür. ... Gündelik ücret olarak hesap edilen emek, Ýskoçyada Ýngiltereye göre çok daha düþüktür. ... Parça-baþýna emek genellikle Ýngilterede daha ucuzdur. (James Anderson, Observations on the Means of Exciting a Spirit of National Industry etc., Edinb. 1777, s. 350, 351.)  Tersine, ücretlerin düþüklüðü de emeðin pahalý olmasýna yolaçar. Emek, Ýrlandada Ýngiltereden daha pahalýdýr

... çünkü ücretler orada çok daha düþüktür. (n° 2074, Royal Commission un Railways, Minutes, 1867.)

482 Karl Marks

Kapital I

rekabetin yasaklanmasý ile güçlükle yaþayabilmektedir. Burada, son olarak, Avrupanýn çeþitli ülkelerinde, fabrika ve iplik iþçisi baþýna düþen ortalama ið sayýsý konusunda Bay Redgravein hazýrladýðý karþýlaþtýrýlmalý bir tabloyu veriyorum. Bay Redgravein kendisi de, bu rakamlarý, birkaç yýl önce derlediðini ve o zamandan beri fabrikalarýn büyüklükleri ile iþçi baþýna düþen ið sayýsýnýn Ýngilterede artmýþ olduðunu belirtmektedir.

Bununla birlikte, o, adý geçen Kýta Avrupasý ülkelerinde ayný þekilde bir geliþmenin varolduðunu ve böylece rakamlarýn karþýlaþtýrma amacýyla bir deðer taþýdýklarýný kabul etmektedir.

FABRÝKA BAÞINA ORTALAMA ÝÐ SAYISI

Ýngiltere

12.600

Fransa

1.500

Prusya

1.500

Belçika

4.000

Saksonya

4.500

Avusturya

7.000

Ýsviçre

8.000

ÝÞÇÝ BAÞINA DÜÞEN ORTALAMA ÝÐ SAYISI

Fransa

14

Rusya

21

Prusya

37

Bavyera

46

Avusturya

49

Belçika

50

Saksonya

50

Ýsviçre

55

Daha küçük Alman devletleri

55

Büyük Britanya

74

[sayfa 576]

Bu karþýlaþtýrma, diyor Bay Redgrave, diðer nedenler yanýnda, Ýngilteredeki fabrikalarýn büyük bir kýsmýnda makineli dokumacýlýk, iplikçilikle birlikte yürütülen bir iþ olmasý nedeniyle, bu ülkenin lehinde deðildir [oysa bu tabloda, dokumacýlar, genel toplamdan düþürülmemiþ-tir]; diðer ülkeler için verilen fabrikalarýn çoðu, iplik eðirme fabrikalarý-dýr; eðer benzer þeyleri karþýlaþtýrmak olanaðý bulunsaydý, benim bölgemde bulunan ve bir tek iþçi ile iki yardimcýsýnýn 2.200 iðli makinelere baktýðý ve günde 220 libre aðýrlýðýnda, 400 mil uzunluðunda iplik üreten birçok pamuk ipliði fabrikasýný sayabilirdim. (Reports of Insp. of Fact., 31st Oct., 1866, s. 31-37, passim.)

Bilindiði gibi, Ýngiliz kumpanyalarý, Doðu Avrupa ile Asyada demiryollarýnýn döþenmesini üzerlerine almýþ ve bunlarýn yapýmýnda yerli emekçilerin yanýsýra bir miktar Ýngiliz iþçisi çalýþtýrmýþtýr. Pratik zorunluluklar nedeniyle, böylece bu kumpanyalar, emeðin yoðunluðu konusunda ulusal farklarý dikkate almak zorunda kalmýþlar, ama bu durum onlarý herhangi bir kayba uðratmamýþtýr. Deneyimleri, ücretin yükse-Karl Marks 483

Kapital I

kliði, emeðin ortalama yoðunluðuna azçok tekabül ettiði zaman bile, emeðin nispi fiyatý genellikle ters yönde deðiþmektedir.

Ýlk iktisat yapýtlarýndan birisi olan, Essay on the Rate of Wages48

adlý yapýtýnda H. Carey, çeþitli uluslarda, ücretlerin, ulusal iþgünlerinin üretkenlik derecesi ile doðrudan orantýlý olduðunu tanýtlamaya ve bu uluslararasý iliþkiden de, her yerde ücretlerin emeðin üretkenliði ile orantýlý olarak yükseldiði ve düþtüðü sonucunu çýkartmaya çalýþmaktadýr.

Carey alýþýk olduðu eleþtirisiz ve yüzeysel bir biçimde karmakarýþýk istatistik malzeme yýðýnýyla uðraþacaði yerde, önermelerini tanýtlamýþ olsaydý, gene de, artý-deðer üretimi tahlillerimizin bütünü, bu sonucun saçmalýðýný gösterirdi. Bu incelemenin en iyi yaný, þeylerin, gerçekte de, onun teorisine uygun biçimde olduklarýný iddia etmemiþ olmasýdýr.

Ona göre, devletin müdahalesi, doðal ekonomik iliþkileri bozmuþtur.

Bu nedenle, çeþitli ulusal ücretlerin devlete vergi þeklinde giden kýsmýnýn, iþçinin kendisine gittiði þeklinde hesaplanmasý gerekir. Þu devlet giderlerinin de kapitalist geliþmenin doðal meyveleri olup olmadýklarý konusunda Bay Careyin biraz daha düþünmesi [sayfa 577] gerekmez miydi? Bu usavurma þekli, sonradan Ýngilterenin, dünya pazarý üzerindeki þeytanca etkisinin (anlaþýlan bu etki ona göre kapitalist üretimin doðal yasalarýndan ileri gelmemektedir) zorunlu hale getirdiði devlet müdahalesini, yani doðanýn ve aklýn ürünü olan bu yasalarýn devlet eliyle korunmasýný, alias* Himaye Sistemini keþfetmek üzere iþin baþýnda rahatça ve uyum içinde iþleyen kapitalist üretim iliþkilerini ancak devletin müdahalesi ile bozulan ebedi doða ve akýl yasalarý diye ilk ilân eden kimseye tam yaraþacak türden bir usavurmadýr. Ayrýca, Carey, Ricardo ile diðerlerinin teoremlerinde formülleþtirilen mevcut toplumsal uzlaþmaz karþýtlýklar ile çeliþkilerin, gerçek ekonomik hareketin ideal ürünleri olmadýklarýný, tersine, kapitalist üretimin Ýngiltere ile diðer yerlerde gösterdiði gerçek uzlaþmaz karþýtlýklarýn, Ricardo ile ötekilerin teorilerinin bir sonucu olduðunu da keþfetmiþtir! Ensonu, kapitalist üretim tarzýnýn özünde bulunan güzellikler ile uyumu bozan þeyin, en sonunda ticaret olduðunu da o keþfetmiþtir. Bir adým daha atsa, belki de, kapitalist üretim tarzýndaki tek kötülüðün sermayenin kendisi olduðunu da keþfedecektir. Bastiat ile günümüzün öteki serbest ticaret yanlýsý iyimserlerin uyumlu bilgeliklerinin gizli kaynaðý olma onuru, himayeci sapýklýklarýna karþýn, eleþtiri yeteneðinden böyle korkunç derecede yoksun ve böylesine düzmece bir bilgin olan ancak böyle birisine ait olabilirdi. [sayfa 578]

48 [H. Carey,] Essay on the Rate of Wages: with on Examination of the Differences in the Condition of the Labouring Population throughout the World, Philadelphia, 1853.

* Nam-ý diðer. -ç.

484 Karl Marks

Kapital I

YEDÝNCÝ KISIM

SERMAYE BÝRÝKÝMÝ

__________

G Ý R Ý Þ*

BÝR para tutarýnýn, üretim araçlarýna ve emek-gücüne dönüþtürülmesi, sermaye olarak iþlev yapacak bir deðer miktarýnýn atacaðý ilk adýmdýr. Bu dönüþtürülme iþlemi, pazarda, dolaþým alaný içinde olur.

Ýkinci adým, üretim süreci, üretim araçlarý, deðerleri kendilerini meydana getiren öðelerin deðerini aþan ve bu nedenle de, baþlangýçta yatýrýlan sermaye ile birlikte bir artý-deðeri de içeren metalara dönüþür dönüþmez tamamlanýr. Bu metalarýn da hemen dolaþýma sokulmasý gerekir. Bunlarýn satýlmasý, deðerlerin para olarak gerçekleþmesi, bu paranýn tekrar sermayeye dönüþmesi ve bu hareketin durmadan yenilenmesi gerekir. Ayný evrelerin durmadan birbirlerini izledikleri bu dairesel hareket, sermayenin dolaþým biçimini oluþturur. [sayfa 579]

* Marx'ýn Fransýzca metne koyduðu baþlýktýr. -ç.

Karl Marks 485

Kapital I

Birikimin ilk koþulu, kapitalistin elinde bulunan metalarý satabilmesi ve aldýðý paranýn büyük kýsmýný sermayeye dönüþtürebilmesidir.

Bundan sonraki sayfalarda, biz, sermayenin normal þekilde dolaþýmýný varsayacaðýz. Bu sürecin ayrýntýlý tahlili, Ýkinci Kitapta [ciltte] görülecektir.

Artý-deðeri üreten, yani karþýlýðý ödenmemiþ emeði doðrudan doðruya emekçiden kopartýp alarak bunu metalarda somutlaþtýran kapitalist, aslýnda, bu artý-deðerin ilk sahibi olmakla birlikte, hiç bir zaman onun son sahibi deðildir. O, bunu, toplumsal üretim sürecinin bütünü içinde baþka görevleri yerine getiren baþka kapitalistlerle, toprak sahipleriyle vb. paylaþmak durumundadýr. Artý-deðer, bu nedenle, çeþitli kýsýmlara ayrýlýr. Bu parçalar, çeþitli kategorilere ayrýlan kimselere gider ve, kâr, faiz, tüccar kârý, toprak rantý vb. gibi birbirinden baðýmsýz farklý þekiller alýr. Artýdeðerin bu deðiþmiþ þekillerini ancak Üçüncü Kitapta

[ciltte] ele alabileceðiz.

O halde, biz, burada, bir yandan, hem sermayenin dolaþým alanýnda büründüðü yeni þekillerle, hem de bu þekillerin ardýndaki gizli somut üretim iliþkileri ile ilgilenmeksizin, kapitalistin ürettiði metalarý deðeri üzerinden sattýðýný varsayacaðýz. Öte yandan ise, bu kapitalist üreticiyi, bütün artý-deðerin sahibi ya da belki daha iyisi, bu yaðmada onunla birlikte hissesi olan herkesin temsilcisi olarak ele alacaðýz. Bu nedenle, biz, her þeyden önce, sermaye birikimini soyut bir açýdan, yani fiili üretim sürecinde salt bir evre olarak inceleyeceðiz.

Birikim süreci gerçekleþeceði sürece, kapitalist, elindeki metalarý satmayý ve bu parayý yeniden sermayeye dönüþtürmeyi baþarýyla yür-ütüyor demektir. Ayrýca, artý-deðerin parçalara bölünüþü, ne onun niteliðini deðiþtirir, ne de birikimin bir öðesi haline geldiði koþullarý. Sanayici kapitalistin, artý-deðerden kendisine alýkoyduðu ya da baþkalarýna býraktýðý kýsýmlarýn oraný ne olursa olsun, o, daima bu artý-deðere ilk elkoyan kimsedir. Bunun için, biz, gerçekte olanýn dýþýnda bir þeyi varsaymýþ olmuyoruz. Öte yandan, birikimi gerçekleþtiren dolaþým olayý ile artý-deðerin parçalara bölünmesi, bu sürecin basit temel þeklini bula-nýklaþtýrýr. Bu nedenle, birikim sürecinin tam ve kesin bir tahlili, bir süre için, iç mekanizmasýnýn iþlemesini gizleyen bütün görünümleri bir yana býrakmamýzý gerektirir. [sayfa 580]

486 Karl Marks

Kapital I

YÝRMÝÜÇÜNCÜ BÖLÜM

BASÝT YENÝDEN-ÜRETÝM

BÝR toplumda üretim sürecinin þekli ne olursa olsun, bu sürecin devamlý olmasý, devresel olarak ayný evrelerden geçerek sürüp gitmesi gerekir. Bir toplum tüketmekten nasýl vazgeçemezse, üretmekten de öyle vazgeçemez. Bunun için birbiriyle iliþkili bir bütün, devamlý yenile-melerle akýp giden bir olay olarak görüldüðünde, her toplumsal üretim süreci, ayný zamanda, bir yeniden-üretim sürecidir.

Üretim koþullarý, ayný zamanda, yeniden-üretimin de koþullarýdýr.

Ürettiði ürünlerin bir kýsmýný, üretim araçlarýna ya da yeni ürünlerin unsurlarýna devamlý bir þekilde dönüþtürmedikçe hiç bir toplum, üretime devam edemez, bir baþka deyiþle, hiç bir toplum, yeniden-üretim yapamaz. Diðer bütün koþullar ayný kalmak üzere, servetini yeniden üretinesinin ve onu bir düzeyde tutmasýnýn tek yolu, üretim araçlarýnýn

yani, emek araçlarýnýn, [sayfa 581] hammaddenin, yýl boyunca tüketilen Karl Marks 487

Kapital I

yardýmcý maddelerin yerine, ayný türden ve eþit miktarda mallarýn konulmasýdýr; bunlarýn, yýllýk ürün kitlesinden ayrýlarak, üretim sürecine yeniden sokulmalarý gerekir. Demek oluyor ki, yýllýk ürünün belirli bir kýsmý, üretim alanýna aittir. Daha baþlangýçta üretici tüketim için ayrýlan bu kýsým, çoðu zaman bireysel tüketime tamamen uygun düþmeyen mallar biçimindedir.

Üretim, biçim olarak kapitalistliðe ait ise, yeniden-üretimin biçimi de ayný olur. Kapitalist üretim biçiminde, nasýl ki, emek süreci sermayenin kendisini geniþletmesi yolunda bir araçtan baþka bir þey deðilse, yeniden-üretim sürecinde de, yatýrýlmýþ deðeri sermaye olarak, yani kendi kendini geniþleten deðer olarak yeniden üretmenin aracýndan baþka bir þey deðildir. Bir kimse, salt parasý devamlý bir þekilde sermaye olarak iþ gördüðü için, ekonomik bakýmdan kapitalist niteliðini kazanýr. Sözgeliþi eðer 100 sterlin tutarýnda bir para bu yýl sermayeye çevrildi ve 20 sterlin artý-deðer ürettiyse, gelecek yýl ve onu izleyen yýllarda da ayný iþlemi yinelemeyi sürdürmesi gerekir. Yatýrýlan sermayenin, devresel artýþý ya da sürece katýlan sermayenin devresel meyvesi olarak artý-deðer, sermayeden doðan bir gelir þeklini alýr.1

Eðer bir gelir, kapitalist tarafýndan salt tüketim fonu olarak kullanýlýrsa ve kazanýldýðý süre içinde tüketilirse cæteris paribus,* [sayfa 582]

basit yeniden-üretim meydana gelmiþ olur. Bu yeniden-üretim, üretim sürecinin, eski boyutlarý içersinde, salt bir yinelenmesi olmakla birlikte, gene de bu yineleme ya da devamlýlýk bu sürece yeni bir nitelik kazandýrýr, ya da daha doðrusu, devamý olmayan tek tek bir süreç olarak sahip bulunduðu görünürdeki bazý özelliklerinin ortadan kalkmasýna yolaçar.Emek-gücünün belli bir süre için satýnalýnmasý üretim sürecinin 1 Mais ces riches, qui consomment les produits die travail des autres, ne peuvent les obtenir que par des échanges (metalarýn satýn alýnmasý). Sils donnent cependant leur richesse acquise et accumulée en retour contre ces produits nouveaux qui sont lobjet de leur fantaisie, ils semblent exposés à épuiser bientôt leur fonds de réserve; ils ne travaillent point, avons-nous dit et ils ne peuvent même travailler; on croirait donc que chaque jour doit voir diminuer leurs vieilles richesses, et que lorsquil ne leur en restera plus, rien ne sera offert en échange aux ouvrier qui travaillent exclusivement pour eux. ... Mais dans lordre social, la richesse a acquis la propriété de se reproduire par le travail dautrui, et sans que son propriétaire y concoure. La richesse, comme le travail, et par le travail, donne un fruit annuel qui peut être détruit chaque année sans que le riche en devienne plus pauvre. Ce fruit est le revenu qui naît du capital.

[Ama, baþkalarýnýn emek ürünlerini tüketen bu zenginler, bu ürünleri ancak deðiþimler

(metalarýn satýn alýnmasý) aracýyla elde edebilirler. Heveslerinin konusu olan bu yeni ürünlere karþýlýk, kazanýlýp biriktirilmiþ servetlerini verdiklerine göre, kýsa zamanda yedeklik fonlarýný tüketme tehlikesi ile karþý karþýyaymýþ gibi görünürler; onlarýn hiç çalýþmadýklarýný söylemiþtik, ve hatta çalýþamazlar da; öyleyse, her gün eski zenginliklerinin azalacaðý ve artýk ellerinde hiç bir þey kalmadýðý zaman, yalnýzca onlar için çalýþan iþçilere verilecek hiç bir þey kalamayacaðý sanýlabilir. ... Ama toplumsal düzende, zenginlik, kendini baþkasýnýn çalýþmasý ile, ve zenginliik sahibi bu iþe karýþmaksýzýn, yeniden-üretir. Zenginlik de, emek gibi ve emek aracýyla, her yýl, zengin daha yoksul olmaksýzýn yokedilebilen yýllýk bir ürün verir. Bu ürün, sermayeden doðan gelirdir.] Sismondi, Nouv. Princ. dÉcon. Pol., Paris 1819, t. I, s. 81-82.)

* Öteki þeyler ayný kalmak koþuluyla. -ç.

488 Karl Marks

Kapital I

ilk adýmýdýr; bu baþlangýç, emeðin satýþ süresi bittikçe, bir hafta ya da ay gibi belirli bir üretim dönemi sona erdikçe durmadan yinelenir. Ama emekçiye, emek-gücünün karþýlýðý, ancak bu gücü harcamasýndan sonra, ve metalarda yalnýz kendi deðerini deðil artý-deðeri de gerçekleþtirdikten sonra ödenir. Emekçi, demek oluyor ki, bizim þimdilik kapitalistin özel tüketim fonu saydýðýmýz artý-deðeri üretmekle kalmaz, sonradan kendisine ücret þeklinde dönen fonu, deðiþen sermayeyi de üretir; ve iþçinin çalýþtýrýlmasý, ancak bu fonu yeniden ürettiði sürece devam eder.

Onsekizinci Bölümde sözü edilen ve ücreti, üründen alýnan bir pay olarak gösteren iktisatçýlarýn bu formüllerinin çýkýþ noktasý da iþte bu oluyor.2

Emekçiye ücret þeklinde geri denen þey, emekçinin devamlý olarak yeniden ürettiði ürünün bir kýsmýdýr. Kapitalistin, emekçiye ücretini para olarak ödediði doðrudur, ama bu para, onun emeðinin ürününün kýlýk deðiþtirmiþ þeklinden baþka bir þey deðildir. Emekçi, üretim araçlarýndan bir kýsmýný ürüne dönüþtürürken, daha önceki ürünün bir kýsmýný da paraya dönüþtürür. Geçen hafta ya da geçen yýlký emeði, bu hafta ya da bu yýlki emek-gücünün karþýlýðýný ödeyen þeydir. Tek bir kapitalist ile tek bir emekçi yerine, kapitalist sýnýf ile emekçi sýnýfý bir tüm olarak alýrsak, paranýn iþe karýþmasýyla ortaya çýkan hayal derhal yokolur. Kapitalist sýnýf, emekçi sýnýfa, sürekli olarak, emekçi sýnýf tarafýndan üretilen ve kapitalist sýnýf tarafýndan elko-nulan metalarýn bir kýsmý için para þeklinde ödeme makbuzlarý verir. Emekçiler ise gene ayný süreklilik içersinde, bu ödeme makbuzlarýný kapitalist sýnýfa geri verirler ve böylece kendi elleriyle ürettikleri üründen paylarýný alýrlar. Ürünün, meta þeklini ve metaýn para þeklini alýþý, bu alýþveriþi bir örtü ile gizler.

Deðiþen sermaye, bu nedenle, emekçinin kendisiyle ailesinin

[sayfa 583] varlýðýný, sürdürmesi için gerekli ve toplumsal üretim sisteminin þekli ne olursa olsun, kendisinin üretmek ve yeniden üretmek zorunda bulunduðu tüketim maddeleri ya da emek fonunun özel tarihsel bir görünüm þeklinden baþka bir þey deðildir. Bu emek fonunun, emeðinin karþýlýðýnýn ödenmesi için durmadan para þeklinde ona doðru akmasýnýn nedeni, yarattýðý ürünün sermaye þeklin de durmadan ondan uzaklaþ-masýdýr. Ama bu, bir üründe gerçekleþen emekçinin kendi emeðinin ona kapitalist tarafýndan önceden emek fonu olarak verilmiþ olduðu gerçeðini deðiþtirmez.3 Efendisi için angaryayla yükümlü bir köylüyü ele alalým. Kendi topraðý üzerinde kendi üretim araçlarý ile, diyelim haftanýn 3 günü çalýþýr. Diðer 3 gün ise efendisinin malikanesinde zoraki çalýþýr. Bu köylü durmadan kendi emek fonunu yeniden üretmektedir 2 Ücretler de, kârlar da, son þeklini almýþ ürünün gerçek birer parçasý olarak ele alýnmalýdýr.

(Ramsay, l.c., s. 142.) Ürünün emekçiye, ücret þeklinde gelen parçasý. (J. Mill, Eléments etc., Parissot çevirisi, Paris 1823, s. 33, 34.)

3 Sermaye, iþçiye ücretini ödemek için kullanýldýðý zaman, emeðin devamý ve bakýmý fonuna hiç bir þey katmýþ olmaz. (Cazenove, Malthusun, Definitions in Pol. Econ., London 1853, s. 22, baskýsýna eklediði not.)

Karl Marks 489

Kapital I

ve bu durumda, bu fon, hiç bir zaman emeðinin karþýlýðýnýn ödenmesi için bir baþkasý tarafýndan ödenen para þeklini almamaktadýr. Ama buna karþýlýk, efendisi için harcadýðý karþýlýðý ödenmeyen yükümlü emek de, hiç bir zaman karþýlýðý ödenen gönüllü emek niteliðini kapsamaz.

Eðer güzel bir sabah, efendisi, topraka, hayvanlara, tohumluða, kýsacasý köylünün üretim araçlarýna elkorsa, köylü bundan böyle artýk emek-gücünü, efendiye satmak durumunda kalacaktýr. O, cæteris paribus, üç günü kendisi, üç günü efendisi için olmak üzere gene 6 gün çalýþacak ve efendisi de böylece ücretli adam çalýþtýran kapitalist haline gelecektir. Önceden olduðu gibi gene üretim araçlarýný üretim araçlarý olarak kullanacak ve bunlarýn deðerini ürüne aktaracaktýr. Týpký eskisi gibi, ürünün belirli bir kýsmý, yeniden-üretime ayrýlacaktýr. Ama yükümlü emeðin ücretli-emeðe dönüþtüðü anda, köylünün kendisinin, týpký eskisi gibi üretmeye ve yeniden üretmeye devam ettiði emek fonu, bu andan sonra, ücret þeklinde efendisi tarafýndan yatýrýlan sermaye biçimini alýr. Görünüm biçimini, görünen þeyden ayýrma yeteneðinden yoksun darkafalý burjuva iktisatçýsý, yeryüzünün þurasýnda burasýnda bugün bile emek fonunun sermaye þeklinde çýkmakta olduðu gerçeðine gözlerini kapar.4

Deðiþen sermayenin, kapitalistin kendisine ait bir fondan [sayfa 584]

yatýrýlan bir deðer olma özelliðini, ancak,5 kapitalist üretim sürecini sürekli yenilenme akýþý içinde gördüðümüz zaman kaybettiði doðrudur. Ama bu sürecin de þöyle ya da böyle bir baþlangýcý olmasý gerekir. Bu nedenle, bizim buraya kadar ki bakýþ açýmýza göre, kapitalist, bir zamanlar, baþkalarýnýn karþýlýðý ödenmeyen emeklerinden baðýmsýz olarak birikmiþ para sahibi olan, ve bu birikimle emek-gücü alýcýsý olarak, sýk sýk pazarda boy göstermiþ bir kiþi olarak görünmektedir. Her ne halse, bu süreçteki süreklilik, basit yeniden-üretim, sermayenin yalnýz deðiþen kýsmýný deðil, tümünü etkileyen diðer bazý olaðanüstü deðiþiklikler meydana getirmiþtir.

Eðer, 1.000 sterlinlik bir sermaye, yýlda 200 sterlinlik bir artý-deðer yaratýr ve bu artý-deðer her yýl tüketilirse, beþ yýlýn soriunda tüketilen artý-deðer 5 x 200 sterline ya da baþlangýçta yatýrýlan 1.000 sterline ulaþacaktýr. Yok eðer yalnýzca bir kýsmý, diyelim yarýsý tüketilecek olursa, 10 yýlýn sonunda ayný sonuca varýlacaktýr, çünkü 10 x 100 = 1.000

sterlin eder.

Genel Kural: Yatýrýlan sermayenin deðeri, yýlda tüketilen artý-deðere bölünürse, baþlangýçta yatýrýlan sermayenin kapitalist tarafýndan ta-4 Kapitalistler tarafýndan ödenen emeðin ücreti bu durumda, yeryüzü emekçilerinin dörtte-birinden azdýr. (Richard Jones, Textbook of Lectures on the Polit. Economy of Nations, Hertford 1852, s. 36.)

5 Ýmalatçý (yani manüfaktür iþçisi) ücretini patrondan almakla birlikte, aslýnda ona hiç bir gider yüklemiþ olmaz; çünkü bu ücretlerin deðeri genellikle, kârla birlikte, üzerinde emek verdiði þeyin artan deðerinde toplanmýþ ve saklanmýþ olur. (A. Smith, l.c., Book II, ch. III, s.

355.)

490 Karl Marks

Kapital I

mamen tüketilmiþ ve bu nedenle de yokolacaðý yýllarýn, ya da yeniden-üretim dönemlerinin sayýsý elde edilir. Kapitalist, baþkalarýnýn karþýlýðý ödenmemiþ emeðini, yani artý-deðeri tükettiðini, oysa ilk koyduðu sermayeyi olduðu gibi tuttuðunu sanýr; ama onun bu düþüncesi gerçekleri deðiþtirmez. Aradan belli sayýda yýl geçtikten sonra, o zaman sahip olduðu sermaye deðeri, o yýllar boyunca elde ettiði artý-deðer toplamýna ve tükettiði toplam deðer ise baþlangýçtaki sermayesine eþittir. Elinde toplam miktarý deðiþmeyen bir sermaye bulunduðu ve bunun bir kýsmýnýn, yani binalarýn, makinelerin vb. daha iþe giriþtiði zaman varol-duklarý doðrudur. Ama bizi burada ilgilendiren þey, maddi öðelei deðil, bu sermayenin deðeridir. Bir kimse bütün varýný yoðunu, bu varlýðýn deðerine eþit bir borca girmekle tüketmiþ olsa, onun bu varlýðýnýn, borçlarýnýn toplamýndan baþka bir þeyi temsil etmeyeceði açýktýr. Kapitalist için de durum böyledir; ilk koyduðu sermayenin eþdeðeri miktarýnda bir deðeri tüketmiþ olsa, o çünkü sermayenin deðeri, karþýlýðýný ödemeksizin elde ettiði artý-deðerin toplam miktarýndan baþka bir þeyi temsil etmez. Eski sermayesinin tek bir kuruþu bile [sayfa 585] artýk varolmaya devam etmez.

Demek ki, her türlü birikimin dýþýnda, salt üretim sürecinin sürekliliði, bir baþka deyiþle, basit yeniden-üretim, eninde sonunda ve zorunlu olarak, her sermayeyi, birikmiþ sermayeye ya da sermayeleþtirilmiþ artý-deðere çevirir. Bu sermaye, baþlangýçta, onu kullanan kimsenin kiþisel emeði ile elde edilmiþ bile olsa, ergeç, eþdeðeri verilmeksizin elde edilmiþ bir deðer, baþkalarýnýn, parada ya da baþka bir metada maddeleþen karþýliði ödenmemiþ emeði halini alýr. Dördüncü ve Altýncý Bölümlerde gördüðümüz gibi, paranýn sermayeye dönüþtürülmesi için, metalarýn üretimi ile dolaþýmýndan baþka bir þey daha gereklidir. Bir yanda, para ya da deðere sahip olan kimsenin, öte yanda, deðer yaratýcý cevhere sahip olan kimsenin; bir yanda üretim ve geçim araçlarýna sahip olan kimsenin, öte yanda emek-gücünden baþka bir þeyi olmayan kimsenin, alýcý ve satýcý olarak karþý karþýya gelmeleri gerektiðini gördük.

Emeðin üründen, öznel emek-gücünün, nesnel emek koþullarýndan ayrýlmasý, böylece kapitalist üretimin gerçek temeli ve çýkýþ noktasi oluyordu.

Ama, baþlangýçta yalnýzca hareket noktasý olan bu þey, salt sürecin sürekliliði, basit yeniden-üretim ile, kapitalist üretimin durmadan yenilenen ve yinelenen, kendine özgü bir sonucu halini alýyor. Üretim süreci, bir yandan, ardý arasý kesilmeden, maddi serveti, sermayeye, kapitalist için daha fazla servet ve zevk yaratma aracýna çeviriyor. Öteyan-dan, iþçi, üretim sürecine bir servet kaynaðý olarak girdiði halde, süreci, kendisinin de zenginliðinin kaynaðý olabilecek bütün araçlardan yoksun olarak terkediyor. Sürece girmeden önce kendi emeði, emek-gücünün satýþý ile kendisinden ayrýldýðý, ona yabancýlaþtýðý ve kapitalist tarafýndan elkonularak sermaye ile birleþtirildiði için, süreç sýrasýnda da bu Karl Marks 491

Kapital I

emek, kendisine ait olmayan bir üründe gerçekleþmek zorundadýr. Üretim süreci, ayný zamanda, kapitalistin, emek-gücünü tükettiði bir süreç olduðu için, emekçinin ürünü sürekli olarak yalnýz metalara deðil, sermayeye, deðer yaratýcý gücü emen deðere, emekçiyi satýnalan geçim araçlarýna, üreticilere komuta eden üretim araçlarýna da dönüþür.6

Emekçi, bu nedenle, durup [sayfa 586] dinlenmeden, sermaye biçiminde, kendisine egemen olan ve onu sömüren yabancý bir güç biçiminde, maddi nesnel zenginlik yaratýr; ve kapitalist, sürekli emek-gücü üretir, ama bu üretim, içlerinde ve ancak onlarla gerçekleþebilen nesnelerden ayrý olarak, öznel bir zenginlik kaynaðý biçimindedir; kýsacasý, o, emekçi üretir, ama ücretli emekçi.7 Bu kesintisiz yeniden-üretim, emekçinin böylece ebedileþtirilmesi, kapitalist üretimin sine qud nonudur.*

Emekçinin tüketimi iki yönlüdür. Üretim sýrasýnda, emeðiyle üretim araçlarýný tüketir ve bunlarý, yatýrýlan sermayeden daha deðerli ürünlere dönüþtürür. Bu, üretici tüketimdir. Ve ayný zamanda da, emek-gücünün, onu satýnalan kapitalist tarafýndan tüketilmesidir. Öte yandan, emekçi, emek-gücü için kendisine öde nen parayý geçim araçlarýna çevirir: bu, onun bireysel tüketimidir. Emekçinin üretken tüketimi ile bireysel tüketimi, demek ki, tamamen birbirinden farklýdýr. Ýlkinde emekçi, sermayenin devindirici gücü olarak iþ görür ve kapitaliste aittir.

Ýkincisinde kendisine aittir ve üretim faaliyetleri dýþýnda kendi gerekli yaþamsal iþlevlerini yerine getirir. Birincinin sonucu ile kapitalist yaþar, ikincisininki ile iþçi.

Ýþgününü incelerken, emekçinin çoðu zaman kendi bireysel tüketimini, salt üretimi ilgilendiren bir olay gibi yerine getirmek zorunda kaldýðýný görmüþtük. Bu gibi durumlarda, týpký buhar makinesine kömür ile su, çarklara yað verilmesi gibi, emek-gücünü devam ettirmek için gerekli tüketim maddelerini saðlamaktadýr. Tüketim maddeleri, bu durumda, yalnýzca üretim araçlarýnýn gerektirdiði tüketim maddeleri-dir; onun bireysel tüketimi, doðrudan doðruya üretken tüketimdir. Bununla birlikte, bu durum, aslýnda kapitalist üretime ait olmayan bir kötüye kullanma gibi görünür.8

Tek bir kapitalisti ve tek bir iþçiyi deðil, kapitalist sýnýf ile emekçi

* Vazgeçilmez (koþul). -ç.

6 Bu, üretken emeðin, kendine özgü dikkate deðer bir özelliðidir. Üretken olarak tüketilen þey sermayedir ve tüketilmekle sermaye þeklini alýr. (James Mill, l.c., s. 242.) Ne var ki, James Mill, bu dikkate deðer özelliðin izini hiç bir zaman yakalayabilmiþ deðildir.

7 Manüfaktürün, baþlangýcýnda pek çok yoksula iþ saðladýðý gerçekten doðrudur, ama bunun devamýyla, yoksulluklarý yokolmadýðý gibi sayýlarý da artar. (Reasons for a Limited Exportation of Wool, London 1677, s. 19.) Çiftçi þimdi yoksullarý yaþattýðý gibi saçma bir iddiada bulunuyor. Bunlarý sefalet içinde tuttuðu gerçekten doðrudur. (Reasons for the Late Increase of the Poor Rates: or a Comparative View of the Prices of Labour and Provisions, London 1777, s. 31.)8 Rossi, eðer üretken tüketimin sýrrýna varmýþ olsaydý, buna, bu derece þiddetle karþý koymazdý.

492 Karl Marks

Kapital I

sýnýfýný, tek bir üretim sürecini deðil, bütünüyle kapitalist üretim sürecini güncel toplumsal boyutlarý içersinde ele aldýðýmýz zaman, konu, bambaþka bir görünüþ kazanýr. Kapitalist, sermayesinin [sayfa 587] bir kýsmýný emek-gücüne çevirmekle, tüm sermayesinin deðerini artýrýr. Bir taþla iki kuþ birden vumaktadýr. Yalnýz emekçiden aldýðýndan deðil, emekçiye verdiðinden de kâr saðlamaktadýr. Emek-gücü karþýlýðýnda verilen sermaye, gerekli tüketim maddelerine dönüþmekte ve bunlarýn tüketimi ile emekçinin kaslarý, sinirleri, kemikleri ve beyni yeniden üretilmekte ve yeni emekçiler üretilmektedir. Ýþçi sýnýfýnýn tamamen zorunlu sýnýrlar içersinde kalan bireysel tüketimi, bu yüzden, emek-gücü karþýlýðýnda sermayece verilen geçim araçlarýnýn, tüketilmek üzere sermayenin emrine verilen taze emek-gücüne tekrar çevrilmesidir. Bu tüketim, kapitalist için vazgeçilmez bir üretim aracý olan þeyin, yani emekçinin kendisinin üretimi ve yeniden-üretimidir. Emekçinin bireysel tüketimi, ister iþyerinde, ister dýþarda geçsin, üretim sürecinin bir kýsmý olsun ya da olmasýn, bu yüzden, sermayenin ve üretiminin ve yeniden-üretiminin bir etmenini oluþturur, týpký bir makinenin temiz-liðinin, çalýþýrken ya da dururken yapýlmasý gibi. Emekçinin, geçim araçlarýný, kapitalisti hoþnut etmek için deðil de kendi amacýna hizmet için tüketmesinin hiç bir önemi yoktur. Yemin, bir hayvan tarafýndan tüketilmesi, onun yediklerinden hoþlanmýþ olmasýndan dolayý üretim sürecinde zorunlu bir etmen olmaz. Ýþçi sýnýfýnýn yaþamaya devam etmesi ve yeniden-üretilmesi, sermayenin yeniden-üretilmesinin her zaman için zorunlu bir koþuludur. Ama kapitalist, bunun yerine getirilmesini, emekçinin hayatta kalma ve üreme içgüdüsüne rahatça býrakabilir. Bütün kapitalistler, emekçinin bireysel tüketimini elden geldiðince tamamen zorunlu olan maddelere indirgemeyi büyük dikkat gösterirler ve bu bakýmdan, emekçilerini daha az besleyici yiyecekler yerine daha çok besleyici yiyecekler almaya zorlayan o zalim Güney Amerikalýlarý öykünmekten çok uzaktýrlar.9

Ýþte böylece, kapilalistler ve onlarýn ideolojik temsilcileri olan ekonomi politikçiler, emekçinin bireysel tüketiminden yalnýz bu sýnýfýn devamý için gerekli olan ve bu nedenle de kapitalistlerin tüketmek üzere emek-gücü bulabilmeleri için yerine getirilmesi [sayfa 588] zorunlu olan kýsmýný üretken tüketim saymakta, ve bunun dýþýnda kalan ve emekçinin kendi keyfi için yaptýðý tüketimi ise üretken olmayan tüketim olarak kabul etmektedirler.10 Sermaye birikimi, eðer ücretlerde, ser-9 Günlük iþi (belki de dünyada en aðýr olaný) 180 ve 200 libre aðýrlýðýnda bir maden yükünü 450 foot derinlikten omuzlarýnda taþýyarak yeryüzüne çýkartmak olan G. Amerikalý maden iþçileri, yalnýz ekmek ve fasulye ile beslenirler; aslýnda bunlar yalnýz ekmekle karýnlarýný doyurmayý yeðlerler, ama yalnýz ekmekle beslenen insanlarýn bu kadar aðýr iþe dayanamayacaðýný öðrenen patronlarý, bu iþçilere, de sanki beygirmiþ gibi davranarak zorla fasulye de yedirir; ne var ki, fasulye, ekmeðe göre gerçekten daha fazla kemik-tozu (kireçli fosfat) içerir. (Liebig, l.c., c. I, s. 194, not.)

10 James Mill, l.c., s. 238 sqq.

Karl Marks 493

Kapital I

maye tarafýndan daha fazla emek-gücü tüketilmesi olanaðýný birlikte getirmeyen bir yükseliþe ve dolayýsýyla da emekçinin tüketiminde bir artýþa yolaçacak ise, bu ek sermaye, üretken olmayan bir þekilde tüketilmiþ olur.11 Aslýnda, emekçinin bireysel tüketimi, kendisi yönünden üretken olmayan bir tüketimdir, çünkü bu, yalnýzca gereksinme içindeki bir bireyi yeniden üretmektedir; oysa bu, kapitalist ve devlet için üretken bir tüketimdir, çünkü bu, onlarýn servetini yaratan gücü üretmektedir.12

Bunun için, toplumsal açýdan bakýldýðýnda, iþçi sýnýfý, emek-sürecine doðrudan doðruya katýlmadýðý zaman bile, týpký sýradan bir emek aracý gibi sermayenin tamamlayýcý bir parçasýdýr. Bireysel tüketimi bile, belli sýnýrlar içinde, üretim sürecinde bir etmendir. Ne var ki, bu süreç, kendinden bilinçIi araçlarý yüzüstü býrakmalarýný önlemek için gerekli önlemleri alýr ve bunlarýn ürettikleri ürünleri daha biter bitmez onlarýn bulunduðu kutuptan sermayenin bulunduðu karþýt kutba taþýr. Bireysel tüketim bir yandan bunlarýn varlýklarýný sürdürmelerini ve yeniden üretilmelerini, öte yandan da yaþamak için gerekli tüketim maddelerini yokederek iþçilerin, emek pazarýnda sürekli boy göstermelerini saðlar.

Romalý köle prangaya vurulurdu, ücretli emekçi, sahibine, görüneyen baðlarla baðlanýr. Baðýmsýzlýk görüntüsü, iþverenin devamlý olarak deðiþmesi ve bir de, bir sözleþmenin fictio jurisi* ile saðlanýr ve sürdürü-lür.

Eskiden, sermaye, serbest emekçi üzerindeki mülkiyet hakkýný güvenlik altýna almak için, gerektiðinde yasal yollara baþvururdu. Örneðin, 1815 yýlýna kadar Ýngilterede, makine yapýmýnda çalýþan mekanik iþçilerin dýþarýya göç etmeleri aðýr cezalar konularak yasaklanmýþtý.

[sayfa 589]

Ýþçi sýnýfýnýn yeniden-üretimi, bir kuþaktan diðerine aktarýlan bir hüner birikimini de birlikte getirir.13 Böyle hünerli bir sýnýfýn varlýðýný kapitalistin ne ölçüde kendisinin hakký olarak bildiði, üretim etmenleri arasýnda saydýðý ve onu hangi ölçüde kendi deðiþen sermayesinin gerçek þekli olarak gördüðü, kendisini bu sýnýftan yoksun býrakmakla tehdit eden bir bunalýmýn patlak vermesiyle derhal görülür. Birleþik Devletlerdeki iç savaþ ve onunla birlikte ortaya çýkan pamuk kýtlýðý sonucu, 11 Eðer emeðin fiyatý, sermayedeki artýþa uymayacak þekilde, daha fazla emek kullanýla-mayacak derecede yükselirse, bu tür sermaye artýþýnýn, üretken olmayan þekilde tüketileceðini söyleyebilirim. (Ricardo, l.c., s. 163.)

12 Gerçek anlamýyla tek üretken tüketim, servetin, yeniden-üretim amacýyla kapitalistler tarafýndan tüketilmesi ya da yokedilmesidir (üretim araçlarýnýn tüketilmesidir, demek istiyor). ...

Ýþçi ... kendisini çalýþtýran kimse için ve devlet için üretici bir tüketicidir, ama sözcüðün dar anlamýyla, kendisi için deðildir. (Malthus. Definitions etc., s. 30.) 13 Biriktirildiði ve önceden hazýrlandýðý söylenebilecek tek þey, emekçinin hüneridir. ...

Hünerli emeðin biriktirilmesi ve saklanmasý, bu çok önemli iþlem, büyük emekçi kitleleri yönünden, hiç bir sermaye olmaksýzýn gerçekleþtirilmiþtir. (Th. Hodgskin, Labour Defended etc., s. 12, 13.)

* Varsayýlan hükümler. -ç.

494 Karl Marks

Kapital I

Lancashiredaki pamuklu dokuma iþleyenlerin çoðu, çok iyi bilindiði gibi iþten atýlmýþtý. Fazlalýk haline gelenlerin sömürgelere ya da Birleþik Devletlere göç edebilmelerini saðlamak amacýyla, devlet yardýmý ya da gönüllü ulusal yardým kampanyalarý açýlmasý için, hem iþçi sýnýfýnýn kendisinden ve hem de toplumun diðer katlarýndan feryatlar yükselmiþti.

Bu sýrada, The Times, 24 Mart 1863 tarihin de, Manchester Ticaret Oda-si eski baþkaný Edmund Potterin bir mektubunu yayýnladý. Avam Kamarasýnda, bu mektuptan, haklý olarak, fabrikatörlerin bildirisi diye sözediliyordu.14 Sermayenin emek üzerindeki mülkiyet hakkýnýn utan-madan ortaya konulduðu birkaç ilginç pasajý buraya aktarýyoruz.

Ona (iþsiz kalan kimseye), pamuklu iþçilerinin çok fazla olduðu ... ve ... belki üçte-bir oranýnda bir indirim yapilmasý gerektiði ve o zaman geriye kalan üçte-iki için saðlýklý bir talep olacaðý söylenebilir. ...

Kamuoyu, ... göçü isteklendiriyor. ... Patron, elinin altýndaki emek arzýnýn buradan ayrýlmasýný istemeyebilir; bunun hem haksýz, hem de yanlýþ bir þey olduðunu belki de haklý olarak düþünebilir. ... Eðer kamuya ait fonlar, bu göçe yardým etmek için kullanýlacaksa, onun da sesini yükseltme ve belki de bunu protesto etme hakký vardýr. Bay Potter, bunun ardýndan, pamuklu ticaretinin yararlarýný, bu iþkolunun Ýrlanda ile tarýmsal bölgelerden çekip aldýðý artý-nüfusu, ulaþtýðý muazzam boyutlarý, 1860 yýlýnda Ýngilterenin toplu ihracatýnda 5/ gibi önemli bir yer 13

tuttuðunu, birkaç yýl sonra özellikle Hindistan pazarýnýn geniþlemesi ve libresi 6 peniden bol pamuk saðlamasý ile onun da tekrar nasýl geniþle-yeceðini gösterir. Sonra da þöyle devam [sayfa 590] eder: Zamanla ... bir, iki ya da üç yýlda, gerekli miktarý üretebilecektir. ... Þimdi sormak istediðim bir þey var.  Bu iþkolu ayakta tutulmaya deðer mi? Makineleri

(canlý emek makinelerini demek istiyor) düzen altýnda tutmak, harca-nacak çabaya deðmez mi, ve bunlardan vazgeçmeyi düþünmek büyük bir çýlgýnlýk olmaz mý? Bence olur. Ýþçilerin mülk olmadýklarýný, Lancashireýn ve patronlarýn malý olmadýklarýný kabul ederim, ama onlar, her ikisinin de gücüdür; onlar, kuþaklar boyu yeri doldurulamayacak zihinsel ve eðitilmiþ güçlerdir; buna karþýlýk, bunlarýn üzerlerinde çalýþtýklarý makinelerin çoðu, oniki aylýk bir sürede, hem de kârlý olacak þekilde iyileþtirilebilir ve yenilenebilir.15 Emek-gücünün göç etmesini isteklendirelim ya da buna izin verelim, peki kapitalist ne olacak? ...

14 Bu mektuba, fabrikatörlerin bildirisi olarak bakýlabilir. Ferrand, Motion on the Cotton Famine, H. o. C., 27th April 1863.)

15 Olaðan koþullar altýnda, ücretlerin indirilmesi sözkonusu olduðu zaman, bu ayný sermayenin, büsbütün ayrý bir telden çaldýðý da unutulmamalýdýr. O zaman patronlar koro halinde:

Fabrika iþçileri, bunu bir an akýllarýndan çýkarmasýnlar ki, onlarýnki gerçekten çok küçük cinsten hüner isteyen bir iþtir: bundan daha kolay öðrenilebilecek ve niteliði bakýmýndan bundan daha fazla ücret ödenen, ya da en az uzmanlýk veren çok kiþi bir eðitimle, bundan daha çabuk ve bol elde edilebilecek baþka hiç bir iþ yoktur. ... Patronun makinesi (þimdi bunlarýn 12 ayda ve hem de kârla yenilenebileceðini öðreniyoruz), aslýnda, üretim iþinde, altý aylýk bir eðitimin öðreteceði ve sýradan bir tarým iþçisinin bile öðrenebileceði fabrika iþçisinin emek ve hünerinden (þimdi 30 yýlda yenilenmeleri olanaksýz) çok daha önemli rol oynar. (Bu kitabýn 435. sayfasýna bakýnýz.) Karl Marks 495

Kapital I

iþçilerin kaymak tabakasýný alýnýz, sabit sermaye, deðerini büyük ölçüde kaybeder, döner sermaye düþük nitelikte emeðin daralan arzý karþýsýnda savaþým veremez. ... Bize, iþçilerin, bunu (göç etmeyi) istedikleri söyleniyor. Onlarýn bunu istemeleri çok doðaldýr. ... Emek-gücünü elinden alarak ve ücret harcamalarýný, diyelim beþte-bire ya da beþ milyona indirerek pamuklu iþkolunu küçültelim ve daraltalým, bunun hemen üzerindeki sýnýfa, küçük dükkan sahiplerine ne olacaktýr? Arazi ve kulübe kiralarý ne olacaktýr? ... Bunun etkilerini yukarýya doðru, küçük çiftçilere, ev sahiplerine ve toprak sahiplerine doðru izleyiniz, ve bir ulusun bütiin sýnýflarý için, en iyi fabrika iþçilerini dýþ ülkelere göndermek ve en üretken sermaye ve zenginlik deðerlerini yoketmek suretiyle bir ulusu zayýf düþürmekten daha canakýyýcý bir plan olabilir mi? ... Pamuklu bölgelerinde, yardim alanlarýn hiç deðilse maneviyatlarýný yükseltmek için, özel yasal yönetmeliklerle, bir ölçüde zorunlu çalýþmayý saðlamak üzere, Yoksullara Yardim Kuruluna eklenecek özel komiserler tarafýndan yürütülecek, iki ya da üç yýl sürecek (5-6 milyon sterlin tutarýnda) bir fon kurulmasýný öneriyorum. Toprak sahipleri ya da, [sayfa 591] patronlar için en iyi iþçilerinden ayrýlmaktan ve geriye kalanlarý, yaygýn ve tüketici bir göçle, bütün bir bölgeyi sermaye ve deðerden yoksun býrakacak bir hareketle hayal kýrýklýðýna uðratmak ve maneviyatlarýný bozmaktan daha feci ne olabilir?

Fabrikatörlerin seçkin sözcüsü Potter, her ikisi de kapitallste ait iki tür makine arasýnda bir ayrým yapýyor; bunlardan birisi fabrikada duruyor, diðeri ise geceleri ve bir de pazar günleri fabrika dýþýnda, kulübelerde kalýyorlar. Bunlardan birisi cansýz, diðeri canlý. Cansýz makine yalnýz aþýnmakla, günden güne deðerini yitirmekle kalmýyor, büyük bir kýsmý sürekli teknik geliþmeyle hýzla ömrünü tamamlýyor ve birkaç ay sonra yerini yeni bir makineye hem de kârlý olacak þekilde býrakýyor.

Tersine, canlý makine, zaman geçtikçe ve kuþaktan kuþaða devredilen hüner ölçüsünde iyileþip geliþiyor. The Times, pamuklu lorduna þu karþýlýðý veriyor:

Bay Edmund Potteri, pamuklu sanayii patronlarýnýn müstesna ve yüce önemleri öylesine etkilemiþtir ki, bu sýnýfý korumak ve sürdürmek, mesleklerini devam ettirmek için, yarým milyonluk iþçi sýnýfýnýn, istemedikleri halde, büyük bir moral iþevine kapatýlmasýný istiyor. Bu sanayi ayakta tutulmaya deðer mi? diye soruyor Bay Potter, Biz, buna,

dnurlu yollarla olmak üzere elbette diye karþýlýk veriyoruz. Bay Potter,

makineleri düzen içinde tutmaya deðer mi? diye tekrar soruyor. Burada duralýyoruz. Makine sözü ile Bay Potter, insan makinesi demek istiyor; çünkü, bunlarýn mutlak anlamda mal olarak kullanýlmasýný söylemek istemediðini özellikle belirtiyor. þurasýný itiraf edelim ki, insan makinesini düzen içinde tutmak yani bir yere kapatarak yaðlayýp saklamak ne bu çabaya deðer, ne de mümkündür. Ýnsan makinesi, ne kadar yaðlayýp silseniz, iþlemeyince, gene de paslanacaktýr. Ayrýca in-496 Karl Marks

Kapital I

san makinesi, gördüðümüz gibi, kendi dilediði zaman istim tutup patla-yacak ya da büyük kentlerimizde çýlgýn gibi koþacak durumdadýr. Bay Potterin dediði gibi, yeni iþçilerin yetiþtirilmesi zaman alabilir, ama elimizde makinistler ile kapitalistler olduktan sonra, daima tutumlu, azirnli ve çalýþkan adamlar bulabilir ve bunlardan, istediðimizden çok patron-fabrikatör imal edebiliriz. Bay Potter, bu iþkolunun, bir, iki ya da üç yýlda canlanacaðýndan sözediyor ve bu emek-gücünü göç etmeye teþvik etmemeyi ya da izin vermememizi (!) bizden istiyor. Ýþçilerin dýþarýya gitmeyi istemeleri çok doðaldýr diyor: [sayfa 592] ama bu isteðe karþýn, ulusun, bir yarým milyon iþçiyle 700.000 kiþilik ailesini, pamuklu sanayii bölgelerine kapatabileceðini sanýyor; ve bunun zorunlu bir sonucu olarak da, ulus bunlarýn hoþnutsuzluklarýný zorla bastýracak, hepsini sadakayla besleyecek ve günün birinde pamuklu sanayii patronlarý bu iþçilere gereksinme duyana deðin bu böyle sürüp gidecek. ... Bu adalar üzerindeki büyük kamuoyunun bu emek-gücünü onu, demir, kömür, pamuk gibi kullanmak isteyenlerin elinden kurtarmasý zamaný gelip çatmýþtýr.15a

The Timesin makalesi yalnýzca bir jeu desprit* idi. Büyük kamuoyu, aslýnda Bay Potterin kendisiydi ve fabrika iþçileri, fabrikalarýn taþýnabilir parçalarý idiler. Zaten bunlarýn göç etmeleri de engellen-di.16 Moral iþevlerine, yani pamuklu bölgelerine kapatýldýlar ve eskisi gibi, Lancashirelý pamuklu fabrikatörlerinin kuvveti olmaya devam ettiler. Kapitalist üretim, bu yüzden, emek-gücü ile emek araçlarý arasýndaki ayrýlýðý, bizzat yeniden üretir. Ve böylece de, emekçinin sömürülmesi koþullarýný yeniden üretmekte ve sürdürmektedir. Emekçiyi, durmadan, yaþamasý için emek-gücünü satmaya zorlamakta, ve kapitaliste, daha da zenginleþmesi için bu emek-gücünü satýnalma olanaðýný hazýrlamaktadýr.17 Kapitalist ile emekçinin pazarda, satýcý ve alýcý olarak karþý karþýya gelmeleri artýk bir raslantý olmaktan çýkmýþtýr. Emekçiyi durmadan kendi emek-gücünün satýcýsý olarak pazara gerisin geriye fýrlatan ve kendi ürettiði ürünü, baþkasýnýn onu satýnalabileceði araçlar haline dönüþtüren þey bu sürecin kendisidir. Gerçekte emekçi, daha

* Zeka oyunu. -ç.

15a The Times, 24 March 1863.

16 Parlamento, dýþ ülkelere yapýlan göçlere yardým için bir tek kuruþ bile ayýrmadýðý halde, yerel yönetimlere, iþçileri yarý-aç durumda tutma, yani onlarý normal ücretin altýnda çalýþtýrma yetkisini veren bazý yasalar çýkardý. Öte yandan, üç yýl sonra, hayvan hastalýklarý salgýný baþgösterince, Parlamento, bütün usulleri bir yana iterek, milyoner toprakbeylerine tazminat verilmek üzere sýradan bir yasa çýkartýr; oysa bu büyük çiftçiler, et fiyatlarýndaki yükselme nedeniyle hiç bir kayba uðramamýþlardý. 1866 yýlýnda Parlamentonun açýlýþýnda büyük toprak sahiplerinin boðalar gibi böðürmeleri, bir insanýn, Hindu olmadan da Sabala ineðine tapabileceðini, Jupiter olmadan da bir öküz þekline girebileceðini göstermiþtir.

17 Louvrier demandait de la subsistance pour vivre, le chef demandait du travail pour gagner. [Ýþçi, yaþamak için geçim aracý, þef, kazanmak için emek istemiþtir.] (Sismondi, l.c., s. 91.)

Karl Marks 497

Kapital I

kendisini sermayeye satmadan önce, sermayeye aittir. Emekçinin kendisini devresel sürelerle satmasý, patron deðiþtirmesi ve emek-gücünün pazar fiyatýndaki dalgalanmalarý, onun ekonomik [sayfa 593] köleliðini18

hem yaratan ve hem de gözlerden saklayan nedenler olmuþtur.19

Demek oluyor ki, kapitalist üretim, birbirine baðlý, sürekli bir süreç, yani bir yeniden-üretim süreci olmasý nedeniyle, yalnýzca meta ve artý-deðer üretmekle kalmýyor, ayný zamanda, bir yanda kapitalist, öte yanda ücretli emekçi olmak üzere, kapitalist iliþkiyi de üretiyor ve yeniden üretiyor.20 [sayfa 594]

18 Bu baðýmlýlýðýn köylüce, kaba bir þekli, Durham kontluðunda gürülür. Burasý, koþullarýn, çiftlik sahibine, tarým emekçisi üzerinde tartýþmasýz bir mülkiyet hakký saðlamadýðý birkaç kontluktan biridir. Maden sanayii, emekçiye ne de olsa bir seçme olanaðý verir. Bu kontlukta, büyük çiftçi, baþka yerlerdeki adetin tersine, yalnýz üzerinde emekçi kulübeleri bulunan çiftlikleri kiralar. Kulübenin kirasý, ücretin bir kýsmýdýr. Bu kulübelere, hinds houses [ýrgat evleri -ç.]

denir. Bunlar, emekçiye, bazý feodal hizmetler gözönünde bulundurularak bondage

[baðlanma -ç.] denilen bir sözleþme ile kiralanýr; bu sözleþme, diðer þeyler yanýnda, emekçiye baþka yerde çalýþtýðý sürece, yerine birisini, diyelim kýzýný býrakma yükümlülüðünü yükler.

Emekçinin kendisine, bondsman [baðlanmýþ adam. -ç.] denir. Buradaki iliþki ayný zamanda, emekçinin bireysel tüketiminin, sermaye için yapýlan bir tüketim, yani üretken tüketim haline geldiðini, bambaþka bir açýdan gösterir: Ne gariptir ki, ýrgatlar ile baðlanmýþ emekçilerin kazuratlarý bile, iþini bilen beyin verdiði bahþiþ sayýlýr ... ve efendi çevrede kendisinden baþkasýna ait helâ bulunmasýna izin vermez, ve kendi senyörlük haklarýnýn bir kýsmýndan vazgeçmektense bahçe için þuraya buraya bir parça gübre býrakýn. (Public Health, Report VII, 1864, s. 188.) 19 Çocuk vb. emeðinin satýþlarýnda, iradi satýþ formalitesinin bile unutulup gittiði akýldan çýkarýlmamalýdýr.

20 Þu halde, sermaye, ücretli-emek varsayýmýna, ücretli-emek de sermaye varsayýmýna dayanýr. Bunlar birbirlerinin koþuludurlar, karþýlýklý olarak birbirlerini yaratýrlar. Bir pamuk fabrikasý iþçisi, yalnýzca pamuklu kumaþlar mý üretir? Hayýr, sermaye üretir. Kendi emeðine, yeniden komuta etmeye ve onun aracýlýðý ile yeni deðerler yaratmaya hizmet edecek deðerler üretir.

(Karl Marx, Lohnarbeit und Kapital [Ücret, Fiyat ve Kâr - Ücretli Emek ve Sermaye, Sol Yayýnlarý, Ankara 1977, s. 45.] Neue Rheinische Zeitung gazetesinin 7 Nisan 1849 tarihli sayýsý, n°

266.) N. Rh. Z.de yukardaki baþlýk altýnda yayýnlanan makaleler, 1847 yýlýnda, Brükselde Alman

Arbeiter-Vereinde bu konuda yaptýðým konuþmalarýn bir kýsmýdýr ve bunlarýn yayýnlanmalarý Þubat Devrimi nedeniyle yarýda kalmýþtýr.

498 Karl Marks

Kapital I

YÝRMÝDÖRDÜNCÜ BÖLÜM

ARTI-DEÐERÝN SERMAYEYE DÖNÜÞMESÝ

BÝRÝNCÝ KESÝM.  BOYUTLARI GÝTTÝKÇE BÜYÜYEN

KAPÝTALÝST ÜRETÝM. META ÜRETÝMÝNE

ÖZGÜ MÜLKÝYET YASALARININ KAPÝTALÝST

ELKOYMA YASALARINA GEÇÝÞÝ

Buraya kadar artý-deðerin sermayeden nasýl çýktýðýný inceledik; þimdi de sermayenin artý-deðerden nasýl çýktýðýný göreceðiz. Artý-deðerin sermaye olarak kullanýlmasýna ve yeniden dönüþtürülmesine, sermaye birikimi denir.21

Þimdi bu iþlemi tek bir kapitalist açýsýndan görelim. Diyelim bir iplikçi 10.000 sterlin sermaye yatýrmýþ olsun ve bunun beþte-dördü (8.000

sterlin) pamuða, makinelere, vb., ve beþte-biri (2.000 sterlin) ücretlere ayrýlmýþ olsun. Yýlda 12.000 sterlin deðerinde 240.000 libre iplik ürettiðini kabul edelim. Artý-deðer oraný %100 olsa, brüt ürünün altýda-biri olan satýþý ile 2.000 sterlinlik bir deðeri gerçekleþtiren 40.000 librelik artý ya da net ürün artý-deðeri [sayfa 595] temsil eder. 2.000 sterlin, 2.000 sterlindir. Artý-deðerin izleri bu parada ne görülebilir, ne de koklanabilir. Eðer 21 Sermayenin birikimi; gelirin bir kýsmýnýn sermaye olarak kullanýlmasý. (Malthus, Definitions etc., ed. Cazenove, s. 11.) Gelirin sermayeye çevrilmesi. (Malthus, Princ. Of Pol. Econ., 2.

ed.; Lond. 1836, s. 320.)

Karl Marks 499

Kapital I

biz belli bir deðerin artý-deðer olduðunu bilirsek, sahibinin bunu nasýl ele geçirdiðini de büiriz; ama bu, ne deðerin, ne de paranýn niteliðini deðiþtirir.

Bu ek 2.000 sterlini sermayeye dönüþtürmek için iplikçi-patron, diðer bütün koþullar eskisi gibi kalmak üzere, beþte-dördünü (1.600

sterlin) pamuk vb. satýnalmak için ve beþte-birini (400 sterlin) yeni iplik iþçileri satýnalmak için yatýrýr ve bu iþçiler de, patronun kendilerine vermiþ olduðu para karþýlýðýnda piyasadan gerekli tüketim maddelerini satýnalýrlar. Bu durumda, 2.000 sterlinlik yeni sermaye, iplik fabrikasýnda iþlemeye baþlar ve 400 sterlinlik bir artý-deðer saðlar.

Sermaye deðeri, baþlangýçta para þeklinde yatýrýlmýþtý. Artý-deðer ise, tersine, baþlangýçtaki brüt ürünün belirli bir kýsmýnýn deðeridir. Eðer bu brüt ürün satýlýp paraya çevrilse, sermaye deðeri gene baþlangýçtaki þekline kavuþur. Bundan sonra, hem sermaye deðeri ve hem de artýdeðer, bir miktar paradýr ve bunlarýn sermayeye dönüþmeleri tamamen ayný þekilde olur. O, bu kez boyutlarý daha büyümüþ olarak baþlayabileceði bir konumda mallarýnýn üretimini yenileyebilecek metalarý satýnalmak için, birini olduðu gibi, ötekisini de yatýrmýþtýr. Ama bu metalarý satýnalabilmesi için, bunlarý pazarda hazýr bulmasý gerekir.

Diðer bütün kapitalistlerin yaptýðý gibi, o da, yýllýk ürününü pazara getirdiði için, onun ipliði de dolaþýma girmiþtir. Ne var ki, bu metalar pazara getirilmeden önce, yýllýk toplam ürünün, yani bireysel sermayeler toplamýnýn ya da bireysel kapitalistlerin yalnýzca birer kýsmýný ellerinde bulundurduklarý toplam toplumsal sermayenin yýl boyunca dönüþtürüldükleri her türden nesnelerin toplam kitlesinin parçalarý idi.

Pazardaki iþlemler, yalnýz, bu yýllýk ürünün tek tek parçalarýnýn deðiþimini, bir elden bir ele geçmesini saðlar, ama ne yýllýk toplam ürünün kitlesini büyütür, ne de üretilen mallarýn niteliðini deðiþtirir. Demek oluyor ki, yýllýk toplam üründen yararlanma þekli, tamamen bu ürünlerin biliþimine baðlýdýr, hiç bir þekilde dolaþýmýna baðlý deðildir.

Yýllýk ürünün her þeyden önce, sermayenin yýl boyunca kullanýlýp tüketilen maddi öðelerini yenileyecek bütün nesneleri (kullaným-deðerlerini) saðlamasý gerekir. Bu kýsým çýktýktan sonra, [sayfa 596] geriye, içinde artý-deðeri taþýyan net ya da artý-ürün kalýr. Peki bu artý-ürün nelerden oluþmuþtur? Yalnýz kapitalist sýnýfýn gereksinmeleriyle isteklerini karþýlayacak olan ve dolayýsýyla kapitalistlerin tüketim fonlarýna giren þeylerden mi oluþmuþtur? Eðer durum böyleyse, artý-deðer son damlasýna kadar kurutuluyor ve basit yeniden-üretimden baþka bir þey olmuyor demektir.

Birikim için, artý-ürünün bir kýsmýnýn sermayeye dönüþtürülmesi zorunluluðu vardýr. Bir mucize olmaksýzýn, biz, sermayeye, ancak, emek-sürecinde kullanýlabilen mallarý (yani üretirri araçlarýný) ve emekçinin geçimini saðlayan mallarý (yani geçim araçlarýný) çevirebiliriz. Bu durumda, yatýrýlan sermayenin yerine konabilmesi için, gerekli olan þeyler 500 Karl Marks

Kapital I

miktarýnýn üzerinde ve ötesinde kalan bir kýsmýn, ek üretim ve geçim araçlarýnýn üretimi için yýllýk artý-emekten ayrýlýp kullanýlmasý zorunludur. Kýsacasý, artý-deðer, ancak, deðerini temsil ettiði artý-ürün, yeni sermayenin maddi öðelerini zaten oluþturduðu içindir ki, sermayeye dönüþtürülebilir.22

Þimdi, bu öðelere sermaye olarak fiilen iþ gördürebilmek için kapitalist sýnýfýn ek emeðe gereksinmesi vardýr. Eðer çalýþtýrýlmakta olan emekçilerin sömürülmesi, yoðunluðuna ya da geniþliðine artýrýlamýyor-sa, ek emek-güçlerinin bulunmasý zorunludur. Bunun için, kapitalist üretim mekanizmasý daha önceden önlem almýþ, iþçi sýnýfýný ücrete baðlý bir sýnýf haline getirmiþ ve eline geçecek ücretin yalnýz kendi yaþamýný sürdürmesine deðil, çoðalmasýna da yetecek kadar olmasýný saðlamýþtýr. Sermaye için þimdi yapýlacak tek þey, her yýl iþçi sýnýfýnýn her yaþtan emekçi olarak saðladýðý bu ek emek-gücünü, yýllýk ürünün kapsadýðý fazla üretim araçlarý ile birleþtirmektir; böylece artý-deðerin sermayeye dönüþtürülmesi tamamlanmýþ olur. Somut bir açýdan bakýldýðýnda, birikim, kendini, sermayenin giderek artan bir ölçüde yeniden-üretimi içersinde oluþturur. Basit yeniden-üretimin çizdiði çember, þekil deðiþtirir ve Sismondinin deyimi ile sarmal biçime dönüþür.23 [sayfa 597]

Þimdi örneðimize dönelim. Eski bir öyküdür: Ýbrahimden Ýshak oldu, Ýshaktan Yakup oldu ve bu böyle sürdü gitti. Baþlangýçtaki 10.000

sterlinlik sermaye, sermayeleþen 2.000 sterlinlik artý-deðer getirir. 2.000

sterlinlik yeni sermaye, 400 sterlinlik bir artý-deðer getirir ve bu da sermayeleþir, ikinci bir ek sermayeye dönüþür ve o da 80 sterlinlik bir artýdeðer daha üretir. Ve top yuvarlanýr gider.

Burada, biz, kapitalistin artý-deðerden tükettiði kýsmý inceleme dýþýnda tutuyoruz. Týpký bizi, bu an için, bu ek sermayenin, baþlangýçtaki sermayeye eklenmesinin ya da baðýmsýz olarak iþ görmek üzere ayrýlmasýnýn; ya da onu biriktiren kapitalist tarafýndan iþletilmesinin ya da bir baþkasýna devredilmesinin bizi ilgilendirmemesi gibi. Ancak unutmamamýz gereken þey, bu yeni sermayenin yanýsýra ilk sermayenin de kendini ve artý-deðeri yeniden-üretmeye devam etmesi ve ayný þeyin bütün birikmiþ sermaye için olduðu kadar onun doðurduðu ek sermaye için de sözkonusu olmasýdýr.

Ýlk sermaye 10.000 sterlinin yatýrýlmasýyla oluþuyordu. Ama bu parayý sahibi nereden bulmuþtu? Bu soruya, ekonomi politiðin sözcüleri aðýzbirliði ile, kendi emeði ve baba ve dedelerinin çalýþmalarýyla

22 Bir ulusun, lüks mallarýný, üretim araçlarýna ya da tüketim maddelerine ve bunun tersine aracýlýk eden dýþ ticareti burada hesaba katmýyoruz. Ýnceleme konumuzu, kendi bütünlüðü içersinde, yani bozucu yan etkilerden arýnmýþ olarak incelemek için, bütün dünyayý tek bir ulus gibi ele almak ve kapitalist üretimin her yerde yerleþmiþ ve bütün sanayi kollarýna elatmýþ bulunduðunu varsaymak zorundayýz.

23 Sismondinin birikim tahlili, büyük ölçüde, gelirin sermayeye dönüþmesi ile ilgilenmesi ve bu iþlemin maddi koþullarýna inmemesi nedeniyle eksikliklerle doludur.

Karl Marks 501

Kapital I

diye karþýlýk verirler.24 Ve aslýnda da bu varsayýmlarý, meta üretiminin yasalarý ile uyumlu tek karþýlýkmýþ gibi görünür.

Ne var ki, 2.000 sterlinlik ek sermaye yönünden durum baþkadýr.

Çünkü biz, bunun nereden kaynaklandýðýný çok iyi biliyoruz. Bu deðerde, varlýðýný, karþýlýðý ödenmeyen emeðe borçlu olmayan tek bir kuruþ bile yoktur. Ek emek-gücü ile birleþtirilen üretim araçlarý ile, emekçinin geçimini sürdürdüðü gerekli tüketim maddeleri, artý-ürünün parçalarýndan, yani kapitalist sýnýfýn, iþçi sýnýfýndan her yýl karþýlýðýný ödemeden koparýp aldýðý haraçtan baþka bir þey deðildir. Kapitalist sýnýf, aldýðý haracýn bir kýsmý ile, tam fiyatýný ödeyerek emek-gücü satýnalmakla ve böylece eþdeðer þeyler deðiþtirmekle birlikte, bu alýþveriþ, savaþta yenik düþmeden, ondan soyduðu para ile mal satýnalan bütün yenenlerin baþvurduðu eski bir oyundan baþka bir þey deðildir.

Ek sermaye, eðer onu üreten kimseyi çalýþtýracak olursa, bu üretici, yalnýz bu ilk sermayenin deðerini çoðaltmaya devam etmek [sayfa 598] zorunda deðildir, ayný zamanda daha önceki emeðinin ürünlerini, bunlarýn malolduklarý emekten daha fazlasýyla gerisin geriye satýnalmak zorundadýr. Kapitalist sýnýf ile iþçi sýnýfý arasýnda bir alýþveriþ olarak görüldüðünde, ek emekçilerin, daha önce çalýþtýrýlan emekçilerin karþýlýklarý ödenmemiþ emekleri ile çalýþtýrýlmalarý hiç bir þeyi deðiþtirmez.

Kapitalist, bu ek sermayeyi, onu üretenleri iþlerinden atarak, onlarýn yerine birkaç çocuðu çalýþtýracak bir makineye de çevirebilir. Bütün bu durumlarda, iþçi sýnýfý, bir yýlýn artý-emeði ile ertesi yýl ek emek kullanacak sermayeyi yaratmaktadýr.25 Ýþte, sermayeden sermaye yaratmak diye buna denir.

2.000 sterlinlik ilk ek sermayenin birikimi, kendi ilkel emeði

sonucu kapitaliste ait olan ve onun tarafýndan yatýrýlan 10.000 sterlinlik bir deðerin varlýðýný öngörür. 400 sterlinlik ikinci ek sermaye ise, tersine, yalnýzca, 400 sterlini sermayeleþen artý-deðer olan 2.000 sterlinlik daha önceki birikimin varlýðýný öngörür. Demek ki, daha önceki emek üzerindeki mülkiyet, karþýlýðý ödenmemiþ emeðe durmadan artan ölçüde elkoymanýn biricik koþulu oluyor. Kapitalist, daha önce ne kadar çok biriktirirse, o kadar çok biriktirme yeteneðine sahip olur.

Bir numaralý ek sermayeyi oluþturan artý-deðer, ilk sermayenin bir kýsmýyla satýnalýnan emek-gücünün bir sonucu olduðuna, bu satýþ iþleminin metalarýn deðiþimi yasalarýna göre yapýlarak, yasal açýdan yalnýzca emekçi yönünden kendi yetilerini, ve para ya da meta sahibi yönünden ise kendisine ait bulunan deðerleri serbestçe satmaktan öte bir þeyi gerektirmediðine göre; iki numaralý vb. ek sermayenin salt bir 24 Sermayenin, doðuþunu borçlu bulunduðu ilkel emek. Sismondi, l.c., ed. Paris, t. I., s.

109. 25 Labour creates capital before capital employs labour. [Sermaye emeði kulanmadan önce emek sermayeyi yaratýr.] E. G. Wakefield, England and America, Lond. 1833, vol. II, s.

110.

502 Karl Marks

Kapital I

numaralý ek sermayenin ve yukarda sayýlan koþullarýn bir sonucu olduðuna göre; tek tek her alýþveriþ iþleminin daima metalarýn deðiþimi yasalarýna uyduðu, yani kapitalistin.kabul ettiðimiz gerçek deðer üzerinden emek-gücü satýnalmasý ve emekçinin de bunu satmasý esasýna dayandýðýna göre; bütün bu söylenenlerin geçerli olmasý halinde, meta üretimi ve dolaþýmýna dayanan yasalarýn, kendine maletme ya da özel mülkiyet yasalarýnýn, kendi iç ve kaçýnýlmaz diyalektikleri ile, tam karþýt-larýna dönüþecekleri açýkça görülür. Eþdeðerlerin deðiþimi, yani bizim yola çýktýðýmýz ilk iþlem, þimdi öylesine tersine [sayfa 599] dönmüþtür ki, ortada yalnýzca görüntüde bir deðiþim sözkonusudur. Bunun ilk nedeni, emek-gücü ile deðiþilen sermayenin kendisinin, bir baþkasýnýn eþdeðeri verilmeksizin elkonan emeðinin ürününün bir kýsmýndan baþka bir þey olmamasýdýr; sonra, bu sermaye, onu üreten tarafýndan yalnýz yenilenmekle kalmaz, ayný zamanda, onunla birlikte ek bir fazlanýn katýlmasý da zorunludur. Kapitalist ile emekçi arasýndaki deðiþim iliþkisi, dolaþým sürecine, alýþveriþin gerçek niteliðine yabancý ve yalnýzca onu gizemli hale getiren bir biçim, bir görüntü verir. Emek-gücüiiün durmadan yinelenen alýmý ve satýmý, þimdi yalnýzca bir biçimden ibarettir; ve aslýnda olan þudur; kapitalist, tekrar ve tekrar, hiç bir eþdeðer vermeksizin, bir baþkasýnýn daha önce maddeleþmiþ emeðinin bir kýsmýna elkoymakta ve bunu daha büyük bir miktarda canlý emekle deðiþmektedir.

Baþlangýçta, bize, mülkiyet hakký, insanýn kendi emeðine dayanýyormuþ gibi gözükmüþtü. En azýndan, ancak, meta üreticileri eþit haklarla karþý karþýya geldikleri için ve ancak bu yolla, bir kimse, kendi malýný baþkasýnýn malýyla alýþveriþe sokarak, baþkalarýnýn metaýna sahip olabileceði için; ve ancak yalnýz bu yolla emek yerine konabileceði için, böylesine bir varsayým gerekliydi. Þimdi ise mülkiyet, kapitalist yönünden, baþkalarýna ait karþýlýðý ödenmemiþ emek ya da ürüne elkoyma hakký, emekçi yönünden, kendi ürününe sahip-çýkma olanaksýzlýðý olarak ortaya çýkýyor. Mülkiyetin emekten ayrýlmasý, sanki bunlarýn özdeþliðinden doðan bir yasanýn zorunlu sonucu halini alýyor.26

Bu nedenle,* kapitalist tarzda elkoyma, baþlangýçtaki meta üretimi yasalarýna ne kadar aykýrý görünürse görünsün, gene de bu yasalarýn çiðnenmesinden deðil, tam tersine uygulanmasýndan ileri gelir. Son noktasý kapitalist birikim olan bu hareketin birbirini izleyen evrelerini bir kez daha gözden geçirerek bu noktayý aydýnlatalým.

Ýlkönce, baþlangýçta bir miktar paranýn sermayeye çevrilmesinin, deðiþim yasalarýna tamamýyla uygun olarak gerçekleþtiðini [sayfa 600]

26 KapitaIistin, baþkalarýnýn emek ürünleri üzerindeki mülkiyeti, tersine olarak, her iþçi, kendi emeðinin ürünü üzerinde tam mülkiyet hakkýna sahiptir, temel ilkesine dayandýrýlan mülk edinme yasasýnýn kesin bir sonucudur. (Cherbuliez, Richesse ou Pauvreté,4, Paris 1841, s. 58, bununla birlikte, diyalektik tersine dönüþüm, burada gereði gibi geliþtirilmemiþtir.)

* Buradan s. 604te kapitalist elkoyma yasalarýna dönüþüre kadar olan pasaj, 4. Almanca baskýya uygun olarak Ýngilizce metne eklenmiþtir. Ed.

Karl Marks 503

Kapital I

görmüþtük. Taraflarýn birisi emek-gücünü satýyor, diðeri satýn alýyordu.

Bunlardan ilki metaýnýn deðerini alýyor ve bunun kullaným-deðeri emek

alýcýya geçmiþ oluyordu. Zaten mülkiyeti kendisine ait bulunan üretim araçlarýný alýcý, gene kendisine ait olan emeðin yardýmý ile, ayný þekilde yasal yeni bir ürüne dönüþtürüyor.

Bu ürünün deðeri önce kullanýlýp tüketilen üretim araçlarýný içerir. Yararlý emek, deðerlerini yeni ürüne aktarmaksýzýn bu üretim araçlarýný tüketemez, ama satýnalabilmesi için de emek-gücünün, çalýþtýrýldýðý sanayi kolunda yararlý emek saðlayabilecek durumda olmasý gerekir.

Yeni ürünün deðeri, ayrýca, emek-gücünün deðerinin eþdeðeri ile birlikte bir artý-deðeri de içerir. Bunun nedeni, emek-gücünün deðerinin belirli bir süre boyunca, diyelim bir gün, bir hafta vb. için satýlmasý bu sürede kullanýlmasýyla yaratýlan deðerden daha az olmasýdýr.

Ama iþçi emek-gücünün deðiþim-deðerine karþýlýk bir para almýþ ve böylece her alým-satýmda olduðu gibi, onun kullaným-deðerini elinden çýkarmýþtýr.

Bu özel metaýn, emek-gücünün, emek saðlamak ve bu nedenle de deðer yaratmak gibi özel bir kullaným-deðerine sahip bulunmasý gerçeði, genel meta üretimi yasasýný etkilemez. Bu yüzden de, ücret olarak yatýrýlmýþ bulunan deðerin büyüklüðü eðer üründe aynen ortaya çýkmayýp, bir artý-deðerle çoðalmýþ olarak görülüyorsa, bunun nedeni, satýcýnýn aldatýlmýþ olmasý deðildir, çünkü o, sahibi bulunduðu metaýn deðerini gerçekten almýþtýr; bunun biricik nedeni, bu metaýn satýnalan tarafýndan kullanýlýp tüketilmesidir.

Deðiþim yasasý, ancak birbiriyle deðiþilen metalarýn deðiþim-deðerlerinin eþitliðini gerektirir. Bu yasa, daha iþin baþýnda, bu metalarýn kullaným-deðerleri arasýnda bir fark bulunmasýný da öngörür, ama bunlarýn, alým-satým iþlemi tamamlandýktan sonra sözkonusu olan tüke-timleriyle hiç bir iliþkisi yoktur.

Demek oluyor ki, paranýn sermayeye baþlangýçtaki dönüþümü, meta üretimi ile ilgili ekonomik yasalar ve bunlardan çýkan mülkiyet hakký ile tam bir uygunluk içinde gerçekleþiyor. Bununla birlikte, getirdiði sonuçlar þunlar oluyor:

(1) ürün iþçiye deðil, kapitaliste ait oluyor;

(2) bu ürünün deðeri, yatýrýlan sermayeden baþka, iþçiye bir emeðe malolan, ama kapitaliste hiç bir harcamaya malolmayan [sayfa 601] bir artý-deðeri de içeriyor ve bu da, gene kapitalistin yasal malý oluyor;(3) iþçi, emek-gücünü hâlâ elinde bulundurmaktadýr ve eðer yeni bir alýcý bulursa, bunu, gene satabilir.

Basit yeniden-üretim, bu ilk iþlemin yalnýzca devresel yinelen-mesidir; her seferinde para yeniden sermayeye çevrilir. Böylece yasa bozulmuþ olmaz, tersine, sürekli olarak iþlemesi saðlanmýþ olur. Plusieurs échanges successifs nont fait du dernier que le représentant du 504 Karl Marks

Kapital I

premier. [Birbirini izleyen birkaç deðiþim iþlemi, yalnýzca sonuncuyu ilkinin temsilcisi yapar.] (Sismondi, Nouveaux Principes, etc., [Paris 1819] s. 70.)

Bununla birlikte, basit yeniden-üretimin, bu ilk iþleme tek baþýna bir süreç olarak alýndýðý ölçüde, tamamen deðiþik bir nitelik ile damga-lanmaya yettiðini de görmüþ bulunuyoruz. Parmi ceux qui se partagent le revenu national, les uns (iþçiler) y acquiérent chaque année un nouveau droit par un nouveau travail, les autres (kapitalistler) y ont acquis antérieurement un droit permanent par un travail primitif.

[Aralarýnda ulusal geliri paylaþanlardan bir taraf (iþçiler) her yýl yeniden yaptýklarý iþle bundan yeni bir pay alma hakkýný elde ederler; diðer taraf (kapitalistler) baþlangýçta yapýlan iþle, devamlý bir pay alma hakkýný zaten elde etmiþ durumdadýr.] (Sismondi, l.c., s. [110], 111.) Büyük evlat olma hakkýnýn mucizeler yarattýðý tek alanýn emek alaný olmadýðý, gerçekten dillere destan olmuþtur.

Basit yeniden-üretimin yerini, birikim ile boyutlarý büyümüþ yeniden-üretim alsa bile durum deðiþmez. Birinci durumda, kapitalist, artýdeðerin tümünü harvurup harman savurur, ikincisinde ise, yalnýz bir kýsmýný tüketip geriye kalaný paraya çevirerek burjuva erdemini göstermiþ olur. Artý-deðer kapitalistin malýdýr; zaten hiç bir zaman bir baþkasýna ait olmamýþtýr. Bunu, eðer üretim amacýyla.yatýracak olursa, bu yatýrým, týpký pazara ilk girdiði gün olduðu gibi onun kendi fonundan yapýlmýþ olur. Bu kez, bu fonun, çalýþtýrdýðý iþçilerin, karþýlýðý ödenmemiþ emeklerinden toplanmýþ olmasý hiç bir þeyi deðiþtirmez. Ýþçi Bnin ücreti, eðer iþçi Anýn ürettiði artý-deðerden ödenmiþse, önce, A, bu artý-deðeri, kendisine ait metaýn tam fiyatýndan tek bir kuruþ kesilmeksizin saðlamýþtýr, sonra da, bu alýþveriþ Byi hiç mi hiç ilgilendirmez. Bnin isteyeceði [sayfa 602] ve istemeye hakký olduðu þey, kapitalistin, emek-gücünün deðerini kendisine ödemesidir. Tous deux gagnaient encore; louvrier parce quon lui avançait les fruits de son travail (siz, du travail gratuit dautres ouvriers, diye okuyunuz) avant quil fût fait;

(siz, avant quele sien eût porté de fruit, diye okuyunuz) le maître, parce que le travail de cet ouvrier valait plus que son salaire (siz, produit plus de valeur que celle de son salaire, diye okuyunuz) [Her iki taraf da kazançlýdýr: çünkü iþçi, daha iþ yapýlmadan (siz, daha emeði meyvesini vermeden önce demektir, diye okuyunuz) emeðinin meyvelerini (siz, diðer iþçilerin karþýlýðý ödenmemiþ emekleri demektir, diye okuyunuz) almýþtýr; iþveren (le maître) ise, iþçisinin emeði ödenen ücretten daha deðerli (siz, ücretlerin deðerinden daha fazla deðer ürettiði demektir, diye okuyunuz) olduðu için, kazançlýdýr.] (Sismondi, l.c., s. 135.)

Kapitalist, üretimi, sürekli yenilenmesi ve kesintisiz akýmý içinde ele alýr, tek kapitalist ve tek iþçi yerine bunlarýn bütünlüðü içersinde, Karl Marks 505

Kapital I

kapitalist sýnýf ile iþçi sýnýfýnýn karþý karþýya bulunmasý þeklinde düþünürsek, durum, kuþkusuz tamamen farklý görünecektir. Ama böyle yaptýðýmýz takdirde, meta üretimine büsbütün yabancý bir ölçüt uygulamýþ oluruz.Meta üretiminde, her ikisi de baðýmsýz olan yalnýzca alýcý ile satýcý karþý karþýya gelmektedir. Sözleþmede öngörülen süre biter bitmez aralarýndaki iliþkiler sona ermektedir. Bu alýþveriþ yinelendiði takdirde, ancak eskisi ile bir iliþkisi bulunmayan yeni bir sözleþme sonucu yinelenir ve ayný satýcý ile ayný alýcýnýn biraraya tekrar gelmeleri bir raslantýdýr.

Bu duruma göre, meta üretimi ya da ona iliþkin bir süreç, eðer kendi ekonomik yasalarýna göre deðerlendirilirse, her deðiþim iþlemini, kendisinden önceki ve sonraki deðiþim iþlemlerinden ayrý, tek baþýna bir iþlem olarak, ele almak zorundayýz. Alým ve satým iþleri, tek tek bireyler arasýnda yürütüldüðü için, bütün toplumsal sýnýflar arasýndaki iliþkileri burada aramak doðru olmaz.

Bugün iþ gören sermayenin geçirdiði devresel yeniden-üretimler ve bunu izleyen birikimler dizisi ne kadar uzun olursa olsun, baþlangýçtaki bekâretini daima korur. Tek tek her deðiþim hareketinde, deðiþim yasalarýna uyulduðu sürece, meta üretimine tekabül eden mülkiyet hakkýnda bir deðiþiklik yapýlmaksýzýn, ürüne elkoyma biçimi tamamýyla deðiþtirilebilir. Bu ayný haklar, ürünün üreticiye ait olduðu ve üreticinin sahip olduðu eþdeðeri, [sayfa 603] eþdeðeri ile deðiþtirerek ancak kendi emeði ile zenginliðini artýrabildiði baþlangýç döneminde olduðu kadar, toplumsal servetin, gittikçe artan ölçüde, baþkalarýnýn karþýlýðý ödenmeyen emeklerine durmaksýzýn ve her an yeniden elkoyabilecek durumda olan kimselerin malý haline geldiði kapitalist dönemde de yürürlüktedir.

Bu sonuç, iþçinin kendi emek-gücünü bir meta gibi serbestçe satabildiði andan itibaren kaçýnýlmaz hale gelir. Ne var ki, iþte gene bu andan sonra meta üretimi genelleþir ve üretimin tipik biçimi haline gelir; ve gene ancak bu andan sonra, her ürün, daha baþtan, satýlmak için üretilir ve üretilen bütün servet, dolaþým alanýndan geçer. Ücretli-emek ancak meta üretiminin temeli haline geldiði anda ve yerde, bu üretim, kendisini bütünüyle topluma kabul ettirir; ve gene iþte ancak o zaman ve o yerde bütün gizli kaynaklarýný açýða çýkarýr. Ücretli-emeðin araya girmesiyle meta üretiminin bozulduðunu söylemek, bozulmamasý için meta üretiminin geliþmemesi gerektiðini söylemek gibidir.

Meta üretimi, kendisine özgü yasalarýyla uygunluk içersinde, kapitalist üretim haline geldiði ölçüde, meta üretimi ile ilgili mülkiyet yasalarý da, kapitalist elkoyma yasalarýna dönüþür.27

27 Meta üretimine dayanan ezeli mülkiyet yasalarýna uygulanarak kapitalist mülkiyeti ortadan kaldýrmak isteyen Proudhonun aklýna þaþmamak elden gelmez.

506 Karl Marks

Kapital I

Basit yeniden-üretimde bile, kaynaðý ne olursa olsun bütün sermayenin, birikmiþ sermayeye, sermayeleþmiþ artý-deðere dönüþtüðünü daha önce görmüþtük. Doðrudan doðruya birikmiþ sermaye ile, yani ister biriktirenin, ister baþkalarýnýn elinde çalýþtýrýlan, sermayeleþen artýdeðer ya da artý-ürün ile karþýlaþtýrýldýðýnda, baþlangýçta yatýrýlan bütün sermaye, bu üretim seli içinde, gittikçe yokolan bir miktar (matematik diliyle, magnitudo e va nescens*) haline gelir. Ýþte bu nedenle, ekonomi politik, sermayeyi, artý-deðer üretiminde tekrar kullanýlan biriktirilmiþ zenginlik28 (dönüþtürülmüþ artý-deðer ya da gelir) olarak, kapitalisti ise

artý-deðerin sahibi29 diye tanýmlar. Bu taným, bütün [sayfa 604] mevcut sermaye, biriktirilmiþ ya da sermayeleþmiþ faizdir sözünün baþka türlü ifade edilmiþ þeklidir, çünkü faiz artý-deðerin yalnýzca bir parçasýdýr.30

ÝKÝNCÝ KESÝM.  GÝTTÝKÇE ARTAN ÖLÇÜDE

YENÝDEN-ÜRETÝMÝN EKONOMÝ POLÝTÝK TARAFINDAN

YANLIÞ ANLAÞILMASI

Sermaye birikimini ya da artý-deðerin tekrar sermayeye dönüþümünü daha fazla incelemeden önce, klasik iktisatçýlarýn ortaya koyduklarý bir belirsizliði aydýnlatmamýz gerekiyor.

Artý-deðerin bir kýsmý ile kendi tüketimi için kapitalistin satýnaldýðý metalar, deðer üretimi ve yaratýlmasý amacýna ne kadar az hizmet ediyorsa, kendi doðal ve toplumsal gereksinmelerini gidermek için satýnaldýðý emek de o derece az üretken emektir. Artý-deðeri sermayeye çevirme yerine, kapitalist, tersine, bu metalarý ve bu emeði satýnalmakla, onu gelir olarak tüketmekte ya da harcamaktadýr. Hegelin haklý olarak dediði gibi, eski feodal soyluluðun, elinde avucunda ne varsa tüketmekten ibaret olan alýþýlagelmiþ yaþam tarzý ve özellikle kiþisel hizmetli tutma lüksünde kendisini ortaya koyan bu tarz karþýsýnda, sermaye birikiminin, her yurttaþýn baþta gelen ödevi olduðu düþüncesini yaymak ve, büyük bir kýsmýný, yapýlan masraftan daha fazla gelir saðlayan ek üretici emek satýnalmaya yatýracak yerde, gelirinin tüinünü yiyip bitiren bir insanýn sermaye biriktiremeyeceðini durup dinlenmeden vazetmek, burjuva iktisadý için son derece önemliydi. Öte yandan, iktisatçýlar, kapitalist üretimi para yýðýcýlýðý ile karýþtýran31 ve birikmiþ serveti, ya mev-

* Büyüklüðün yavaþ yavaþ kaybolmasý. -ç.

28 Sermaye, yani kâr saðlamak amacýyla kullanýlan biriktirilmiþ servet. (Malthus, l.c., [s.

262].) Sermaye ... gelirden tasarruf edilen ve kâr saðlamak amacýyla kullanýlan servetten ibarettir. (R. Jones, An Introductory Lecture on Polit. Econ., Lond. 1833*, s. 16.)

* Almanca metinde: Text-book of lectures on the Political Economy of Nations, Hertford 1852. -ç.

29 Artý-ürünün ya da sermayenin sahibi. (The Source and Remedy of the National Difficulties.

A Letter to Lord John Russell, Lond. 1821 [s. 4])

30 Sermaye, tasarruf edilmiþ sermayenin bütün kýsýmlarý üzerinde bileþik faizi ile, her þeye o kadar elatmýþtýr ki, dünyada kendisinden gelir saðlanan her türlü servet, çoktan sermaye faizi haline gelmiþ bulunuyor. (London, Economist, 19th July, 1851.) Karl Marks 507

Kapital I

cut biçimi içinde yokolmaktan, yani tüketilmekten kurtarýlan, ya da dolaþýmdan çekilen servet sanan, halk arasýnda yaygýn önyargýlarla da savaþmak zorundaydý. Paranýn dolaþýmdan çýkartýlmasý, sermaye olarak kendisini çoðaltmaktan da alýkonulmasý demek olduðu gibi, meta þeklindeki yýðýcýlýk da düpedüz delilikti.32 Büyük kitleler halinde [sayfa 605]

meta birikimi, ya aþýrý üretimin ya da bir dolaþým týkanýklýðýnýn sonucudur.33 Halkýn kafasýnda, kuþkusuz, bir yandan zenginlerin yavaþ yavaþ tüketilmek iizere depo ettikleri mallar,34 öte yandan da yedek stoklarýn yapýlmasý yer ediyordu; bu sonuncusu bütün üretim tarzlarý için ortak bir görüngü olup, dolaþým tahliline geldiðimiz zaman üzerinde kýsaca duracaðýz. Bu nedenle, artý-ürünün üretken olmayan emekçiler tarafýndan deðil de, üretken emekçiler tarafýndan tüketilmesinin, birikim sürecinin karakteristik bir özelliði olduðunu kabul etmekte klasik iktisat çok haklýydý. Ama, yanlýþlar da, bu noktada baþlar. Adam Smith, birikimin, artý-ürünlerin üretken emekçiler tarafýndan tüketilmesinden baþka bir þeyi temsil etmediðini moda haline getirmiþti; bu ise, artý-deðerin sermayeleþtirilmesinin yalnýzca onun emek-gücüne dönüþtürülmesi olduðunu söylemekle ayný þeydi. Örneðin Ricardo þöyle diyordu: Bundan bir ülkenin bütün ürünlerinin tüketildiði anlaþýlmalýdýr; ama bunlarýn, bir baþka deðeri, yeniden üretenler tarafýndan tüketilmesi ile üretmeyen-ler tarafýndan tüketilmesi arasýnda tasavvur edilemeyecek kadar büyük fark vardýr. Gelirin tasarruf edildiðini ve sermayeye eklendiðini söylediðimiz zaman, gelirin sermayeye eklendiðini söylediðimiz kýsmýnýn, üretken olmayan emekçiler tarafýndan deðil, üretken iþçiler tarafýndan tüketildiðini anlatmak istiyoruz. Sermayenin, tüketilmeden artýrýldýðýný düþünmek kadar büyük yanýlgý olamaz.35 A. Smithten sonra Ricardo

nun ve ondan sonraki bütün iktisatçýlarýn yineledikleri, gelirin sermayeye eklendiði söylenen kýsmý, üretken iþçiler tarafýndan tüketilir sözünden daha büyük bir yanýlgý olamaz. Buna göre, sermayeye çevrilen bütün artý-deðer, deðiþen sermaye haline gelir. Oysa, artý-deðer de, baþlangýçtaki sermaye gibi, deðiþmeyen sermaye ile deðiþen sermayeye, üretim araçlarý ile emek-gücüne bölünür. Emek-gücü, deðiþen sermaye-31 Bugün hiç bir iktisatçý, tasarruf deyince servet yýðmayý anlamaz: bu dar ve yetersiz iþlemin ötesinde, bu terimin ulusal zenginlik açýsýndan, tasarruf edilen þeyin farklý þekilde kullanýlmasýndan ileri gelmesi gerekeir ve bu tasarruf edilen þeyle bakýmý ve devamý saðlanan emeðin farklý türleri arasýndaki gerçek ayrým dýþýnda bir kullaným þekli yoktur. (Malthus, l.c., s.

38, 39.)

32 Örneðin, hýrs ve tamahýn her türlüsünü baþtan sona inceleyen Balzac, ihtiyar tefeci Gobsecki, öbek öbek mal biriktirmeye baþladýðý zaman, ikinci çocukluk çaðýný yaþýyordu diye anlatýr.

33 Stoklarýn birikmesi ... deðiþimin durmasý ... aþýrý üretim. (Th. Corbet, l.c., s. 104.) 34 Bu anlamda Necker objets de faste et de somptuosité [müsrif ve þatafatlý eþyalar]dan sözetmektedir, ki bu, Le temps de grossi laccumulation [zaman birikimi büyütür] ve les lois de la propriéte ont rassembles dans une seule classe de la société [mülkiyet yasalarý toplumun yalnýz bir sýnýfýnda toplanýr] demektir. Euvres de M. Necker; Paris and Lausanne, 1789, t. II, s. 291.)

35 Ricardo, l.c., s. 163, not.

508 Karl Marks

Kapital I

nin üretim süreci sýrasýnda varoluþ þeklidir. Bu süreçte emek-gücünün kendisi kapitalist [sayfa 606] tarafýndan tüketildiði halde, üretim araçlarý, iþlevi sýrasýnda emek-gücü tarafýndan tüketilir. Ayný zamanda, emek-gücünün satýnalýnmasý için ödenen para, üretken emeðin deðil de,

üretken emekçinin tükettiði gerekli tüketim maddelerine çevrilir. Adam Smith temelinden yanlýþ bir tahlil ile, tek tek her sermaye, deðiþmeyen ve deðiþen kýsýmlara ayrýldýðý halde, toplumun sermayesinin yalnýzca deðiþen sermaye haline geldiði, yani salt ücretlerin ödenmesi için harcandýðý gibi saçma bir sonuca ulaþmaktadýr. Örneðin, bir kumaþ fabrikatörü, 2.000 sterlini sermayeye çevirsin. Bunun bir kýsmýný, dokuma iþçisi satýnalmada kullanacak, diðer kýsmýný ise yün ipliði, makine vb.

satýnalmada. Ama, onun iplik ve makine satýnaldýðý kimseler de, bu paranýn bir kýsmýný, emek ve benzeri þeyleri satýnalmak için kullanýrlar, ve bu durum, 2.000 sterlinin tamamýnýn ücretlerin ödenmesi için harcanmasýna, yani 2.000 sterlinin temsil ettiði ürünün tamamýnýn üretken iþçiler tarafýndan tüketilmesine kadar devam eder. Görüldüðü gibi, bu sorunun bütün özü, bizi oradan oraya sürükleyen ve benzeri þeyler

sözlerinde yatmaktadýr. Aslýnda, A. Smith, incelemesini, tam güçlüklerin baþladýðý yerde býrakmýþtýr.36

Yalnýzca yýllýk toplam ürün gözönünde bulundurulduðu sürece, yýllýk yeniden-üretim sürecini anlamak kolaydýr. Ama bu ürünü oluþturan her parçanýn piyasaya meta olarak getirilmesi gerekir ve güçlük de iþte burada baþlar. Bireysel sermayeler ile kiþisel gelirlerin hareketleri, kesiþir, içiçe geçer ve genel yer deðiþtirmeler ile toplumun servetinin dolaþýmý içersinde kaybolurlar; bu durum, görüþü bulandýrýr ve çözümlenmesi gereken çok karmaþýk sorunlar yaratýr. Ýkinci Kitabýn [cildin] Üçüncü Kýsmýnda, bu olgularýn gerçek niteliklerini inceleyeceðim. Yaptýklarý Ta-bleau économiquete, yýllýk ürünü dolaþýmdan geçmiþ þekliyle ilk kez bize gösterme yolundaki çabalarý, fizyokratlarýn en büyük hizmetlerinden birisi olmuþtur.37 [sayfa 607]

Bundan sonra, kapitalist sýnýfýn çýkarýna hareket eden ekonomi politik, Adam Smithin öðretisini, yani artý-ürünün sermayeye çevrilen 36 John St. Mill, Logicine karþýn, kendisinden önce gelenlerin yaptýðý ve burjuva bilimi açýsýndan bile düzeltilmeleri gereði apaçýk ortada bulunan bu gibi hatalý tahlilleri hiç bir zaman farketmemiþtir. Üstatlarýnýn düþünce karýþýklýðýna, bir çömeze yaraþýr dogmatizmle baðlanmýþtýr.

Burada da öyle: Sermayenin kendisi uzun sürede bütünüyle ücret haline gelir ve ürünün satýþýyla yenilendiði zaman tekrar ücret haline gelir.

37 Yeniden-üretim ve birikim süreçIeri konusunda yaptýðý açýklamalarda Adam Smith, birçok bakýmlardan, herhangi bir ilerleme kaydetmek þöyle dursun, kendinden öncekilerle ve özellikle fizyokratlarla karþýlaþtýrýldýðýnda, oldukça önemli gerilemelerde bulunmuþtur. Metinde sözü edilen aldatýcý hayal de, ekonomi politiðe ondan miras kalmýþ gerçekten þaþýrtýcý bir dogmadýr; metalarýn fiyatýnýn ücretlerle, kârdan (faizden) ve toprak rantýndan, yani ücretlerle artý-deðerden meydana geldiði dogmasý. Bu noktadan hareket eden Storch, safça itiraz ediyor: Gerekli fiyatý, kendisini meydana getiren en basit öðelere indirgemek olanaksýzdýr. (Storch, l.c., Petersb., Edit. 1815, t.

II, s. 141, not.) Bir metaýn fiyatýný en basit öðelerine indirgemenin olanaksýzlýðýný ilân eden ne mükemmel bir ekonomi bilimi. Bu nokta, III. Kitabýn [cildin] yedinci kýsmýnda daha ayrýntýlý olarak incelenecektir.

Karl Marks 509

Kapital I

kýsmýnýn tamamýnýn iþçi sýnýfý tarafýndan tüketildiðini doðal olarak sömür-mekten geri kalmamýþtýr.

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  ARTI-DEÐERÝN SERMAYE

VE GELÝRE AYRILMASI.

PERHÝZ TEORÝSÝ

Bundan önceki bölümde, artý-deðeri (ya da artý-ürünü), yalnýzca kapitalistin bireysel tüketimini saðlayan bir fon olarak ele aldýk. Bu bölümde ise, buraya kadar, yalnýzca birikim fonu olarak inceledik. Oysa artý-deðer, bunlardan ne birisi, ne de diðeridir, birarada her ikisidir. Bir kýsmý kapitalist tarafýndan gelir38 olarak tüketilir, diðer kýsmý, sermaye olarak kullanýlir, biriktirilir. Artý-deðerin kitlesi belli bir büyüklükte ise, bunlardan birisi ne kadar büyükse, diðeri o kadar küçük olur. Cæteris paribus, bu kýsýmlar arasýndaki orantý, birikimin büyüklüðünü belirler.

Ne var ki, bu bölünmeyi yapan, artý-deðerin tek sahibi olan kapitalisttir.

Bu, onun bileceði iþtir. Karþýlýðýný ödemeden haraç olarak aldýðý ve biriktirdiði kýsým, onu yemediði için, yani bir kapitalistin kendisini zenginleþtirme görevini yerine getirdiði için, onun tarafýndan tasarruf edilmiþ sayýlýr. Kiþileþmiþ sermaye olma dýþýnda kapitalistin tarihsel bir deðeri olmadýðý gibi, bu tarihsel varolma hakkýna da sahip deðildir, yani þakacý Lichnowskynin deyimiyle, hiç bir tarihe sahip deðildir. Onun kendi geçici varlýðý için duyulan zorunluluk, yalnýzca, kapitalist üretim tarzý için duyulan geçici zorunluluk ölçüsündedir. Ama kiþileþmiþ sermaye olduðu sürece onu harekete geçiren tek þey, kullaným-deðeri üretmek ve bunlardan yararlanmak deðil, deðiþim-deðeri üretmek ve bunu çoð-altmaktýr. Bizzat [sayfa 608] deðeri geniþletme iþine kendisini büyük bir tutkuyla kaptýran kapitalist, insanoðlunu üretim için üretmeye insafsýzca zorlar; böylece o, toplumdaki üretken güçlerin geliþmesini zorlar, daha yüksek bir toplum þeklinin gerçek temelini atabilecek maddi koþullarý yaratýr; ve bu toplumda, her bireyin kiþiliðini tam ve özgürce geliþtirmesi artýk temel ve yön verici ilke olur. Kapitalist, yalnýzca kiþileþmiþ sermaye olarak saygýya deðerdir. Bu haliyle, bir cimrinin, salt servet olduðu için servete tapma tutkusunu paylaþýr. Ama cimrideki yalnýzca huy ve yaratýlýþ halindeki bu tutku, kapitalistte, yalnýzca çarklarýndan birisi olduðu toplumsal mekanizmanýn sonucu ve eseridir. Ayrýca, kapitalist üretimin geliþmesi, belli bir sanayi koluna yatýrýlan sermayenin sürekli bir þekilde artmasýný zorunlu kýlar ve rekabet, kapitalist üretimin 38 Okur, gelir teriminin çifte anlamda kullanýldýðýný farkedecektir: birincisi, sermayenin belirli aralýklarla verdiði meyve anlamýnda artý-deðeri belirtmek için; ikincisi, bu meyvenin kapitalist tarafýndan belirli aralýklarla tüketilen ya da kendi özel tüketim fonuna eklenen kýsmýný belirtmek için. Ýngiliz ve Fransýz iktisatçýlarýnýn kullandýklarý dille uyum halinde olduðu için bu çifte anlamý ben de alýkoydum.

510 Karl Marks

Kapital I

özünde yatan yasalarý, dýþardan gelme zorlayýcý yasalar olarak tek tek her kapitaliste kabul ettirme durumunda býrakýr. Sermayesini koruya-bilmesi için, kapitalisti, durmadan sermayesini geniþletmeye zorlar, oysa sermayesini artýrmasý ancak dereceli bir birikimle olabilir.

Bu nedenle, kapitalistin her türlü eylemi, salt onun kiþiIiðinde bilinç ve iradeye bürünmüþ sermaye olarak sermayenin iþlevi olduðu için, onun özel tüketimi, birikmiþ sermaye üzerinden yapýlmýþ bir hýrsýzlýk gibidir; týpký çift kayýtlý muhasebe sisteminde, kapitalistin özel giderlerinin, sermayenin karþýsýnda borçlu hanesinde yer almasý gibi.

Biriktirmek, toplumsal zenginlik alemini ele geçirmek, sömürdüðü insanlarýn kitlesini artýrmak ve böylece kapitalistin dolaysýz ve dolaylý egemenliðini geniþletmek demektir.39 [sayfa 609]

Ama, ilk günah her yerde iþbaþýndadýr. Kapitalist üretim, birikim ve servet geliþip arttýkça, kapitalist, salt kiþileþmiþ sermaye olmaktan çýkmaya baþlar. Kendi özü, kendi kiþiliði için insanca duygular besle-meye baþlar ve bu yoldaki eðitimi, ona, dünya zevklerinden yoksun kalmayý, þimdi eski moda bir cimrinin önyargýsý olarak görmeyi ve buna gülümsemeyi öðretmiþtir. Klasik tipteki kapitalist, bireysel tüketimi, iþlevine karþý iþlenmiþ bir günah ve biriktirmeden perhiz etmek olarak damgaladýðý halde, modernleþmiþ kapitalist, artýk, biriktirmeye, zevk

ten perhiz etmek gözüyle bakabilmektedir.

39 Kapitalistin o eski moda, ama durmadan yenilenen örneði olan tefeciyi ele alan Luther, iktidar sevdasýnýn, zengin olma arzusunda bir etmen olduðunu çok yerinde olarak belirtir.

Kâfirler, tefecinin katmerli bir hýrsýz ve katil olduðunu aklýn ýþýðý ile anlayabiliyorlardý. Biz hýristiyanlar ise, bunlara öylesine bir onur veririz ki, yalnýz paralarý için onlara düpedüz taparýz.

... Bir kimse bir baþkasýnýn rýzkýný yerse, çalarsa, elinden alýrsa, bu adamý açlýktan öldürmüþ ya da düpedüz katletmiþ kadar (yani bir kimsenin yapabileceði kadar) büyük bir cinayet iþlemiþ olur. Tefecinin de yaptýðý budur ve koltuðunda rahat ve huzur içersinde oturmaktadýr; oysa, daraðacýnda sallanmalý ve leþi, eðer üzerinde bu kadar eti varsa, çaldýðý guldenler sayýsýnda kargalar tarafýndan gagalanýp didiklenmelidir. ... Oysa biz, küçük hýrsýzlarý asarýz. ... Bunlar zindanlara týkýlýr, büyük hýrsýzlar ise altýn ve ipekler içersinde kibirlenirler. ... Ýþte bunun için, bu dünyada, para delisinden, tefeciden daha büyük (þeytandan sonra) insan düþmaný yoktur, çünkü o, bütün insanlar üzerinde tanrý olmak ister. Türkler, askerler, despotlar da kötü insanlardýr, ama bunlar gene de insanlarý yaþamaya býrakýrlar ve kendilerinin kötü ve düþman olduklarýný itiraf ederler, üstelik arasýra bazý insanlara merhamet etmek zorunluluðunu da duyarlar. Ama bir tefeci ve para delisi, bütün dünyanýn açlýktan, susuzluktan, sefaletten, yoksulluktan kýrýlmasýný ister; böylece her þey onun olacak ve herkes sanki tanrý imiþ. gibi gereksinmelerini ondan alacak, onun ebedi kölesi olacaktýr. Soylu ve dindar görünmek için güzel pelerinler giyinir, altýn zincirler, yüzükler takar, aðýzlarýný silerler. ... Tefecilik her þeyin kökünü kurutan, Cacusdan, Geriondan ya da Antusdan da beter korkunç bir canavardýr. Maðarasýna çekip götürdüðü öküzleri, halkýn gözünden gizlemek için kendisini donatýr ve dindar görünür. Ama Herkül, öküzlerin böðürmelerini ve tutsak ettiði insanlarýn feryatlarýný duyacak, Cacusu uçurumlar ve kayalar arasýnda arayýp bulacak ve öküzleri bu hain ve cani kimsenin elinden kurtaracaktýr.

Cacus, dindar tefeci, çalan, soyan ve her þeyi yiyen habis ve cani demektir. Ve bütün bu yaptýklarýnýn bilinmesini istemez, kimse onu bulamayacak sanýr, çünkü maðaraya sürüklediði ayak izlerini, sanki maðaradan dýþarýya býrakmýþlar gibi düzenler. Tefeci de dünyayý böyle aldatýr, sanki yararlýymýþ, herkese öküz daðýtýyormuþ gibi davranýr, oysa hepsini parçalar ve tek baþýna yer bitirir. ... Ve biz, eþkiyalarýn, katillerin, hýrsýzlarýn nasýl iþkenceyle kemiklerini kýrýyor, kafalarýný kesiyorsak, bütün tefecilerin de, kemiklerini daha beter kýrmalý, öldürmeli, peþlerini býrakmamalý, lanetlemeli ve kafalarýný kopartmalýyýz. (Martin Luther, l.c., [s. 19, 40, 41, 42].) Karl Marks 511

Kapital I

Ýki ruh, heyhat, göðsüne baðdaþ kurmuþ;

Biri durmadan diðerinden ayrýlýyor.40

Kapitalist üretimin tarihsel þafaðýnda sonradan olma her kapitalist, kiþi olarak bu tarihsel aþamadan geçmek zorundadýr tamah ve zenginleþme hýrsý, egemen tutkulardýr. Ne var ki, kapitalist üretimin ilerlemesi yalnýz bir zevkler dünyasý yaratmakla kalmaz, spekülasyon ve kredi sistemi ile, binlerce çabuk zenginleþme kaynaðýný da ortaya çýkartýr. Belli bir geliþme aþamasýna ulaþýldýðýnda, ayný zamanda bir servet gösterisi ve dolayýsýyla itibar kaynaðý olan ve alýþýlagelen derecede bir israf, talihsiz kapitalist için bir iþ zorunluluðu halini alýr. Lüks, sermayenin temsil masraflarý arasýna katýlýr. Üstelik, kapitalist, cimri gibi, kendi emeði ve sýnýrlý tüketimi ölçüsünde zenginleþmez, baþkalarýnýn emek-gücünü baský altýna alarak emdiði ve emekçileri, yaþamýn zevklerinden yoksun býrakmaya zorladýðý ölçüde de [sayfa 610] zenginleþir.

Bunun için, kapitalistin israfý, hiç bir zaman eliaçýk feodal beyin israfýn-daki iyiniyetli özelliði taþýmadýðý, tersine, bunun ardýnda en pis cinsten tamahkârlýk ve en açgözlü hesap-kitap yatmakla birlikte, biri diðerini engellemeksizin, harcamalarý da birikimiyle birlikte büyür. Bu büyümenin yanýsýra, kalbinde, biriktirme tutkusu ile zevk isteði arasýnda faustça bir çatýþma da filizlenip boy atar.

Dr. Aikin, 1795te yayýnlanan bir yapýtta þöyle diyor: Manchester

deki sýnai geliþme dört döneme ayrýlabilir. Ýlkinde, fabrikatörler kendi geçimlerini saðlamak için çok çalýþmak zorundaydýlar. Bunlarýn baþlýca zenginlik kaynaðý, çocuklarý çýrak olarak kendilerine baðlý bulunan ana-babalarý soymaktý: Bir yandan, çýraklar açlýktan ölürken, ana-babalar yüksek bir prim ödüyorlardý. Öte yandan, ortalama kâr düþüktü, birikti-rebilmek için çok tutumlu olmak gerekti. Bunlar cimriler gibi yaþadýlar ve sermayelerinin faizini bile yemekten uzaktýlar. Ýkinci dönemde, küçük servetler elde etmeye baþladýklarý zaman bile, gene eskisi gibi sýký çalýþýyorlardý, çünkü her köle çalýþtýranýn bildiði gibi, emeðin doðrudan sömürülmesi de bir emeðe malolur ve gene eskisi gibi sade bir yaþam sürüyorlardý. ... Lüksün baþladýðý üçüncü dönemde, Krallýktaki her pazar kasabasýna sipariþ için atlýlar gönderilerek sanayi dürtüklen-di. ... 1690dan önce, burada, 3.000 ila 4.000 sterlin sermayesi olan iþkolu, ya birkaç taneydi ya da hiç yoktu. Bununla birlikte, o sýralarda ya da az sonralarý, artýk ellerinde para bulunan iþ sahipleri, ahþap evler yerine modern tuðla evler yaptýrmaya baþladýlar. 18. yüzyýlýn ilk yarýsýnda bile, konuklarýna yarým litre yabancý malý þarap ikram eden Manchesterli bir fabrikatör, bütün komþularýnýn dikkatini çekiyor ve baþsallamalarýna yolaçýyordu. Makinenin ortaya çýkýþýndan önce bir manüfaktür sahibinin, toplandýklarý bir meyhanedeki gecelik masrafý, 6 penilik bir bardak punç ile, bir penilik bir tutam tütünü hiç bir zaman geçmezdi. Ýþ sahibi 40 Goethe, Faust, 1. kýsým.

512 Karl Marks

Kapital I

bir kimsenin, ilk kez kendi arabasý ile görünmesi, ancak 1758 yýlýnda olmuþtur ve bu bir dönemin iþaretidir. 18. yüzyýlýn son 30 yýlýný kapsayan, Dördüncü dönem, lüks ve israfýn büyük geliþme gösterdiði bir dönemdir ve atlý biniciler aracýlýðý ile bütün Avrupaya yayýlan sýnai geliþmelerle desteklenmiþtir.41 Ýyi kalpli Dr. Aikin, mezarýndan [sayfa 611]

baþýný kaldýrsa da bugünkü Manchesterý görseydi acaba ne derdi?

Biriktir, biriktir! Musa da bu, peygamberler de bu! Sanayi, tasarrufun biriktirdiði malzemeyi saðlar.42 Bunun için, tasarruf, tasarruf; yani artýdeðerin ya da artý-ürünün elden geldiðince büyük kýsmýný sermayeye çeviriniz. Birikim için birikim, üretim için üretim: bu formül ile klasik iktisat, burjuvazinin tarihsel görevini ifade etmiþ, servetin doðum sancýlarý üzerinde bir an bile kendisini aldatmamýþtýr.43 Ama tarihsel zorunluluk karþýsýnda yanýp yakýlmanýn ne yararý var? Klasik iktisat için, nasýl ki, proletarya bir artý-deðer üretme makinesinden baþka bir þey deðilse, kapitalist de onun gözünde, bir artý-deðeri ek sermayeye çeviren bir makineden baþka bir þey deðildir. Ekonomi politik, kapitalistin tarihsel görevini son derece ciddiye alýr. Yüreðindeki zevk isteði ile zenginlik peþinde koþma tutkusu arasýndaki korkunç çatýþmayý bir si-hirle söküp atmak isteyen Malthus, 1820 yýllarýnda, fiilen üretim iþleriyle uðraþan kapitalistlere, biriktirme ödevini yükleyen, artý-deðerden pay alan baþkalarýna, toprak sahiplerine, devlet memurlarýna, rahiplere vb.

ise, harcama ve israf görevini veren bir iþbölümünü savunmuþtu. Harcama tutkusu ile biriktirme tutkusunu birbirinden ayrý tutmak44 son derece önemlidir diyordu. Ýyi yaþamaya ve bu dünyanýn adamý olmaya uzun zamandýr alýþmýþ olan kapitalistler feryadý bastýlar. Bunlarýn söz-cülerinden birisi, bir Ricardo öðrencisi, ne oluyoruz beyler, diye sesini yükseltti, üretken olmayan tüketiciler sanayicilerin sýrtýnda devamlý bir dürtü olsunlar diye Bay Malthus, toprak rantýnýn, vergilerin vb. yükseltil-mesini salýk veriyor herhalde! Slogan, ne olursa olsun üretim, durmadan artan üretim, idi, ama, böyle bir süreç ile üretim, ileriye doðru itilmekten çok, kösteklenecektir. Üstelik, çalýþmaya zorlanacak olsalar baþarabilecekleri kiþiliklerinden belli olan bir sürü insan, aylak yaþamlarýný sürdürsünler diye, baþkalarýný zora koþmak hiç de adaletli bir iþ deðildir.45 Bir yandan, sanayici kapitalisti tereyaðlý ekmeðinden yoksun býrakarak zorlamayý adaletsiz bulurken, ayný kimse, iþçiyi gayrete [sayfa 612] getirmek için ücretleri en alt düzeye indirmeyi zorunlu 41 Dr. Aikin, Description of the Country from 30 to 40 miles round Manchester, Lond. 1795, s.

[181], 182 sqq., [188].

42 A. Smith, l.c., b. II, ch. III. [s. 367].

43 J. B. Say bile þöyle der: Zenginlerin tasarrufu, yoksullarýn sýrtýndan yapýlýr. Romalý proletarya, neredeyse tamamen toplumun sýrtýndan geçinirdi. ... Modern toplumun da, hemen hemen, proletaryanýn sýrtýndan geçindiði, emeðin ücretinden kestiði kýsým ile yaþadýðý söylenebilir. (Sismondi, Études etc., t. I, s. 24.) 44 Malthus, l.c., s. 319, 320.

45 An Inquiry into those Principles Respecting the Nature of Demand etc., s. 67

Karl Marks 513

Kapital I

bulmaktadýr. Üstelik o, artý-deðerin sýrrýnýn, karþýlýðý ödenmeyen emeðe elkoymak olduðunu bir an bile saklamamaktadýr. Emekçiler yönünden talebin artmasý, bunlarýn kendi ürünlerinden kendileri için daha küçük bir pay almaya ve bunun daha büyük bir kýsmýný kendilerini çalýþtýranlara býrakmaya istekli olmalarýndan baþka bir þey ifade etmez, eðer bunun, azalan tüketim (emekçiler yönünden) nedeniyle pazarda mal bolluðuna yolaçacaðý söylenirse, benim buna verilecek biricik karþýlýðým mal bolluðu ile büyük kârlarýn eþanlamlý þeyler olduðudur.46

Emekçiden sýzdýrýlan ganimetin, sanayici kapitalist ile aylak zenginler arasýnda, birikime en yararlý þekilde nasýl paylaþýlacaðý üzerine olan bu bilgiçce tartýþma, Temmuz devrimi karþýsýnda sesini kesti. Çok geçmeden, Lyonsta kent proletaryasý devrim çanýný çaldý ve Ýngilterede tarým proletaryasý, çiftlikleri ve harmanlarý ateþe vermeye baþladý. Kanalýn bu yakasýnda ovencilik, öte yakasýnda simonculuk ve furiyecilik yayýlmaya baþladý. Vülger ekonominin son saati çalmýþtý. Tam bir yýl önce Manchesterde, sermayenin kârýnýn (faiz de dahil), onikinci saatin ürünü olduðunu keþfetmesinden tam bir yýl önce Nassau W. Senior, dünyaya baþka bir bulgusunu ilân etmiþti: Ben, diyordu böbürlene-rek, sermaye sözü yerine, buna bir üretim aracý gözüyle baktýðým için, perhiz sözünü koyuyorum..47 Bu, vülger ekonominin buluþlarý içinde, eþi olmayan bir örnektir! Ekonomik bir kategorinin yerine, dalkavukça bir söz konmuþtur, voila tout.* Yabanýl, ok yaptýðý zaman diyor Senior, bir iþ yapmýþ olur ama tutumlu hareket etmiþ olmaz. Bu, bize, toplumun ilk zamanlarýnda emek [sayfa 613] araçlarýnýn, kapitalist yönünden bir perhiz olmaksýzýn nasýl ve niçin yapýldýðýný açýklamýþ oluyor.

Toplum ne kadar ilerlerse, o kadar çok perhiz yapmayý gerektirir.48 Ve bu da, özellikle baþkalarýnýn çalýþmasýnýn meyvelerine elkoyma çabasýný gösterenlerden beklenir. Emek-sürecinin yürütülmesi için gerekli bütün koþullar da böylece birdenbire kapitalistin uyacaðý çeþitli perhiz hareketlerine dönüþmüþ olurlar. Buðdayýn hepsi yenmeyip bir kýsmý ekilirse

 kapitalistin perhizidir. Þarabýn olgunlaþmasý için zamana gerek varsa

* Hepsi bu. -ç.

46 l.c., s. 59.

47 (Senior, Principes fondamentaux de lÉcon. Pol., trad. Arrivabene. Paris 1836, s. 309.) Eski klasik okula sadýk kalanlar için bu kadarý fazlaydý. Bay Senior, emek ve kâr deyimleri yerine, emek ve perhiz terimlerini koyuyor. Gelirini sermayeye dönüþtüren kimse, gelirinin harcanmasýnýn kendisine saðlayacaðý zevk ve doyumdan perhizde bulunmuþ olur. Kârýn nedeni, sermaye deðil, sermayenin üretken olarak kullanýlmasýdýr. (John Cazenove, l.c., s. 130, not.) Buna karþýlýk John St. Mill, bir yandan Ricardonun kâr teorisini kabul eder, öte yandan Seniorün

remuneration of abstinence [perhizin ödülü -ç.] görüþünü benimser. Bütün diyalektiðin kaynaðý hegelci çeliþkiyi kendisine çok uzak bulduðu halde, saçma çeliþkiler karþýsýnda gayet rahattýr. Vülger iktisatçý, insanýn her hareketine, bu hareketin zýddýndan perhiz yapma gözüyle bakýlabileceði düþüncesini hiç bir zaman aklýna getirmemiþtir. Yemek, oruçtan perhiz yapmaktýr, yürümek ayakta durmaktan perhiz yapmaktýr, çalýþma tembellikten perhiz yapmaktýr, aylaklýk, çalýþmaktan perhiz yapmaktýr, vb.. Bu baylar, Spinozanýn Determinatio est Negatio [belirleme olumsuzlamadýr -ç.] formülü üzerinde bir düþünseler çok iyi ederler.

48 Senior, l.c., s. 342, 343.

514 Karl Marks

Kapital I

 kapitalistin perhizidir.49 Üretim araçlarýný iþçiye ödünç (!) olarak verdiði zaman, yani emek-gücünü bunlarla birleþtirdiði zaman, kapitalist, kendini soymaktadýr, bunlarý, buhar makinelerini, pamuðu, demiryollarýný, gübreleri, atlarý vb. yiyip tüketecek yerde, emek-gücünden artýdeðer sýzdýrmakta kullanmaktadýr; ya da vülger iktisatçýlarýn çocukça söyledikleri gibi, bunlarýn deðerlerini lüks ve diðer tüketim mallarýna yatýrarak boþuna harcamaktadýr.50 Kapitalistlerin bir sýnýf olarak bu iþi nasýl becerecekleri, vülger iktisatçýlarýn bugüne kadar açýklamayý inatla reddettikleri bir sýrdýr. Dünyanýn, hâlâ, salt Viþnunun bu modern töv-bekârý, kapitalistin kendi kendisini cezalandýrmasý ile yoluna devam edebilmesi yetmiyor mu? Yalnýzca birikim deðil, yalnýzca sermayenin muhafazasi bile, onu tüketme yolundaki günah çaðrýsýna karþý koymak için sürekli bir çabayý gerektirir.51 Týpký Georgialý köle sahibinin, zencilerin sýrtýndan kamçýyla saðladýðý artý-ürünün hepsini þampanya ile harvurup harman savursam mý, yoksa bir kýsmýný daha fazla zenci ve topraða mý dönüþtürsem diye düþtüðü üzüntülü çýkmazdan, yakýn zamanda, köleliðin kaldýrýlmasý ile kurtarýlmasý gibi, kapitalistin de bu eziyetten ve þeytanýn kýþkýrtmasýndan kurtarýlmasý düpedüz bir insanlýk borcudur.

Ne kadar farklý olurlarsa olsunlar toplumlarýn ekonomik [sayfa 614]

biçimlerinde, yalnýzca basit yeniden-üretim deðil, çeþitli derecelerde ve gitgide artan boyutlarda yeniden-üretim görülür. Ne kadar çok üretilirse o kadar çok tüketilir ve dolayýsýyla o kadar fazla ürün, üretim araçlarýna çevrilir. Bununla birlikte, bu süreç, emekçinin üretim araçlarý ve onunla birlikte kendi ürünü ve geçim araçlarý, onun karþýsýna sermaye biçiminde çýkmadýðý sürece, kendisini sermaye birikimi ya da kapitalistin bir iþlevi olarak ortaya koymaz.52 Haileybury Kolejinde, ekonomi politik kürsüsünde Malthustan sonra bulunan ve birkaç yýl önce ölen Richard Jones, bu noktayý, iki önemli olgunun ýþýðý altýnda ayrýntýlý olarak incelemiþtir. Hint halkýnýn büyük çoðunluðu kendi topraklarýný iþleyen 49 Hiç kimse ... ek deðer elde etme umudunda olmadan, þarabýný, buðdayýný ya da bunlarýn eþdeðerlerini tüketip bitirmek yerine ... sözgeliþi, buðdayýný topraða ekip de bunu oniki ay orada býrakmaz ya da þarabýný yýllarca mahzende bekletmez. (Scropc, Polit. Econ., edit. by. A. Potter, New York 1841, s. 133-134.)

50 Kapitalistin sahip olduðu deðeri, yararlý ya da hoþ þeylere çevirerek, kiþisel kullanýmýna ayýracaðý yerde üretim araçlarýna geçirerek (kaba gerçegi ince sözlerle örtmek amacýyla kullanýlan bu sözler, vülger ekonominin bilinen yöntemiyle, sömürülen iþçiyi, diðer kapitalistlerin ödünç para verdiði ve kendisini sömüren sanayici kapitalist ile bir tutmak için söylenmiþtir,) emekçiye ödünç vermek suretiyle, kendini tüketim zevkinden uzak tutmasý. (G. de Molinari, l.c., s. 36.) 51 La conservation dun capital exige ... un effort constant potir résister à la tentation de le consommer. (Courcelle-Seneuil, l.c., s. 20.)

52 Ulusal sermayenin ilerlemesine en fazla katkýda bulunan belirli gelir sýnýflarý, ilerlemelerinin farklý aþamalarýnda deðiþirler ve bu nedenle, bu geliþmede farklý yerlerde bulunan uluslarda tamamen farklý olurlar. ... Kârlar... toplumun ilk aþamalarýnda. ücret ve rantlara oranla önemsiz bir birikim kaynaðýdýr. ... Ulusal sanayi gücünde oldukça büyük bir ilerleme olduðu zaman, kârlar, birikim kaynaðý olarak daha önemli bir yer tutarlar. (Richard Jones, Textbook etc., s. 16, 21.)

Karl Marks 515

Kapital I

köylüler olduklarý için, bunlarýn ürünleri, emek araçlarý ve geçim araçlarý, hiç bir zaman, gelirden tasarruf edilen ve bu nedenle de daha önce bir birikim sürecinden geçmiþ bulunan bir fon þeklini almaz.53 Öte yandan da, Ýngiliz yönetiminin, eski sistemi en azýndan bozduðu eyalet-lerdeki tarým-dýþý alanlarda çalýþan emekçiler, tarýmsal artý-ürünün bir kýsmýný, vergi (tribute) ya da rant biçiminde alan nüfuzlu kimseler tarafýndan doðrudan çalýþtýrýlýrlar. Bu ürünün bir kýsmý, bu nüfuzlu kimseler tarafýndan ayni olarak tüketilir, bir kýsmý da, emekçiler tarafýndan, bu adamlarýn kullanýmý için lüks eþyaya ve benzeri þeylere çevrilir, geriye kalan kýsým, emek araçlarý kendilerinin olan emekçilerin ücretlerini oluþturur. Burada, üretim ile yeniden-üretim, gittikçe artan boyutlarda, o garip evliyanýn, o hüzün verici þövalyenin, yani perhizci kapitalistin müdahalesi olmadan devam eder gider.

DÖRDÜNCÜ KESÝM.  BÝRÝKÝMÝN MÝKTARINI, ARTI-DEÐERÝN

SERMAYE VE GELÝRE ORANTILI BÖLÜÞÜMÜNDEN

BAÐIMSIZ OLARAK BELÝRLEYEN KOÞULLAR.

EMEK-GÜCÜNÜN SÖMÜRÜ DERECESÝ. EMEÐÝN ÜRETKENLÝÐÝ.

KULLANILAN SERMAYE ÝLE TÜKETÝLEN SERMAYE

ARASINDAKI FARKIN BÜYÜMESÝ.

YATIRILAN SERMAYENÝN BÜYÜKLÜÐÜ

Artý-deðerin, sermaye ile gelire bölünme oraný belli ise, [sayfa 615]

birikmiþ sermayenin büyüklüðünün, artý-deðerin mutlak büyüklüðüne baðlý bulunacaðý açýktýr. Artý-deðerin yüzde 80inin sermayeleþtirildiðini, yüzde 20sinin tüketildiðini varsayarsak, biriktirilmiþ sermaye, toplam artý-deðerin 3.000 ya da 1.500 sterlin olmasýna göre, ya 2.400 sterlin ya da 1.200 sterlin olacaktýr. Demek oluyor ki, artý-deðerin kitlesini belirleyen bütün koþullar, birikimin büyüklüðünün belirlenmesinde de rol oynuyorlar. Bunlarý biz, burada, bir kez daha gözden geçireceðiz, ancak, bunu, birikim bakýmýndan yeni bir görüþ açýsý getirmeleri yönünden yapacaðýz.

Artý-deðer oranýnýn, her þeyden önce, emek-gücünün sömürülmesi derecesine baðlý bulunduðu anýmsanacaktýr. Ekonomi politik buna o derece fazla deðer vermiþtir ki, emeðin üretkenliðindeki artýþ nedeniyle birikimdeki hýzlanmayý, emeðin sömürülmesindeki artýþ sonucu meydana gelen hýzlanma ile bir tutmuþtur.54 Artý-deðer üretimi ile ilgili 53 l.c., s. 36 sq.

54 Ricardo diyor ki, Toplumun farklý aþamalarýnda, sermayenin ya da emeðin istihdamý

(yani sömürüsü) için kullanýlan araçlarýn birikimi az ya da çok hýzlýdýr ve her durumda, bunun emeðin üretkenlik gücüne baðlý olmasý gerekir. Verimli topraklarýn bol bulunduðu yerlerde emeðin üretkenlik gücü genellikle en büyüktür. Eðer birinci tümcede, emeðin üretkenlik gücüyle, herhangi bir ürünün onu el emeðiyle üreten kimselerin payýna düþen kýsmýnýn küçüklüðü anlatýlýyorsa, bu tümce, hemen hemen ayný þeyin yinelenmesi gibidir, çünkü, geriye kalan kýsým, eðer sahibinin caný isterse sermaye birikimi için kullanýlabilecek fondur. Ama, topraðýn 516 Karl Marks

Kapital I

kýsýmlarda, daima, ücretlerin en azýndan emek-gücünün deðerine eþit olduðu öngörülmüþtü. Bununla birlikte, ücretlerin bu deðerin altýna zorla düþürülmesi, uygulamada o kadar önemli bir rol oynar ki, bunun üzerinde bir an bile durmayacaðýz. Bu durum, emekçinin gerekli tüketim fonunu, belli sýnýrlar içinde, sermayenin birikim fonuna çevirir.

Ücretlerin diyor John Stuart Mill, hiç bir üretken gücü yoktur; bunlar bir üretken gücün fiyatlarýdýr. Ücretler, emek ile birlikte meta üretimine, ancak, aletlerin fiyatlarýnýn bu aletlerin kendisiyle birlikte, bu üretime katkýda bulunmalarý ölçüsünde katkýda bulunurlar. Eðer emeðe satýnalýnmaksýzýn sahip olunabilseydi, ücretten pekâlâ vazgeçilebilirdi..55

Ama, eðer iþçiler havayla yaþayabilselerdi, bunlarýn herhangi bir fiyatla satýnalýnmalarý da sözkonusu olmazdý. Bu nedenle, bunlarýn sýfýr mali-yetleri, matematik anlamda, kendisine daima biraz daha yaklaþýlabile-cek, ama hiç bir zaman ulaþýlamayacak bir limittir. Emeðin maliyetini bu [sayfa 616] sýfýr noktasýna doðru durmadan zorlamak, sermayenin deðiþmeyen eðilimidir. 18. yüzyýlýn sýk sýk sözünü ettiðimiz bir yazarý, Es-say on Trade and Commerce adlý yapýtýn yazarý, Ýngilterenin tarihsel görevinin, Ýngilteredeki ücretleri, Fransa ve Hollanda düzeyine zorla indirmek olduðunu ilan ettiði zaman, yalnýzca Ýngiliz kapitalizminin ru-hundaki en gizli sýrrý açýða vurmuþ oluyordu.56 Diðer þeyler yanýnda, safça þunlarý da söylüyor: Eðer bizim yoksullarýmýz (emekçiler için kullandýðý teknik terim) lüks içersinde yaþayacak olurlarsa ... emek, kuþkusuz pahalý olacaktýr. ... Bizim manüfaktür iþçilerimizin tükettiði, konyak, cin, çay, þeker, yabancý meyveler, bira, basma, enfiye, tütün vb. þeylerin ne lüks eþyalar olduðunu bir kez düþününüz.57 Gözlerini gökyüzüne dikerek inleyen Northamptonshirelý bir fabrikatörün yapýtýndan parçalar alýr: Fransada emek, Ýngiltereye göre üçte-bir ucuz; çünkü onlarýn yoksullarý çok çalýþýyor ve yiyecekleri ile giyecekleri daha ehvendir. Yedikleri baþlýca þeyler, ekmek, meyve, otlar, kökler ve kuru-tulmuþ balýktýr; eti nadiren yerler, buðday pahalýlaþýnca çok az ekmek yerler.58 Denemecimiz þöyle devam ediyor: Bunlara bir de, yalnýzca çok verimli olduðu yerlerde genellikle bu böyle olmaz. (Observations on Certain Verbal Disputes etc., s. 74, 75.)

55 J. Stuart Mill, Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy, Lond. 1844, s. 90, 91. 56 An Essay on Trade and Commerce, Lond. 1770, s. 44. 1866 Aralýk ve 1867 Ocak sayýlarýnda The Times gazetesi de, ayný þekilde, Ýngiliz maden sahiplerinin, Belçikalý maden iþçilerinin mutlu durumlarýný anlatan ve yüreklerinden kopup gelen yazýlarýný yayýnlamýþtý; bu iþçiler,

patronlarý için yaþayabilmeleri için gerekli olandan bir kuruþ bile fazla istemiyorlar ve almýyorlardý. Belçikalý maden iþçileri büyük ýstýrap içersindeydiler, ama, The Times, onlarý, böyle örnek iþçiler diye gösteriyordu! 1867 yýlýnýn baþýnda bu sözlerin yanýtý geldi: Marchiennedeki Belçikalý maden iþçilerinin grevi, barut ve kurþunla bastýrýlmýþtý.

57 l.c., s. 44, 46.

58 Northamptonshirelý fabrikatör, yüreði bu kadar dolu olan bir kimse için, pia fraus

[baðýþlanabilen sofuca bir hilekârlýk ç.] yapýyor. O, güya Ýngiliz ve Fransýz fabrika iþçilerinin yaþamlarýný karþýlaþtýrýyor, ama yukarýya alýnan sözlerinde, karýþýk bir biçimde kendisinin de itiraf ettiði gibi, Fransýz tarým iþçilerinin yaþamýný anlatýyor.

Karl Marks 517

Kapital I

su ya da hafif likörler içtikleri eklenmelidir; böylece pek az para harcamýþ oluyorlar. Bu durumu saðlamak çok zordur, ama olanaksýz deðildir; çünkü hem Fransada ve hem de Hollandada pekâlâ uygulanmýþtýr.59

Yirmi yýl sonra, Amerikalý bir düzenbaz, baron unvaný verilmiþ bir Yankee, Benjamin Thompson (alias* Kont Rumford), hem tanrýyý, [sayfa 617]

hem insanlarý hoþnut edecek ayný insancýl çizðiyi izlemiþtir. Onun Denemeleri, iþçilerin olaðan pahalý yiyecekleri yerine geçebilecek her türden tarifnameler ile dolu bir yemek kitabýdýr. Aþaðýda okuyacaðýnýz, bu görkemli filozofun özellikle baþarýlý olan bir tarifnamesidir: 5 libre yulaf unu, 7.5 peni; 5 libre mýsýr, 6¼ peni; 3 penilik kýrmýzý ringa, 1

penilik tuz, 1 penilik sirke, 2 penilik biber ve tatlý otlar; hepsi 20¾ peni eder, ve bunlarla 64 kiþiyi doyurabilecek çorba yapýlýr; ve yulaf ile mýsý-rýn ortalama fiyatý ile ... bu çorbanýn 20 onsluk porsiyonu ¼ peniye çýkartýlabilir.60 Kapitalist üretimin ilerlemesi ile birlikte geliþen hileli yiyecekler, Thompsonun bu idealini gereksiz hale getirdi.61 18. yüzyýlýn sonunda ve 19. yüzyýlýn ilk on yýlýnda, Ýngiliz çiftçileri ile toprak sahipleri, toprak emekçilerine, bir kýsmýný ücret ve geri kalanýný kilise yardýmý þeklinde ödeyerek, mutlak asgari ücreti yürürlüðe koymuþ oldular. Ýngiliz yabanýllarýnýn, ücretleri, yasal bir tarifeye baðlama iþindeki soytarý-lýklarýna bir örnek: Norfolk eþrafý, ücretleri saptadýklarý zaman, diyor Bay Burke, birlikte öðle yemeði yediler; Berkli soylular, 1795 yýlýnda, Speenhamlandda ücretleri saptadýklarý zaman, emekçilerin de yemek yemelerini herhalde uygun görmemiþlerdi. ... 8 libre 11 onsluk bir somun ekmek 1 þilin iken, adam baþýna [haftalýk] gelirin 3 þilin olmasýna, ve ekmek, 1 þilin 6 peni oluncaya kadar ücretin de buna uygun olarak artýrýlmasýna karar vermiþlerdi. Ekmek bu fiyatýn üstüne çýkýnca, ücret,

* Nam-ý diðer. -ç.

59 l.c., s. 70, 71. Üçüncü Almanca baskýya not.  Bugün, dünya pazarlarýnda, o zamandan beri yerleþen rekabet sayesinde, daha da ilerlemiþ durumdayýz. Parlamento üyesi Mr. Stapleton seçmenlerine þöyle diyor: Çin, eðer, büyük bir sanayi ülkesi haline gelirse, Avrupalý iþçi nüfusunun, rakiplerinin düzeyine inmeksizin savaþýmý nasýl sürdürebileceklerini anlamýyorum.

(Times, Sept. 3rd 1873, s. 8.) Ýngiliz sermayesinin arzu ettiði hedef, artýk Kýta Avrupasýndaki ücretler deðil, Çindeki ücretlerdir.

60 Benjamin Thompson, Essays Political, Economical and Philosophical etc., 3 cilt. Lond.

1796-1802, vol. I, s. 294. Sir F. M. Eden, The State of the Poor, or an History of the Labouring Classes in England etc., adlý yapýtýnda, iþliklerdeki gözcülere , Rumford dilenci çorbasýný þiddetle tavsiye ediyor ve Ýngiliz emekçilerini azarlayarak uyarýyor: Pek çok fakir insan, özellikle Ýskoçyada aylar boyunca yalnýz su ve tuzla yapýlmýþ yulaf ve arpa bulamacý ile pekâlâ yaþayýp gidiyorlar. (l.c., vol. 1, book I, ch. 2, s. 503.) 19. yüzyýlda da ayný belirtiler görülür. Saðlýða çok yararlý un bulamacýný Ýngiliz tarým emekçileri yemek istemediler ... eðitim durumunun daha iyi olduðu Ýskoçyada bu önyargý belki de yoktur. (Charles H. Parry, M. D., The Question of the Necessity of the Existing Corn Laws Considered, London 1816, s. 69.) Bu ayný Parryne var ki, Ýngiliz emekçilerinin þimdi (1815), Eden zamanýndan (1797) çok daha kötü durumda olmalarýndan yakýnýyor.

61 Tüketim maddelerine hile karýþtýrýlmasý konusunda kurulan son ParIamento Komisyonunun raporlarýndan da görüleceði gibi, Ýngilterede ilaçlara bile hileli maddeler karýþtýrýlmasý olaðan þeylerdendir. Örnek: Londrada çok çeþitli eczanelerden satýnalýnan 34 afyonlu ilacýn incelenmesi, bunlardan 31inin haþhaþ tohumu, buðday unu, zamk, kül, kum vb. gibi maddelerle karýþtýrýldýðýný göstermektedir. Bunlardan birkaç tanesinde afyonun zerresi bile bulunmuyordu.

518 Karl Marks

Kapital I

ekmeðin fiyatý 2 þilin oluncaya kadar, buna uygun bir oran içinde azalacaktý; ve bu durumda alýnacak besin, eskiye oranla adam baþýna 1/5

kadar az olacaktý.62 1814 tarihli [sayfa 618] Lordlar Kamarasý Soruþturma Komitesi önünde. A. Bennett adýnda büyük bir çiftçi, yargýç, yoksul yasasý uygulayýcýsý ve ücret düzenleyicisine þunlar sorulmuþtu: Emekçilerin günlük iþlerinin deðeri ile düþkünlük yardýmý arasýnda bir oran gözetiliyor mu? Yanýt: Evet gözetiliyor; her ailenin haftalýk ücreti kiþi baþýna bir tam ekmek (8 libre 11 onsluk) ve 3 peni olarak hesaplanýr! ...

Haftada bir bütün somun, bizce, bütün aileye bir hafta yeter; 3 peni ise elbise içindir, ama eðer kilise elbise bulursa bu 3 peni de ücretten düþülür. Bu uygulama, Wiltshireýn bütün batý kesiminde ve sanýrým bütün ülkede yaygýndýr.63 O zamanýn burjuva yazarlarýndan biri sesini yükseltiyor: Yýllardýr bunlar (çiftlik sahipleri), hemþerilerinden saygýdeðer bir sýnýfý, iþevlerine sýðýnma zorunda býrakarak alçaltmýþlar ... ve kendi kazançlarýný yükselttikleri halde, çalýþan emekçilerin birikim yapmasýný engellemiþlerdir.64 Artý-deðerin ve dolayýsýyla sermaye birikim fonunun oluþmasýnda, emekçinin gerekli tüketim fonundan yapýlan düpedüz soygunun günümüzde nasýl bir rol oynadýðý, ev sanayii denilen alana bakýlarak görülebilir. (Bölüm XV, Kesim 8.) Bu konuda daha fazla bilgi, daha sonra verilecektir.

Bütün sanayi kollarýnda, emek araçlarýný kapsayan deðiþmeyen sermayenin (giriþimin büyüklüðü ile belirlenen) belli sayýda emekçiye yeterli olmasý gerekmekle birlikte, bunun, çalýþmaya koyulan emek miktarýyla orantýlý olarak artmasý zorunluluðu da yoktur. Örneðin, 100

emekçinin günde 8 saat çalýþtýðý bir fabrikada 800 iþsaati çalýþýlmýþ olur.

Eðer kapitalist, bu miktarý yarýyarýya çoðaltmak isterse, 50 iþçi daha çalýþtýrabilir; ama bu durumda, yalnýz ücretler için deðil, emek araçlarý için de daha fazla sermaye yatýrmasý gerekir. A ma, bu 100 emekçiyi 8

saat yerine 12 saat çalýþtýrýrsa, elde bulunan emek araçlarý yetecektir.

Bu durumda, yalnýzca daha çabuk tüketilmiþ olurlar. Emek-gücünün daha fazla yoðunlaþtýrýlmasý ile elde edilen bu ek emek, artý-ürün ile artý-deðeri (yani birikimin konusunu), sermayenin deðiþmeyen kýsmýnda buna tekabül eden herhangi bir yükselme olmadýðý halde artýracaktýr. [sayfa 619]

Ýstihraç sanayiinde, madenler vb. hammaddeler, yatýrýlan sermayenin bir kýsmýný oluþturmaz. Bu durumda emeðin konusu, daha önceki bir emeðin ürünü olmayýp, metallerde, minerallerde, kömürde, taþta vb. olduðu gibi, doða tarafýndan saðlanmýþ bir lütuftur. Böyle du-62 G. B. Newnham (avukat), A Revieiv of the Evidence before the Committee of the two Houses of Parliament on the Corn Laws, Lond. 1815, s. 20, not.

63 l.c., s. 19, 20.

64 C. H. Parry, l.c., s. 77, 69. Toprakbeyleri, Ýngiltere adýna verdikleri, jakobenlere karþý verdikleri savaþ için kendi kendilerine tazminat ödemekle kalmadýlar, büyük servetler de edindiler. Aldýklarý toprak kiralarý, iki, üç, clört katýna ve bir keresinde, 18 yýlda tam altý katýna çýktý. (l.c., s. 100, 101.)

Karl Marks 519

Kapital I

rumlarda, deðiþmeyen sermaye, nerdeyse bütünüyle (emekçilerin gündüz ve gece vardiyalar halinde çalýþmalarý sonucu), artan bir emek miktarýný emebilecek emek araçlarýndan oluþur. Diðer þeyler eþit olmak üzere, ürünün deðeri ve kitlesi, harcanan emekle doðru orantýlý olarak artar. Üretimin ilk gününde olduðu gibi, ilk ürün-biçimlendiricile-ri insan ve doða þimdi de sermayenin maddi öðelerinin yaratýcýlarý haline gelmiþlerdir, gene birarada calýþýrlar. Emek-gücünün esnekliði sayesinde, deðiþmeyen sermayede daha önceden herhangi bir artýþ olmaksýzýn birikim alaný geniþlemiþtir.

Tarýmda, iþlenmekte olan toprak, daha fazla tohum ve gübre kullanýlmaksýzýn, geniþletilemez. Ama bu yatýrým bir kez yapýldýktan sonra, topraðýn tamamen mekanik olarak iþlenmesi, alýnan ürünün niik-tarý üzerinde olaðanüstü bir etki yaratýr. Ayný miktar emekçi tarafýndan harcanan daha fazla emekle, emek araçlarýnda herhangi b.ir yeni yatýrýmý gerektirmeksizin, verimlilik artýrýlýr. Burada da gene iþe herhangi bir yeni sermaye karýþmaksýzýn, insanýn doða üzerinde doðudan etkinliði, daha büyük bir birikim kaynaðý halini alýr.

Ensonu, manüfaktür sanayii adý verilen alanda, her ek emek harcamasý, buna tekabül eden ek bir hammadde harcamasýný öngördüðü halde, emek araçlarý için kesenkes böyle bir harcamayý gerektirmez. Ýstihraç sanayii ile tarým, manüfaktür sanayiine hammadde ile emek araçlarýný saðladýðý için, bunlarýn ek sermaye yatýrýmý olmaksýzýn yarattýðý ek ürünler de, manüfaktür sanayiinin yararýnadýr.

Genel sonuç: baþlýca iki servet yaratýcýsýný, emek-gücü ile topraðý kendisiyle birleþtiren sermaye, birikim öðelerini kendi büyüklüðü ile, ya da kendilerinde varolduðu, halen üretilmiþ bulunan üretim araçlarýnýn deðer ve kitleleriyle açýkça belirlenen sýnýrlar ötesinde çoðaltmak olanaðýný veren bir geniþleme gücü kazanýr.

Sermaye birikiminde önemli diðer bir etmen de, toplumsal emeðin üretkenlik derecesidir.

Emeðin üretkenliði ile birlikte, belli bir deðerin ve dolayýsýyla [sayfa 620] belli büyüklükte bir artý-deðerin somutlaþtýðý ürün kitlesi de büyür.

Artý-deðer oranýnýn ayný kalmasý ve hatta düþmesi durumunda, eðer bu düþüþ, emeðin üretkenliðindeki yükseliþe, göre daha yavaþ ise, artý-ürün kitlesi büyür. Bu ürünün gelir ve ek sermayeye bölünme oraný ayný kaldýðýnda, bu nedenle, kapitalistin tüketimi, birikim fonunda herhangi bir azalma olmaksýzýn artabilir. Birikim fonunun nispi büyüklüðü, tüketim fonu aleyhine artabilir, oysa metalarýn ucuza elde edilmesi sonucu, kapitalistin emrine eskisi kadar ve hatta daha fazla zevk aracý verilmiþ olur. Ama, daha önce de gördüðümüz gibi, emeðin üretkenliðindeki artýþ, emekçinin ucuzlamasý ile elele gittiði için, gerçek ücretler yükselse bile artý-deðer oraný büyür. Gerçek ücretler hiç bir zaman, emeðin üretkenliði ile ayný oranda yükselmez. Bunun için de, ayný deðerde deðiþen sermaye, daha fazla emek-gücü, dolayýsýyla daha faz-520 Karl Marks

Kapital I

la emeði harekete getirir. Deðiþmeyen sermaye þeklindeki ayný miktarda deðer, daha fazla üretim aracýnda, yani daha fazla emek aracýnda, emek malzemesinde ve yardýmcý malzemede somutlaþýr; bu nedenle, hem kullaným-deðeri ve hem de deðer üretimi için daha çok öðe saðlar ve bunlar ile de daha fazla emeði yutabilir. Bu yüzden, ek sermayenin deðeri ayný kalsa ve hatta azalsa bile, gene de hýzlanan bir birikim olur.

Yeniden-üretimin boyutlarý, yalnýz maddi olarak geniþlemekle kalmaz, artý-deðer üretimi de ek sermayenin deðerinden daha büyük bir hýzla artar. Emeðin üretkenliðindeki geliþme, üretim sürecine daha önce girmiþ bulunan baþlangýç sermayesi üzerinde de tepki yapar. Ýþlemekte olan deðiþmeyen sermayenin bir kýsmý, makine vb. gibi kýsa sürede tüketilmeyen ve bunun için de yeniden üretilmeyen ya da yerine ayný türden yenileri konmayan emek araçlarýndan meydana gelir. Ama her yýl bu emek araçlarýnýn bir kýsmý yokolur ya da üretken iþlevinin sýnýrýna yaklaþýr. O yýl artýk, yeniden-üretimi için, ayný türden yenileriyle deðiþilmesi için zaman gelmiþ demektir. Bu emek araçlarýnýn kullanýlýp tüketilmesi sýrasýnda, eðer emeðin üretkenliðinde bir artýþ olmuþ ise (bu üretkenlik bilim ve teknolojideki aralýksýz ilerleme ile durmadan geliþir), daha yeterli ve (bu artan yeterliliðe göre) daha ucuz makineler, araçlar, gereçIer vb., eskilerinin yerini alýr. Kullanýlmakta olan emek araçlarýndaki devamlý ufak-tefek iyileþtirmeler dýþýnda, eski sermaye, daha üretken biçimde yeniden üretilmiþ olur. [sayfa 621] Deðiþmeyen sermayenin diðer kýsmý, hammadde ile yardýmcý maddeler, devamlý olarak bir yýldan daha az zamanda yeniden üretilir, tarýmdaki yeniden-üretim ise çoðunlukla bir yýl alýr. Bunun için, uygulanan her geliþtirilmiþ yöntem, yeni sermaye ile kullanýlmakta olan eski sermaye üzerinde hemen hemen ayný zamanda etki yapar. Kimya alanýndaki her ilerleme, yalnýz yararlý maddelerin sayýlarýný artýrmakla ve zaten bilinmekte olanlara daha da geniþ kullaným alanlarý açmakla kalmaz, böylece sermayedeki büyüme ile birlikte yatýrým alanlarýnda da bir geniþlemeye olanak saðlar. Ayný zamanda, üretim ve tüketim artýklarýnýn da tekrar yeniden-üretim sürecine sokulmasý yollarýný öðreterek, önceden sermaye yatýrýmýný gerektirmeksizin, sermayeye yeni malzemeler kazandýrýr. Salt emek-gücünün gerilimindeki yükselme sonucu doða zenginliklerinin daha fazla sömürülmesi gibi, bilim ile teknoloji de, halen iþletilen sermayeye, o günkü büyüklüðünden baðýmsýz olarak yeni bir geniþleme gücü kazandýrýr. Bunlar, ayný zamanda, baþlangýçta yatýrýlan sermayenin yenilenme aþamasýna ulaþan kýsmý üzerinde de tepki yaratýrlar. Bu kýsým, yeni bir biçime geçerken, eski haliyle kullanýlýp tüketildiði sýrada meydana gelen toplumsal geliþmeyi, karþýlýðýnda hiç bir þey ödemeksizin kendi bünyesine katar. Üretken güçteki bu geliþme, kuþkusuz, halen iþlemekte bulunan sermayede kýsmi bir deðer kaybýna yolaçar. Bu deðer kaybý, kendisini, rekabet nedeniyle þiddetle duyurduðu sürece, Karl Marks 521

Kapital I

asýl yük, kapitalistin uðradýðý zararý, kendisini daha fazla sömürerek karþýlamaya çalýþtýðý emekçinin sýrtýna yüklenir.

Emek, tükettiði üretim araçlarýnýn deðerini, ürettiði ürüne aktarýr.

Öte yandan, belli bir emek miktarý ile harekete getirilen üretim araçlarýnýn deðerleri ile kitleleri, emeðin üretkenliðindeki yükselmeyle birlikte artar. Ayný miktar emek, daima ürettiði ürüne, ancak ayný miktar yeni deðer-katmakla birlikte, emek aracýlýðý ile ürünlere aktarýlan eski sermaye-deðer, emeðin üretkenliðindeki yükselmeyle birlikte artar.

Örneðin, bir Ýngiliz ve bir Çinli iplik eðiricisi, ayný çalýþma yoðunluðu ile ayný süre çalýþabilirler ve bu durumda bir haftada eþit miktarda deðer yaratýrlar. Bu eþitliðe karþýn, büyük bir otomatik makine ile çalýþan Ýngiliz iþçinin haftalýk üretiminin deðeri ile, bir elçýkrýðý ile çalýþan Çin-lininki arasýnda büyük fark vardýr. Ayný sürede Çinli bir libre pamuk eðirdiði halde, Ýngiliz [sayfa 622] birkaç yüz libre pamuk eðirir. Yüzlerce kez daha büyük bir eski deðerler toplamý, yeni ve yararlý bir þekilde tekrar ortaya çýkarak ürünün deðerini kabartýr ve böylece sermaye olarak yeniden iþ görebilir. Friedrich Engelsin bize öðrettiði gibi, 1782 yýlýnda, Ýngilterede üç yýllýk tüm pamuk ürünü, iþçi yokluðundan öylece kalmýþtý ve eðer yeni bulunan makine imdadýna yetiþip de eðirilmeseydi gene de öyle yüzüstü kalacaktý.65 Makine þeklinde somutlaþan emek, kuþkusuz tek bir insan bile yaratamaz, ama az, sayýda emekcinin, nispeten küçük miktarda canlý emek ilavesiyle, yalnýz pamuðun üretken bir biçimde tüketilmesi ve ona yeni bir deðer katýlmasý deðil, eski deðerinin de iplik vb. þeklinde korunmasýný da saðlamýþtýr. Ayný zamanda, yünün yeniden-üretiminin artmasýna da neden olmuþ ve bunu isteklendirmiþtir.

Yeni deðer yaratýrken eski deðeri de aktarmak, canlý emeðin doðal niteliði ve özelliðidir. Demek oluyor ki, etkinliði, oylumu ve deðeri artan üretim araçlarý ve dolayýsýyla üretken gücündeki geliþme sonucu oluþan birikim ile birlikte emek, durmadan artan bir sermaye deðerini, daima yenilenen bir þekil içinde korur ve ebedileþtirir.66 Emeðin bu doðal gücü, 65 Friedrich Engels, Lage der arbeitenden Klasse in England, s. 20.

66 Klasik ekonomi, emek ve deðer yaratma sürecini yetersiz ve eksik tahlil etmesi nedeniyle, Ricardoda da görülebileceði gibi, yeniden-üretimin bu önemli öðesini hiç bir zaman doðru dürüst kavrayamamýþtýr. Örneðin Ricardo diyor ki, üretici güçte ne gibi bir deðiþiklik olursa olsun, bir milyon insan fabrikalarda daima ayný deðeri yaratýrlar. Eðer bu insanlarýn emeklerinin büyüklüðü ve yoðunluk derecesi belli ise, bu, doðrudur. Ama bu, emeklerinin üretkenlikleri farklý bir milyon insanýn, kitleleri çok farklý üretim araçlarýný ürün haline getirmelerine ve bu nedenle ürünlerinde çok farklý deðer kitlelerini korumalarýna, dolayýsýyla bunlar tarafýndan saðlanan sonuçlarýn çok farklý olmalarýna engel deðildir; Ricardo, bunu, çýkardýðý bazý sonuçIarda gözden kaçýrmýþtýr. Burada þunu da belirtmek gerekir ki, Ricardo, bu ayný örneðe dayanarak J.

B. Saya, kullaným-deðeri (o, burada, buna servet ya da maddi zenginlik diyor) ile deðiþim-deðeri arasýndaki farký anlatmaya boþuna çalýþmýþtýr. Sayýn yanýtý þudur; Quant à la difficulté quélève Mr. Ricardo en disant que, par des procédés mieux entendus un million de personnes peuvent produire deux fois, trois fois autant de richesses, sans produire plus de valeurs, cette difficulté nest pas une lorsque lon considère, ainsi quon le doit, la production comme un échange dans lequel on donne les services productifs de son travail, de sa terre, et de ses capitaux, pour obtenir des produits. Cest par la moyen de ces services productifs que nous acquérons tous les produits qui sont au monde. ... Or ... nous sommes dautant plus riches, nos 522 Karl Marks

Kapital I

sanki, kendisiyle kaynaþtýðý [sayfa 623] sermayenin bir niteliði ve özelliði imiþ gibi görünür; týpký, toplumsal emeðin üretken gücünün, sermayeye özgü nitelikler görünüþüne bürünmesi, ve gene týpký kapitalistlerin artý-emeðe durmadan elkoymalarýnýn, sermayenin devamlý olarak kendi kendisini geniþletmesi þeklinde görünmesi gibi.

Sermayenin artmasý ile birlikte, iþletilen sermaye ile tüketilen sermaye arasýndaki fark da büyür. Bir baþka deyiþle, binalar, makineler, su borularý, iþ hayvanlarý, türlü gereçler gibi, uzun ya da kýsa bir süre için, durmadan yinelenen üretim sürecinde yer alan, ya da belirli bir yararlý etkinin saðlanmasýna hizmet eden ve bu sýrada yavaþ yavaþ aþýnarak deðerlerini ancak parça parça yitiren ve bu nedenle de bu deðeri ürüne ancak parça parça aktaran emek araçlarýnýn deðeri ile maddi kitlesinde bir artma olur. Bu emek araçlarýnýn, ürüne deðer katmaksýzýn, [sayfa 624] ürün biçimlendiricisi olarak hizmet etmeleri, yani bütünüyle kulla-services productifs ont dautant plus de valeur, quils obtiennent dans léchange appelé production, une plus grande quantité de choses utiles. [Bay Ricardonun, daha becerikli yöntemlerle, bir milyon kiþi, daha çok deðer üretmeksizin, eskisinden iki kez, üç kez daha çok zeninlik üretebilir diyerek önümüze diktiði güçlüðe gelince, üretim, düþünülmesi gerektiði gibi, ürünler elde etmek için, emeðinin, topraðýnýn ve sermayelerinin üretken hizmetlerinin verildiði bir deðiþim olarak düþünüldüðü zaman, bu güçlük, bir güçlük olmaktan çýkar. Dünyada bulunan tüm ürünleri iþte bu üretken hizmetler aracýyla elde ederiz. ... Öyleyse ... üretken hizmetlerimiz, üretim adý verilen deðiþmde ne kadar çok yararlý þey elde ederse, biz, o kadar zengin, üretken hizmetlerimiz de o kadar deðerli demektir.] (J. B. Say, Lettres à M. Malthus, Paris 1820. s. 168. 169.) Aydýnlýða kavuþturulmasý gereken difficulté [güçlük - ç.] bu güçlük Ricardo için deðil, Say için vardýr

þu oluyor: Emeðin üretkenlik gücündeki artýþ nedeniyle, kullaným-deðerleri miktarý arttýðý zaman deðiþim-deðeri niçin artmaz? Yanýt: bu güçlük, eðer izin verirseniz, kullaným-deðerine deðiþim-deðeri demekle karþýlanmýþ oluyor. Deðiþim-deðeri, one way or another [þu ya da bu þekilde -

ç.] deðiþim ile iliþkili bir þeydir. Bu yüzden eðer üretime, emek ile üretim araçlarýnýn ürünle deðiþtirilmesidir denilecek olursa, üretimin daha fazla kullanýmdeðeri saðlamasý oranýnda dahi fazla deðiþim-deðeri elde edeceðiniz gün gibi açýktýr. Bir baþka deyiþle, bir emek gücü, çorap fabrikatörüne ne kadar fazla kullaným-deðeri, yani çorap saðlarsa, o, çorap bakýmýndan o kadar zengindir demektir. Ne var ki, Say, birdenbire, daha büyük miktarda çorap olunca bunlarýn fiyatlarýnýn (bu fiyatýn, kuþkusuz deðiþim-deðeri ile bir ilgisi yoktur!) düþeceðini anýmsar, çünkü rekabet onlarý (üreticileri) ürünleri kendilerine neye maloluyorsa o fiyattan satmaya zorlar.

Ýyi ama, eðer kapitalist, mallarýný maliyet fiyatýna satarsa, kâr nereden gelir? Never mind

[aldýrmayýn -ç.] efendim! Say, artan üretkenlik nedeniyle þimdi herkesin, belli bir eþdeðer karþýlýðý bir yerine iki çift çorap sahibi olduðunu ilân eder. Böylece vardýðý sonuç, Ricardonun, onun çürütmeye çalýþtýðý önermesinin ta kendisi oluyor. Bu muazzam düþünce çabasýndan sonra, zafer sevinci ile Malthusa seslenir. Telle est, monsieur, la doctrine bien liée, sans laquelle il est impossible, je de déclare, dexpliquer les plus grandes difficultés de 1éonomie politique, et notamment, comment il se peut quune nation soit plus riche lorsque ses produits dimunuent de valeur, quoique richesse soit de la valeur. [Ýþte Bayým, ekonomi politiðin en büyük güçlüklerinin ve bu arada, zenginlik deðer olduðu halde, ürünlerinin deðeri azaldýðý zaman, bir ülkenin nasýl olup da daha zengin olabildiðini iddia ediyorum, kendisi olmaksýzýn açýklamanýn olanaksýz bulunduðu tutarlý öðreti.] (l.c, s. 170.) Bir Ýngiliz iktisatçýsý, Sayýn Lettresinde görülen ayný türden eliçabukluklarý için þöyle söylüyor: Bu yapmacýk konuþma þekli, bütün olarak, Sayýn kendi öðretisi olduðunu söylemekten pek hoþlandýðý ve halen dans plusieurs Partýes de lEurope [Avrupanýn birçok yerinde -ç.] olduðu gibi Hertfordda da okutulmasýný Malthusa ciddiyetle öðütlediði þeyi meydana getirirler. Say diyor ki: Eðer bütün bu önermelerde paradoksal bir nitelik görürseniz, bunlarýn ifade ettikleri þeyleri gözünüzün önüne getiriniz, cesaretle söyleyebilirim ki, bunlarýn çok basit ve aklauygun þeyler olduðunu göreceksiniz. Kuþkusuz: ama gene ayný süreç sonucu, bunlar baþka her þey olarak ortaya çýkarlar, ama özgün olarak asla. (An Inquiry into those Principles Respecting the Nature of Demand etc., s. 116, 110.) Karl Marks 523

Kapital I

nýldýklarý halde, yalnýzca parça parça tüketilmeleri oranýnda, daha önce de gördüðümüz gibi, týpký su, buhar, hava, elektrik vb. gibi doðal güçl-erden yararlanma þeklinde bedava hizmet ederler. Geçmiþ emeðin bu bedava hizmeti, canlý bir emek tarafýndan ele geçirilip yaþayan bir ruhla doldurulunca, birikimin ilerleyen aþamalarýyla birlikte artar.

Geçmiþte harcanan emek daima sermaye kýlýðýna büründüðü için, yani Anýn, Bnin, Cnin vb. emeðinin pasifi, iþçi olmayan Xin aktifi þeklini aldýðý için, burjuvalar ile ekonomi politikçiler, Ýskoçyalý deha MacCullocha göre, faiz, kâr vb. bile almasý gereken ölü ve geçmiþ emeðin hizmetlerini öve öve bitiremezler.67 Bu nedenle, geçmiþ emeðin, üretim araçlarý biçimi içinde, canlý emek sürecine yaptýðý durmadan artan ölçüdeki büyük yardým, iþçideri karþýlýðý ödenmeden alýnan ve ona yabancýlaþtýrýlan geçmiþ emek þekline, yani onun kapitalistçe biçimine atfedilir. Bir köle sahibinin, emekçiyi, kölelik niteliði dýþýnda düþünememesi gibi, kapitalist üretimin uygulayýcýlarý ile bunlarýn küçük lafebesi ideologlarýnýn da, üretim araçlarýný, bugün taktýklarý uzlaþmaz karþýt toplumsal maskeden ayrý olarak düþünmeleri de olanaksýzdýr.

Emek-gücünün sömürülme derecesi belli olduðuna göre, üretilen artý-deðerin kitlesi, ayný anda sömürülen iþçi sayýsý ile belirlenir; bu da, deðiþik oranlarda olmakla birlikte, sermayenin büyüklüðü ile uygun olur. Bunun için, birbirini izleyen birikimler ile sermaye ne kadar çok artarsa, tüketim ve birikim fonlarýna bölünen deðerin toplamý da o kadar artar. Ýþte bunun için, kapitalist, hem daha keyifli bir yaþam sürer ve hem de daha fazla bir perhiz yapmýþ olur. Ve ensonu, yatýrýlan sermayenin kitlesiyle birlikte üretimin boyutlarý büyüdükçe, üretimin bütün yaylarý da daha büyük bir esneklikle çalýþmaya baþlar.

BEÞÝNCÝ KESÝM.  SÖZDE EMEK-FONU

Sermayenin, sabit bir büyüklük olmayýp, toplumsal zenginliðin esnek ve her yeni artý-deðerin, gelir (revenue) ve ek sermaye [sayfa 625]

olarak bölünmesiyle durmadan dalgalanan bir parçasý olduðu, bu inceleme sýrasýnda görülmüþ bulunmaktadýr. Ayrýca, iþleyen sermayenin büyüklüðü belli olsa bile, onda somutlaþmýþ bulunan emek-gücünün, bilim ve topraðýn (bundan, ekonomik anlamda, insandan baðýmsýz olarak doða tarafýndan saðlanan her türlü emek koþullarý anlaþýlmalýdýr), sermayeye, belli sýnýrlar içinde, kendi büyüklüðünden baðýmsýz bir hareket alaný saðlayan esnek güçleri oluþturduklarý da görülmüþtü. Bu incelemede, dolaþým sürecinin, ayný sermaye kitlesinin çok farklý derecelerde etkinlik göstermesine yolaçan her türlü etkilerini de bir yana býraktýk. Kapitalist üretimin kendi getirdiði sýnýrlarý kabul ettiðimiz için, 67 MacCulloch, wages of past laboura [geçmiþte harcanmýþ emeðin ücretleri -ç.] ait patenti, Seniorün wages of abstinencee [perhizin ücreti -ç.] ait patentten çok daha önce almýþtý.

524 Karl Marks

Kapital I

yani toplumsal üretim sürecini tamamýyla kendiliðinden, doðup geliþen þekli içinde ele aldýðýmýz için, üretim araçlarý ve mevcut emek-gücü kitlesiyle doðrudan doðruya ve bir plana uygun olarak uygulanabilecek daha aklayatkýn herhangi bir durum üzerinde hiç durmadýk. Klasik iktisat, toplumsal sermayeyi, sabit bir etkinlik derecesine sahip, sabit bir büyüklük olarak kabul etmeyi daima pek sevmiþti. Ama bu önyargý, ilk kez, 19. yüzyýlýn sýradan burjuva zekasýnýn, yavan, ukala ve boþboðaz kahini, darkafalýlar þahý Jeremy Bentham tarafýndan bir dogma olarak yerleþtirilmiþti.68 Martin Tupper ozanlar arasýnda ne ise, Bentham da filozoflar arasýnda odur. Bunlarýn her ikisi de, olsa olsa, ancak, Ýngilterede imal edilebilirdi.69 Onun yerleþtirdiði dogmaya göre, üretim [sayfa 626] sürecinin en yaygýn olaylarý, örneðin birden geniþlemeleri ve daralmalarý, ve hatta birikimin kendisi bile, tamamen açýklanamaz þeyler haline gelir.70

Bu dogma, Benthamýn kendisi tarafýndan olduðu kadar, Malthus, James Mill, MacCulloch vb. tarafýndan da, mazur gösterme amaçlarý için kullanýlmýþ ve özellikle de, sermayenin bir kýsmýný, yani deðiþen sermayeyi ya da emek-gücüne çevrilebilen kýsmý, sabit bir büyüklük olarak göstermek üzere bundan yararlanýlmýþtýr. Deðiþen sermayenin malzemesinin, yani bunun emekçiler için temsil ettiði geçim araçlarý kitlesinin ya da emek-fonu denilen þeyin, toplumsal servetin doða yasalarý ile belirlenmiþ, deðiþtirilmesi mümkün olmayan ayrý bir parçasý olduðu masalý uydurulmuþtur. Toplumsal servetin deðiþmeyen sermaye ola-68 Diðerleri arasýnda karþýlaþtýrýnýz: Jeremy Bentham, Théorie des Peines et des Récompenses, traduct. dEt. Dumont, 3. baský, Paris 1826, c. II, kitap IV, bölüm II.

69 Bentham, katýksýz bir Ýngiliz ürünüdür. Bizim filozof Christian Wolff da dahil, böylesine harcýalem bir þeyle, böylesine kendine güvenle çalým satmak hie bir devirde hiç bir ülkede gö-rülmemiþtir. Yararlýlýk ilkesi, Benthamýn bir buluþu deðildir. O, yalnýzca, Helvetius ile baþka Fransýzlarýn daha 18. yüzyýlda ve hem de espri ile söylediklerini kendi sýkýcý anlatýmý ile yinele-mekten öte bir þey yapmamýþtýr. Köpeðe neyin yararlý olduðunu bilmek için, köpeðin niteliðinin ineelenmesi gerekir. Bu niteliðin kendisi, yararlýlýk ilkesinden çýkartýlamaz, Bunu insana uygularsak, insanýn bütün hareketlerini, eylemlerini, iliþkilerini vb. yararlýlýk ilkesi açýsýndan incelemek isteyen bir kimse, önce insan doðasýný genel bir çerçeve içersinde, sonra da her tarihsel çaðda deðiþmiþ þekliyle ele almak zorundadýr. Bentham, bu iþi, kýsa yoldan çözümlüyor.

Kupkuru bir saflýkla, modern bir bakkalý, özellikle bir Ýngiliz bakkalýný normal bir insan olarak alýr. Bu acayip normal insana ve onun dünyasýna yararlý olan her þey, mutlak yararlýdýr. Sonra da bu ölçütü, geçmiþe, bugüne ve geleceðe uyguluyor, Sözgeliþi hýristiyan dini, yararlýdýr, çünkü, onun din adýna yasakladýðý ayný kusurlarý, ceza yasalarý da. hukuk adýna yasaklamaktadýr.

Sanat eleþtirisi zararlýdýr, çünkü, deðerli ve soylu kimselerin Martin Tupperden, ve ben-zerlerinden aldýklarý zevki bozmaktadýr. Gözüpek delikanlý, benimsediði, nulla dies sine linea

[çiziktirmeksizin tek bir gün geçmemeli -ç.] özdeyiþine uyarak, daðlarca kitap yazmýþtýr. Eðer dostum Heinrich Heinenýn yürekliliði bende de olsaydý, Bay Jeremyye burjuva budalalýðýnýn dehasý derdim.

70 Ekonomi politikçiler, belli bir miktar sermaye ile belli sayýda iþçiyi, ayný biçim güce sahip ya da belli ve ayný biçim yoðunlukta iþ gören üretken araçlar gibi ele almaya çok yatkýndýrlar.

Metalarý ... üretimin biricik öðeleri ... olduðunu öne süren kimseler ... üretimin asla geniþletilemeyeceðini tanýtlamýþ olurlar, çünkü, böyle bir geniþlemenin vazgeçilmez koþulu, yiyeceklerin, hammaddelerin ve aletlerin daha önce çoðaltýlmýþ olmalarýný gerektirir, ki bu da, aslýnda, daha önce bir artýþ olmaksýzýn üretimde de bir artýþ olmayacaðýný, bir baþka deyiþle, artýþýn olanaksýz bir þey olduðunu savunmak demektir. (S. Bailey, Money and its Vicissitudes, s.

58 ve 70.) Bailey, dogmayý, esas olarak, dolaþým süreci açýsýndan eleþtirir.

Karl Marks 525

Kapital I

rak, ya da maddi ifadesiyle üretim aracý olarak iþ görecek kýsmýný harekete getirmek için belirli miktarda canlý emek gerekir. Bu miktar, teknik bakýmdan bellidir. Ama ne bu emek-gücü kitlesini akýcý hale getirmek için gerekli emekçi sayýsý bellidir (çünkü bu, bireysel emek-gücünün sömürü derecesi ile deðiþir), ne de bu emek-gücünün fiyatý; yalnýzca bunun alt sýnýrý bellidir, ama o da, son derece deðiþkendir. Bu dogmanýn temelinde yatan gerçekler þunlardýr: Bir yandan, emekçinin, toplumsal servetin, emekçi-olmayanlar için keyif ve zevk aracý, ve bir de üretim aracý diye ikiye bölünmesi konusunda söz hakký yoktur.71

Öte yandan, emekçi, sözde emek-fonunu, ancak uygun ve istisnai durumlarda zenginlerin gelirleri aleyhine geniþletebilir. [sayfa 627]

Emek-fonunun kapitalist bir görüþle sýnýrlandýrýlmasýnýn, onun doðal ve toplumsal sýnýrlarýymýþ gibi gösterilme çabasýnýn nasýl bir budalaca totoloji ile sonuçlandýðý, örneðin Profesör Fawcettte görülebilir.72 Bir ülkenin döner sermayesi, o ülkenin ücret fonudur. Yani eðer biz, her emekçinin aldýðý ortalama ücreti para olarak hesaplamak istersek, bu sermaye toplamýný iþçi nüfusu sayýsýna bölmemiz yeter.73 Bu, þu anlama geliyor: önce biz, fiilen ödenen bireysel ücretleri biraraya getirip toplayacaðýz ve sonra bunun Tanrý ve doða tarafýndan belirlenip bize ihsan edilen emek-fonunun toplam deðeri olduðunu tanýtlayacaðýz.

En sonunda da, bu elde ettiðimiz toplamý, emekçi sayýsýna bölerek, adam baþýna düþen ortalama ücreti bulacaðýz. Bu, eþi az görülen bir hilekârlýk örneðidir. Ama gene de bu, Bay Fawcettin ayný anda þunlarý da söylemesine engel olmuyor: Ýngilterede bir yýl içinde biriktirilen toplam servet, iki kýsma ayrýlýr; bir kýsmý sanayimizi devam ettirmek için sermaye olarak kullanýlýr, diðeri ise diþ ülkelere ihraç edilir. ... Yalnýzca bir kýsmý ve belki de bu ülkede yýlda biriktirilen servetin pek de çok olmayan bir kýsmý, kendi sanayimize yatýrýlýr.74

Anlaþýldýðýna göre, Ýngiliz iþçilerine herhangi bir eþdeðer verilmeksizin onlardan sýzdýrýlan yýllýk artý-ürünün büyük bir kýsmý, böylece, Ýngilterede deðil, yabancý ülkelerde sermaye olarak kullanýlýyor. Ve bu 71 John Stuart Mill, Principles of Political Economy adlý yapýtýnda þöyle der: Gerçekten aðýr ve yorucu, gerçekten usandýrýcý iþler, diðerlerinden daha fazla ücret verilmek yerine hemen her zaman en düþük ücret ödenen iþler olur. ... Yapýlan iþ ne kadar tiksindirici ise, alýnacak karþýlýðýn o kadar düþük olacaðý kesindir. ... Katlanýlan güçlükler ile kazanç, adaletli bir toplumda olmasý gerektiði gibi, doðru orantýlý olacaðýna, genellikle bunlar, birbirleriyle ters orantýlýdýr. Yanlýþ bir anlamayi önlemek için þurasýný da belirtmek isterim ki, John Stuart Mill gibi kimseler, geleneksel ekonomik dogmalarý ile modern eðilimleri arasýndaki çeliþki nedeniyle kýnanmakla birlikte.

bunlarýn, vülger ekonomik mazur göstericiler sürüsü ile ayný sýnýfa sokulmasý çok yanlýþ olur.

72 H. Fawcett, Prof. of Polit. Econ. at Cambridge, The Economic Position of the British Labourer, London 1865, s. 120.

73 Okura burada þurasýný anýmsatmak isterim ki, deðiþen ve deðiþmeyen sermaye

kategorilerini ilk kez ben kullandým. Adam Smithten beri ekonomi politik, bu kategorilerin içerdiði temel farklýlýklarý, sabit ve döner sermayenin dolaþým sürecinden ileri gelen salt biçimsel farklýlýklar ile karýþtýrmýþtýr. Bu nokta üzerinde daha fazla ayrýntý için, II. Kitabýn [Cildin] Ýkinci Kýsmýna bakýnýz.

74 Fawcett, l.c.. s. 122, 123.

526 Karl Marks

Kapital I

þekilde ihraç edilen ek sermaye ile birlikte, Tanrý ile Bentham tarafýndan icat edilen emek-fonunun bir kýsmý da ihraç edilmiþ oluyor.75

[sayfa 628]

75 Her yýl, yalnýz sermayenin deðil, emekçilerin de göçmen olarak Ýngiltereden ihraç edildikleri söylenebilir. Bununla birlikte, metinde, büyük kýsmý emekçi olmayan göçmenlerin mallarýndan sözedilmemektedir. Bunlarýn büyük kýsmý çiftçilerin oðullarýdýr. Faize verilmek üzere her yýl dýþarýya götünülen ek sermaye, yýllýk göçün yýllýk nüfus artýþýna olan oranýndan çok daha büyüktür.

Karl Marks 527

Kapital I

YÝRMÝBEÞÝNCÝ BÖLÜM

KAPÝTALÝST BÝRÝKÝMÝN GENEL YASASI

BÝRÝNCÝ KESIM.  SERMAYENÝN BÝLEÞÝMÝ AYNI KALIRKEN, BÝRÝKÝMLE BÝRLÝKTE EMEK-GÜCÜNE

DUYULAN TALEBÝN ARTMASI

Bu bölümde, sermayedeki büyümenin iþçi sýnýfýnýn yazgýsý üzerinde yaptýðý etkiyi ele alacaðýz. Bu incelemede önemli etmen, sermayenin bileþimi ve birikim süreci sýrasýnda geçirdiði deðiþikliklerdir.

Sermayenin bileþimi, ikili bir anlamda anlaþýlmalýdýr. Deðer yönünden bu bileþim, sermayenin, deðiþmeyen sermaye ya da üretim araçlarýnýn deðeri ve deðiþen sermaye ya da emek-gücünün deðeri, yani toplam ücretlerin tutarý olarak bölünme oraný ile belirlenir. Üretim süreci içindeki iþlevleri nedeniyle maddi açýdan bakýldýðýnda her sermaye, üretim araçlarý ile canlý emek-gücüne bölünür. Bu ikinci bileþim, bir yandan, kullanýlan üretim araçlarýnýn kitlesi ile, öte yandan bunlarýn kullanýlmasý için gerekli olan emek kitlesi arasýndaki iliþkiyle belirlenir.

Ben, bunlarýn ilkine, sermayenin deðer bileþimi, ikincisine teknik bileþimi

[sayfa 629] diyorum. Bu ikisi arasýnda sýký bir baðýntý vardýr. Bunu anlatmak 528 Karl Marks

Kapital I

için sermayenin deðer bileþimine, bunun, sermayenin teknik bileþimi tarafýndan belirlenmesi ve bu bileþimdeki deðiþmeleri yansýtmasý açýsýndan, sermayenin organik bileþimi diyorum. Ayrýca bir nitelendirme yapmaksýzýn, sermayenin bileþimi dediðim zaman, bundan, daima, sermayenin organik bileþimi anlaþýlmalýdýr.

Belli bir üretim koluna yatýrýlan pek çok bireysel sermayeler, birbirleriyle þu ya da bu derece farklý bileþime sahiptirler. Bunlarýn bireysel bileþimlerinin ortalamasý, bu üretim kolundaki toplam sermayenin bileþimini verir. Ensonu, biitün üretim kollarýnda bu ortalamalarýn ortalamasý, bir ülkenin toplam toplumsal sermayesinin bileþimini verir ve biz, aþaðýdaki incelememizde, en sonunda yalnýz bununla ilgileneceðiz. Sermayenin büyümesi, deðiþen öðesinin, yani emek-gücüne yatýrýlan kýsmýnýn büyümesini birlikte getirir. Artý-deðerin ek sermayeye çevrilen bir kýsmýnýn daima deðiþen sermayeye ya da ek emek-fonuna yeniden dönüþtürülmesi gerekir. Diðer koþullar ayný kalmak üzere, eðer sermayenin bileþimi de ayný kalýyorsa (yani, belirli bir üretim araçlarý kitlesinin harekete geçirilmesi için daima ayný miktarda emek-gücü gerekiyorsa), bu durumda, emeðe duyulan talep ile emekçilerin geçim-fonlarýnýn, sermaye ile ayný oranda artacaðý ve sermayenin artýþ hýzý ne kadar fazla olursa, bu artýþýn da, o kadar hýzlý olacaðý açýktýr. Sermaye, her yýl, bir kýsmý baþlangýç sermayesine eklenen bir artý-deðer ürettiði için ve bu artýþ da zaten iþlemekte olan sermayenin büyümesiyle birlikte çoðaldýðýna göre, ve ensonu yeni pazarlarýn açýlmasý ya da yeni ortaya çýkan toplumsal gereksinmeler vb. gibi zenginleþme isteðini kam-çýlayan özel dürtüler altýnda, sermaye yatýrýmý için yeni alanlarýn ortaya çýkmasýyla, artý-deðer ya da artý-ürünün sermaye ve gelire bölünmesin-deki bir deðiþmeyle, birikimin boyutlarýnda ani bir artýþ olabilir, birikmiþ sermaye gereksinmesi, emek-gücü ya da emekçi sayýsýndaki artýþtan fazla olabilir; emekçiye duyulan talep, emek arzýný aþabilir ve bu nedenlerle ücretler yükselebilir. Yukarda varsayýlan koþullarýn devamý halinde, sonunda bu duruma ulaþýlmasý aslýnda zorunludur da. Çünkü, her yýl bir öncekine göre daha fazla emekçi çalýþtýrýlacaðý için, eninde sonunda, birikimin gereksinmelerinin, her zamanki emek arzýný aþmaya baþlayacaðý bir noktaya ulaþýlmasý ve bu yüzden de [sayfa 630] bir ücret artýþýnýn olmasý zorunludur. Bütün 15. yüzyýl boyunca ve 18. yüzyýlýn ilk yarýsýnda Ýngilterede bu konuda feryatlar yükseliyordu. Ücretli iþçi sýnýfýnýn, þu ya da bu derecede uygun koþullar altýnda yaþamýný sürdürmesi ve çoðalmaya devam etmesi, kapitalist üretimin temel niteliðini hiç bir þekilde deðiþtirmez. Týpký basit yeniden-üretimin, sermaye iliþkisinin kendisini, yani bir yandan kapitalistlerin, öte yandan ücretli iþçilerin iliþkilerini, sürekli olarak yeniden-üretmesi gibi, gittikçe büyüyen bir ölçekte yeniden-üretim, yani birikim de, büyüyen bir ölçekte sermaye iliþkisini, bir kutupta daha çok kapitalistleri ya da daha büyük kapitalisleri, öteki Karl Marks 529

Kapital I

kutupta da daha çok ücretli iþçileri yeniden üretir. Sermayenin kendisini geniþletmesi için sermaye ile durmadan kaynaþmak zorunda kalan ve sermayeden kopup ayrýlmasý olanaksýz bulunan, sermayeye köleliði, yalnýzca, kendisini sattýðý bireysel kapitalistlerin baþka baþka olmalarýyla gözlerden saklanan bu emek-gücü kitlesinin yeniden-üretimi, aslýnda sermayenin kendisinin yeniden-üretiminin kökü ve esasýdýr. Bu yüzden sermaye birikimi, proletaryanýn çoðalmasý demektir.76

Klasik iktisat bu gerçeði o kadar iyi kavramýþtýr ki, Adam Smith, Ricardo, vb., daha önce de belirtildiði gibi, birikimi yanlýþ olarak, artý-ürünün sermayeye çevrilen kýsmýnýn tamamýnýn üretken iþçiler tarafýndan tüketilmesi ya da ek ücretli emekçilere dönüþtürülmesi ile bir tutmuþlardýr. Daha 1696 yýlýnda John Bellers þöyle diyordu: Bir insanin elinde yüzbinlerce acre toprak, bir o kadar para, bir o kadar hayvan olsa ve emekçisi olmasa, bu zengin adam emekçi olmaz da ne olur?

Ýnsanlarý zengin eden emekçi olduðuna göre, ne kadar fazla emekçi olursa o kadar çok zengin olunur ... yani yoksulun emeði, zenginin madenidir.77 18. yüzyýlýn baþýnda Bernard de Mandeville de ayný þeyi

[sayfa 631] söylüyordu: Mülkiyet iyice güvenlik altýna alýnýnca, yoksulsuz yaþamaktansa parasýz yaþamak daha kolay olur; çünkü, aksi halde, iþi kim yapacaktý? ... Bunlar (yoksullar) açlýktan ölmeye býrakýlmamalý, ama ellerine biriktirecek kadar para da geçmemeli. Eðer arasýra en alt sýnýftan birisi, olakanüstü çalýþmasý ve kemerleri sýkmasý nedeniyle, yetiþtiði koþullarýn üzerine yükselirse, ona kimse engel olmamalý; ayrýca toplumda herkesin ve her ailenin tutumlu olmasý, kuþkusuz en akýllýca yoldur; yoksullarýn büyük bir kýsmýnýn hiç aylak kalmamasý ve kazandýklarýný durmadan harcamalarý, bütün zengin uluslarýn çýkarýnadýr. ...

Yaþamlarýný günlük emekleri ile karþýlayanlarý harekete getiren tek þey, bunlarýn gereksinmeleridir; bu gereksinmelerini karþýlamak akýllýlýk, bunlarý tümüyle ortadan kaldýrmaya çalýþmak deliliktir. Bu durumda, emeðiyle geçinenleri çalýþtýrmanýn tek yolu, yeter miktarda paradýr; çok az para, bunlarý, yaratýlýþlarýna göre, ya bezginliðe ya umutsuzluða düþürür; fazla para ise dikbaþlý ve tembel yapar. ... Bütün bu söylenenlerden þu sonuç çýkýyor ki, köleliðe izin verilmeyen özgür bir ulusta, en güvenilir 76 Karl Marx, l.c., [Ücretli Emek ve Sermaye - Ücret, Fiyat ve Kâr, s. 45].  Kitlelerin ezilmeleri ayný olmak üzere bir ülkede ne kadar çok proleter bulunursa, o kadar zengin olunur. (Colins, LEconomie Politique, Source des Révolutions et des Utopies prétendues, Socialistes, Paris 1857, t. III, s. 331.) Bizim proletarya ekonomik bakýmdan, sermayeyi üreten ve artýran, ve Pecqueurun taktýðý adla Mösyö Sermayenin geniþleme gereksinmesi için fazlalýk haline gelir gelmez sokaðý atýlan ücretli emekçiden baþkasý deðildir. Ýlkel ormanýn hasta proleteri, Roscherin uydurduðu boþ bir imgedir. Ýlkel ormancý, ilkel ormanýn sahibidir ve ilkel ormaný, bir orangutan maymununun rahatlýðý ile malý gibi kullanýr. Ýþte bunun için de proleter deðildir. Eðer o, ilkel ormaný sömüreceðine, ilkel orman onu sömürseydi o zaman proleter olabilirdi. Saðlýk durumuna gelince, böyle bir insan, yalnýz modern proletarya ile deðil, frengili ve sýracalý üst-sýnýflarýn insanlarýyla da pekâlâ karþýlaþtýrýlabilirdi. Ama kuþkusuz, Herr Wilhelm Roscher, ilkel orman derken kendi memleketi olan Lüneburg çalýlýklarýný kastediyor.

77 John Bellers, l.c., s. 2.

530 Karl Marks

Kapital I

servet kaynaðý, yoksul emekçilerin çokluðudur; ayrýca bunlar, donan-manýn ve ordularýn en güvenilir insan kaynaðýdýr, bunlar olmaksýzýn yaþamýn tadý olmayacaðý gibi, hiç bir ülkenin ürünü de deðerli olamazdý. Toplumu (elbette emekçi-olmayan insanlardan oluþan toplumu)

en elveriþsiz koþullar altýnda bile mutlu etmek ve halký rahat yaþatmak için, çoðunluðun, yoksul olduðu kadar bilisiz olmasý da gerekir; bilgi, arzularýmýzý hem çoðaltýr hem de sýnýrlarýný geniþletir, oysa insanýn istekleri ne kadar az olursa gerekli þeylerin karþýlanmasý o kadar kolay olur.78 Dürüst ve berrak kafalý olan Mandeville in o zaman henüz göremediði þey, birikim süreci mekanizmasýnýn sermaye ile birlikte,

emekçi yoksullar kitlesini, yani ücretli-emekçileri artýrmasý ve bunlarýn da, büyüyen sermayenin geniþleme gücünü gitgide artýrarak, kapita-listlerde kiþileþmiþ olan kendi ürünlerine baðlýlýklarýný ebediyen çözümlemeyecek bir iliþki haline getirmeleridir. [sayfa 632] Bu baðýmlýlýk iliþkisi ile ilgili olarak, Sir F. M. Eden, The State of the Poor, an History of the Labouring Classes in England adlý yapýtýnda þöyle diyor: Topraðý-mýzda yetiþen doðal ürünlerin bizim yaþamamýz için yeterli olmadýðý kesindir; daha önce harcanmýþ bir emek olmaksýzýn, ne giyinebiliriz, ne barýnabiliriz, ne de karnýmýzý doyurabiliriz. Toplumun hiç deðilse bir kýsmýnýn durup dinlenmeden çalýþmasý zorunludur. ... Hiç alýnteri dök-medikleri halde, sanayiin ürünlerine elkoyanlar ve böylece çalýþmadan yaþamalarýný salt uygarlýða ve düzene borçlu olanlar vardýr. ... Bunlar, uygar kuruluþlarda79 bulunan ve görülen yaratýklardýr; bu kuruluþlar, bireylerin kendi emekleri dýþýnda baþka yollardan mülk sahibi olabilme-lerini bir hak gibi kabul etmiþlerdir. ... Baðýmsýz servet sahibi kimseler

... bu üstün ayrýcalýklarýný, kendi yeteneklerinin üstün oluþuna deðil, hemen tamamen ... baþkalarýnýn çalýþmalarýna borçludurlar. Zenginleri, toplumun emeðiyle geçinen kýsmýndan ayýran þey, ne toprak sahibi olmalarýdýr, ne de para; bu ayrýlýk, yalnýzca emek üzerindeki kumanda güçlerinden ileri gelir. ... Bu (yani Eden tarafýndan onaylanan plan)

mülk sahibi kimselere ... çalýþtýrdýklarý insanlar üzerinde yeterince

(ama hiç de gereðinden fazla deðil) yetki ve egemenlik saðlayacaktýr; bu, çalýþan kimseleri sefil ya da köle durumuna düþürmeyecek, ama onlarýn rahat ve huzuru için gerekli olduðunu insan doðasý ile tarihini bilen herkesin kabul edeceði liberal ve sýkýntýsýz bir baðýmlýlýk durumu 78 Bernard de Mandeville, The Fable of the Bees, 5. ed.. London 1728, Remarks, s. 212, 213, 328. Ilýmlý bir yaþam ve devamlý çalýþma yoksullar için akýllýca mutluluða (bu sözlerle herhalde, uzun çalýþma günlerini ve az geçim araçlarýný kastediyor olmalý) ve devlet için (yani toprak beyleri, kapitalistler ve bunlarýn politikadaki kodamanlarý ve temsilcileri) zenginliðe ve güçlülüðe götüren en kýsa yoldur.. (An Essay on Trade and Commerce, London 1770, s. 54.) 79 Eden, bu durumda, uygar kuruluþlar kimin yaratýklarýdýr? diye sormalýydý. O, kendi hayali hukuku açýsýndan, yasalarý, maddi üretim iliþkilerinin bir ürünü olarak deðil, tersine, üretim iliþkilerini yasalarýn bir ürünü olarak görmektedir. Linguet, Montesquieunun Esprit des loissýný tek bir sözcükle yýkmýþtýr: Lesprit des lois, Cest la propriété [Yasalarýn ruhu, mülkiyettir -ç.].

Karl Marks 531

Kapital I

yaratacaktýr.80 Bu arada þunu da belirtelim, Sir F. M. Eden, 18. yüzyýlda, adý anýlmaya deðer yapýt ortaya koyabilen Adam Smithin tek öðrencisi-dir.81 [sayfa 633]

Þimdiye kadar varsayýlan birikim koþullarý altýnda emekçiler için en uygun olaný, sermayeye baðýmlýlýk yönünden, dayanýlabilir, ya da Edenin dediði gibi liberal ve sýkýntýsýz bir biçim alabilmektedir. Bu baðýmlýlýk iliþkisi, sermayenin büyümesi ile birlikte daha yoðunlaþacaðý yerde, yalnýzca daha fazla geniþlemiþtir; yani sermayenin sömürü ve egemenlik alaný, yalnýzca kendi boyutlarý ve egemenliði altýna aldýðý insanlarýn sayýsý ile geniþlemektedir. Kendi artý-ürünlerinden büyük bir kýsmý, daima artarak ve sürekli olarak ek sermayeye dönüþerek, ödeme aracý þeklinde kendilerine geri dönmekte ve böylece zevk anlarýný geniþletebilmektedirler; giysi, ev eþyasý vb. gibi tüketim fonlarýna bazý ekler yapabilmektedirler, ve küçük bir yedek-fonu parasý ayýrabilmek-tedirler. Daha iyi giysiler ile yiyecekler, daha [sayfa 634] iyi muamele görmek ve efendinin baðýþladýðý daha geniþ bir topraða sahip olmak, kölenin sömürülmesini ne derece ortadan kaldýrýrsa, ücretli iþçininkini de iþte o kadar kaldýrýr. Sermaye birikimi sonucu emeðin fiyatýndaki bir yüksel-80 Eden, l.c., vol. I, book I, ch. I, s. 1, 2, ve önsöz, s. xx.

81 Eðer okur, bana, 1798de yayýnlanmýþ olan Essay of Population adlý yazýnýn yazarý Malthusu anýmsatýrsa, ben de, ona, bu yapýtýn ilk þeklinin De Foedan, Sir James Steuarttan, Townsenddan, Franklinden, Wallacedan vb. yapýlmýþ çocukça ve üstünkörü bir aþýrmadan baþka bir þey olmadýðýný ve kendisine ait tek bir tümceyi bile içermediðini anýmsatýrým. Bu broþürün neden olduðu büyük sansasyon yalnýzca partý çýkarlarý ile ilgilidir. Fransýz Devrimi, Birleþik Krallýkta ateþli savunucular buldu. 18. yüzyýl boyunca yavaþ yavaþ iþlenen ve ardýndan büyük toplumsal bunalým sýrasýnda, Condorcetnin öðretilerine karþý þaþmaz bir panzehir olarak davul zurnayla ilân edilennüfus ilkesi, insanlýðýn ilerlemesi ve geliþmesi özlemlerini toptan yokedecek bir silah olarak Ýngiliz oligarþisi tarafýndan sevinçle karþýlanmýþtý. Bu baþarýsýna pek þaþýran Malthus, kendisini, geliþigüzel topladýðý malzemeyi kitabýna doldurmaya, kendsi tarafýndan bulunmayýp yalnýzca aþýrýlan yeni konularý eklemeye verdi. Þurasýný da belirtelim: Malthus, Ýngiliz Devlet Kilisesine baðlý bir papaz olduðu halde, protestan Cambridge Üniversitesine fellew-shipliðin [üyeliðin -ç.] koþullarýndan birisi olan evlenmeme yeminini etmiþti: Kolej üyelerinin evlenmelerine izin verilmez, evlenen bir kimse derhal kolej üyesi olmaktan çýkar. (Reports of Cambridge University Commission, s. 172.) Bu durum, Malthusu diðer protestan papazlarýndan, onun lehine olmak üzere ayýrýr; bunlar rahipliðin evlenme yasaðý emrini bir yana iterek, meyveli olunuz ve çoðalýnýz sözünü Ýncilin kendilerine verdiði özel bir görev diye kabullenmeyi o derece ileri götürmüþlerdir ki, bir yandan emekçilere nüfus ilkesini vazederken, öte yandan da nüfusun artýþýna gerçekten yakýþýksýz ölçülere varan genel bir katkýda bulunmuþlardýr. Ýnsanýn ekonomik bakýmdan düþüþü, Adem babanýn elmasý, urgent appetitea [þiddetli arzu -ç.] da Papaz Townsendýn þakacý bir ifadeyle dediði gibi, the checks which tend to blunt the shafts of Cubid [Cupidin oklarýný körleþtirme eðiliminde olan bu frenlemeler -ç.] bu nazik sorunun, saygýdeðer protestan teolojisinin ya da daha doðrusu protestan kilisesinin, dün de, bugün de tekelinde bulunmasý çok ilgi cekicidir. Özgün ve akýllý bir yazar olan Venedikli rahip Ortes dýþýnda, nüfus teorisyenlerinin çoðu protestan papazlarýdýr. Örneðin modern nüfus teorilerinin baþtan sona incelendiði ve Quesnay ile öðrencisi Mirabeau arasýndaki geçici kavgaya, ayný konu üzerinde fikirler saðlamýþ bulunan Brucknerýn Théorie du Systéme animal, Leyde, 1767, adlý kitabý; sonra, papaz Wallace, papaz Townsend, papaz Malthus ve öðrencisi baþpapaz Thomas Chalmers ile, in this line [bu doðrultuda -ç.] kalem oynatan daha küçük rütbede bir yýðýn saygýdeðer din adamý. Baþlangýçta ekonomi politik, Hobbes, Locke, Hume gibi filozoflar, Thomas More, Temple, Sully, De Witt, North, Law, Vanderlint, Cantillon, Franklin gibi iþ ve devlet adamlarý, özellikle ve büyük bir baþarýyla da Petty, Barbon, Mandeville, Quesnay gibi týp adamlarýnca incelenmiþtir.

532 Karl Marks

Kapital I

me, gerçekte, ücretli iþçinin kendisi için dövmüþ olduðu altýn zincirin uzunluðunda ve aðýrlýðýndaki bir gevþemedir. Bu konudaki tartýþmalarda, asýl gerçek, çoðu zaman görmezlikten gelinir; bu da kapitalist üretimin differentia specificasýdýr.* Emek-gücü, burada, yaptýðý hizmet ya da ürettiði ürün ile, satýnalanýn kiþisel gereksinmelerini karþýlamak için satýlmýyor. Onu satýnalanýn amacý, sermayesini çoðaltmak, karþýlýðýný ödediði emekten fazla emek içeren ve böylece kendisine hiç bir þeye malolmayan ve ancak metaýn satýþý ile gerçekleþen, bir deðeri de içinde taþýyan metalarý üretmektir. Artý-deðer üretimi, bu üretim tarzýnýn mutlak yasasýdýr. Emek-gücü, ancak, üretim araçlarýný sermaye olma niteliði içinde koruduðu ve devam ettirdiði, kendi deðerini sermaye olarak [sayfa 635] yeniden-ürettiði, ek sermayeye kaynaklýk edecek, karþýlýðý ödenmemiþ bir emek saðladýðý sürece satýlabilir bir þeydir.82 Emekçi için daha çok ya da az elveriþli olsun, emek-gücünün satýþ koþullarý, bu Daha 18. yüzyýlýn ortasýnda zamanýnýn dikkate deðer iktisatçýlarýndan rahip Tucker, hýrs ve servet tanrýsýnýn iþlerine burnunu sokmakta kendisini mazur görmüþtü, Daha sonra, iþte bu

nüfus ilkesi ile protestan papazlarýnýn günü gelmiþ oldu. Nüfusa servetin temeli gözüyle bakan ve Adam Smith gibi papazlarýn açýk sözlü düþmaný olan Petty, sanki bunlarýn beceriksizce mü-dahalelerini sezmiþ gibi þöyle der: Hukukun en iyi gerçekleþtiði yer, nasýl ki, avukatlarýn yapacak iþ bulamadýklarý yer ise, dinin de en iyi serpilip geliþtiði yer, papazlarýn nefislerine en çok çile çektirdikleri yerdir. Bunun için, protestan papazlarýna, bundan böyle Aziz Paulün yolundan gidip, evlenmeyerek nefislerine eza çektirmediklerine göre kilise vakýflarýnýn geçimlerini saðlayabileceðinden fazla papaz üretmemelerini salýk verir, yani bugün eðer Ýngiltere ve Galde oniki bin kiþiye yetecek kadar yer varsa, 24.000 papaz üretmek doðru olmaz, çünkü sonra bu açýkta kalan oniki bin kiþi kendilerine bir geçim yolu arayacaklar ve bunu, en kolay þekilde de, görevli oniki bin papazýn, halkýn ruhlarýný zehirlediklerini ya da açlýktan öldürdüklerini, cennete giden yolda onlara yanlýþ öncülük ettiklerini çevreye yayarak yapacaklardýr. (Petty, A Treatise of Taxes and Contributions, London 1667, s. 57.) Adam Smithin zamanýnýn protestan rahipleri ile iliþkisini aþaðýdaki yazý göstermektedir. Norwich Piskoposu Dr. Horne, A Letter to A. Smith, L.

L. D. On the Life, Death, and Philosophy of his Friencl David Hume. By one of the People called Christians, 4. ed., Oxford 1784, baylýklý yazýsýnda Adam Smithi, Mr. Strahana yazdýðý bir açýk mektupta, dostu Davidi, (yani Humeu) nasýl mumyaladýðýný, ölüm yataðýnda Humeun iskam-bil ve briç oynayarak kendisini nasýl eðlendirdiðini bütün dünyaya yaydýðý ve hatta Hume hakkýnda þunlarý yazacak kadar saygýsýzlýk ettiði için azarlamaktadýr: Ben, onu, gerek saðlýðýnda ve gerek ölümünden sonra, insan doðasýndaki zaafýn izin verdiði ölçüde, kusursuz bir bilgelik ve erdem idealine yaklaþan bir insan olarak gördüm. Piskopos öfkeyle haykýrýr: Din denilen ne varsa her þeye þifa bulmaz bir antipatinin tutsaðý olmuþ, elinden gelse, o ruhu insanlarýn belleðinden silmek için vargücüyle çalýþmýþ olan bir insanýn kiþiliðini ve tutumunu, kusursuz bir bilgelik ve erdem örneði diye bize sunmaya ne hakkýnýz var efendim? (l.c., s. 8.) Ama ha-kikat aþýklarý yýlmasýnlar. Dinsizliðin ömrü uzun olamaz. (s. 17.) Adam Smith, Dinsizliði ülkeye yaymak için korkunç bir ahlaksýzlýk gösterdi (yani Theory of Moral Sentiments ile). Niyetinizin iyi olduðu anlaþýlýyor Doktor, ama bu kez sanýrým baþaramayacaksýnýz. David Hume örneðiyle, bizi, dinsizliðin alçak ruhlar için biricik ferahlatýcý, ölüm korkusuna karþý en iyi panzehir olduðuna inandýrmak istiyorsunuz. ... Harabeye dönen Babile gülüyor, taþ kesilip Kýzýldenize yuvarlanan Firavunu kutluyor olmalýsýnýz. (l.c., s. 21, 22.) Adam Sinithin kolej arkadaþlarýndan ortodoks biri, ölümünden sonra þöyle yazýyor: Smithin Humea duyduðu hayranlýk ... onun hýristiyan olmasýný engelledi. ... Sevdiði dürüst insanlarla karþýlaþtýðýnda bunlarýn her söylediðine inanýrdý.

Deðerli ve saf bir dost olarak, ayýn, bazen berrak bir gökyüzünde araya bulut girmeden de kay-bolacaðýna bile inanabilirdi. Politik ilkelerinde cumhuriyetçiliðe yaklaþýrdý. (The Bee, By James Anderson, 18 cilt, vol. 1., s. 166, 165, Edinburgh 1791-93.) Papaz Thomas Chalmers, Adam Smithin üretken olmayan emekçiler kategorisini, Tanrýnýn bahçelerindeki kutsal çalýþmalarýna karþýn, salt protestan papazlarý için icedettiði konusunda içinde bir kuþku taþýr.

* Ayýrdedici özellik. -ç.

Karl Marks 533

Kapital I

nedenle, devamlý yeniden satýlma zorunluluðunu ve bütün servetlerin durmadan boyutlarý büyüyen ölçülerde sermaye biçiminde yeniden üretilmesini kapsar. Ücretler, gördüðümüz gibi, niteliði gereði, emekçi tarafýndan karþýlýðý ödenmemiþ belli bir miktarda emeðin harcanmasýný gerektirir. Emeðin fiyatý düþerken ücretin yükselmesi vb. gibi durumlarý tamamýyla bir yana býraktýðýmýzda, böyle bir artýþ, olsa olsa, iþçinin saðlamak zorunda olduðu karþýlýðý ödenmemiþ emek miktarýnda bir azalma olmasý anlamýný taþýr. Bu azalma, hiç bir zaman sistemin kendisini tehdit edecek noktaya ulaþamaz. Ücret oraný konusunda siddetli çatýþmalar dýþýnda (Adam Smith bize, bütünüyle alýndýðýnda bu gibi çatýþmalarda patronun daima patron olarak kaldýðýný göstermiþ bulunuyor) emeðin fiyatýnda sermaye birikimi sonucu ortaya çýkan bu artýþ, þu seçenekleri akla getirir:

Ya emeðin fiyatýndaki yükselme, bu yükselme, birikimin ilerle-mesini etkilemediði için artmaya devam eder. Bunda olaðanüstü bir þey yoktur, çünkü Adam Smithin dediði gibi, bu (kârlar) düþerken bile, sermaye paylarý yalnýz artmasýna devam etmekle kalmayabilir, hatta öncekinden daha büyük bir hýzla artar. ... Büyük bir sermaye payý, küçük kârlarla, genellikle, küçük bir sermaye payýnýn büyük kârlarla artmasýndan daha hýzla artar. (l.c., II, s. 189.) Bu durumda, karþýlýðý ödenmeyen emek miktarýndaki azalmanýn, sermayenin egemenlik alanýný geniþletmesine hiç bir þekilde zararlý olmadýðý açýktýr.  Ya da, öte yandan, kazanç dürtüsü köreldiði için, emeðin fiyatýndaki artýþ sonucu birikim yavaþlar. Birikim derecesi azalýr, ama bu azalma ile birlikte bu azalmanýn temel nedeni, yani sermaye ile sömürülen emek-gücü arasýndaki oransýzlýk ortadan kalkar. Kapitalist üretim sürecine özgü mekanizma, geçici olarak kendisinin yaratmýþ olduðu engeli ortadan kaldýrýr.

Emeðin fiyatý, tekrar, sermayenin kendisini geniþletmesi gereksinmelerine uygun bir düzeye iner; bu düzey, ücretlerin yükselmesinden önce normal [sayfa 636] sayýlan düzeyin altýnda, bu düzeyle ayný ya da bu düzeyin üzerinde olabilir. Görüyoruz ki: Birinci durumda, sermayeyi bollaþtýran þey, emek-gücünün ya da çalýþan nüfusun mutlak ya da nispi artýþýnda meydana gelen azalma deðil, tam tersine, bu sermayedeki bollaþma, sömürülebilir emek-gücünü yetersiz hale getirmektedir. Ýkinci durumda, sermayeyi yetersiz hale getiren þey, emek-gücünün ya da iþçi nüfusun mutlak ya da nispi artýþýnda meydana gelen yükselme deðil, tam tersine. sömürülebilir emek-gücünü bollaþtýran ya da daha doðrusu fiyatýný aþýrý derecede yükselten þey, sermayedeki nispi azal-madýr. Sömürülebilir emek-gücii kitlesinin nispi hareketleri olarak yan-82 Bununla birlikte, sanayi iþçisinin ve emekçinin de istihdamý için sýnýr, yani iþverenin, bunlarýn çalýþmalarýnýn ürününden bir kâr saðlama olanaðý aynýdýr; eðer ücret oranlarý, patronun kazancýný sermayeden saðlanacak ortalama kârýn altýna düþürecek þekilde olursa, patron ya bunlarý istihdam etmekten vazgeçer ya da bunlarý ancak, bir ücret indirimine razý olmalarý koþuluyla çalýþtýrýr. (John Wade, l.c., s. 240 )

534 Karl Marks

Kapital I

sýyan ve bu nedenle de emek-gücünün kendi baðýmsýz hareketlerinden meydana gelmiþ izlenimini veren hareketler, sermaye birikiminde meydana gelen iþte bu mutlak hareketlerdir. Matematik bir deyiþle: birikim oraný, baðýmlý deðil baðýmsýz deðiþkendir; ücret oraný, baðýmsýz deðil baðýmlý deðiþkendir. Böylece, sýnai çevrim, bunalým aþamasýnda iken, meta fiyatlarýndaki genel bir düþme, paranýn deðerinde bir yükselme olarak, gönenç evresinde ise, meta fiyatlarýnda genel bir yükselme, paranýn deðerinde bir düþme olarak ifade edilir. Currency School denilen okul, bundan, paranýn, dolaþýmda, fiyatlarýn yüksek olduðu zaman çok az, düþük olduðu zaman çok fazla bulunacaðý sonucunu çýkartýr. Bunlarýn bilisizlikleri, ve olgularý tamamen yanlýþ anlamalarý,83 bu birikim olayýný, bazan çok az, bazan da çok fazla ücretli emekçi bulunuyor diyerek yorumlayan iktisatçýlar ile tam bir paralellik gösterir.

Doðal nüfus yasasý denilen þeyin temelinde yatan kapitalist üretim yasasý, kendini kýsaca þuna indirgemiþ olur: Sermaye birikimi ile ücret oraný arasýndaki baðýntý, sermayeye dönüþtürülen karþýlýðý ödenmemiþ emek ile, bu ek sermayenin harekete geçirilmesi için gerekli, karþýlýðý ödenmiþ ek emek arasýndaki baðýntýdan baþka bir þey deðildir. Bunun için, bu baðýntý, hiç bir zaman, birbirinden baðýmsýz iki büyüklük arasýndaki bir iliþki deðildir: bir yanda sermayenin büyüklüðü, öte yanda çalýþan nüfusun sayýsý olmak üzere, aslýnda daha çok, ayný iþçi nüfusun karþýlýðý ödenmeyen emeði ile ödenen emeði arasýndaki iliþkidir. Ýþçi sýnýfý tarafýndan saðlanan karþýlýðý ödenmemiþ emek miktarý, kapitilist sýnýfýn yaptýðý birikim, onun, sermayeye dönüþmesi [sayfa 637] için, olaðanüstü ödenmiþ ek emeðe duyulan gereksinmeyi çok hýzlý bir þekilde artýrýyorsa, ücretler yükselir, diðer bütün koþullar ayný kalmak üzere, bu karþýlýðý ödenmemiþ emek, buna orantýlý olarak azalýr.

Ne var ki, bu azalma, sermayeyi belirleyen artý-emeðin artýk normal miktarlarda saðlanamayacaðý noktaya gelirgelmez bir tepki kendini gösterir: gelirin daha küçük bir kýsmý sermayeleþir; birikme aksar ve ücretlerdeki artýþ hareketi birden durur. Bu nedenle ücretlerdeki yükseliþler yalnýz kapitalist sistemin temellerini sarsmayacak sýnýrlar içinde tutul-makla kalmayýp, onun gittikçe artan ölçüde yeniden-üretimini de güvence altýna alýp. Ýktisatçýlarýn sözde doða yasasý imiþ gibi göstermeye çalýþtýklarý kapitalist birikim yasasý, aslýnda yalnýzca þunun ifadesidir: birikimin özünde saklý niteliði, emeðin sömürülme derecesindeki her türlü azalmasý ve kapitalist iliþkinin gittikçe büyüyen boyutlarda olmak üzere devamlý yeniden-üretimini ciddi þekilde telilikeye sokacak her türlü ücret artýþýný daima dýþtalar. Mevcut maddi zenginliðin, emekçinin geliþme gereksinmelerini karþýlayacak yerde, tam tersine, emekçinin.

yalnýzca mevcut deðerlerin kendisini geniþletmesi gereksinmelerini 83 Karþ: Karl Marx, Zur Kritik der Politischen Ökonomie, s. 166 vd. [Ekonomi Politiðin Eleþtirisine Katký, s. 251 -ç.].

Karl Marks 535

Kapital I

karþýlamak üzere varolduðu bir üretim tarzýnda da, durum, bundan baþka türlü olamaz. Týpký bir dinde insanýn kendi beyninin ürünü olan þeylerin yönetimine girmesi gibi, kapitalist üretimde de, insanoðlu, kendi elinden çýkma ürünler tarafýndan yönetilir.84

ÝKÝNCÝ KESÝM.  BÝRÝKÝM ÝLERLER VE BUNUNLA BÝRLÝKTE

YOÐUNLUK ARTARKEN, SERMAYENÝN

DEÐÝÞEN KISMININ NÝSPÝ AZALMASI

Ýktisatçýlarýn söylediklerine bakýlýrsa, ücretlerin yükselmesine yolaçan þey, ne toplumsal servetin fiili oylumu ve ne de iþlemekte olan sermayenin büyüklüðü olmayýp, yalnýzca birikimin sürekli büyümesi ve bu büyümenin hýzlýlýk derecesidir. (Adam Smith, Kitap I, Bölüm 8.) Buraya kadar biz, yalnýz bu sürecin [sayfa 638] tek bir özel evresini gördük; bu evrede sermayenin büyümesi, teknik bileþiminde bir deðiþme olmadan ortaya çýkýyordu. Ama süreç bu evrenin ötesine uzanýr.

Kapitalist sistemin genel temeli verildikten sonra, birikim sýrasýnda, toplumsal emeðin üretkenliðindeki artýþýn, birikimin en güçlü kaldýracý haline geleceði bir noktaya ulaþýlýr. Ücretleri yükselten ayný neden, diyor Adam Smith, yani sermaye payýndaki artýþ, üretken güçlerin artmasýna yolaçar, ve daha küçük miktarda emeði daha büyük miktarda iþ üretir hale getirir..

Topraðýn verimliliði vb. gibi doðal koþullar, baðýmsýz ve kendi baþlarýna çalýþan üreticilerin hünerlerini (bu hünerler, ürünün kitlesinde, nicelikten çok, kalitesinde nitelik bakýmýndan kendisini gösterir) bir yana býraktýðýmýzda, belli bir toplumda emeðin üretkenlik derecesi, bir emekçinin belli bir sürede, emek-gücünün ayný gerilimi ile ürüne dönüþtürdüðü üretim araçlarýnýn nispi büyüklüðü ile ifade edilir. Emekçinin böylece dönüþtürdüðü üretim araçlarý kitlesi, emeðinin üretkenliði ile birlikte artar. Ama bu üretim araçlarý, ikili bir rol oynarlar. Bunlardan bazýlarýnda görülen artýþ, emeðin üretkenliðindeki artýþýn sonucu olduðu halde, diðerlerindeki artýþ, emeðin üretkenliðindeki artýþýn koþuludur. Örneðin, manüfaktürde iþbölümü ve makine kullanýlmasý ile, ayný sürede daha fazla hammadde iþlenir ve bu nedenle, daha büyük kitle-de hammadde ile yardýmcý öðeler emek-sürecine girerler. Ýþte bu, emeðin üretkenliðindeki artýþýn sonucudur. Öte yandan, kullanýlan makineler, iþ hayvanlarý, yapay gübreler, boþaltma borularý vb., emeðin üretkenliðindeki artýþýn koþuludur. Binalarda biraraya getirilmiþ üretim araçlarý, 84 Þimdi, sermayenin kendisinin yalnýzca insan emeðinin bir ürünü olduðunu gösteren ilk incelememize dönersek ... insanýn kendi ürünü olan sermayenin egemenliði altýna düþmüþ olmasý, ona boyun eðer hale gelimesi, tamamen anlaþýlmaz bir þeymiþ gibi görünür; ve gerçekte durum hiç tartýþma götürmez þekilde böyle olduðna göre, ortaya ister istemez þu soru çýkýyor: nasýl oluyor da iþçi yarattýðý sermayenin efendisi olmaktan çýkýp onun kölesi durumuna düþebilmiþtir? (Von Thünen, Der Isolirte Staat, Kýsým II, Kesim II, Rostock, 1863, s. 5, 6.) Bu soruyu sormak Thünen için övünülecek bir þeydir, ama verdiði karþýlýk çocukçadýr.

536 Karl Marks

Kapital I

fýrýnlar, ulaþtýrma araçlarý vb. için de durum böyledir. Ama, koþul ya da sonuç olsun, kendileriyle birleþtirilen emek-gücüne oranla, üretim araçlarý kitlesindeki artýþ, emeðin üretkenliðindeki artýþýn bir ifadesidir. Bu nedenle, emeðin üretkenliðindeki artýþ, kendini, kendisiyle devindiren üretim araçlarý kitlesine oranla, emeðin kitlesinde bir küçülme ya da nesnel etmenlere oranla emek-sürecinin öznel etmenlerinde bir eksilme ile belli eder.

Sermayenin teknik bileþimindeki bu deðiþme, üretim araçlarý kitlesindeki bu büyüme, bunlarý canlandýran emek-gücü kitlesi ile karþýlaþtýrýldýðýnda, sermayenin deðiþmeyen kýsmýnýn deðiþen kýsmý aleyhinde gösterdiði bir artýþla, sermayenin deðer-bileþiminde tekrar yansýr.

Örneðin, bir sermayenin yüzde-ellisi baþlangýçta [sayfa 639] üretini araçlarýna, yüzde-ellisi emek-gücüne yatýrýlmýþ olabilir, daha sonra., emeðin üretkenliðindeki geliþme sonucu yüzde-sekseni üretim araçlarýna, yüzde-yirmisi emek-gücüne yatýrýlabilir ve bu, böyle devam eder. Sermayenin deðiþmeyen kýsmýnýn, deðiþen kýsmýna oranla giderek artmasý yasasý, ister farklý ekonomik dönemleri, ister ayný dönemdeki farklý uluslarý inceleyelim, meta fiyatlarýnýn (daha önce yaptýðýmýz) karþýlaþtýrmalý tahlilleri ile her adýmda doðrulanýr. Yalnýzca üretim araçlarýnýn deðerini ya da tüketilen sermayenin deðiþmeyen kýsmýný temsil eden fiyat öðesinin nispi büyüklüðü, birikimin ilerlemesi ile doðru orantýlý; emeðe ücretini ödeyen (sermayenin deðiþen kýsmý) öteki fiyat öðesinin nispi büyüklüðü, birikimin ilerlemesi ile ters orantýlýdýr.

Bununla birlikte, sermayenin, deðiþmeyene oranla deðiþen kýsmýndaki bu azalma, ya da sermayenin deðer-bileþimindeki bu deðiþme, sermayenin maddi öðelerinin bileþimindeki deðiþikliði ancak yaklaþýk olarak gösterir. Örneðin, iplik eðirilmesinde 18. yüzyýlýn baþýnda kullanýlan sermaye-deðerinin ½si deðiþmeyen, ½si deðiþen sermaye iken, bugün 7/ i deðiþmeyen 1/ i deðiþen olarak ayrýlýyor ise, öte yandan, 8

8

bugün iplikçilik iþkolunda emeðin üretken olarak tükettiði hammadde, emek araçlarý vb. kitlesi, 18. yüzyýlýn baþýna oranla yüzlerce kez daha büyüktür. Bunun basit nedeni, emeðin üretkenliðindeki artýþla, yalnýz tüketilen üretim araçlarýnýn oylumu büyümekle kalmayýp, bunlarýn kitlelerine oranla deðerlerinin de azalmasýdýr. Bunun için, bunlarýn deðerleri mutlak olarak yükselir, ama bu, kitleleri ile orantýlý deðildir. Deðiþmeyen sermaye ile deðiþen sermaye arasýndaki farkta meydana gelen artýþ, bu nedenle, sermayenin deðiþmeyen kýsmýnýn dönüþtürüldüðü üretim araçlarý kitlesi ile, deðiþen kýsmýnýn dönüþtürüldüðü emek-gücü kitlesi durumundaki farktan çok daha azdýr. Burada ilk fark, ikinci farkla birlikte artar, ama bu artýþýn derecesi daha küçüktür.

Ne var ki, birikimin ilerlemesi, eðer sermayenin deðiþen kýsmýnýn nispi büyüklüðünü azaltýyorsa, bu, hiç bir zaman, onun nispi büyüklüðünde bir yükselme olasýlýðýný dýþtalamaz. Diyelim, bir sermaye-deðer, baþlangýçta yüzde 50 deðiþmeyen, yüzde 50 deðiþen sermaye olarak Karl Marks 537

Kapital I

ayrýlmýþ iken, sonradan bu bileþim yüzde 80 deðiþmeyen, yüzde 20

deðiþen þekline dönüþmüþ olsun. Eðer bu arada ilk sermaye, diyelim 6.000 sterlin, 18.000 sterline [sayfa 640] yükselmiþ ise, bunun deðiþen kýsmý da artmýþtýr. Eskiden 3.000 sterlin iken þimdi 3.600 sterlin olmuþtur.

Ama eskiden sermayede yüzde 20 oranýnda bir artýþ, emek talebini yüzde 20 artýrmaya yeterken, þimdi bu artýþ, baþlangýç sermayesinde üç kat bir artýþý gerektirir.

Dördüncü kýsýmda, toplumsal emeðin üretkenliðindeki geliþmenin nasýl büyük çapta elbirliðini öngördüðünü; ve nasýl ancak bu önkoþul altýnda bir iþbölümünün ve birlikte çalýþmanýn örgütlenebildiði, geniþ boyutlarda yoðunlaþma sayesinde üretim araçlarýnda tasarruf saðlandýðý; emek araçlarýnýn, nitelikleri gereði ancak ortaklaþa kullanýma elveriþli olmalarý nedeniyle, makineleþme gibi bir sistemin nasýl ortaya çýktýðý; muazzam doðal güçlerin, üretimin hizmetine nasýl sokulduðu; ve üretim sürecinin, bilimin teknolojik uygulanmasý haline nasýl dönüþtürüldüðü görülmüþtü. Üretim araçiarinin özel kiþilerin malý olduðu ve bu yüzden de zanaatçýlarýn, ya tek baþlarýna ve diðerlerinden baðýmsýz olarak meta ürettikleri, ya da baðýmsýz iþ görebileceði araçlardan yoksun olduðu için emek-gücünü meta olarak sattýðý, meta üretimi temeline dayanan bir sistemde, geniþ boyutlu bir elbirliði, ancak bireysel sermayelerin artmasý ve toplumsal üretim araçlarý ile geçim araçlarýnýn, kapitalistlerin özel malý haline gelmesi oranýnda gerçekleþebilir. Meta üretiminin oluþturduðu temel, geniþ boyutlu bir üretime, yalnýzca kapitalist biçimde olmak koþuluyla elveriþlidir. Bu nedenle, bireysel meta üreticilerinin ellerinde toplanan belli miktarda bir sermaye birikimi, özgül kapitalist üretim tarzýnýn zorunlu önkoþuludur. Ýþte bu nedenle, biz, bunun, elzanaatýndan kapitalist sanayie geçiþ sýrasýnda olduðunu varsaymak zorunda kalmýþtýk. Özgül kapitalist üretim biçiminin tarihsel sonucu olmak yerine, tarihsel temeli olmasý nedeniyle, buna, ilkel birikim denilebilir. Bunun nasýl oluþtuðunu þimdilik burada incelememize gerek yoktur. Yalnýzca çýkýþ noktasýný söylemek yeterlidir. Ama, bu temel üzerinde geliþen emeðin toplumsal üretkenliðini yükseltmeye yarayan bütün yöntemler, ayný zamanda, kendisi de birikimin yapýcý öðesi olan artý-deðer ya da artý-ürün üretimini yükseltme yöntemleridir. Bu durumda, bunlar, ayný zamanda, sermayenin sermaye ile üretimi yöntemleri ya da sermaye birikimini hýzlandýrma yöntemleridir. Artý-deðerin durmadan tekrar sermayeye dönüþtürülmesi, þimdi üretim sürecine giren sermayenin [sayfa 641] büyüklüðünün devamlý artmasý þeklinde gözükür. Bu, ayrýca, boyutlarý, geniþleyen üretimin, bunun beraberinde getirdiði, emeðin üretkenliðini artýrma yöntemlerinin ve hýzlandýrýlmýþ artý-deðer üretiminin temeli olmaktadýr. Demek ki, belli derecede bir sermaye birikimi, özgül kapitalist üretim tarzýnýn koþulu olarak gözü-kürken, bu üretim tarzý da, tersine, sermayenin hýzlý bir birikimine neden oluyor. Bunun için, sermayenin birikimi ile, özgül kapitalist üretim 538 Karl Marks

Kapital I

tarzý geliþiyor ve bu üretim tarzý ile de sermaye birikimi hýzlanýyor. Bu her iki ekonomik etken, karþýlýklý olarak birbirlerine yaptýklarý dürtülerin bileþik oranýnda, sermayenin teknik bileþiminde, deðiþmeyen kýsma göre deðiþen kýsmý gitgide küçülten bir deðiþikliðin olmasýna yolaçmaktadýr.

Her bireysel sermaye, þu ya da bu ölçüde üretim araçlarýnýn yoðunlaþmasý olup, buna uygun düþen büyüklükte bir emek-ordusu üzerinde komuta yetkisi vardýr. Her birikim, yeni bir birikimin aracý olur. Sermaye olarak iþ gören servetin kitlesindeki artýþla birlikte yükselen birikim, bu servetin bireysel kapitalistlerin elinde yoðunlaþmasýný artýrýr ve böylece, boyutlarý geniþlemiþ bir üretim ile, kapitalist üretime özgü yöntemlerin dayandýðý temeli geniþletir. Birçok bireysel sermayelerin büyümesi, toplumsal sermayenin büyümesi sonucunu verir. Diðer koþullar ayný kalmak üzere, bireysel sermayeler ve bunlarla birlikte üretim ararçlarýnýn yoðunlaþmasý, toplam toplumsal sermayenin parçalarý olmalarý oranýnda artar. Ayný zamanda ilk sermayenin bazý kýsýmlarý ayrýlýr ve yeni baðýmsýz sermayeler olarak iþlemeye baþlarlar. Diðer nedenlerin yanýsýra, kapitalist aileler içinde mülk bölüþümü, bunda büyük rol oynar. Bu nedenle, sermaye birikimi ile birlikte kapitalistlerin sayýsý da, þu ya da bu ölçüde artar. Doðrudan doðruya birikimden ileri gelen ve daha doðrusu onunla özdeþ olan bu tür yoðunlaþmanýn iki özelliði vardýr. Birincisi: toplumsal üretim araçlarýnýn, gittikçe artan ölçüde bireysel kapitalistlerin ellerinde toplanmasý, diðer þeyler ayný kalmak üzere, toplumsal servetin artýþ derecesiyle sýnýrlýdýr. Ýkincisi: toplumsal servetin herbiri ayný bir üretim alanýna yerleþmiþ kýsmý, birbirleriyle rekabet halinde bulunan baðýmsýz meta üreticisi kapitalistler arasýnda bölünür. Bu nedenle, birikim ve onunla birlikte ortaya çýkan yoðunlaþma, birçok noktalara daðýlmakla kalmaz, her iþleyen sermayedeki artýþ, eski sermayenin bölünmesiyle oluþan yeni sermayeler tarafýndan güdükleþti-rilir. Böylece birikim, bir yandan, [sayfa 642] üretim araçlarýnýn gitgide artan yoðunlaþmasý ve emek üzerinde, egemenliðin artmasý olarak görünür, öte yandan da, birçok bireysel sermayenin birbirlerini itmesi ve ayrýlmasý olarak ortaya çýkar.

Toplam toplumsal sermayenin, böyle birçok bireysel sermayeye bölünmesi ya da parçalarýn birbirini itmesi, bunlarýn birbirlerini çekmesi gibi tepkiyle de karþýlaþýr. Bu sonuncu hareket, üretim araçlarýnýn basit yoðunlaþmasý ve onun emek üzerindeki kumandasý, birikimle özdeþ demek deðildir. Bu, daha önce oluþmuþ bulunan sermayelerin yoðunlaþmasý, baðýmsýzlýklarýna son verilmesi, kapitalistin kapitalist tarafýndan mülksüzleþtirilmesi, birçok küçük sermayenin, birkaç büyük sermayeye dönüþtürülmesidir. Bu süreci daha önceki süreçten ayýran þey, halen varolan sermayenin daðýlýmýnda yalnýzca yeni bir deðiþikliði öngörmesi nedeniyle, faaliyet alanýnýn, toplumsal servetin mutlak büyüklüðü ya da birikimin mutlak sýnýrlarý ile sýnýrlý olmamasýdir. Baþka Karl Marks 539

Kapital I

yerlerde birçok kapitalistin elinden çýkan sermayeler, burada, tek bir kapitalistin elinde büyük bir kitle halinde toplanýr. Ýþte bu, birikim ve yoðunlaþmadan farklý olarak, gerçek anlamda sermayenin merkezileþ-mesidir.Sermayenin böylece tek elde merkezileþmesi ya da sermayenin sermaye tarafýndan çekilmesi ile ilgili yasalar, burada ele alýnýp iþlenmeyecektir. Yalnýzca birkaç olguya kýsa bir ipucu vermek yetecektir. Rekabet savaþý, meta fiyatlarýnýn ucuzlatýlmasý ile verilir. Meta fiyatlarýnýn ucuzluðu, cæteris paribus, emeðin üretkenliðine ve bu da, üretimin boyutlarýna baðlýdýr. Bunun için, büyük sermaye, daha küçüð-ünü yener. Ayrýca, kapitalist üretim tarzýnýn geliþmesiyle, bir iþi normal koþullar altýnda yürütmek için gerekli asgari bireysel sermaye miktarýnda bir yükselme olacaðý da unutulmamalýdýr. Bu yüzden, küçük sermayeler, büyük sanayiin henüz yalnýzca yer yer elattýðý ya da bütünüyle ele geçirmediði üretim alanlarýna akar ve buralarda toplanýrlar. Burada rekabet, birbirine düþman sermayelerin sayýlarýyla doðru, büyüklükleri ile ters orantýlý bir þiddetle devam eder. Ve bu savaþ, daima, sermayelerinin bir kýsmý kendilerini yenen kapitalistlerin eline geçen, bir kýsmý da yokolup giden birçok küçük kapitalistin batýp gitmesiyle sona erer.

Bundan baþka, kapitalist üretim ile birlikte tamamen yeni bir güç sahneye çýkar  kredi sistemi;* bu sistem ilk aþamalarýnda, birikimin alçakgönüllü bir yardýmcýsý [sayfa 643] olarak hiç sezdirmeden için içine girer ve büyük ya da küçük miktarlar halinde toplum yüzeyine daðýlmýþ bulunan para kaynaklarýný, görünmeyen iplerle, tek ya da ortaklýk halindeki kapitalistlerin ellerine çeker; ama çok geçmeden, rekabet savaþýnda yeni ve müthiþ bir silah halini alýr ve ensonu sermayenin merkezileþmesi için, dev bir toplumsal mekanizmaya dönüþür.

Kapitalist üretim ve birikimin geliþmesi ölçüsünde, merkezileþmenin en güçlü iki mekanizmasý da geliþir  rekabet, ve kredi. Birikimdeki ilerleme, ayný zamanda, merkezileþmeye elveriþli malzemeyi, yani bireysel sermayeleri de artýrýr; bu sýrada, kapitalist üretimin geniþlemesi, bir yandan toplumsal gereksinmeleri yaratýrken, öte yandan da, baþarýlmalarý daha önceki bir sermaye birikimini gerektiren dev sanayi kuruluþlarý için zorunlu teknik araçlarý saðlar. Bu nedenle, bugün, bireysel sermayeleri biraraya toplayan çekim gücü ve merkezileþme eðilimi her zamandan daha kuvvetlidir. Her ne kadar, merkezileþmeye doðru olan hareketin nispi geniþliði ile hýzý, bir dereceye kadar, kapitalist servetin büyüklüðü ve ulaþýlmýþ bulunan ekonomik mekanizmanýn üstünlüðü ile belirlenir ise de, merkezileþme hareketinin geliþmesi hiç bir zaman, toplumsal sermayenin büyüklüðündeki pozitif artýþa baðlý deðildir. Ve bu durum, merkezileþme ile yoðunlaþma arasýndaki özgül

* Bu sistemden sermayelerin toplanma dereceleri oranýnda fazla olura (s. 646) kadar olan pasaj, 4. Almanca baskýya uygun olarak, Ýngilizce basýmda deðiþtirilmiþtir. -Ed.

540 Karl Marks

Kapital I

farktýr; yoðunlaþma, yalnýzca, büyük boyutlu yeniden-üretime verilen bir baþka addýr. Merkezileþme, zaten varolan sermayelerin daðýlýmýndaki bir deðiþiklikten, toplumsal sermayeyi oluþturan kýsýmlarýn nicel gru-planmalarýndaki basit bir deðiþmeden meydana gelebilir. Burada, sermaye, pek çok bireysel elden çekilip tek bir elde toplandýðý için, güçlü bir kitle halini alabilir. Belli bir sanayi kolunda eðer buna yatýrýlmýþ bulunan bütün bireysel sermayeler, tek bir sermaye halinde kaynaþtýrýlýrsa, merkezileþme en son sýnýrýna ulaþýr.84a Bir toplumda bu sýnýra ancak, bütün toplumsal sermayenin, ya tek bir kapitalistin ya da tek bir kapitalist þirketin elinde toplanmasý halinde ulaþýlmýþ olunur.

[sayfa 644]

Merkezileþle, sanayici kapitalistlere, iþ alanlarýnýn boyutlarýni geniþletme olanaðýný saðlayarak, birikim iþini tamamlar. Bu sonuç, ister birikimin ya da merkezileþmenin eseri olsun, ister bu merkezileþme, þiddete varan ilhak yöntemleri ile gerçekleþtirilsin bazý sermayeler, diðerleri için öylesine aðýrlýklý çekim merkezi haline gelirler ki, bunlarýn bireysel bütünlüðünü parçalayarak bu parçalarý kendilerine çekerler

ya da isterse, oluþmuþ ya da oluþmakta olan bir kýsým sermayelerin birleþmesi, anonim þirketler meydana getirmek gibi yumuþak bir yoldan saðlanmýþ olsun  ekonomik etki, ayný olur. Her yerde, sýnai kuruluþlarýn büyüyen boyutlarý, çok sayýda kimsenin ortaklaþa yapacaklarý iþin daha kapsamlý bir düzen altýna alýnmasý için, bunlarýn maddi devindirici güçlerinin daha da geliþmeleri için,  bir baþka deyiþle, alýþýlagelen yöntemlerle yürütülen tek baþýna üretim süreçlerinin, giderek, toplumsal bakýmdan birleþtirilmiþ ve bilimsel olarak düzenlenmiþ üretim süreçlerine dönüþtürülmesi için çýkýþ noktasý olur.

Ama birikim, yani dairesel bir hareket olmaktan çýkýp sarmal bir hareket haline gelen yeniden-üretimle giderek oluþan sermaye artýþý süreci, toplumsal sermayeyi oluþturan parçalarýn yalnýzca nicel grup-lanmalarýnda bir deðiþikliði gerektiren merkezileþme ile karþýlaþtýrýldýðýnda, açýktýr ki, çok yavaþ bir süreçtir. Eðer dünya, demiryollarýnýn yapýmýna yetecek kadar bireysel sermayelerin biraraya toplanmasýný bek-leseydi, bugün bile bu araçtan yoksun kalýrdý. Oysa merkezileþme, bunu, anonim þirketlerin aracýlýðý ile, gözaçýp kapayana kadar baþarmýþtýr. Ve merkezileþme, bir yandan böylece birikimi artýrýr ve hýzlandýrýrken, bir yandan da sermayenin teknik bileþiminde deðiþmeyen kýsmýný deðiþen kýsmý aleyhinde geniþleten ve böylece emeðe olan nispi talebi azaltan köklü deðiþiklikleri geniþletir ve hýzlandýrýr.

Merkezileþme yoluyla bir gecede biraraya toplanýveren sermaye kitleleri, týpký diðer sermayeler gibi, ama daha büyük bir hýzla yeniden ürer ve çoðalýr ve böylece toplumsal birikimde yeni ve güçlü kaldýraçlar 84a [Dördüncü Almanca baskýya not.  En son Ýngiliz ve Amerikan tröstleri, bu hedefe hiç deðilse tek bir sanayi kolunda bütün büyük giriþimleri, pratikte tekel saðlayacak þekilde þirketler halinde birleþtirmeye çalýþarak ulaþmak istemektedirler. -F.E.]

Karl Marks 541

Kapital I

halini alýrlar. Ýþte bu nedenle, biz, toplumsal birikimin ilerlemesinden sözederken, bugün merkezileþmenin etkilerini de dolaylý biçimde anlatmýþ oluruz.

Normal birikim sýrasýnda meydana gelen ek sermayeler (bkz: Yirmidördüncü Bölüm, Birinci Kesim), özellikle yeni buluþlarla keþiflerin sömürülme aracý olarak ve genellikle sanayi alanýndaki iyileþtirmeler için kullanýlýr. Ama zamanla, eski sermaye de, [sayfa 645] tepeden týrnaða yenilenme noktasýna ulaþarak deri deðiþtirir ve diðerleri gibi daha etkin bir teknik biçim içersinde yeniden doðar; bu þekliyle, artýk, daha az bir emekle daha büyük miktarda makine ve hammaddenin harekete geçirilmesi mümkün olacaktýr. Bunun zorunlu sonucu olarak, emek talebindeki mutlak azalma, bu yenilenme sürecinden geçen ve merkezileþme hareketi nedeniyle biraraya gelmiþ bulunan sermayelerin toplanma dereceleri oranýnda fazla olur.

Demek ki, bir yandan, birikim sýrasýnda meydana gelen ek sermaye, büyüklüðü ile orantýlý olarak daima daha az emekçiyi kendisine çekiyor. Öte yandan, deðiþik bileþim içinde devresel olarak yeniden-üretilen eski sermaye, eskiden çalýþtýrdýðý emekçilerden daima biraz daha fazlasýný kendisinden uzaklaþtýrýyor.

ÜÇÜNCÜ KESÝM.  GÝTTÝKÇE ARTAN ÖLÇÜDE

NÝSPÝ ARTI-NÜFUS ÜRETÝMÝ

YA DA YEDEK SANAYÝ ORDUSU

Sermaye birikimi, baþlangýçta yalnýzca bir miktar büyümesi olarak görünmekle birlikte, daha önce de gördüðümüz gibi, deðiþmeyen kýsmýnda deðiþen kýsmýn aleyhine devamlý bir artýþ göstererek, bileþiminde gitgide artan bir nitel deðiþme ile gerçekleþir.84b Özgül kapitalist üretim tarzý, emeði üretme gücünde buna uygun düþen geliþme ve sermayenin organik bileþiminde bu yüzden meydana gelen deðiþme, yalnýzca birikimin ilerlemesine ya da toplumsal servetin büyümesine ayak uydurmakla kalmaz. Basit birikim, toplam toplumsal sermayedeki mutlak artýþ, bu toplamý meydana getiren bireysel sermayenin merkezileþmesi ile birlikte olduðu ve ek sermayenin teknolojik yapýsýndaki deðiþme, baþlangýç sermayesinin teknolojik yapýsýndaki benzer deðiþmeyle elele gittiði için, bunlar çok daha büyük bir hýzla geliþirler. Bu yüzden, birikimin ilerlemesiyle, deðiþmeyen sermayenin deðiþen sermayeye oraný deðiþir. Baþlangýçta diyelim 1 : 1

iken, bundan sonra sýrayla 2 : 1, 3 : 1, 4 : 1, 5 : 1, 7 : 1 vb. haline gelir, 84b [Dördüncü Almanca baskýya not.  Marxýn elyazmasý metninde burada þu kenar notu var: Daha sonra üzerinde iþlenecek not: eðer geniþleme yalnýzca nicel olursa, ayný iþkolundaki daha büyük ve küçük sermayeler için kâr, yatýrýlan sermayelerin büyüklüðüne baðlý olur. Eðer nicel geniþleme nitel deðiþmeye yolaçarsa, daha büyük sermayenin kâr oraný ayný zamanda yükselir. - F.E.]

542 Karl Marks

Kapital I

yani, sermaye artmaya [sayfa 646] devam ederken, toplam deðerinin 1/2si yerine yalnýzca 1/3, 1/4, 1/5, 1/6, 1/8, vb. oranýnda emek-gücüne dönüþtüðü halde, 2/3, 3/4, 4/5, 5/6, 7/8 oranlarýnda olmak üzere üretim araçlarýna dönüþür. Emeðe olan talep, sermayenin bütünü ile deðil, ancak deðiþen kýsmýnýn miktarýyla belirlendiðine göre, bu talep, daha önce varsayýldýðý gibi toplam sermayedeki artýþ ile orantýlý olarak arta-caðýna, gittikçe küçülen þekilde düþer. Emeðe olan talep, toplam sermayenin büyüklüðü nispetinde ve büyüklüðün artmasý ölçüsünde artan bir hýzla düþer. Toplam sermayenin büyümesi ile birlikte deðiþen kýsmý, yani onunla birleþen emek de büyür, ama bu daima küçülen bir oranda olur. Birikimin belli bir teknik temel üzerinde, üretimi basit bir þekilde geniþletme görevini yerine getirdiði duraklama dönemleri kýsalýr. Belli sayýda ek iþçiyi emebilmek, ya da hatta, eski sermayenin devamlý baþkalaþýmý nedeniyle, zaten iþbaþýnda olanlarýn çalýþmaya devam etmelerini saðlamak için, toplam sermaye birikiminin yalnýzca hýzlý olmasý yetmez, bu hýzýn daima artan oranda olmasý gerekir. Öte yandan, bu artan birikim ve merkezileþme, sermayenin bileþiminde yeni bir deðiþmenin, yani sermayenin deðiþmeyen kýsmýna oranla deðiþen kýsmýnda daha hýzlý bir küçülmenin kaynaðý olur. Toplam sermayenin artýþ hýzýyla birlikte giden ve bu artýþtan daha hýzlý hareket eden, deðiþen kýsýmdaki bu hýzlý nispi küçülme, öteki kutupta ters bir þekil alýr; iþçi nüfusunda mutlak bir artýþ olduðu görüntüsünü verir ve bu artýþ daima, deðiþen sermayeden ya da iþ saðlayan araçlarýn kitlesindeki yükselmeden daha hýzlý hareket ediyor gibidir. Ama aslinda, bu nispi aþýrý emekçi nüfusu, yani sermayenin kendisini geniþletmesi için gerekli olandan çok daha fazla bir emekçi nüfusu, bu yüzden de bir artý-nüfusu kendi enerjisi ve büyüklüðü ile doðru orantýlý olarak durmadan üreten þey, kapitalist birikimin ta kendisidir.

Toplumsal sermaye, bütünlüðü içersinde ele alýndýðýnda, birikim hareketinin, onun bütününü az ya da çok etkileyen devresel deðiþmelere yolaçtýðý, bazan da geçirdiði çeþitli evreleri ayný anda farklý üretim alanlarýna daðýttýðý görülür. Bazý alanlarda, basit merkezileþmenin sonucu olarak, sermayenin mutlak büyüklüðünde bir artýþ olmaksýzýn, bileþiminde bir deðiþiklik olur; diðer bazý alanlarda ise, sermayedeki mutlak büyüme, deðiþen kýsmýndaki, yani bu kýsmýn emdiði emek-gücündeki, mutlak azalma ile birlikte olur; gene bazý üretim alanlarýnda, sermaye, kendi teknik [sayfa 647] temeli üzerinde bir süre büyümeye devam eder ve bu büyümeyle orantýlý olarak ek emek-güçlerini kendisine çeker, oysa bir baþka zaman, organik bir deðiþiklik geçirir ve deðiþen kýsmý azalýr; bütün bu alanlarda, sermayenin deðiþen kýsmýndaki artýþ ve dolayýsýyla çalýþtýrdýðý emekçi sayýsý, daima, þiddetli dalgalanmalar ve geçici artý-nüfus üretimine baðlanmýþ durumdadýr; bu artý-nüfus üretimi, çalýþmakta olan emekçilerin iþten atýlmasý biçiminde açýk bir þekilde olabileceði gibi, ek-emekçi nüfusunun her zamanki kanallardan daha Karl Marks 543

Kapital I

güç emilmesi þeklinde, daha az gerçek olmamakla birlikte, göze daha az çarpan bir biçimde de olabilir.85 Halen iþlemekte olan toplumsal sermayenin büyüklüðü ve artýþ derecesi, üretimin boyutlarýyla, çalýþtýrýlan emekçi kitlesindeki artýþ, bunlarýn üretkenliklerindeki geliþme ve bütün zenginlik kaynaklarýndaki çoðalma ve yoðunlaþma ile birlikte, emekçilerin sermaye tarafýndan çekilmesi hareketinin boyutlarýnda bir büyüme olduðu gibi, gene sermaye tarafýndan itilmelerinin boyutlarýnda da bir büyüme görülür, sermayenin organik bileþimindeki ve teknik þeklindeki deðiþmenin hýzý artar, gittikçe artan sayýda, üretim alaný bazan ay-ný anda, bazan da baþka baþka zamanlarda bu deðiþmenin etkisi altýnda kalýr. Bu nedenle, emekçi nüfusu, kendi yarattýðý sermaye birikimi ile birlikte, kendisini nispi ölçüde fazlalýk haline getiren, nispi artý-nüfus haline çeviren araçlarý üretmiþ olur; ve o, bunu, daima artan boyutlarda yapar.86 Bu, kapitalist üretim biçimine özgü bir nüfus yasasýdýr; ve aslýnda, her özel tarihsel üretim tarzýnýn, yalnýzca kendi [sayfa 648] sýnýrlarý içersinde tarihsel bakýmdan geçerli kendi özel nüfus yasalarý vardýr.

85 Ýngiltere ve Galde yapýlan nüfus sayýmý þunu gösteriyor: Tarýmda çalýþan bütün insanlar (toprak sahipleri, büyük çiftçiler, bahçývanlar, çobanlar v.b. dahil): 1851de 2.011.447; 1861, 1.924.110. Düþüþ 87.337. Yünlü sanayii: 1851, 102.714 kiþi; 1861, 79.242. Ýpekli dokuma: 1851, 111.940; 1861, 101.678. Basma sanayii: 1851, 12.098; 1861, 12.556. Bu sanayi kolundaki büyük artýþ karþýsýnda iþçi sayýsýndaki pek küçük yükselme, çalýþtýrýlan iþçi sayýsýnda büyük bir nispi azalmayý gösterir. Þapkacýlýk: 1851, 15.957; 1861, 13.814. Hasýr þapka ve yün baþlýk 1851, 20.393; 1861, 18.176. Malt sanayii, 1851, 10.566: 1861, 10.677. Mum sanayii: 1851, 4.949; 1861, 4.686. Bu düþüþ, diðer nedenler yanýnda, fazla aydýnlanmanýn artmasý sonucudur. Tarak yapýmý: 1851, 2.038; 1861, 1.478. Býçkýcýlýk: 1851, 30.552; 1861, 31.647  býçký makinelerinin artýþý sonucu küçük bir artýþ. Çivicilik: 1851, 26.949; 1861, 26.130  makinenin rekabeti sonucu bir düþüþ.

Kalay ve bakir madenciliði: 1851, 31.360: 1861. 32.041. Öte yandan: Pamuk eðirme ve dokuma: 1851, 371.777; 1861, 456.646. Maden kömürü: 1851, 183.389: 1861. 246.613. Makinenin bugüne kadar baþarý ile kullanýlmadýðý sanayi kollarýnda 1851 yýlýndan bu yana iþçi sayýsýndaki artýþ genellikle en fazladýr. (Ýngiltere ve Gal 1861 Nüfusu Sayýmý, vol. III, London 1863, s. 35-39.) 86 [Dördüncü Almanca baskýya eklenmiþtir.  Deðiþen sermayenin nispi büyüklüðündeki, gitgide artan ölçüde azalma yasasý ve bunun, ücretli iþçi sýnýfýnýn durumu üzerindeki etkisi, klasik okulun önde gelen bazý iktisatçýlarý tarafýndan anlaþýlmaktan çok sezilmiþtir. Bu konuda en büyük hizmeti, diðerleri gibi, deðiþmeyen ve sabit, deðiþen ve döner sermayeyi birbirine karýþtýran John Barton yapmýþtýr. Þöyle diyor:] Emeðe olan talep, sabit sermayedeki deðil, döner sermayedeki artýþa baðlýdýr. Bu iki tür sermaye arasýndaki oranýn her zaman ve bütün koþullar altýnda ayný olduðu doðru olsaydý, bundan, çalýþan emekçi sayýsýnýn, devletin zenginliði ile orantýlý olmasý sonucu çýkardý. Ama böyle bir iddianýn olasýlýðý hiç yoktur. Doða bilimleri geliþtikçe ve uygarlýk yaygýnlaþtýkça, sabit sermaye, döner sermayeye oranla gitgide daha büyük bir artýþ gösterir. Bir parça Ýngiliz müslinini üretmek için kullanýlan sabit sermaye miktarý, ayný miktar Hint müslinini üretmek için kullanýlanýn en az yüz katý ve belki de bin katý daha büyüktür.

Ve döner sermaye oraný, yüz ya da bin katý daha azdýr ... sabit sermayeye eklenen tüm yýllýk tasarrufun, emek talebini artýracak yönde bir etkisi olmazdý. (John Barton, Observations on the Circumstances which Influence the Condition of the Labouring Classes of Society, London 1817, s. 16, 17.) Ülkenin net gelirini artýrabilecek ayný neden, ayný zamanda nüfusu bollaþtýrabilir ve iþçi sýnýfýnýn durumunu bozabilir. (Ricardo, l.c., s. 469.) Sermaye artýþý ile birlikte, emeðe olan

talepte nispi bir azalma olur. (Ibid., s. 480, not). Emeðin devamý için ayrýlan sermaye miktarý, sermayenin bütününden baðýmsýz olarak deðiþebilir. ... Sermayenin bollaþmasýyla, istihdam miktarýnda büyük dalgalanmalar ve büyük ýstýraplar daha sýk olabilir. (Richard Jones, An Introductory Lecture on Pol. Econ., Lond. 1833, s. 12.) Emeðe clan talep, genel sermaye birikimi ile orantýlý olmayacak þekilde... yükselecektir. ... Ulusal sermayede yeniden-üretime ayrýlan her artýþ, bu nedenle, toplumun ilerlemesinde, iþçinin durumu üzerinde gitgide daha az etki yapar,

(Ramsay, l.c., s. 90, 91.)

544 Karl Marks

Kapital I

Soyut bir nüfus yasasý, ancak, ve o da insanoðlu kendilerine müdahale etmediði sürece, bitkiler ve hayvanlar için vardýr.

Emekçi artý-nüfus, birikimin ya da kapitalist temele dayanan zenginliðin geliþmesinin zorunlu bir ürünü olduðu gibi, tersine olarak da, bu artý-nüfus, kapitalist birikimin kaldýracý ve hatta bu üretim biçiminin varlýk koþulu halini de alýr. Bu artý-nüfus, her an elaltýnda bulunan yedek bir sanayi ordusu oluþturur ve bu ordu, týpký bütün masraflarý sermaye tarafýndan karþýlanarak beslenen bir ordu gibi, tümüyle sermayeye aittir. Fiili nüfus artýþýnýn sýnýrlarýndan baðýmsýz olarak bu artý-nüfus, sermayenin kendisini geniþletme konusunda deðiþen gereksinmelerini karþýlamak üzere, daima sömürülmeye hazýr, bir insan malzemesi kitlesi yaratýr. Birikim ve onunla birlikte ortaya çýkan emeðin üretken gücündeki geliþmeyle birlikte, sermayenin ani geniþleme gücü de büyür; bu büyümenin nedeni, salt iþlemekte bulunan sermayenin esnekliðindeki artýþ olmadýðý gibi, sermayenin yalnýzca esnek bir kýsmýný oluþturduðu mutlak toplumsal servetin büyümesi, ya da bu servetin büyük bir kýsmýný her türlü özel dürtü altýnda ve derhal, ek sermaye þeklinde üretimin emrine veren kredi sistemi de deðildir; þimdi artýk, artý-ürün kitlesinin büyük bir hýzla ek üretim araçlarýna dönüþmesini saðlayan, üretim sürecinin makine, [sayfa 649] ulaþtýrma araçlarý vb. gibi teknik koþullarý da bu büyümenin bir nedenidir. Birikimdeki ilerleme ile kabýna sýðma-yacak duruma gelen ve ek sermayeye dönüþtürülebilen toplumsal servet kitlesi, pazarý birdenbire geniþleyen eski üretim kollarýyla. eski üretim kollarýnýn geliþmesiyle gereksinme duyulan demiryollarý vb. gibi yeni açýlmýþ üretim kollarýna büyük bir hýzla akar. Bütün bu gibi durumlarda, büyük insan kitlelerinin diðer alanlardaki üretimin hacmine zarar vermeksizin, birdenbire önemli noktalara kaydýrýlmasý olanaðý elde bul-undurulmalýdýr. Aþýrý nüfus böyle bir kitleyi saðlar. Büyük sanayiin izlediði kendine özgü yol, yani (daha küçük dalgalanmalarla kesilen) on yýllýk devresel dalgalanma, ortalama canlýlýk dönemleri, yüksek yoðunlukta bir üretim, bunalým ve duraklama, yedek sanayi ordusunun ya da artý-nüfusun durmadan meydana gelmesine, bunun az ya da çok ölçüde emilmesine ve tekrar meydana gelmesine dayanýr. Ayrýca sýnai devresel dalgalanmalarýn çeþitli evreleri artý-nüfusu saðlar ve bunun yeniden-üretiminin en canlý öðelerinden birisi halini alýr. Büyük sanayiin, insanlýk tarihinin daha önceki dönemlerinde görülmeyen bu kendine özgü yolu, kapitalist üretimin çocukluk döneminde de olanaksýzdý. Sermayenin bileþimi ancak çok yavaþ deðiþmiþtir. Bu nedenle sermaye birikimi ile buna tekabül eden emek talebindeki bir büyüme, bütünüyle ele alýndýðýnda, ayný hýzda ilerlemiþtir. Modern zamanlara göre birikimdeki ilerleme daha aðýr olduðu gibi, sömürülebilir emekçi nüfusun doðal sýnýrlarý ile de karþýlaþmýþtý; bu sýnýrlar, ancak daha sonra görülecek zora dayanan yollarla ortadan kaldýrýlýyordu. Üretimin boyutlarýndaki düzensiz geniþlemeler, ayný þekilde beklenmedik daralmalarýn da Karl Marks 545

Kapital I

önkoþuludur; bu daralma, tekrar geniþlemeye yolaçar, ama elaltýnda hazýr insan malzemesi olmadan, emekçi sayýsýnda, nüfusun mutlak büyümesinden baðýmsýz bir artýþ olmadan, üretimin boyutlarýnda geniþleme olamaz. Emekçi sayýsýndaki bu artýþ, emekçilerin bir kýsmýný durmadan serbest hale getiren basit bir süreçle, üretimdeki artýþa oranla çalýþtýrýlan emekçi sayýsýný azaltan yöntemlerle gerçekleþtirilir.

Demek oluyor ki, büyük sanayiin bütün hareket þekli, emekçi nüfusun bir kýsmýný, sürekli olarak, iþsiz ya da yarý-iþsiz insanlar haline getirmeye dayanýyor. Ekonomi politiðin yüzeyselliði, kendisini, sýnai devresel dalgalanmalarýn salt bir belirtisi olan kredi hacmindeki geniþleme ve dar-almayý bunlarýn nedeni olarak görmesiyle de ortaya koyar. Týpký [sayfa 650]

belirli bir hareketle fýrlatýlmýþ bulunan gökcisimlerinin daima bunu yin-elemeleri gibi, bir kez bu birikimi izleyen geniþleme ve daralma hareketi içine sokulan toplumsal üretim için de durum aynýdýr. Sonuçlar, sýrasý gelince, neden halini alýrlar ve durmadan kendi koþullarýný yeniden üreten sürecin tümü içersindeki deðiþik olaylar, devresel bir þekle bürünürler. Bu devresellik bir kez yerleþti mi, nispi artý-nüfusun yaratýlmasýný yani sermayenin kendisini geniþletmesi için gerekli olandan fazla bir nüfusun meydana gelmesini ekonomi politiðin kendisi bile, büyük sanayiin zorunlu bir koþulu olarak görür.

Oxfordda Ekonomi Politik Profesörü olup sonradan Ýngiliz Sömürgeler Bakanlýðýnda çalýþan H. Merivale diyor ki: Diyelim ki, bunalýmlardan birisi sýrasýnda ulus, bu fazla iþçinin birkaç yüzbininden göç yoluyla kurtulma çabasýna düþtü; sonuç ne olur? Emeðe olan ilk talepte, bir açýk ile karþýlaþýlacaktýr. Yeniden-üretim ne kadar hýzlý olursa olsun, yetiþkin iþçi kaybýnýn yerine konulmasý birkaç kuþak boyu alacaktýr.

Þimdi bizim fabrikatörlerimizin kârý, her þeyden önce, talebin bol olduðu sýrada bolluk anýndan yararlanarak, iþlerin durgun olduðu zamanlarda uðranýlacak kaybý karþýlama gücüne dayanýyor. Bu gücü onlara veren tek þey, makine ile el emeði üzerindeki egemenlikleridir. Ellerinin altýnda daima hazýr iþçi bulunmalý, pazarýn durumuna göre iþlerini bazan hýzlandýracak, bazan da yavaþlatacak güce sahip olmalýdýrlar, aksi takdirde, ülkenin servetinin dayandýðý rekabet yarýþýndaki üstün-lüklerini devam ettiremezler.87 Malthus bile, bu aþýrý nüfusu, dargörüþ-lülüðüne uygun olarak, iþçi nüfusunda meydana gelen nispi fazlalýk ile deðil de, bu nüfustaki mutlak aþýrý çoðalmayla açýklamakla birlikte, büyük sanayi için bir zorunluluk olarak görmektedir. Þöyle diyor. Baþlýca geçim kaynaklarý sanayi ve ticaret olan bir ülkedeki emekçi sýnýf arasýnda, evlilik konusunda basiretli tutum ve alýþkanlýklar eðer fazla ileri götürülecek olursa, bu ülke için zararlý olabilir. ... Nüfusun yapýsý ve niteliði gereði, iþçiler arasýndaki bir artýþ, özel bir talep sonucu, pazara, 16 ya da 18 yýl geçmeden getirilemez, oysa gelirin tasarruf yoluyla ser-87 H. Merivale, Lectures on Colanization and Colonies, 1841 ve 1842, v. I, s. 146.

546 Karl Marks

Kapital I

mayeye çevrilmesi çok daha hýzlý olabilir; emeðin bakým ve devamý için gerekli fon miktarýndaki artýþ, bir ülkede, daima, nüfus artýþýndan daha hýzlý olabilir.88 Ekonomi politik, böylece, [sayfa 651] emekçilerin devamlý bir nispi artý-nüfus üretiminin, kapitalist birikim için zorunlu olduðunu gösterdikten sonra, þimdi de yaþlý bir bakire kýlýðýna bürünerek

beau ideal* bir kapitalistin aðzýndan, kendi yarattýklarý ek sermaye tarafýndan sokaða atýlan fazlalýklara hitaben þu sözleri rahatlýkla söyleyebilir:  Yaþamanýz için gerekli sermayeyi artýrmakla biz fabrikatörler, sizin için elimizden geleni yapýyoruz, siz de sayýnýzý geçim araçlarýna göre ayarlayarak, sizlere düþeni yapmalýsýnýz.89

Ne var ki, kapitalist üretim, doðal nüfus artýþýnýn saðladýðý kullanýma hazýr emek-gücü miktarýyla asla yetinemez. O, rahatça at oynata-bilmesi için bu doðal sýnýrlarýn dýþýnda yedek bir sanayi ordusunun bulunmasýný ister.

Bu noktaya kadar, deðiþen sermayedeki artýþ ya da azalýþýn, çalýþtýrýlan emekçi sayýsýna sýký sýkýya denk düþtüðü varsayýlmýþtý.

Deðiþen sermaye arttýðý halde sermayenin komutasý altýndaki emekçi sayýsý ayný kalabilir ve hatta düþebilir. Bireysel emekçi daha fazla emek saðladýðý ve bu nedenle ücreti arttýðý takdirde, emeðin fiyatýnýn ayný kalmasý ya da emek kitlesindeki azalmadan daha yavaþ düþme gðstermesine karþýn, böyle bir durum ortaya çýkar. Bu durumda deðiþen sermayedeki artýþ, daha fazla emeðin göstergesi olur, ama çalýþtýrýlan daha fazla emekçinin göstergesi olmaz. Gider ayný kalmak üzere, çok sayýda emekçi yerine, daha az sayýda emekçiden, belli miktarda emek sýzdýrmak her kapitalistin mutlaka çýkarýnadýr. Çok emekçi çalýþtýrýlmasý halinde, deðiþmeyen sermaye harcamasý, harekete getirilen emek kitlesi ile orantýlý olarak artar, oysa az emekçi çalýþtýrýlmasý halinde bu artýþ çok daha azdýr. Üretimin boyutlarý ne kadar geniþ olursa, bu dürtü o kadar kuvvetli olur. Bunun gücü, sermaye birikimi ile birlikte artar.

Kapitalist üretim tarzý ile emeðin üretken gücündeki geliþmenin

bunlar, birikimin hem nedeni ve hem de sonucudur kapitaliste, ayný deðiþen sermaye yatýrýmý ile, her bireysel emek-gücünü [sayfa 652] (geniþlik ya da yoðunluk bakýmýndan) daha büyük ölçüde sömürme yoluyla, daha fazla emeði harekete geçirme olanaðýný saðladýðýný görmüþ bulunuyoruz, Ayrýca, kapitalistin, giderek artan ölçüde hünerli iþçi yerine daha az hünerli iþçi koymak, olgun emek-gücü yerine henüz olgunlaþmamýþ emek-gücü, erkek yerine kadýn, yetiþkin yerine genç ya da çocuk çalýþtýrarak, ayný sermaye ile daha büyük emek-gücü kitlesi satýnal-88 Malthus, Principles of Political Economy, s. 215, 319, 320. Bu yapýtta da Malthus, ensonu, Sismondinin yardýmýyla kapitalist üretimin üç güzel meleðini keþfeder: üretim, aþýrý nüfus, aþýrý-tüketim; three very delicate monsters, indeed! [gerçekten birbirinden güzel üç melek!] F. Engels, Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie, l.c., s. 107 sqq. [Friedrich Engels, Bir Ekonomi Politik Eleþtirisi Denemesi, 1844 Elyazmalarý, s. 423).

89 Harriet Martýneau, A Manchester Strike, 1832, s. 101.

* Eþsiz güzel.-ç.

Karl Marks 547

Kapital I

dýðýný da görmüþ bulunuyoruz.

Bu nedenle bir yandan, birikimdeki ilerleme ile, daha büyük bir deðiþen sermaye, daha fazla emekçi çalýþtýrmaksýzýn daha fazla emeði harekete geçirmekte, öte yandan da, ayný büyüklükte bir deðiþen sermaye, ayný emek-gücü kitlesi ile daha fazla emeði harekete geçirmekte; ve ensonu, daha yüksek emek-gücünün yerini, daha çok sayýda düþük emek-gücü almaktadýr.

Nispi artý-nüfus üretimi ya da emekçileri serbest duruma getirme iþlemi, bu nedenle, birikimin ilerlemesiyle birlikte ortaya çýkan ve bu ilerlemeyle hýz kazanan üretim sürecindeki teknik devrimlerden daha büyük bir hýzla devam etmektedir. Üretim araçlarý, büyüklük ve etki güçleri bakýmýndan artarken, daha az emekçi çalýþtýrma araçlarý haline geldikleri gibi, bu durum, bir de, emeðin üretkenliðindeki artýþ oranýnda, sermayenin emek arzýný, emekçi talebinden daha büyük bir hýzla yükseltmesi gerçeðiyle deðiþikliðe uðratýlýr. Bir yandan, iþçi sýnýfýnýn çalýþan kesiminin aþýrý-çalýþmasý yedek ordunun saflarýný þiþirirken, öte yandan da bu yedek ordunun rekabet yoluyla çalýþanlar üzerindeki artan baskýsý, bunlarý, aþýrý-çalýþmaya boyuneðmek ve sermayenin diktasý altýna girmek zorunda býrakýr. Ýþçi sýnýfýnýn bir kesiminin aþýrý-çalýþmayla diðer kesimi zorunlu bir iþsizliðe mahküm etmesi ve bunun tersi, bireysel kapitalistleri zenginleþtirmenin bir aracý halini aldýðý gibi,90

ayný zamanda da, yedek sanayi [sayfa 653] ordusu üretimini, toplumsal birikimin ilerlemesine uygun düþecek ölçüde hýzlandýrýr. Nispi artý-nüfusun meydana geliþinde, bu öðenin ne denli önemli olduðu, Ýngiltere örneðinde görülür. Emekten tasarruf konusunda bu ülkenin sahip olduðu araçlar pek büyüktür. Gene de, eðer yarýn sabah, çalýþma, aklauygun sýnýrlara indirilse ve bu, yaþ ile cinsiyete göre iþçi sýnýfýnýn çeþitli kesimlerine orantýlý olarak daðýtýlsa, mevcut iþçi nüfus, ulusal üretimi 90 1863 pamuk kýtlýðý sýrasýnda bile, Blackburnlu pamuk ipliði iþçilerinin bir broþüründe, fabrika yasalarý nedeniyle, doðal olarak yalnýz yetiþkin erkek iþçileri etkileyen aþýrý-çalýþmadan þikayet edildiðini görüyoruz: Bu fabrikadaki yetiþkin erkek iþçilerin günde 12 ile 13 saat çalýþmalarý istenmiþtir, oysa ailelerini geçindirmek ve kardeþlerini, aþýrý-çalýþma yüzünden genç yaþta mezara girmekten kurtarmak için, iþgününün bir kýsmýnda çalýþmaya canatan ve þu anda boþ gezme durumuna düþürülmüþ olan yüzlerce iþçi bulunmaktadýr. ... Bizler, diye devam ediyor, bazý iþçiler tarafýndan fazla-mesainin uygulanmasýnýn patronlar ile iþçiler arasýnda iyi duygular uyandýracaðýndan kuþkuluyuz. Fazla-mesai yapan iþçiler, ayrýca, zorla tembelliðe mahküm edilen iþçilere karþý da haksýzlýk edildiði duygusu içersindedirler. Bölgede, adaletle daðýtýldýðý takdirde herkese yetecek kadar günün bir kýsmýnda çalýþmak için iþ vardýr. Patronlardan, daha iyi günler gelene kadar, diðerleri iþsizlik yüzünden sadakayla yaþarken, bir kýsým iþçilerin fazla-mesai yapmalarý yerine, kýsa çalýþma saatlerini öngören bir sistemi uygulamalarýný isterken haklý bir talepte bulunmaktayýz. (Reports of Insp. of Fact., 31st Oct., 1863, s. 8.) Essay on Trade and Commerce adlý yapýtýn yazarý, nispi artý-nüfusun, çalýþan iþçiler üzerindeki etkisini, o her zaman ki yanýlmayan burjuva içgüdüsü ile kavrýyor: Bu hükümdarlýkta tembelliðin bir nedeni de, yeter sayýda emekçi bulunmamasýdýr. ... Ne zaman mamul eþya için fazla bir talep olsa, emek kýtlaþýr, emekçiler kendi önemlerini anlar, ve bunu patronlara da aynen hissettirmek isterler; þaþýlacak þey doðrusu, bu insanlarýn tutumlarý o derece sorumsuzcadýr ki, bu gibi zamanlarda bir grup iþçi salt iþverene zarar vermek için bütün bir gün boyunca aylaklýk eder.

(Essay etc., s. 27, 28.) Bu adamlar, aslýnda, ücretlerini yükseltmenin peþindeydiler.

548 Karl Marks

Kapital I

bugünkü ölçüde yürütmeye kesinlikle yetmezdi. Þimdi üretken olmayan büyük emekçi çoðunluðunun, üretken hale getirilmesi zorunlu olurdu.Bütünü ile alýndýðýnda, genel ücret hareketleri, tamamýyla, yedek sanayi ordusunun geniþleme ve daralmasýyla düzenlenir ve bu da, sýnai çevrimin devresel deðiþmelerine uygun olarak meydana gelir. Ücret hareketleri, bu nedenle, iþçi nüfusun mutlak sayýsýndaki deðiþmeler ile belirlenmeyip, iþçi sýnýfýnýn faal ve yedek iþçi ordusu þeklinde bölünüþünü gösteren deðiþen oranlarla nispi artý-nüfus miktarýndaki artýþ ve azalmayla, bazan emilen, bazan serbest býrakýlan iþçi miktarýyla belirlenir.

Emek arz ve talebini, sermayenin birbirini izleyen geniþleme ve daral-malarýna, sermaye geniþlediði için bazan nispi olarak gereksinme-altý, sermaye daraldýðý için bazan da gereksinme-üstü gibi gözüken emek pazarýna göre düzenlemek yerine, sermaye hareketini, nüfustaki mutlak deðiþmelere baðlýymýþ gibi göstermek isteyen ve birikimin ilerlemesiyle birbirini daha büyük bir hýzla izleyen düzensiz dalgalanmalarla daha da karmaþýk hale gelen on yýllýk devirleri ve devresel dalgalanma-larýyla büyük sanayi için bu, gerçekten çok güzel bir yasa olurdu. Ne var ki, bu, yalnýzca iktisatçýlarýn bir dogmasýdýr. Onlara göre ücretler, sermaye birikimi sonucu yükselir. Yüksek ücretler, çalýþan nüfusu daha hýzlý çalýþmaya isteklendirir ve bu durum, emek pazarý çok dolu hale gelene ve dolayýsýyla sermaye, emek arzýna göre yetersiz kalana kadar sürer [sayfa 654] gider. Ücretler düþer ve þimdi de madalyonun öteki yüzü ile karþý karþýya geliriz. Ücretlerin düþmesi sonucu iþçi nüfusu yavaþ yavaþ azalýr ve böylece sermaye bunlara göre yeniden çoðalýr, ya da baþkalarýnýn yaptýklarý açýklamaya göre, düþen ücretler ve buna karþýlýk iþçilerin sömürülmesindeki artýþ tekrar birikimi hýzlandýrýr ve bu arada düþük ücretler iþçi sýnýfýnýn çoðalmasýný engeller. Sonra tekrar, emek arzýnýn talepten az olduðu zaman gelir, ücretler yükselir ve bu böyle sürer gider. Geliþmiþ kapitalist üretim için ne nefis bir devinim tarzý!

Ücretlerdeki yükselme sonucu, gerçekten çalýþmaya uygun olumlu bir nüfus artýþý olmadan önce, sýnai kampanyanýn sonuçlandýrýlmasý, savaþýn verilip kazanýlmasý için gereken süre çoktan geçip gitmiþ olacaktýr.

1849 ile 1859 yýllarý arasýnda Ýngilterenin tarým bölgelerinde hububat fiyatlarýnda bir düþmeyle birlikte ücretlerde önemli olmayan bir yükselme oldu. Örneðin, Wiltshireda haftalýk ücretler 7 þilinden 8e, Dorsetshireda 7 ya da 8 þilinden 9a vb. yükseldi. Bu, savaþ taleplerinin, demiryollarýnýn çok geniþ ölçüde yayýlmasýnýn, fabrikalarýn, madenlerin vb. neden olduðu, tarýmsal artý-nüfusta olaðanüstü bir göçün sonucuydu. Ücretler ne kadar düþük olursa, onlarýn ifade ettiði yükselme ne kadar önemsiz de olsa, orantý yüksektir. Haftalýk ücretler, diyelim 20

þilinden 22 þiline yükselse, artýþ yüzde 10dur: ama bu, yalnýzca 7 þilin olup, 9 þiline yükselse, bu artýþ yüzde 28 4/ dir, ve bu artýþ kulaða pek 7

hoþ gelir. Her yerde çiftlik sahipleri, homurdanmaya baþlamýþlar ve bu Karl Marks 549

Kapital I

açlýk-ücretlerine deðinen Londra Economisti, ciddi bir tavýrla, a general and substantial advance* diyerek çocukça laflar etmiþti.91 Peki þimdi çiftlik sahipleri ne yapmýþlardý? Dogmatik iktisatçý kafalarýn söyledikleri gibi, tarým emekçilerinin, bu parlak ödül sonucu ücretleri tekrar düþsün diye sayýca artmalarýný ve çoðalmalarýný mý beklemeliydiler?

Daha fazla makine kullanmaya baþladýlar ve bir anda tarým iþçileri, çiftçilerin gözünü bile doyuracak kadar yeniden çoðaldýlar. Þimdi öncesine göre tarýma daha fazla sermaye, daha üretken þekilde yatýrýlmýþtý.

Bununla birlikte, emeðe olan talep, yalnýzca nispi deðil, mutlak olarak da azalmýþtý.

Yukarda sözü edilen ekonomik masal, genel ücret hareketlerini

[sayfa 655] ya da iþçi sýnýfý arasýndaki yani toplam emek-gücü ile toplam toplumsal sermaye arasýndaki oraný düzenleyen yasalar ile, iþçi nüfusu çeþitli üretim alanlarýna daðýtan yasalarý birbirine karýþtýrmaktadýr.

Örneðin, uygun giden koþullar nedeniyle, eðer belli bir üretim alanýnda birikim özel bir canlýlýk gösterir ve bu alandaki kâr, ortalama kârdan yüksek olursa, ek sermayeyi buraþa çeker ve emeðe olan talep arttýðý için ücretler de yükselir. Yüksek ücretler, daha elveriþli alana daha büyük bir iþçi nüfusu çeker ve bu durum, burasý emek-gücü ile doyana kadar devam eder; ücretler ensonu tekrar ortalama düzeye düþer ve eðer iþçi akýný çok fazla ise bu düzeyin altýna bile iner. Bu durumda, sözkonusu sanayi dalýna emekçi göçü durmakla kalmaz, bunlarýn yerleþmesi de saðlanýr. Ýþte, ekonomi politikçiler, burada, ücretlerdeki artýþla birlikte emekçi sayýsýndaki mutlak artýþýn, emekçi sayýsýndaki bu mutlak artýþla ücretlerin azalýþýna bakarak bunun niçinini ve nedenini gördüklerini sanýrlar. Ama aslýnda onun gördüðü, yalnýzca, belli bir üretim alanýndaki emek pazarýnýn yerel dalgalanmalarýdýr  o, yalnýzca, sermayenin deðiþen gereksinmelerine göre iþçi nüfusunun farklý yatýrým alanlarýna bölünmeleri olayýný görmektedir.

Yedek sanayi ordusu, duraklama ve ortalama gönenç dönemlerinde faal emek-ordusunu baský altýnda tutar, aþýrý-üretim ve coþkunluk dönemlerinde bu faal ordunun isteklerini dizginler. Ýþte bu nedenle, nispi artý-nüfus, emeðin arz ve talep yasasýnýn üzerinde döndüðü ek-sendir. Nispi artý-nüfus, bu yasanm geçerlik alanýný, sermayenin sömürü ve egemenlik faaliyetlerine mutlak þekilde uyan sýnýrlar içersinde tutar.

Burada, ekonomik savunucularýn büyük yiðitliklerinden bir tanesine yeniden deðinmenin yeri gelmiþ bulunuyor. Yeni makinelerin kullanýlmaya baþlamasý ya da eskilerin geniþletilmesi üzerine deðiþen sermayenin bir kýsmýnýn deðiþmeyene çevrilmesini, sermayeyi baðlayan

ve böylece emekçileri açýkta býrakan bu olayý, ekonomik savunucularýn tamamen ters bir þekilde, sermayenin, emekçiler için serbest býra-

* Genel ve önemli bir geliþme. -ç.

91 Economist, Jan. 21. 1860.

550 Karl Marks

Kapital I

kýlmasý þeklinde yorumladýklarý anýmsanacaktýr. Bu sonuncularýn yüz-süzlükleri ancak þimdi tamamýyla anlaþýlabilir. Serbest býrakýlan emekçiler, makinenin yolverdiði emekçiler deðildir; bunlarýn gelecekte yerini alacak olan yetiþen kuþaklar ile, sanayiin eski temel üzerindeki normal geliþmesiyle rahatça emebileceði ek emekçiler de serbest hale [sayfa 656]

gelmiþlerdir. Þimdi iþte bunlarýn hepsi serbest hale getirilmiþtir ve kendisine iþ arayan her yeni sermaye, bunlara rahatça elatabilir. Eðer bu sermaye, pazardan makinenin buraya attýðý kadar emekçi çekmeye yeterli ise, bu emekçileri ya da baþkalarýný çekmiþ olmasýnýn genel emek talebi üzerindeki etkisi sýfýr olacaktýr. Yok eðer daha az sayýda emekçiyi çalýþtýrabilecekse, fazla emekçi miktarý artar; daha büyük sayýda emekçi kullanýrsa, emeðe olan genel talep, bu serbest býrakýlanla-rýn üzerinde kullanýlan fazlalýk ölçüsünde artar. Yatýrým peþinde olan ek sermayenin, genel emek talebinde bir baþka durumda yaratabileceði canlýlýk, bu yüzden, makine nedeniyle iþlerinden edilen emekçiler ölçüsünde etkisiz hale getirilmiþ olur. Demek ki, kapitalist üretim mekanizmasý iþleri öyle ayarlýyor ki, sermayedeki mutlak artýþla birlikte, emeðe olan genel talepte ayný ölçüde bir artýþ olmuyor. Ve kendilerini yedek sanayi ordusuna sürgün eden geçiþ dönemi boyunca iþlerinden edilen emekçilerin, sefalet, ýstýrap ve belki de ölümleri karþýsýnda bu savunucularýn telafi dedikleri þey, iþte budur! Ne emeðe olan talep, sermaye artýþýyla eþdeðerdir, ne de emek arzý, iþçi sýnýfýnýn artmasýyla eþdeðerdir. Ortada, iki baðýmsýz kuvvetin birbiri üzerindeki etkisi diye bir durum yoktur. Les dés sont pipés.* Sermaye ayný anda, iki yanlý çalýþmaktadýr. Sermaye birikimi, bir yandan emek talebini artýrýrken, öte yandan emekçileri serbest hale getirerek emek arzýný da artýrmakta ve gene bu arada iþsizlerin baskýsý, çalýþanlarý daha fazla emek harcamaya zorlamakta ve bu nedenle de emek arzýný bir ölçüde emekçi arzýndan baðýmsýz hale getirmektedir. Emek arzý ve talebi yasasýnýn bu esas üzerinde iþlemesi sermayenin tahakkümünü tamamlamaktadýr.

Ýþte bunun için, emekçiler, daha fazla çalýþtýklarý, baþkalarý için daha fazla servet ürettikleri ve emeklerinin üretken güçlerinin artmasý ölçüsünde, sermayenin kendisini geniþletmesine araçlýk eden görevlerinin kendileri için gitgide daha asýlsýz ve güvenilmez bir durum almasýnýn sýrrýný öðrenir öðrenmez; aralarýndaki rekabetin yoðunluk derecesinin tamamýyla nispi artý-nüfusun baskýsýndan ileri geldiðini anlar anlamaz; ve, kapitalist üretim ile ilgili bu doðal yasanýn kendi sýnýflarý üzerindeki yýkýcý etkilerini ortadan kaldýrmak ya da azaltmak için, çalýþanlarla iþsiz kalanlar arasýnda düzenli bir [sayfa 657] iþbirliði kurmak üzere iþçi sendikalarý ve benzeri yollara baþvurur vurmaz, sermaye ile, kendisine dalkavukluk eden ekonomi politik, ebedi ve sözde kutsal arz ve talep yasasý çiðneniyor diye feryadý basar. Çalýþanlar ile iþsizler arasýndaki her

* Zarlar hilelidir. -ç.

Karl Marks 551

Kapital I

yakýnlaþma, bu yasanýn uyumlu çalýþmasýný bozar. Ama öte yandan da, diyelim sömürgelerdeki gibi ters koþullar, bir yedek sanayi ordusunun yaratýlmasýný engelleyerek, iþçi sýnýfýnýn kapitalist sýnýfa mutlak baðýmlýlýðýný gerçekleþtirmeyince, bu kez de, sermaye, mahut Sancho Panzasý ile omuzomuza, kutsal arz ve talep yasasýna karþý ayaklanýr ve bunun kendisine ters düþen iþleyiþini, zorla ve devletin de iþe karýþmasýyla deðiþtirmeye kalkýþýr.

DÖRDÜNCÜ KESÝM.  NÝSPÝ ARTI-NÜFUSUN FARKLI

BÝÇÝMLERÝ. GENEL KAPÝTALÝST BÝRÝKÝM YASASI

Nispi artý-nüfus, olasý her biçimde vardýr. Her emekçi, ancak burada, yarý ya da tam iþsiz olduðu zaman yer alýr. Sýnai çevrimin deðiþen evrelerinin zorladýðý, bunalým sýrasýnda, had, durgun zamanlarda tekrar kronik bir durum alan büyük devresel biçimler dikkate alýnmazsa 

daima üç biçimi vardýr: akýcý, saklý ve durgun.

Büyük sanayi merkezlerinde fabrikalarda, manüfaktürlerde, demir döküm yerlerinde, madenlerde vb. emekçiler üretimin boyutlarýna göre daima azalan oranda olmakla birlikte, bütünüyle alýndýðýnda çalýþanlarýn sayýlarý artacak þekilde büyük kitleler halinde bazan iþten uzaklaþtýrýlýr, bazan da iþe alýnýr. Burada artý-nüfus akýcý biçimdedir.

Makinenin bir etmen olarak girdiði ya da yalnýzca modern iþbölümünün uygalandýðý bütün büyük iþyerlerinde olduðu gibi, gerçek anlamýyla fabrikalarda, olgunluk yaþýna gelinceye kadar çok sayýda erkek çocuk çalýþtýrýlýr. Bu yaþa ulaþýr ulaþmaz, bunlarýn ancak pek azý, ayný sanayi kollarýnda iþ bulmaya devam eder, çoðunluðu ise düzenli þekilde iþten çýkarýlýr. Bu çoðunluk, akýcý artý-nüfusun bir öðesini oluþturur ve büyüklükleri, bu sanayi kollarýnýn boyutlarýna göre artar. Bunlarýn bir kýsmý, aslýnda, sermayenin peþine düþerek dýþ ülkelere göç eder. Bunun sonuçlarýndan biri, Ýngilterede olduðu gibi, kadýn nüfusun erkek nüfustan daha hýzlý artmasýdýr. Emekçi sayýsýndaki doðal artýþýn, sermaye birikimirin gereksinmelerini karþýlamamakla [sayfa 658] birlikte, gene de bundan fazla olmasý çeliþkisi, sermayenin kendi hareketinin özünde yatan bir çeliþkidir. Sermaye daima çok sayýda genç emekçi, az sayýda yetiþkin emekçi ister. Bu çeliþki, iþbölümünün kendilerini belli bir sanayi koluna baðlamasý nedeniyle, binlerce iþçi, iþsiz durumdayken, iþçi kýt-lýðýndan þikayet edildiði zamanki kadar göze batýcý deðildir.92

Ayrýca, emek-gücünün sermaye tarafýndan tüketilmesi o kadar hýzlýdýr ki, emekçi, yaþamýnýn daha yarýsýnda iken aþaðý yukarý bütün 92 1866 yýlýnýn son altý ayýnda Londrada 80-90.000 iþçi iþten atýlmýþtý; bu altý aya ait fabrika raporu þöyle diyor: Talebin, tam gerektiði anda daima bir arz meydana getireceðini söylemek tamamýyla doðru bir þey gibi görünmemektedir. Emek konusunda da bu böyle olmuþtur, çünkü, son yýl içersinde iþçi yoklulu yüzünden pek çok makine boþ kalmýþtýr. (Rep. of Insp. of Fact., 31st Oct. 1866, s. 81.)

552 Karl Marks

Kapital I

ömrünü tüketmiþ gibidir. Bu emekçi, ya fazlalýklarýn arasýna katýlýr, ya da ýskalanýn üst basamaðýndan alt basamaðýna indirilir. En kýsa ömre, büyük sanayi iþçileri arasýnda raslýyoruz. Manchester Saðlýk Müdürü Dr.

Lee þöyle diyor: Manchesterde üst orta-sýnýfta ... ortalama insan ömrü 38, oysa iþçi sýnýfýnda ayný ortalama 17dir; bu sayýlar, Liverpool için, 35e karþý 15tir. Bundan da hali-vakti yerinde olan sýnýflarýn insanlarýna, daha az gözde yurttaþlarýn kýsmetine düþene oranla iki katý ömür baðýþlandýðý anlaþýlýyor.93 Bu durumu doðrulamak için, proletaryanýn bu kesimindeki mutlak artýþýn, bireylerin hýzla tüketilmesine karþýn, bunlarýn sayýlarýný artýracak koþullar altýnda olmasý gerekir. Yani, iþçi kuþaklarýnýn hýzla yenilenmeleri gerekir (ve bu yasa, nüfusun öteki sýnýflarý için geçerli deðildir). Bu toplumsal gereksinme, büyük sanayi iþçilerinin, içinde yaþadýklarý koþullarýn zorunlu bir sonucu olan erken evlenmeler ve çocuklarýn sömürülmelerinin, bunlarýn üretilmelerini kârlý bir iþ haline getirmesiyle karþýlanýr.

Kapitalist üretim, tarým alanýna elatar atmaz ve bu alaný ele geçirdiði ölçüde, tarýmda kullanýlan sermaye birikimi ilerlemekle birlikte, tarým emekçisine duyulan talep mutlak olarak azalýr ve bu geri itme olayý tarým-dýþý alanlarda olduðu gibi daha büyük bir çekimle telafi edilemez. Tarýmsal nüfusun bir kýsmý iþte bunun için sürekli olarak kent ya da manüfaktür proletaryasýna dönüþme noktasýnda ve bu dönüþüm için uygun koþullarý bekler durumdadýr. (Burada manüfaktür, her türlü tarým-dýþý [sayfa 659] sanayi anlamýnda kullanýlmýþtýr.)94 Bu nispi artý-nüfus kaynaðý böylece devamlý akýþ halindedir. Ama, kentlere doðru olan bu sürekli akýþ, kýrsal bölgenin kendisinde daimi bir saklý artý-nüfus bulunmasýný gerekli kýlar ve bu artý-nüfusun büyüklüðü ancak akýþ kanallarý olaðanüstü geniþliðe ulaþtýðý zaman belli olur. Tarým emekçisinin ücreti, bu nedenle, asgariye indirgenmiþ durumdadýr ve bir ayaðý daima sefalet bataðýna saplanmýþ haldedir.

Nispi artý-nüfusun üçüncü kategorisi, durgun artý-nüfus, faal emek-ordusunun bir kesimini oluþturmakla birlikte, bir iþte çalýþmalarý son derece düzensizlik gösterir. Böylece, sermayeye, her an elaltýnda bulunan bitip tükenmez bir emek-gücü deposu saðlar. Yaþam koþullarý, iþçi sýnýfýnýn ortalama normal düzeyinin altýna düþer ve bu durum, onu, derhal, özel kapitalist sömürü kollarýnýn geniþ tabaný haline getirir. Azami çalýþma süresi ve asgari ücret, bunlarýn ayýrdedici özelliðidir. Bunla-93 14 Ocak 1875te toplanan Birmingham Saðlýk Konferansýnda belediye baþkaný (þimdi (1883) ticaret bakaný) J. Chamberlainin açýþ konuþmasý.

94 Ýngiltere ve Gale ait 1861 sayýmýnda verilen 781 kentte 10.960.998 kiþi oturduðu halde, köyler ile kýrsal bölgelerde 9.105.226 kiþi yaþýyordu. 1851 yýlýnda kent sayýsý 580 idi ve bunlar ile çevrelerindeki nüfus hemen hemen eþitti. Ama, bunu izleyen on yýlda köylerle kýrlardaki nüfus yarým mflyona yükseldiði halde, 580 kentteki nüfus, birbuçuk milyona ulaþtý (1.554.067). Kýrsal bölgelerdeki nüfus artýþý yüzde 6,5, kentlerde 17,3tür. Artýþ oranýndaki farkýn nedeni, kýrlardan kentlere olan göçtür. Toplam nüfustaki artýþýn dörtte-üçü kentlerde olmuþtur. (Census, etc., v.

ýýý, s. 11, 12.)

Karl Marks 553

Kapital I

rýn baþlýca þeklini, ev sanayii baþlýðý altýnda görmüþtük. Durgun artý-nüfus, büyük sanayi ile tarýmdan ve, özellikle, elzanaatýnýn yerini manüfaktüre, manüfaktürün makineye býraktýðý, çökmekte olan sanayi kollarýndan gelen, fazlalýk halindeki kuvvetlerle beslenir. Birikimin hýzý ve geniþliði ile birlikte artý-nüfusun meydana geliþi hýzlandýðý için, bu artý-nüfus da büyür. Ama ayný zamanda, iþçi sýnýfýnýn genel artýþýnda diðer öðelere göre daha büyük bir orana sahip olduðu için, bu sýnýf içinde kendi kendini üreten ve sürdüren bir öðe oluþturur. Gerçekten de, yalnýz doðum ve ölümlerin sayýlarý deðil, ailelerin mutlak büyüklükleri de ücretlerin yüksekliði ve dolayýsýyla farklý emekçi kategorilerinin kullanabilecekleri geçim araçlarý miktarýyla ters orantýlýdýr. Kapitalist toplumun bu yasasý, yabanýllara ve hatta uygar sömürgecilere bile saçma gelebilir.

Bu yasa, insanýn aklýna, bireysel olarak zayýf ve sürekli izlenip avlanan hayvanlarýn sýnýrsýz þekilde üremelerini getiriyor.95 [sayfa 660]

Nispi artý-nüfusun en dipteki tortusu, ensonu, sefalet alanýnda bulunur. Serseriler, suçlular, orospular, tek sözcükle tehlikeli sýnýflar dýþýnda, bu toplum katý, üç kategoriyi kapsar, önce, çalýþabilecek durumda olanlar. Her bunalýmda yoksullarýn sayýsýnýn arttýðýný ve iþ alanýndaki her canlanma ile bunlarýn da azaldýðýný görmek için Ýngilteredeki yoksul istatistiklerine bir gözatmak yeterlidir. Ýkincisi, yetim ve öksüz çocuklarla fakir fukara çocuklardýr. Bunlar, yedek sanayi ordusunun adaylarý olup, örneðin 1860 gönenç dönemlerindeki gibi hýzla ve çok sayýda faal emek-ordusuna katýlýrlar. Üçüncüsü, ahlak düþkünleri, zavallýlar, çalýþamayacak durumda olanlar, iþbölümü nedeniyle uyum yeteneðinden yoksun kalmýþ çaresizler; normal emekçi yaþýný aþan kimseler; sayýlarý tehlikeli makineler, madenler, kimyasal iþler vb. ile artan sanayi kurbanlarý, sakatlar, sayrýlýlar, dullar. Yoksulluk, faal emek-ordusunun hastanesi, yedek sanayi ordusunun safrasýdýr. Sefalet, nispi artý-nüfusla birlikte ürer ve biri diðerinin zorunlu koþuludur; artý-nüfusun yanýsýra yoksulluk, kapitalist üretimin ve zenginlik artýþýnýn bir koþulunu oluþturur. Bunlar, kapitalist üretimin faux fraissi* arasýnda yer alýrsa da, sermaye, bunun büyük kýsmýný, kendi omuzlarýndan kaldýrýp, iþçi sýnýfý ile alt orta-sýnýfýn omuzlarýna yüklemenin yolunu çok iyi bilir. Toplumsal servet, iþleyen sermaye, bu sermayenin büyüme ölçüsü ile hýzý, ve dolayýsýyla, proletaryanýn mutlak kitlesi ve emeðin üret-95 Yoksulluk üremeye yararlý gibi görünüyor. (A. Smith.) Hatta bu, kibar ve esprili Abbé Galianiye göre, Tanrýnýn özellikle bilgece yaptýðý bir düzenlemedir. Tanrý, en yararlý iþleri yapacak insanlarýn bolca dünyaya gelmelerini saðlayan bir düzen kurmuþtur. (Galinni, l.c., s. 78.)

Sefalet, kýtlýk ve kýrýmýn son noktasýna kadar, nüfusun artýþýný durduracak yerde artýrmaya eðilim gösterir. (S. Laing, National Distress, 1844.,s. 69.) Laing bunu istatistikler ile gösterdikten senra þöyle devam eder: Eðer insanlarýn hepsi rahat koþullar içersinde olsalardý, çok geçmeden dünya ýssýzlaþýrdý. (If the people were all in easy circumstances, the world would soon be depopulated.)

* Üretken olmadýðý halde zorunlu olan maliyetler. -ç.

554 Karl Marks

Kapital I

kenliði ne kadar büyük olursa, yedek sanayi ordusu da o kadar büyük olur. Sermayenin geniþleme gücü ile, emrindeki emek-gücünün geliþmesi de ayný nedene baðlýdýr. Bunun için, yedek sanayi ordusunun nispi büyüklüðü, servetin potansiyel enerjisi ile birlikte artar. Ama bu yedek ordunun faal orduya oraný ne kadar büyükse, sefaleti, çalýþma sýrasýnda katlandýðý ýstýrapla ters orantýlý olan toplam artý-nüfusun kitlesi de o kadar büyük olur. Ensonu, iþçi sýnýfýnýn düþkünler tabakasý ile yedek sanayi ordusu ne kadar yoðun olursa, resmi yoksulluk da o kadar yaygýn olur. Bu, kapitalist birikimin mutlak genel yasasýdýr. Diðer bütün yasalar gibi, bu da, iþleyiþi sýrasýnda çeþitli koþullar ile [sayfa 661] deðiþikliðe uðrarsa da, bunlarýn incelenmesi bizi burada ilgilendirmemektedir.

Emekçilere, sayýlarýný sermayenin gereklerine uydurmalarýný öð-ütleyen ekonomik bilgeliðin budalalýðý böylece ortaya çýkmýþ oluyor.

Kapitalist üretim ve birikim mekanizmasý, bu ayarlamayý sürekli etkiler.

Bu uymanýn ilk duraðý, nispi artý-nüfusun ya da yedek sanayi ordusunun yaratýlmasý, son duraðý, faal sanayi ordusunda gittikçe geniþleyen bir tabakanýn sefaleti ve yoksulluðun bir safra halinde çoðalmasýdýr.

Toplumsal emeðin üretkenliðindeki ilerleme sayesinde gitgide artan ölçüde üretim araçlarýnýn, gitgide azalan insan gücü harcamasýy-la harekete getirilmesi yasasi emekçinin üretim araçlarýný deðil, üretim araçlarýnýn emekçiyi çalýþtýrdýðý, kapitalist bir toplumda, tam tersine döner ve þöyle ifade edilir: emeðin üretkenliði ne kadar yükselirse, emekcinin istihdam araçlarý üzerindeki baskýsý o kadar büyür ve dolayýsýyla varoluþ koþullarý, yani baþkalarýnýn servetini ya da sermayenin geniþlemesini artýrmak için kendi emek-güçlerini satabilme durumlarý o derece düzensiz ve güvenilmez duruma gelir. Böylece, üretim araçla-rýyla emeðin üretken gücünün, üretken nüfustan daha hýzlý bir þekilde artmasý gerçeði, kapitalist bir görüþle tam tersine ifade edilerek, emekçi nüfusun, sermayenin kendi geniþleme gereksinmelerini karþýlamak için çalýþtýrýlabileceðinden daha büyük bir hýzla arttýðý þeklini alýr.

Nispi artý-deðer üretimini incelerken Dördüncü Kýsýmda görmüþ olduðumuz gibi, kapitalist sistemde emeðin üretkenliðinin yükseltilmesi için kullanýlan bütün yöntemler, bireysel emekçinin aleyhine kullanýlýyordu; üretimi geliþtirme araçlarýnýn hepsi, üreticiler üzerinde egemenlik kurulmasý ve sömürülmesi araçlanna dönüþüyordu; bunlar, emekçiyi, bir parça insan haline getiriyor, onu makinenin bir parçasý düzeyine indiriyor, yaptýðý iþin bütün sevimliliðini yokederek nefret edilen bir eziyet haline sokuyordu; bilimin baðýmsýz bir güç olarak sürece katýlmasý ölçüsünde iþçiyi, emek-sürecinin entelektüel yeteneklerinden uzaklaþtýrýyor; çalýþma koþullarýný bozuyor, emek-süreci sýrasýnda nefret edilecek bir despotluða boyuneðmek durumunda býrakýyor; tüm yaþamýný yalnýzca çalýþma yaþamý þekline sokuyor ve karýsýyla çocuklarýný, sermaye, Juggernautun çarklarý arasýna sürüklüyordu. Ne var ki, bütün artý-deðer üretim yöntemleri, ayný [sayfa 662] zamanda, birikim yöntemleri-Karl Marks 555

Kapital I

dir; ve birikimdeki her geniþleme, bu yöntemlerin geliþmesi için bir araç haline gelir. Bundan da þu sonuç çýkar ki, sermaye birikimi oranýnda, aldýðý ücret, ister yüksek ister düþük olsun, emekçinin yazgýsý daha da beter olacaktýr. Ensonu, nispi artý-nüfusu ya da yedek sanayi ordusunu, birikimin büyüklüðü ve hýzý ile daima dengeli durumda tutan yasa, emekçiyi, sermayeye, Vulcanýn Prometheusu kayalara mýhla-masýndan daha saðlam olarak perçinler. Sermaye birikimine tekabül eden bir sefalet birikimi yaratýr. Bu yüzden, bir kutupta servet birikimi, diðer kutupta, yani kendi emeðinin ürününü sermaye þeklinde üreten sýnýfýn tarafýnda, sefaletin, yorgunluk ve bezginliðin, köleliðin, bilisizliðin, zalimliðin, aklý yozlaþmanýn birikimi ile ayný anda olur.

Kapitalist birikimin uzlaþmaz karþýt niteliði,96 kapitalizm-öncesi üretim tarzlarýna ait olup bir ölçüde benzerlik gösteren, ama temelde farklý olgularla karýþtýrýlmakla birlikte ekonomi politikçiler tarafýndan çeþitli þekillerde ifade edilmiþtir.

18. yüzyýlýn büyük iktisatçý yazarlarýndan birisi Venedikli keþiþ Ortes, kapitalist üretimdeki bu uzlaþmaz karþýtlýðý, toplumsal servetin genel doðal yasasý gibi görmektedir. Bir ulusun ekonomisinde iyilikler ile kötülükler daima birbirini dengeler (il bene ed il male economico in una nazione sempre allistessa misura): bazýlarýnýn servetindeki bolluk, daima, diðerlerinin servetindeki yokluðu eþittir (la copia dei beni in alcuni sempre eguale alla mancanza di essi in altri): az sayýda insanýn büyük servetleri daima diðer birçok insanýn, yaþamak için en zorunlu þeylerden mutlak yoksunluðu ile biraradadýr. Bir ulusun zenginliði [sayfa 663] nüfusuna, sefaleti zenginliðine uygun olur. Bazýlarýnýn çalýþkanlýðý diðerlerini tembelliðe zorlar. Yoksul ile tembel, zengin ile çalýþkanýn zorunlu sonucudur. vb..97 Ortesden aþaðý yukarý on yýl sonra, Ýngiliz kilisesi rahiplerinden Townsend, sefaleti, zenginliðin zorunlu koþulu diye, zalim bir biçimde göklere çýkarmýþtýr. [Emeðe] yasal baský, bir yýðýn zahmet, þiddet ve gürültüyü de birlikte getirir. ... Oysa açlýk, yalnýz barý-96 De jour en jour, il devient done plus clair que les rapports de production dans lesquels se meut la bourgeoisie nont pas un caractère un, un caractère simple, mais un caractère de duplicité; que dans les rnêmes rapports dans lesquels se produit la richesse, la misère se produit aussi; que dans les mêmes rapports dans lesquels ily a développement des forces productives, il y a une force productive de répression; que ces rapports ne produisent la richesse bourgeoise cest-â-dire la richesse de la classe bourgeoise, quen anéantissant continuellement la richesse des membres intégrants de cette classe et en produisant un prolétariat toujours croissant. [Böylece, burjuvazinin içinde hareket ettiði üretim iliþkilerinin basit, tekdüze bir niteliðe sahip olmayýp, ikili bir niteliðe sahip olduklarý; zenginliðin üretildiði; ayný iliþkiler içinde yoksulluðun da üretildiði; üretken güçlerin bir geliþme gösterdiði ayný iliþkiler içinde önleyici bir gücün de bulunduðu; bu iliþkilerin burjuva zenginliðini, yani burjuva sýnýfýnýn zenginliðini, ancak bu sýnýfýn tek tek üyelerinin zenginliklerini sürekli yok ederek ve durmaksýzýn büyüyen bir proletarya yaratarak ürettiði her geçen gün biraz daha açýða çýkmaktadýr.] (Karl Marx, Misère de la Philosophie, s. 116 [Felsefenin Sefaleti, s. 129].) 97 G. Ortes, Della Economia Nazionale libri sei, 1774, Custodide Parte Moderna, t. XXI, s. 6, 9, 22, 25, vd.. Ortes þöyle diyor, l.c., s. 32: Uluslarýn mutluluðu için yararsýz sistemler kurmak yerine, kendimi onlarýn mutsuzluklarýnýn nedenlerini araþtýrmakla sýnýrlayacaðým.

556 Karl Marks

Kapital I

sçý, sessiz ve sonu gelmeyen bir baský olmakla kalmaz, gayret ve çalýþmanýn en doðal dürtüsü olarak, en güçlü çabayý davet eder. Bu durumda her þey, açlýðý, iþçi sýnýfý arasýnda yaygýn ve sürekli hale getirmeye baðlý oluyordu ve Townsende göre, bunu da, özellikle yoksullar arasýnda faal olan nüfus ilkesi saðlýyordu. Öyle görünüyor ki, yoksullarýn bir ölçüde basiretsiz olmasý (yani, aðýzlarýnda bir gümüþ kaþýk olmaksýzýn doðacak kadar basiretsiz olmalarý) ve toplumda en aþaðýlýk, en pis ve en bayaðý iþlerin yapýlabilmesi için daima bazý kimselerin bulunmalarý bir doða yasasýdýr. Böylece insan mutluluðunun hazinesi çok daha artar, daha hassas ve ince yaratýlýþlý olanlar, yalnýz, sýkýcý iþlerden kurtulmakla kalmazlar ... ayný zamanda, çeþitli yeteneklerine uygun düþen uðraþlarý yerine getirmek için bütünüyle serbest kalýrlar ...

o (yani, Yoksul Yasasý), Tanrý ile doðanýn yeryüzünde kurduðu sistemin, uyum ve. güzelliðini, simetrisini ve düzenini yýkma eðilimini, gös-teriyör.98 Venedikli keþiþin, sefaleti sonsuzlaþtýran önüne geçilmez yazgýda, hýristiyan hayýrseverliðinin, evlenmeme yemininin, manastýrla-rýn ve kutsal evlerin raison dêtreini* bulmasý gibi, tahsisatlý protestan papazý da, bunda, yoksullara bir avuç kamu yardýmý [sayfa 664] yapýlmasýný öngören yasalara saldýrmanýn bahanesini bulmaktadýr.

Toplumsal servetteki ilerleme diyor Storch, en sýkýcý, en bayaðý ve iðrenç iþleri yapan, tek sözcükle hayatta hoþa gitmeyen ve aþaðýlatýcý ne varsa omuzlarýna yüklenen ve böylece diðer sýnýflara boþ zaman, huzur ve alýþýlagelen (cest bon!)** karakter yüceliði saðlayan bu yararlý sýnýfý yaratýr.99 Bundan sonra Storch, kendisine, yýðýnlarýn sefaleti ve soysuzlaþmasý ile bu kapitalist uygarlýðýn barbarlýða göre ne üstünlüðü var? diye sorar. Buna tek bir karþýlýk bulur: güven!

Sismondi de, sanayi ile bilimin ilerlemesi sayesinde, diyor,

bütün emekçiler, her gün, tüketilebileceðinden fazlasýný üretebiliyor.

Ama eðer, emeði ile ürettiði bu servet kendi tüketimine býrakýlýrsa, bu, onu iþ için daha az uygun bir hale getirir. Ona göre, Ýnsanlar (yani, iþçi-olmayanlar), eðer iþçiler gibi sürekli ve aðýr bir çalýþma karþýlýðýnda satýnalmak zorunda kalsalardý, her türlü artistik yaratýlar ve fabrikatörle-98 A Dissertation on the Poor Laws. By a Well-wisher of Mankind. (The Rev. J. Townsend) 1786, yeni baský, Lond. 1817, s. 15, 39, 41. Sözü edilen bu yapýtý ile, Journey through Spain adlý yapýtýndan aktarmalar yaptýðýmýz bu hassas insandan Malthus sýk sýk, sayfalarý bütünüyle kopya ederse de, zaten o da öðretisinin büyük bir kýsmýný Sir James Steuartdan almýþ, ama bunu yaparken gerekli deðiþtirmeleri de yapmýþtýr. Örneðin, Steuart: Burada, kölelikte, insanlýðý

(iþçi-olmayanlar için) gayrete getirmenin zora dayanan bir yöntemi vardý, insanlar çalýþmaya

(yani baþkalarý için bedavadan çalýþmaya) zorlanýrdý, çünkü bunlar baþkalarýna ait kölelerdi; insanlar þimdi zorla iþe koþulurlar (yani iþçi-olmayanlar için bedeva çalýþýrlar), çünkü bunlar kendi gereksinmelerinin kölesidirler. derken, þiþko vakýf yöneticisi gibi, ücretli emekçinin devamlý oruç tutmasý gerektiði sonucuna varmaz. Tersine o, bunlarýn gereksinmelerinin artmasýný ve bu arten gereksinmelerin daha hasas insanlar için çalýþmalarýnda bir dürtü olmasýný ister.

99 Storch, l.c., t. III, s. 223.

* Varoluþ nedeni. -ç.

** Ýþte bu güzel! -ç.

Karl Marks 557

Kapital I

rin bizim için saðladýklarý bütün zevklerden vazgeçmeyi yeð tutabilirlerdi.. ... Bugün artýk harcanan çaba, bunun ödülünden ayrýlmýþ bulunuyor; önce çalýþan, daha sonra dinlenen, ayný adam olmuyor; ama birisi çalýþtýðý için diðeri dinlenebiliyor. ... O halde, emeðin üretken gücündeki sýnýrsýz artýþ, ancak, aylak zenginlerin lüks ve zevklerini artýrmaktan baþka bir sonuç veremez.100

Ensonu, aðýrkanlý burjuva doktrincisi Destutt de Tracy de, þu zalimce sözleri yumurtluyor: Yoksul uluslarda halk rahattýr, zengin uluslarda ise genellikle yoksuldur.101

BEÞÝNCÝ KESÝM.  GENEL KAPÝTALÝST BÝRÝKÝM

YASASININ ÖRNEKLENDÝRÝLMESÝ

(a) 1846-1866 Arasýnda Ýngiltere

Kapitalist birikimin incelenmesi için modern toplumda hiç bir dönem son 20 yýllýk dönem kadar uygun deðildir. Bu dönem, sanki Fortunatusun* hazinesini bulmuþ gibidir. Bütün ülkeler [sayfa 665] arasýnda Ýngiltere gene klasik örneði vermektedir; çünkü, dünya pazarýnda ön sýrayý tutmakta, kapitalist üretim yalnýz burada tam olarak geliþmiþ bulunmakta ve ensonu, 1846dan beri süregelen serbest ticaretin mutluluk döneminin baþlamasýyla, vülger ekonomi son sýðýnaðýndan da kovulmuþ bulunmaktadýr. Üretimdeki dev ilerleme bunda da son yirmi yýllýk dönem, ilkini geniþ ölçüde aþmaktadýr Dördüncü Bölümde yeterince iþlenmiþti.

Son yarým yüzyýlda Ýngiltere nüfusundaki mutlak artýþ çok büyük olmakla birlikte, resmi nüfus sayýmýndan alýnan aþaðýdaki tablonun da gösterdiði gibi, nüfustaki nispi artýþ ya da artýþ oraný devamlý olarak düþmüþtür.

ÝNGÝLTERE ÝLE GALLER ÜLKESÝNDE,

ONAR YILLIK ARAYLA YÜZDE OLARAK NÜFUS ARTIÞI

1811-1821 %1.533

1821-1831 %1.446

1831-1841 %1.326

1841-1851 %1.216

1851-1861 %1.141

Þimdi de buna karþýlýk zenginlikteki artýþý görelim. Burada en güvenilir dayanak, gelir vergisine giren, kârýn, toprak rantýnýn vb. hare-100 Sismondi, l.c., s. 79, 80, 85.

101 Destutt de Tracy, l.c., s. 231: Les nations pauvres, cest là oû le peuple est à son aise; et les nations riches, cest là oû il est ordinairement pauvre. [Yoksul uluslarda halk sýkýntý içinde deðildir; ve zengin uluslarda halk her zaman yoksuldur.]

* Talih tanrýçasý. -ç.

558 Karl Marks

Kapital I

ketidir. Büyük Britanyada 1853 ile 1864 yýllarý arasýnda gelir vergisine tâbi kârlardaki artýþ (çiftlikler ile diðer bazý kategoriler alýnmamýþtýr),

%50,47ye ya da yýllýk ortalama olarak %4,58e ulaþmýþtýr;102 ayný dönemde nüfustaki artýþ ise aþaðý yukarý %12dir. Vergiye tâbi toprak ran-týndaki artýþ (evler, demiryollarý, madenler, dalyanlar vb. dahil) 1853 ile 1864 yýllarý arasýnda %38e ya da yýllýk olarak %35/ ye ulaþýr. Burada, 12

aþaðýdaki kategoriler en büyük artýþý göstermektedir.

1864 YILINDA 1853E ORANLA

YILLIK GELÝR FAZLASI

Binalar

%38.60

%3.50

Taþocaklarý

%84.76

%7.70

Madenler

%68.8.5

%6.26

Demirhaneler %39.92

%3.63

Balýkhaneler

%57.37

%5.21

Gazhaneler

%126.02

%11.45

Demiryollarý

%83.29

%7.57103

Eðer 1853-1864 döneminin birbirini izleyen her dört yýlýný birbirleriyle karþýlaþtýrýrsak, gelirlerdeki artýþ oranýnýn devamlý [sayfa 666] yükseldiðini görürüz. Örneðin, bu oran, kârdan gelen gelirler için 1853-1857

döneminde yýlda %1,73; 1857-1861 döneminde yýlda %2,74 ve 1861-64

döneminde yýlda %9,30dur. Birleþik Krallýkta, gelir vergisine tâbi gelirlerin toplamý, 1856 yýlýnda, 307.068.898 sterlin; 1859 yýlýnda 328.127.416

sterlin; 1862 yýlýnda 351.745.241 sterlin; 1863 yýlýnda 359.142.897 sterlin; 1864 yýlýnda 362.462.279 sterlin; 1865 yýlýnda 385.530.020 sterlindir.104

Sermaye birikimi, ayný zamanda, sermaye yoðunlaþmasýný ve merkezileþmesini de birlikte getiriyordu. Ýngiltere için resmi tarým istatistikleri olmamakla birlikte (bunlar Ýrlanda için vardý), 10 kontlukta bunlar gönüllü olarak verilmiþtir. Bunlara göre, 1851-1861 döneminde 100

acredan küçük çiftlik sayýsý 31.583ten 26.567ye inmiþti, yani böylece 5.016 tanesi daha geniþ çiftliklere katýlmýþtý.105 1815-1825 arasýnda, vera-set vergisine tâbi, 1.000.000 sterlini aþan taþýnabilir mal yok-tu; oysa 1825-1855 arasýnda 8 tane, 1855ten 1859 Haziran ayýna kadar, yani 4,5

102 Tenth Report of the Commissioners of H. Ms Inland Revenue, Lond. 1866, s. 38.

103 Ibidem.

104 Bu rakamlar karþýlaþtýrma için yeterlidir, ama mutlak olarak alýnýrsa hatalýdýr, çünkü yýlda belki de 100 milyon sterlinlik bir gelir beyan dýþý kalmaktadýr. Ýç gelirler yetkiIileri, özellikle ticaret ve sanayi sýnýflarýnýn sistemli vergi kaçakçýlýðý konusundaki þikayetlerini bütün raporlarýnda yinelemektedirler. Örneðin, Bir anonim þirket, vergilenebilir kâr olarak 6.000 sterlin göstermiþti, hesap uzmaný, bu miktarý 88.000 sterline yükseltti ve sonunda vergi bu miktar üzerinden alýndý.

190.000 sterlin kâr gösteren baþka bir þirket, sonunda gerçek kârýn 250.000 sterlin olduðunu kabul etmek zorunda kaldý. (Ibid., s. 42.)

105 Census etc., l.c., s. 29. John Brightin Ýngiltere topraklarýnýn yarýsýnýn 150, Ýskoçya topraklarýnýn yarýsýnýn 12 büyük toprak sahibinin elinde bulunduðu iddiasý hiç bir zaman çürütülememiþtir.

Karl Marks 559

Kapital I

yýlda 4 tane böyle taþýnabilir mal görülmüþtü.106 Bununla birlikte bu merkezileþme, en iyi þekilde, 1864 ve 1865 yýllarýnda, Gelir Vergisi D

Cetvelinin (çiftlikler vb. hariç, kârlar) kýsa bir tahlilinden anlaþýlabilir. Ba kaynaktan gelen gelirlerin ancak 60 sterlinden yukarý olanlarýnýn gelir vergisine tâbi olduðunu önceden belirtelim. 1864 yýlýnda, Ýngiltere, Galler ve Ýskoçyada vergiye tâbi gelirler, 95.844.222 sterline, 1865te 105.435.787 sterline ulaþýyordu.107 23.891.009 kiþilik nüfusun 1864 yýlýnda vergilendirilen insan sayýsý 308.416; 1865 yýlýnda ise 24.127.003 nüfustan 332.431 kiþi idi. Aþaðýdaki tablo bu gelirlerin iki yýllýk daðýlýmýný gösteriyor:

5 Nisan 1864te Sona Eren Yýl

5 Nisan 1865te Sona Eren Yýl

Kâr Gelirleri

Kiþi

Kâr Gelirleri

Kiþi

£

£

Toplam gelir:

95.844.222

308.416

105.435.787

332.431

Toplam gelir:

57.028.290

22.334

64.554.297

24.075

Toplam gelir:

36.415.225

3.619

42.535.576

4.021

Toplam gelir:

22.809.781

822

27.555.313

973

Toplam gelir:

8.744.762

91

11.077.238

107

Birleþik Krallýkta, 1855 yýlýnda, 16.113.267 sterlin deðerinde 61.453.079 ton kömür üretilmiþti; bu sayýlar 1864 yýlýnda, 92.787.873 [sayfa 667] ton ve 23.197.968 sterlindir. 1855 yýlýnda, 8.045.385 sterlin deðerinde 3.218.154 ton pik demir üretilmiþti; bu sayýlar, 1864 yýlýnda, 4.767.951

ton ve 11.919.877 sterlindir. 1854 yýlýnda, Birleþik Krallýkta, iþleyen demiryolu uzunluðu 8.054 mildi, ödenmiþ sermaye 286.068.794 sterlin, 1864

yýlýnda uzunluk 12.789 mil, ödenmiþ sermaye 425.719.613 sterlin. 1854

yýlýnda Birleþik Krallýkýn ithalat ve ihracat toplamý 268.210.145 sterlin; 1865 yýlýnda, 489.923.285 sterlindi. Aþaðýdaki tablo ihracat hareketini göstermektedir:

1847

58.842.377 £

1860

135.842.817 £

1849

63.596.052 £

1865

165.862.402 £

1856108

115.826.948 £

1866

188.917.563 £

Bu birkaç örnekten sonra, Ýngiliz Genel Sayým yetkilisinin attýðý þu zafer çýðlýðýnýn nedeni anlaþýlýr: Nüfus hýzla artmakla birlikte, sanayi ile servetteki ilerlemeye ayak uyduramamýþtýr.109 Þimdi de, bu sanayi-106 Fourth Report etc., of Indland Revenue, Lond. 1860. s. 17.

107 Bunlar, yasanin tanýdýðý bazý indirimlerden sonra net gelirlerdir.

108 Þu anda, 1867 Martýnda Hindistan ve Çin pazarlarý, Ýngiliz pamuklu dokuma fabrikatörlerinin yaptýklarý ihracatla tekrar aþýrý dolu durumdadýr. 1866 yýlýnda, pamuklu dokuma iþçileri arasýnda yüzde 5 ücret indirimi yapýlmýþtýr. 1867de buna benzer bir indirim yüzünden, Prestonda 20.000 iþçi greve gitti. [Dördüncü Almanca baskýya ek.  Bu, hemen bunun ardýndan patlak veren bunalýmýn ilk perdesiydi. - F.E.]

109 Census etc.. l.c., s. 11.

560 Karl Marks

Kapital I

de doðrudan çalýþanlara, bu servetin yaratýcýlanna, iþçi sýnýfýna bir gözatalým. Bu ülkenin toplumsal durumunda en hüzün verici görünüþlerden birisi diyor Gladstone, halkýn tüketim gücündeki bir azalmaya emekçi sýnýfýn yoksulluðu ile sefaletinde bir artmaya karþýn, ayný zamanda, üst sýnýflarda devamlý bir servet birikimi, sermayede sürekli bir artýþ olmakta-dir.110 Ýþte 13 Þubat 1843 günü bu tatlý dilli bakan, Avam Kamarasýnda böyle diyordu. Yirmi yýl sonra, 16 Nisan 1863 [sayfa 668] tarihinde ise, hazýrladýðý bütçeyi sunarken þöyle konuþuyordu: 1842-1852 yillarý arasýnda, ülkenin vergilendirilebilen geliri yüzde 6 artmýþ bulunuyor. ... Oysa, 1853

ile 1861 yýllarý arasýndaki 8 yýldaki artýþ, 1853 esas alýnarak, yüzde 20dir!

Bu durum, inanýlmayacak derecede þaþýrtýcýdýr. ... Bu baþdöndürücü servet ve kudret artýþý ... tamamýyla mülk sahibi sýnýfa aittir ... ama, genel tüketim mallarýnýn fiyatlarýný düþürdüðü için dolaylý yoldan emekçi nüfusun da yararýnadýr. Bir yandan zenginler daha da zenginleþirken, yoksullar da daha az yoksul hale gelmektedirler. Gene de ben, burada, aþýrý yoksulluðun azaldýðýný söyleyemem.111 Ne zavallý bir dönüþ! Ýþçi sýnýfý, zengin sýnýflara baþdöndürücü servet ve kudret artýþýný saðlamasý oranýnda yoksulken daha az yoksul kaldýðýna göre, bu sýnýf, gene eskisi gibi yoksul kalýyor demekti. Aþýrý yoksulluk azalmadýðýna göre, aþýrý zenginlik arttýðýna göre, o da artmýþ demektir. Geçim araçlarý fiyatýnýn ucuzlamasýna gelince, resmi istatistikler, örneðin Londra Yetimler Yurdunun hesaplarý, 1851-1853 dönemi ile karþýlaþtýrýldýðýnda, 1860-1862 yýllarý arasýndaki üç yýlda ortalama olarak fiyatlarda %20 bir artýþ olduðunu göstermektedir. Bunu izleyen üç yýlda, 1863-1865, et, tereyaðý, süt, þeker, tuz, kömür ve bir yýðýn temel geçim araçlarýnýn fiyatlarýnda, gitgide artan bir yükselme olmuþtur.112 Gladstoneun daha sonraki 7

Nisan 1864 tarihli bütçe konuþmasý, artý-deðer yapýmýndaki ilerleme ve

yoksullukla yoðrulmuþ halkýn mutluluðu üzerine Pindara yakýþýr bir kasidedir. Önce, sefaletin sýnýrýna dayanmýþ kitlelerden, ücretlerin artmamýþ bulunduðu iþkollarýndan sözetmekte ve sonunda, iþçi sýný-110 Gladstoneun Avam Kamarasýnda 13 Þubat 1843 tarihinde yaptýðý konuþma. 14 Þubat 1843 tarihli Times gazetesi: Bu ülkenin toplumsal durumunun, her türlü yadsýnmanýn ötesinde çok hüzün verici bir görünüþü de, þu anda, halkýn tüketim gücünde bir azalma olduðu ve yoksulluk iIe sýkýntýnýn yarattýðý baský arttýðý halde, ayný zamanda, üst-sýnýflarda sürekli bir servet birikimi görülmekte, yaþam tarzlarýnda lüks daha büyük bir yer tutmakta, zevk ve eðlence olanaklarý artmaktadýr. (Hansard. 13 Þubat.)

111 From 1842 to 1852 the taxable income of the country increased by 6 per cent.. In the 8

years from 1853 to 1861, it had increased from the basis taken in 1853, 20 per cent! The fact is so astonishing as to be almost incredible ... this intoxicating augrnentation of wealth and power

... entirely confined to classes of property ... must be of indirect benefit to the labouring population, because it cheapens the commodities of general consumption  while the rich have been growing richer, the poor have been growing less poor! at any rate, whether the extremes of poverty are less, I do notpresume to say. (Gladstoneun Avam Kamarasýnda 16

Nisan 1863te yaptýðý konuþma. Morning Star, 17th April.) 112 Mavi kitaptaki resmi rakamlara bakýnýz: Miscellaneous Statistics of the United Kingdom, Kýsým VI, London 189, s. 260-273, passim. Yetimevlerine ait istatistikler yerine, Kraliyet ailesinin çocuklarý için öngörülen çeyize ait saray kayýtlarý da ayný iþi görebilirdi. Geçim araçlarýnýn ateþ pahasý olduðunu belirtmeyi de bu belgelerde hiç ihmal etmezler.

Karl Marks 561

Kapital I

fýnýn mutluluðunu þu sözlerle özetlemektedir: Ýnsan yaþamýnýn, onda-dokuzu, varolma savaþýdýr.113 Gladstone gibi resmi [sayfa 669] düþüncelerle baðlý olmayan Profesör Fawcett açýkça ilân ediyor: Ücretlerin (son on yýlda) sermaye artýþýyla yükseldiðini kuþkusuz yadsýyacak deðilim, ama bu görünüþteki yarar, gerekli tüketim maddelerinin çoðunun pahalýlaþmasý nedeniyle kaybolmuþtur. (O bunun, deðerli madenlerin deðerindeki düþmeden ileri geldiðine inanýr.) ... Zenginler hýzla daha da zengin oluyor, ama çalýþan sýnýflarýn durumunda gözle görülür bir ilerleme yoktur. ... Onlar (emekçiler) borçlandýklarý esnafýn neredeyse kölesi durumuna düþüyorlar.114

Ýþgünü ve makine bölümlerinde okur, Ýngiliz iþçi sýnýfýnýn hangi koþullar altýnda, mülkiyet sahibi sýnýflar için baþdöndürücü servet ve kudret artýþýný yarattýðýný görmüþ bulunuyor. Biz, burada, her þeyden önce, emekçinin toplumsal iþlevi ile ilgilenmiþtik. Ama, birikim yasasýný iyice kavramak için iþyeri dýþýndaki durumunun, beslenme ve barýnma koþullarýnýn da incelenmesi gerekir. Bu kitabýn sýnýrlarý, bizi, burada her þeyden önce, biraraya gelince iþçi sýnýfýnýn çoðunluðunu oluþturan sanayi proletaryasý ile tarým emekçilerinin en düþük ücret alan kesimi ile ilgilenmeye zorluyor.

Ama önce, resmi yoksulluk ya da iþçi sýnýfýnýn varlýk koþulunu (emek-gücünü satma olanaðýný) yitiren ve ancak kamunun saðladýðý sadakalarla kýtýkýtýna yaþayabilen kesimi üzerinde bir-iki söz söyleye-lim. Ýngilterede115 resmi listelere göre yoksul sayýsý 1855te 851.369

kiþi; 1856da 877.767; 1865te 971.433. Pamuk kýtlýðý sonucu bu sayý, 1863 ve 1864te, 1.079.382ye ve 1.014.978e yükselmiþtir. En aðýr biçimde Londrayý etkileyen 1866 bunalýmý, dünya pazarýnýn Ýskoçya kral-lýðýndan daha kalabalýk bu merkezinde, yoksul sayýsýnda 1865e göre, 1866 yýlýnda, %19,5, 1864e göre [sayfa 670] %24,4 bir artýþ göstermiþ ve bu artýþ, 1866ya göre 1867nin ilk aylarýnda daha da büyük olmuþtur. Yoksullukla ilgili istatistiklerin tahlilinde iki nokta dikkate alýnabilir. Bir yandan, yoksul sayýsýndaki azalýp çoðalmalar, sýnai çevrimin devresel 113 Gladstoneun, Avam Kamarasýnda 7 Nisan 1864te yaptýðý konuþmanýn Hansardda çikan þekli þöyle: Ve genellikle insan yaþamý birçok durumda, varolma savaþýmýndan ibarettir.

Gladstoneun 1863 ve 1864 bütçe konuþmalarýndaki devamlý apaçýk çeliþkileri bir Ýngiliz yazarý, Bolieaudan aldýðý þu dizelerle nitelendirmiþtir:

Voila lhomme en effet. Il va du blanc au noir.

Il condamne au matin ses sentiments du soir.

Importun à tout autre, à soi même incommode,

Il change à tous moments desprit comme de mode.

[Ýþte insan gerçekte. Aktan karaya gider.

Akþam duygularýný þafakta mahkum eder.

Baþkasýný býktýrýr, kendisini bezdirir.

Moda gibi durmadan fikrini deðiþtirir.]

([H. Roy,] The Theory of Exchanges etc., London 1864, s. 135 [te anýlýyor].) 114 H. Fawcett, l.c., s. 67, 82. Emekçilerin bakkallara gittikçe baðlanmalarýna gelince, bu çalýþmalarýnda sýk sýk ortaya çýkan dalgalanmalar ve kesilmelerin sonucudur.

115 Gal, burada daima Ýngiltereye katýlmýþtýr.

562 Karl Marks

Kapital I

deðiþikliklerini yansýtmaktadýr. Öte yandan, sermaye birikimi, sýnýf savaþýmý ve dolayýsýyla iþçi-kiþinin sýnýf bilincinin geliþmesiyle orantýlý olarak yoksulluðun fiili büyüklüðü ile ilgili resmi istatistikler gitgide daha yanýltýcý olmaktadýr. Orneðin, son iki yilda Ýngiliz basýnýnýn (The Times, Pall Mall Gazette vb.) yoksullara karþý barbarca davranýldýðý konusunda kopardýklarý gürültü yeni bir þey deðildir. F. Engels, daha 1844 yýlýnda, ayný korkunç olaylarý ve sansasyon yazýnýnýn gene ayný ve geçici yaygaralarýný gözler önüne sermiþti. Son on yýlda Londrada açlýk nedeniyle ölümlerdeki

korkunç artýþ, iþçi halkýn iþliklerde, bu sefaletin cezaevlerinde katlandýklarý köleliðin artan dehþetini kuþkuya yer býrakmayacak þekilde tanýtla-maktadýr.116

(b) Ýngiliz Sanayi Ýþçi Sýnýfýnýn

Çok Düþük Ücret Alan Tabakasý

1862 pamuk kýtlýðý sýrasýnda, Dr. Smith, Privy Council tarafýndan, Lancashire ve Cheshire bölgelerinde felakete uðrayan iþçilerin beslenme koþullarý konusunda bir araþtýrma yapmakla görevlendirilmiþti. Daha önceki yýllarda yaptýðý incelemeler, onu, þu sonuca ulaþtýrmýþtý: Açlýðýn yolaçtýðý hastalýklardan kurtulmak için ortalama bir kadýnýn günlük yiyeceðinde en az 3.900 grain* karbon ve 180 grain azot; ortalama bir erkeðin günlük yiyeceðinde ise en az 4.300 grain karbon, 200 grain azot bulunmalýdýr; ayný miktarda besleyici öðe, kadýnlar için 2 librelik iyi buðdaydan yapýlan ekmekte bulunur, erkekler için ise bu 1/9 fazla olmalýdýr; yetiþkin erkek ve kadýnýn ortalama haftalýk gereksinmesi 28.600

grain karbon ve 1.330 grain azottur. Dr. Smithin bu hesaplarý, yoksulluðun, pamuk iþçilerini bununla yetinmeye zorladýðý, pek zavallý ve sefil yiyecek miktarý ile þaþýlacak bir benzerlik göstererek doðrulamýþtýr.

1862 Aralýðýnda, iþçilerin, [sayfa 671] buna uygun haftalýk besini 29.211 grain karbon ve 1.295 grain azottu.

1863 yýlýnda Privy Council, Ýngiliz iþçi sýnýfýnýn en kötü beslenme yüzünden çok kötü durumda olan kesiminde bir soruþturma açýlmasýný emretti. Privy Councilýn saðlýk uzmaný Dr. Simon, bu iþ için yukarda sö-zü edilen Dr. Smithi seçti. Araþtýrmasý, bir yandan tarým emekçilerini, öte yandan ipek dokuyucularý, dikiþçi kadýnlarý, deri eldivencileri, çorap örücüleri, eldiven örücüleri ve ayakkabýcýlarý kapsýyordu. Son kategori-dekiler, çorap dokuyucular hariç, özellikle kentlerde oturuyorlardý.

Araþtýrmada, her kategoride, en saðlýklý aileler, ve ötekelerine göre en iyi koþullar altýnda olanlarýn seçilmesi bir kural olmuþtu.

116 Adam Smith zamanýndan beri kaydedilen ilerlemelere, onun iþevi sözcüðünü hâlâ arasýra iþyeri ile eþanlamda kullanýyor olmasý özel bir ýþýk tutmaktadýr; örneðin, yapýtýnda iþbölümü konusundaki kýsýmýn baþlangýcý þöyledir: Farklý iþkollarýnda çalýþtýrýlanlar sýk sýk ayný iþevinde toplanabilirler.

* 1 grain = 0.055 gram. -ç.

Karl Marks 563

Kapital I

Genel olarak þu sonuca ulaþýlmýþtý: Ýncelemeye tâbi tutulan kapalý yerde çalýþan iþçilerden yalnýz bir sýnýfta, alýnan ortalama azot miktarýnda fazlalýk vardý, oysa bir baþkasýnda tahmin edilen yeterli ölçüte

(yani, açlýk nedeniyle hastalýðý önleyebilecek ölçüte) neredeyse yaklaþýlýyordu ve iki sýnýfta hem azot ve hem de karbon eksikliði vardý; bunlardan birindeki eksiklik çok büyüktü. Üstelik, tarýmsal nüfusa dahil aileler arasýnda yapýlan incelemeler, bunlardan beþte-birinden fazlasýnýn, yeterli karbonlu besinden yoksun olduðunu, üçte-birinden faz-lasýnýn, yeterli azotlu besinden yoksun olduðunu ve üç kontlukta (Berkshire, Oxfordshire ve Somersetshire) azotlu besin yetersizliði ortalama günlük besinin altýndaydý.117 Birleþik Krallýkýn en zengin bölgesi olan Ýngilterede tarým emekçileri en kötü beslenen emekçilerdi.118 Tarým emekçileri arasýnda besin yetersizliði, kural olarak baþlýca kadýnlarla çocuklara düþüyordu, çünkü, çalýþabilmesi için erkeðin yemesi gerekti. Ýncelenen iki yerdeki kentli iþçiler arasýnda daha büyük bir besin yetersizliði salgýný vardý. Bunlar o kadar kötü besleniyorlar ki, aralarýnda çok þiddetli mahrumiyet ve sýkýntýsýnýn bulunduðu muhakkaktýr.119 (Ýþte kapitalistin yatattýðý mahrumiyet, yani iþçilerinin sýrf yaþayabilmeleri için mutlaka geçim araçlarýný alabilecekleri ücretten yaptýklarý perhiz.) Aþaðýdaki tablo, hepsi de kentte oturan iþçilerden yukarda sözü edilen kategorilerin, Dr. Smith tarafýndan kabul edilen asgari besin miktarý ve büyük kýtlýk yýllarýnda pamuk iþçilerine [sayfa 672] verilen yiyeceðe oranla beslenme durumlarýný gösteriyor.

Her iki Cinsiyetten iþçiler

Haftalýk

Haftalýk

Ortalama Karbon Ortalama Azot

Kentte beþ iþkolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28.876 grain 1.192 grain

Ýþsiz Lancashireli iþçiler . . . . . . . . . . . . . . . . . 28.211 grain 1.295 grain

Eþit sayýda kadýn ve erkek iþçiler için

Laneashireda öngürülen asgari miktar . . . . . 28.600 grain 1.330 grain120

Ýncelenen sýnai emek kategorilerinden yarýsý, ya da %48i hiç bira içmediði gibi %28i de süt içmiyor. Aile baþýna haftalýk ortalama sývý besin miktarý terzi kadýnlar için 7 ons, çorapçýlar için 24¾ ons. Süt içmeyenlerin çoðunluðunu Londradaki terzi iþçiliði yapan kadýnlar oluþturuyordu. Haftada tüketilen ekmek miktarý, terzi kadýnlar için 7¾

libre, ayakkabýcýlar için l¼ libre idi ve yetiþkinler için haftalýk toplam, ortalama 9,9 libre oluyordu. Þeker (þurup vb.), deri eldivenciler için haftalýk 4 ons ile çorapçýlar için 11 ons arasýnda deðiþiyordu ve bütün kategoriler için toplam haftalýk ortalama yetiþkin iþçi baþýna 8 onstu.

Ortalama haftalýk toplam tereyaðý (hayvani yaðlar vb.), yetiþkin iþçi baþýna 117 Public Health, Sixth Report, 1884, s. 13.

118 l.c., s. 17

119 l.c., s. 13

120 l.c., Appendix, s. 232.

564 Karl Marks

Kapital I

5 ons. Haftalýk ortalama et (domuz vb.) çorap dokuyucularý için 7¼ ons ile deri eldivenciler için 18¼ ons arasýnda deðiþiyor ve çeþitli kategoriler için toplam ortalama 13,6 ons oluyordu. Yetiþkin her iþçi için haftalýk ortalama yiyecek masrafý: ipek dokumacýsý 2 þilin 2½ peni, terzi kadýn 2

þilin 7 peni, deri eldivenci 2 þilin 9½ peni, ayakkabýcý 2 þilin 7¾ peni, çorapçý 2 þilin 6¼ peni. Macclesfieldli ipek dokumacýlarý için, bu ortalama, yalnýz 1 þilin 8½ peni idi. En kötü durumdaki meslek sahipleri, terzi kadýnlar, ipek dokumacýlarý ve deri eldivencilerdi.121 Bu gerçekler konusunda Dr. Simon, Genel Saðlýk Raporunda þöyle diyor: Eksik beslen-menin hastalýðýn nedeni ya da hýzlandýrýcýsý olduðunu belirten sayýsýz olaylar, yoksul yasalarý ile ilgili saðlýk personeli ile, hastanelerde ve saðlýk odalarýnda çalýþan herkes tarafýndan doðrulanabilir. ... Ama bu konuda kanýmca çok önemli bir noktanýn daha dikkate alýnmasý gerekir.

Besin yoksunluðuna çok güç katlanýldýðý ve büyük yiyecek noksan-lýðýnýn ancak diðer [sayfa 673] yoksulluklardan sonra ortaya çýktýðýný da unutmamamak gerekir. Yetersiz beslenme, saðlýk yönünden kaygý verici hale gelmezden çok önce, doktorlar, yaþamayla açlýktan ölmenin sýnýrý üzerinde bulunan karbon ile azot miktarýný ölçmeden çok önce, içinde yaþanýlan evin her türlü maddi olanaktan yoksun hale gelmesi gerekir; bu durumda giyecek ile yakýtýn yiyecekten de az olmasý doðaldýr  havanýn acýmasýzlýðýna karþý yeterince korunamayacaklardýr  oturduklarý yerin alaný, hastalýðý üretecek ya da artýracak derecede dar ve kalabalýk olacaktýr; kapkacak ve ev eþyasý, belki de yok denecek kadar az olacaktýr  temizlik bile bir yük ve masraf sayýlacaktýr; kendilerine saygý duyma sonucu buna kalkýþsalar bile, buna kalkýþtýklarýnda açlýðýn acýsýný daha da fazla duyacaklardýr. Yuva denilen yer, en ucuza saðlanan barýnak halini alacak ve bu evler, saðlýk denetiminden en nasip-siz, laðýmlarý bozuk, çöpleri toplanmaz, yaþayanlarýn huzuruna kimsenin kulak asmadýðý, suyu kýt mahallelerde bulunacak ve eðer kent içindey-se ýþýk ve havadan yoksun olacaktýr. Yiyecek bir lokma ekmek bulsa bile, yoksulun yüzyüze bulunduðu saðlýk koþullarý ve saðlýða yönelmiþ tehlikeler iþte bunlar olacaktýr. Bütün bunlarýn toplamý, yaþamýn karþýsýna dikilmiþ büyük tehlikeler olmakla birlikte gene de tek baþýna besin kýtlýðý en korkunç beladýr. ... Hele bir de bu yoksulluðun tembellikten ileri gelen bir yoksulluk sonucu olmadýðý düþünülürse, bunlar çok acý verici görüntüler. Bu çalýþan nüfusun baþýna bütün bunlar, yoksulluktan gelir. Bir lokma yiyecek saðlamak için kentli iþçilerin çalýþtýklarý iþler çoðu kez son derece uzun saatleri kapsar. Gene de bu iþin, insaný yaþatabilecek þeyleri saðladýðý söylenemez. ... Ve geniþ ölçüde alýndýðýnda, bu sözde yaþamaya yeterlilik, sonu yoksulluða çýkan uzun ya da kýsa bir çember gibidir.122

121 l.c., s. 232, 233.

122 l.c., s. 14, 15.

Karl Marks 565

Kapital I

Ýþçi sýnýfýnýn en çalýþkan tabakalarýnýn çektiði açlýk sancýsý ile, zenginlerin kapitalist birikime dayanan, kaba ya da ince aþýrý tüketimleri arasýndaki yakýn iliþki, ancak ekonomik yasalar bilinince kendini ortaya koyar. Ama yoksullarýn barýnmasý iþinde durum böyle deðildir. Üretim araçlarýnýn bir merkezde toplanmasý ölçüsünde, emekçilerin belli bir yere üstüste yýðýldýklarýný, tarafsýz her gözlemci rahatça görebilir; kapitalist birikimin hýzý ne kadar büyük olursa, iþçi nüfusun barýndýklarý yerler [sayfa 674] de o kadar sefil ve periþandýr. Servetin artýþýyla birlikte kentlerde görülen imar hareketleri, eski yapý mahallelerin yýkýlmasý, bankalar, maðazalar vb. için iþhanlarýnýn yükselmesi, iþ trafiði, lüks arabalar, tramvaylar vb. için caddelerin geniþletilmesi, yoksullarý gittikçe daha da kötü kenar mahallelere sürer. Öte yandan, herkes bilir ki, evlerin pahalýlýðý ile nitelikleri ters orantýlýdýr ve sefalet madenini, ev spekülatörleri, Potosideki gümüþ madenlerinden daha büyük bir kârla ve daha az masrafla sömürürler. Kapitalist birikimin uzlaþmaz karþýt niteliði ve dolayýsýyla genel olarak kapitalist mülkiyet iliþkileri123 burada o kadar açýktýr ki, bu konudaki resmi Ýngiliz raporlarý bile, mülkiyet ve mülkiyet haklarý üzerinde alýþýlagelene aykýrý düþen çýkýþlarla doludur.

Sanayiin geliþmesi, sermaye birikimi, kentlerin büyümesi ve geliþmesi

ile birlikte kötülükler de öyle hýzlý ilerlemektedir ki saygýdeðer kiþilere

bile saygýsý olmayan bulaþýcý hastalýk korkusu yüzünden, 1847-1864 yýllarý arasýnda saðlýk konusunda Parlamentodan en az on tane yasa çýkmýþ ve Liverpool, Glasgow vb. gibi bazý kentlerdeki korkuya kapýlan burjuvazi, belediyeleri aracýlýðý ile çok sýký önlemler almýþtýr. Bununla birlikte Dr. Simon, 1865 tarihli raporunda þöyle diyor: Genel bir ifadeyle, kötülüklerin Ýngilterede serbestçe kolgezdiði söylenebilir. Ýnceleme Kurulunun buyruðuyla, 1864 yýlýnda tarým emekçilerinin, 1865te de kentteki yoksul sýnýflarýn barýnma durumlarý üzerinde bir araþtýrma yapýlmýþtýr.

Dr. Julian Hunterin hayran olunacak çalýþmalarýnýn sonuçlarý, yedinci (1865) ve sekizinci (1866) Halk Saðlýðý raporlarýnda görülebilir. Tarým emekçilerine daha sonra deðineceðim. Kentteki meskenlerin durumu konusunda, bir giriþ olmak üzere Dr. Simonin genel bir görüþünü buraya alýyorum. Benim resmi görüþüm salt saðlýk açýsýndan olmakla birlikte, insanlýk duygularý, bu derdin diðer yanlarýný da görmezlikten gelmemeyi emrediyor. ... En yüksek derecesinde (yani pek kalabalýk),

kaçýnýlmaz olarak, insanlarla bedensel faaliyetlerin pis bir þekilde birbirine karýþmasý, hayvanca cinsel bir çýplaklýðýn gözler önüne serilmesi gibi, insandan çok hayvanlara yakýþan, her türlü ar ve haya duygularýna ters düþen bir [sayfa 675] durum yaratýyor. Sürekli olarak bu gibi durumlarýn etkisi altýnda bulunmak, insanda gitgide derinleþen yozlaþmaya yo-123 Kiþi haklarý baþka hiç bir yerde mülkiyet haklarýna, emekçi sýnýfýn barýnma konusunda olduðu kadar açýkça ve utanmazca feda edilmemiþtir. Her kente, insanlarýn kurban edildiði bir yer; binlerce insanýn hýrs ve tamah tanrýsýna kurban edildiði kanlý bir tapýnak gözüyle bakýlabilir.

S. Laing, l.c., s. 150.

566 Karl Marks

Kapital I

laçar. Bu lanetli durumun içinde doðan çocuklar, daha o anda, rezale-tin ortasýnda vaftiz edilmiþlerdir. Böylece koþullanan insanlarýn, baþka bakýmlardan, özü, fizik ve ruh temizliði olan uygarlýk atmosferine heves edeceklerini beklemek, boþ bir umuda kapýlmak olur.124

Londra, insanoðlunun yaþamasýna kesinlike uygun olmayan, aþýrý kalabalýk konutlar konusunda ön sýrada gelir. Dr. Hunter, iki nokta apaçýk ortadadýr diyor bunlardan birincisi, Londrada herbirinde yaklaþýk olarak 10.000 kiþinin barýndýðý 20 kadar geniþ yerleþme noktasý vardýr; buralardaki sefalet Ýngilterenin baþka yerlerinde görülemeyecek derecede olup, tamamýyla kötü barýnma koþullarýnýn sonucudur. Sonra, buralardaki evlerin kalabalýk ve harap hali, 20 yýl öncesinden de berbattýr.125 Londra ile Newcastleýn bazý kesimlerinde, yaþamýn, bir cehennem yaþamý olduðunu söylemek tazla abartma olmaz.126

Ayrýca Londrada iþçi sýnýfýnýn daha hali-vakti yerinde kesimi ile küçük esnaf ve aþaðý orta-sýnýfýn diðer bölümleri, kentteki geliþmeler, yani eski sokaklarla evlerin yýkýlmasý, metropoldeki fabrikalar ile buralara insan akýnýnýn çoðalmasý ve ensonu, ev kiralarýnýn toprak rantý ile yükselmesi oranýnda, bu berbat barýnma koþullarýnýn içine düþmektedirler. Kiralar o derece aðýrlaþtý ki, bir odadan fazlasýna ancak birkaç emekçinin gücü yetmektedir.127 Londrada, iþin içine middle-menin*

girmediði ev mülkiyeti yok gibidir. Londrada arsa fiyatý, yýllýk gelirine göre daima çok yüksek olduðu için, her alýcý, arsasýný, ya jürinin koyacaðý (yeminli jüri üyelerinin belirleyeceði kamulaþtýnma deðeri) fiyat üzerinden tekrar elden çýkartarak spekülasyon [sayfa 676] yoluna gider, ya da çevrede kurulian büyük bir tesis nedeniyle ortaya çýkan olaðanüstü deðer artýþýný cebe indirir. Bunun sonucu olarak süresi dolan kira sözleþ-melerinin alým-satýmý normal ticaret halini almýþtýr. Bu iþi kendilerine meslek edinmiþ baylarýn yaptýklarý tek þey, evde oturduklarý sürece kiracýlardan çok þey koparmak ve daha sonrakilere elden geldiðinde, az þey býrakmaktýr.128

Kiralar haftalýk, olduðu için, bu baylar hiç bir kayba uðramazlar.

Kentte demiryolu yapýmý sonucu, Londranýn doðusunda birkaç ailenin, bir cumartesi gecesi, sýrtlarýna üç-beþ parça dünya malýný vurarak, 124 Public Health, Eighth Report, 1866, s. 14. not.

125 l.c., s. 89. Sömürgelerdeki çocuklarla ilgili olarak Dr. Hunter þöyle diyor: Yoksullarýn, birbiri üzerine yýðýlmýþ kalabalýklar halinde yaþadýklarý bu çaðdan önce, çocuklarýn nasýl yetiþtirildiklerini bize anlatabilecek insanlar artýk sað deðiller; þu anda, tehlikeli sýnýflar olarak gelecekteki uygulamalarýna hazýrlýk olmak üzere eðimlerini, gece yarýsýna kadar, her yaþtan, yarý-açýk, sarhoþ, küfürbaz ve kavgacý insanlarla birarada oturarak tamamlayan çocuklarýn, bu ülkede belki de daha önce bir eþine raslanmayan koþullar altýnda bugünkü yetiþme tarzlarýndan, gelecekte kendilerinden neler beklenebileceðini bize söyleyebilecek kimse, herhalde cüratkar bir kâhin saymak gerekirdi. (l.c., s. 56.)

126 l.c., s. 62.

127 Report of the Officer of Health of St. Martýns-in-the Fields, 1865.

128 Public Health, Eighth Report, 1866, s. 91.

* Komisyoncu, simsar. -ç.

Karl Marks 567

Kapital I

iþevlerinin yolunu tuttuklarý, son günlerde görülen manzaralar arasýndadýr.129 Ýþevleri zaten aðzýna kadar doludur ve Parlamentonun onayla-dýðý imar hareketi daha yeni baþlamýþtýr. Eski evleri yýkýlarak sokaða atýlan emekçiler, eski mahallelerinin yöresinden ayrýlamazlar ya da ona yakýn bir yerde yerleþirler. Doðal olarak iþyerlerine elden geldiðince yakýn bir yerde kalmaya çalýþýrlar. Bura halký, ayný ya da bitiþik mahalleden öteye gitmek istemez, iki oda yerine tek bir odaya dolmuþlardýr. ...

Evlerini kaybedenlerden kirayý peþin ödeyenler bile, eski zavallý ba-rýnaklarýný aratacak bir yeri ancak bulabilirler. ... Stranddaki iþçilerin yarýsý... iþlerine gitmek için iki mil yol yürürler.130 Ana caddesi, Londranin serveti konusunda yabancýya çarpýcý bir fikir veren bu ayný Strand, bu kentte insanlarýn nasýl balýk istifi yaþadýklarý konusunda da örnek olabilir. Mahallelerinin birinde, saðlýk memuru, acre baþýna 581 kiþi düþtüðünü hesaplamýþtýr; oysa Thames nehrinin yarýsý da bu hesaba dahildi.

Londrada alýnan her türlü saðlýk önlemleri sonucu, oturulamaz evlerin yýkýlmasý, emekçileri bir mahalleden diðerine göç etmek zorunda býrakarak, daha içiçe yaþamaya zorlamaktan baþka bir iþe yaramamýþtýr.

Dr. Hunter, Ya bütün bu iþlere saçma olduklarý için bir son vermek gerekir diyor, ya da, ellerinde birikmiþ paralarý olmadýðý için baþlarýný sokacak bir yer saðlayamadýklarý halde her hafta ev sahiplerine týkýr týkýr kira ödeyenlere konut saðlanmasý için, bugün artýk kuþkusuz ulusal bir borç halini alan bu sorunun çözümlenmesi konusunda kamuoyu (!) etkin bir þekilde uyandýrýlmalýdýr.131 Þu kapitalist [sayfa 677] adalete nasýl hayran olunmaz! Arsa ve ev sahipleriyle iþadamlarý, demiryolu yapýmý ya da caddelerin geniþletilmesi gibi improvements* nedeniyle mallarý kamulaþtýrýldýðý zaman bunun tam bedelini almakla kalmazlar. Hem insanal ve hem de tanrýsal adalet gereðince, bunlara, ayrýca, bu zorunlu

perhizlerini ödüllendirmek için dolgunca bir kâr da verilmesi gerekir.

Karýsýyla, çocuðuyla, eþyasýyla sokaða atýlan emekçi  eðer kentin, belediye kurallarýnýn sýký sýkýya uygulandýðý bölgelerine kalabalýk bir halde giderse, saðlýk gerekleri adýna kovuþturmaya da uðrar!

19. yüzyýlýn baþýnda Ýngflterede, Londra dýþýnda, nüfusu 100.000i aþan kent yoktu. Ancak beþ kentin nüfusu 50.000in üzerindeydi. Þimdi ise, nüfusu 50.000in üzerinde 28 kent var. Bu deðiþiklik, yalnýz kentli sýnýfýn büyük ölçüde artmasý sonucu olmamýþ, eski sýkýþýk düzendeki küçük kentler, þimdi dörtbir yaný sarýlý, açýk hava nedir bilmeyen merkezler halini almýþ ve bu durumlarý ile artýk zenginlerin gözlerinden düþmüþler ve bunlar, daha güzel dýþ mahallelere taþýnmýþlardýr. Bu zenginlerin yerine gelenler, aile baþýna bir oda olmak üzere büyük binalarý doldurmakta [... ve hatta bu arada bir-iki kiracýya bile yer bulmakta 129 l.c.. s. 88.

130 l.c.. s. 88.

131 l.c.. s. 89.

* Geliþtirmeler. -ç.

568 Karl Marks

Kapital I

...] ve böylece, bunlarýn gereksinmeleri ve durumlarý gözönünde bulun-durulmadan yapýlan bu evler, büyükler için yozlaþtýrýcý, çocuklar için tamamen yýkýcý birer ortam olmaktadýr.132 Bir sanayi ya da ticaret merkezi olan kentte sermaye ne denli hýzla birikir, buralara, sömürülebilir insan malzemesinin akýþý ne denli hýzlý olursa, iþçilerin sýðýnmak zorunda olduklarý konutlar da o derece sefil ve periþan olur.

Newcastle-on-Tyne, üretimi gitgide artan bir kömür ve demir bölgesinin merkeziolarak, barýnma sorununun cehennemi andýrmasý yönünden Londradan sonra ikinci yeri alýr. Burada, 34.000den fazla insan tek bir odada oturur. Toplum için oluþturduklarý mutlak tehlike nedeniyle, son zamanlarda pek çok ev, Newcastle ve Gateshead yetki-lilerince yýktýrýlmýþtýr. Yeni evlerin yapýmý aðýr, oysa iþ hýzla ilerlemekte.

Bu yüzden kent, 1865 yýlýnda aðýz aðýza dolmuþtu. Kiralýk oda bulmak bir sorun. Newcastle Ateþli Hastalýklar Hastanesinden Dr. Embleton þöyle diyor: Tifüsün sürüp gitmesinin ve yayýlmasýnýn en büyük nedeni, [sayfa 678] kuþkusuz, insanlarýn üstüste yaþamalarý ve oturduklarý konutlarýn pisliðidir. Çoðu durumlarda emekçilerin oturduklarý odalar, çýkmaz sokaklar ya da avlular içinde dörtbir yaný kapalý yerlerdir; geniþlik, aydýnlýk, hava ve temizlik yönünden tam bir yetersizlik ve saðlýða aykýrýlýk örnekleri olduklarý gibi, uygar toplum için yüzkarasýdýr; geceleri, kadýn, erkek, çocuk birarada içiçe yatarlar; erkeklerin gece vardiyalarý gündüzü, gündüz vardiyalarý da geceyi izledikleri için, yataklarýn havalanýp soðuyacak zamanlarý bile kalmaz; evlerde su durumu kötü olduðu gibi, hela durumu daha da kötüdür; her taraf pislik, havasýzlýk içinde birer mikrop yuvasýdýr.133 Bu gibi yerlerin haftalýk kiralarý 8 peni ile 3 þilin arasýnda deðiþir. Newcastle-on-Tyne kenti diyor Dr. Hunter, ev ve sokak gibi dýþ koþullarla çoðu zaman neredeyse yabanýl bir yozlaþmanýn çukurund yuvarlanmýþ köylülerimizin en güzel soylarýnýn örneklerini verir.134Sermaye ile emeðin iniþ-çýkýþlarýna göre, sanayi kentlerindeki konutlarýn durumu, bugün dayanýlabilir, yarýn ise tamamen korkunç bir durum alabilir. Ya da kent yönetimi, bu berbat yerlerin ortadan kaldýrýlmasý için ensonu bir karara varýr. Ertesi gün, periþan Ýrlandalýlar ile zavallý Ýngiliz tarým emekçileri, çekirge sürüleri gibi ortalýða yayýlýrlar. Bunlar, bodrumlara, tavan aralarýna týkýlýrlar ya da o zamana kadar oldukça iyi durumdaki iþçi evleri, Otuz Yýl Savaþýndaki asker çadýrlarý gibi, personelin biri gidip diðeri gelen pansiyonlara dönerler. Örnek: Bradford (Yorkshire).

Buralardaki kalýn kafalý belediyeciler, kentin imarýna dalýp gitmiþlerdi.

Ayrýca, 1861 yýlýnda, Bradfordda, hâlâ 1.751 boþ ev vardý. Ardýndan iþler birden canlandý ve zenci dostu, ýlýmlý liberal Mr. Forster geçenlerde tatlý tatlý laflar etmeye baþladý. Ýþlerin canlanmasýyla birlikte, doðal olarak 132 l.c., s. 55 ve 56.

133 l.c., s. 149.

134 l.c.. s. 50.

Karl Marks 569

Kapital I

durmadan kaynaþan bir yedek ordu ya da nispi artý-nüfus akýmý dalga dalga ortalýðý kapladý. Dr. Hunter ýn, bir sigorta þirketi temsilcisin-den aldýðý listede,135 çoðu iyi ücret alan emekçilerin, korkunç durumdaki bodrumlarla odalarda oturduklarý görülüyordu. Bunlar, eðer bulsalar, daha iyi yerlere daha yüksek kira ödeyebileceklerini söylüyorlardý. Bu arada, bir yandan, emekçiler gitgide kötü duruma düþer ve hastalanýrken Parlamento üyesi ýlýmlý liberal Forster de serbest ticaretin saðladýðý yararlar ve yünlü kumaþ tüccarý [sayfa 679] Bradfodlu seçkin kimselerin kârlarý üzerine gözyaþartýcý söz-ler ediyordu. Bradfordda yoksul yasasýnýn uygulanmasýyla görevli dok-torlardan Dr. Bell, 5 Eylül 1865 tarihli raporunda, bölgesindeki ateþli hastalýklardan ileri gelen korkunç ölüm oranýnýn nedeni olarak, emekçilerin oturduklarý yerleri gösteriyordu.

1.500 foot küplük küçük bir bodrumda on kiþi oturuyor. ... Vincent Street, Green Air Blace ve Leysteki 223 evde 1.450 kiþi oturuyor ve ancak 435 yatak ve 36 hela var. ... Yataklarda her türlü pis paçavra yýðýný ya da talaþ dolu torba bunun kapsamýna girer ortalama 3,3 kiþi yatýyor, çoðuna ise 5-6 kiþi düþüyor; bazý insanlarýn ise hiç yataðý bulunmadýðýný söylediler, bunlar elbiseleriyle tahtalarýn üzerinde yatýyorlar; genç erkeklerle kadýnlar, evlilerle bekarlar hep birarada. Bunlarýn, karanlýk, nemli, pis, berbat kokulu, insan oturmasýna hiç de uygun olmayan 135 Þirketin Bradforda ait listesi:

E v l e r

Vulcan Street, n° 122

1 oda

16 kiþi

Lumley Street, n°13

1 oda

11 kiþi

Bower Street n° 41

1 oda

11 kiþi

Porkland Street, n° 112

1 oda

10 kiþi

Hardy Street, n°17

1 oda

10 kiþi

North Street, n° 18

1 oda

16 kiþi

North Street, n° 17

1 oda

13 kiþi

Wymer Street, n° 19

1 oda

8 yetiþkin

Jowett Street, n° 56

1 oda

12 kiþi

George Street, n° 150

1 oda

3 kiþi

Rifle Court, Marygate n° 111 oda

11 kiþi

Marshall Street, n° 28

1 oda

10 kiþi

Marshall Street, n° 49

3 oda

3 aile

George Street, n° 128

1 oda

18 kiþi

George Street, n° 130

1 oda

16 kiþi

Edward Street, n° 4

1 oda

17 kiþi

George Street, n° 49

1 oda

2 aile

York Street, n° 34

1 oda

2 aile

Salt Pie Street (bottom)

2 oda

26 kiþi

B o d r u m l a r

Regent Square

1 bodrum 8 kiþi

Acre Street

1 bodrum 7 kiþi

33 Roberts Court

1 bodrum 7 kiþi

Back Pratt Street, mangalcý

dükkaný olarak kullanýlar 1 bodrum 7 kiþi

27 Ebenezer Street

1 bodrum 6 kiþi (18in üstünde

erkek yok)

l.c., s. 111.

570 Karl Marks

Kapital I

yerler olduðunu sözlerime eklememe gerek yoktur. Hastalýk ve ölüm, bu yerlerden, toplumun ortasýnda çýbanbaþý olmasýna gözyumanlarýn

[sayfa 680] yaþadýklarý daha iyi durumdaki yerlere doðru yayýlmaktadýr.136

Bristol, evlerin sefaleti yönünden, Londradan sonra üçüncü yeri alýr. Bu Avrupanýn en zengin kentinde, kopkoyu bir yoksulluk ve sefalet kolgezer.137

(c) Göçebe Nüfus

Þimdi de, kökeni tarýmsal, ama uðraþý büyük ölçüde sanayi olan bir halk sýnýfýný ele alacaðýz. Bunlar, gereksinmeye göre bazan þu, bazan da bu noktaya sürülen, sermayenin hafif piyadeleridir. Bunlar yürüyüþ halinde olmadýklarý zaman konaklarlar. Göçebe emek, çeþitli inþaat, kanalizasyon, tuðlacýlýk, kireççilik, demiryolu yapýmý vb. gibi iþlerde kullanýlýr. Bu uçan salgýn hastalýklar kolu, her kamp kurduðu yöreye, çiçek, tifo, tifüs, kolera, kýzýl vb. gibi hastalýklarý yayarlar.138 Demiryolu döþenmesi gibi büyük sermaye yatýrýmýný gerektiren iþlerde, müteahhit çoðu zaman ordusuna tahta baraka ve benzeri korunma.yerleri saðlar ve buralar, her türlü saðlýk koþullarýndan yoksun, yerel yönetimin denetimi dýþýnda uydurma birer köy halini aldýðý gibi, müteahhite, emekçiyi, hem sanayi ordusu ve hem de kiracý olarak iki yandan sömürme olanaðýný verir. Barakanýn, 1, 2, 3 oyuklu olmasýna göre, içinde oturan demiryolu iþçisi ya da her ne ise, haftada, 1, 3 ya da 4 þilin ödemek zorundadýr.139 Bu konuda bir örnek yetecektir. Dr.

Simonin bildirdiðine göre, Sevenoaks bölgesi Hastalýklarla Savaþým Komitesi baþkaný, Ýçiþleri Bakaný Sir George Vreye 1864 Eylülünde þu þikayette bulunmuþtu.  Oniki ay öncesine kadar bu bölgede çiçek hastalýðý pek az duyulan bir olaydý. Bu süreden kýsa zaman önce, Lewishamdan Tunbridgee demiryolu yapýmý baþladý; bellibaþlý iþlerin bu kentin hemen çevresinde yapýlmasýnýn yanýsýra, yapýlan bütün iþlere ait bir de depo kuruldu ve burada çok sayýda insan çalýþmaya baþladý.

Çevredeki kulübeler bu çalýþanlarýn hepsini barýndýrmaya yetmediði için, yol boyunca müteahhit Bay Jay tarafýndan birkaç yerde kulübeler yaptýrýldý. Bu kulübelerde, ne havalandýrma, ne de laðým vardýr ve ayrýca, bunlarýn herbiri [sayfa 681] ancak iki odalý olduðu halde, burayý tutan-lar, ailesi kaç kiþi olursa olsun, baþka iþçileri de kiracý olarak almak zorunda bulunduklarý için, buralarýn hepsi de, týklým týklým doludur.

Aldýðýmýz raporlara göre, bunun sonucu, geceleri, bu zavallý insanlar, pencerelerinin hemen altýndaki pis ve durgun sularla helalardan çýkan berbat kokulardan boðulmamak için korkunç ýstýraplara katlanýyorlar-136 l.c., s. 114.

137 l.c., s. 50.

138 Public Health, Seventh Report, Lond. 1865, s. 18.

139 l. c., s. 165.

Karl Marks 571

Kapital I

dý. Ensonu, bu barakalara sýk sýk giden bir saðlýk memuru Hastalýklarla Savaþým Komitesine þikayette bulunarak buralardaki barýnma koþullarýný sert bir dille eleþtirdi ve gerekli bazý saðlýk önlemleri alýnmadýðý takdirde, çok ciddi sonuçlarla yüzyüze gelinebileceðini ifade etti. Bir yýl kadar önce Bay Jay, bulaþýcý hastalýklara tutulanlarýn hemen yatýrýlabilecekleri bir baraka ayýrmaya söz verdi. Bu sözünü 23 Temmuzda yineledi, ama bu tarihten beri birçok çiçek hastalýðý görüldüðü ve ayný hastalýktan iki kiþi öldüðü halde, bu sözünü yerine getirecek hiç bir þey yapmadý. 9

Eylül tarihinde operatör Bay Kelson, bana, ayný barakalarda daha baþka çiçek hastalýklarý olduðunu bildirdi ve buralardaki durumun çok yüzkýzartýcý olduðunu söyledi. Þurasýný da sizin [Ýçiþleri Bakanýnýn] bilgilerini-ze sunmak isterim ki, bölgemizde, bulaþýcý hastalýklara yakalananlar için Salgýn Hastalýklar Koðuþu adý verilen bir tecrit evi vardýr, ama burasý, aylardýr bu gibi hastalýklarý çekenlerle doludur; tek bir ailede beþ çocuk çiçekten ve hummadan öldü; bu yýlýn 1 Nisaný ile 1 Eylülü arasýndaki beþ ayda, bölgede çiçekten ölenlerin sayýsý en az on kiþi; bunlarýn dört tanesi sözü edilen kulübelerden; ailelerin çoðu, bu gibi þeyleri sýr gibi gizledikleri için, bu hastalýða tutulanlarýn asýl sayýlarýný bilme olanaðý yoktur.140

Kömür ve diðer madenlerde çalýþan emekçiler, Ýngiliz proletaryasýnýn en iyi ücret alan kategorisine girerler. Onlarýn ücretlerini satýn-aldýklarý fiyatlar daha önceki bir sayfada gösterilmiþti.141 Ben, burada, yalnýzca bunlarýn barýnma koþullarýna kýsaca [sayfa 682] bir gözatacaðým.

Kural olarak, bir maden iþleticisi, o madenin sahibi olsun, kiracýsý olsun, iþçileri için bir miktar kulübe yaptýrýr. Ýþçiler bu kulübelerde yaktý-klarý kömüre para ödemezler  yani bunlar, ücretlerinin aynî ödenen kýsmýný oluþturur. Buralarda oturmayan iþçiler, buna karþýlýk, yýlda 4

sterlin alýrlar. Maden bölgeleri, maden çevresinde toplanan madenciler, zanaatçýlar, küçük esnaf vb. olmak üzere, geniþ bir nüfusu hýzla kendisine çeker. Nüfusun yoðun olduðu bütün yerlerde olduðu gibi toprak rantý çok yüksektir. Bu yüzden patronlar, ocaðýn aðzýndan elden geldiðince dar bir yere, iþçilerle ailelerinin sýðýþabilecekleri sayýda kulübe kurmaya gayret eder. Çevrede yeni bir maden açýlmasý ya da eski bir madenin yeniden iþletilmesi halinde bu sýkýþýklýk daha da artar.

Kulübelerin yapýmýnda önemle gözönünde bulundurulan tek nokta, 140 l.c., s. 18. not. - Chapel-en-le-Frith-Union, yardým memuru, genel yazmana þunlarý bildiriyordu: Doveholesda, büyük bir kireç ve kil tepesinin yamaçlarýna küçük maðaralar açýldý; bu maðaracýklar, çevrede yapilmakta olan demiryollarýnda çalýþan emekçiler ve diðerleri için barýnak olarak kullanýlýyor. Maðaralar küçük ve nemli, pislik ve bulaþýk sularý için kanal olmadýðý gibi, helalarý da yok: tepedeki baca deliðinden baþka hava alacak yeri de bulunmamakta. Bu eksiklikler sonucu bir süredir çiçek hastalýðý salgýn hale gelmiþ olup, bu, maðara sakinleri arasýnda ölümlere yolaçmaktadýr. (l.c., not 2.)

141 Dördüncü Kýsmýn sonunda verilen ayrýntýlar, özellikle kömür madenlerindeki iþçilere aittir. Diðer madenlerdeki daha kötü koþullar hakkýnda, 1864 tarihli Krallýk Komisyonunun büyük bir dikkatle hazýrlanmýþ raporuna bakýnýz.

572 Karl Marks

Kapital I

büsbütün kaçýnýlmasý olanaksýz masraflar konusunda kapitalistin elden geldiðince perhiz yapmasýdýr. Northumberland ve Durham madenlerinde çalýþan madencilerle diðer emekçilerin oturduklarý yerler genellikle diyor Dr. Julian Hunter, Monmouthshirein benzer mahalleleri dýþta tutulursa, belki de Ýngilterede bu tür evler içersinde en berbatý ve pahalý olanlarýdýr. ... En kötü yanlarý, tek bir odaya sýðýnan insanlarýn çok kalabalýk olmasý, avuç içi kadar yere bir yýðýn evin içiçe yapýlmasý, su kýtlýðý, hela yokluðu, birbiri üzerine durmadan ev yapýlmasý, ya da evlerin sýk sýk bölünmesidir. ... Maden sahibi ya da iþleticisi, sanki bu kiracýlar burada oturan insanlar deðil de, yalnýzca burada konaklayan kimselermiþ gibi davranýrlar.142

Aldýðým talimata göre diyor Dr. Stevens, Durham Uniondaki büyük maden köylerinin çoðunu dolaþtým. ... Birkaçý dýþýn da, burada oturanlarýn saðlýk durumlarýnýn korunmasý için hiç bir önlem alýnmadý-ðýný söylemek doðru ve yerinde olur. ... Bütün madenciler, ocaðý iþletene ya da maden sahibine oniki ay süreyle baðlanmýþ (bu, baðlanmýþ

sözü, týpký köle sözü gibi ta kölelik çaðýndan kalmýþtýr) durumdadýrlar. ... Eðer madenciler hoþnutsuzluk gösterir ya da gözcünün herhangi bir þekilde canýný sýkacak olursa, listedeki adlarý karþýsýna bir iþaret konur ve yýllýk baðlanmada bu gibilerine derhal yol verilir. ... Bana kalýrsa, aynî ödeme sisteminin hiç bir þekli, bu yoðun nüfuslu bölgelerdeki kadar berbat bir durum alamaz. Madenci, ücretinin bir kýsmýný,

[sayfa 683] pislik ortasýndaki bir evin kirasý karþýlýðý almýþ durumdadýr; iþçi burada çaresizlik içersindedir ve malsahibinden baþka, çevrede ona elini uzatacak kimse yoktur (yani sözcüðün tam anlamýyla serf durumundadýr); malsahibi önce bilançosuna bir gözatar ve sonuç, aþaðý yukarý bellidir. Suyu da çoðu zaman malsahibi saðlar, iyi de olsa, kötü de olsa parasýný ödemek zorundadýr, daha olmazsa ücretinden kesilir.143 Sermaye, kamuoyuna ve hatta saðlýk yetkililerinin düþüncelerine aykýrý olarak, iþçinin hem çalýþma ve hem de yaþamýný attýðý kýsmen tehlikeli, kýsmen alçaltýcý koþullarý, kâr saðlamak için zorunlu olduklarý gerekçesiyle haklý göstermekte büyük güçlük çekmemektedir. Sermaye, fabrikalarda tehlikeli makinelere karþý koruyucu önlem alma, madenlerde havalandýrma ve. güvenlik araçlarý bulundurma vb. konularýnda perhiz yaptýðý zaman da, gene ayný þey olur. Burada, madencilerin barýndýrýlmasý konusunda da ayný þey sözkonusudur. Araþtýrma kurulu hekimi Dr. Simon, resmi raporunda þöyle diyor: Bu sefil barýnma koþullarýný mazur göstermek için, ... madenlerin genellikle kira usu-lüyle iþletildiði öne sürülüyor; kiracýnýn iþletme süresinin (bu süre maden ocaklarýnda genellikle 21 yýldýr), iþletmenin, emekçileriyle bu iþyerinde 142 l.c.. s.,180, 182.

143 l.c., s. 515, 517.

Karl Marks 573

Kapital I

çalýþan diðer zanaatçýlarýn barýnmalarý için elveriþli daha iyi konutlar yapmaya deðmeyecek kadar kýsa olduðu bahanesi ortaya atýlýyor; eðer iþletmeci, bu konuda, daha liberal davranmak eðiliminde olsa bile, bu eðilim, toprak sahibinin yerraltý alemi sakinlerinin, yeryüzünde doðru dürüst köylerde yaþama ayrýcalýðý için toprak kirasý isteyeceði aþýrý fiyat yüzünden engellenmiþ olur; bu engelleyici fiyat, ayrýca, düpedüz bir engelleme olmasa bile, böyle bir köy kurmak isteyen baþkalarýný da caydýrmýþ olur. Yukarda öne sürülen bahanelerin geçerliliði konusunda tartýþmaya giriþmek, bu raporun amacýna yabancý düþecektir. Ayrýca, oturulabilecek gibi konutlar yapýlmýþ olsa bile, bunun bedelinin, eninde sonunda, malsahibine mi, kiracýya mý, yoksa emekçiye, ya da halka mý yükleneceði sorusunu da burada ele almaya gerek yoktur. Ama, [Dr.

Hunterýn, Dr. Stevensýn vb.] iliþik raporlarýnda sözü edilen utanç verici durumlar karþýsýnda, buna bir çare bulmak zorunludur. ... Mülkiyet hakký böylece kamuya zarar verecek þekilde kullanýlmýþ oluyor. Toprak sahibi, madenin [sayfa 684] de maliki olarak, bir sanayi topluluðunu kendi topraklarýnda çalýþmaya çaðýrýyor ve ardýndan da, topraðýn mülkiyetine sahip kimse olarak, topladýðý emekçilerin içglerinde yaþayacaklarý doðru dürüst konut bulmalarýný olanaksýz hale getiriyor. Madeni kiralayan [kapitalist iþletmeci] adamýn, bu ikili pazarlýða karþý koymasýný gerektirecek herhangi bir kazancý yoktur; çünkü malsahibinin talepleri aþýrý olsa bile, bunun sonuçlarýna, kendisinin deðil, emekçilerinin katlanmak zorunda kalacak-larýný çok iyi bilir; ayrýca bu emekçilerin ne saðlýk konusundaki haklarýný, ne oturduklarý konutlarýn berbatlýðýný, ne de içtikleri suyun pisliðini bilecek kadar eðitim görmediklerini, bütün bunlarýn, emekçileri, bir greve götürecek nedenler olamayacaðýný da gene pekâlâ tahmin eder.144

(d) Bunalýmlarýn Ýþçi Sýnýfýnýn En Ýyi Ücret

Alan Kesimi Üzerindeki Etkisi

Gerçek tarým emekçilerine geçmeden önce, sýnai kargaþalýklarýn, iþçi sýnýfýnýn en iyi ücret alan kýsmýný, aristokrasisini bile nasýl etkilediðini bir örnekle göstermek istiyorum. Anýmsanacaðý gibi 1857 yýlý, dönemsel sýnai çevrimlerin son bulduðu büyük bunalýmlardan bir tanesinin patlak verdiði yýldý. Bunu izleyen bunalým, 1866 yýlýna raslýyordu.

Çok miktarda sermayenin kendi yatýrým alanýndan, para piyasasýnýn büyük merkezlerine kaymasýna yolaçan pamuk kýtlýðý nedeniyle, bunalým, bu kez, özellikle mali bir niteliðe bürünmüþtü. O koskocaman Londra Bankasýnýn iflasý ve hemen ardýndan bir yýðýn düzenbaz þirketin çöküþü, 1866 yýlýnda bunalým patlamasýnýn iþareti oldu. Darbeyi yiyen Londradaki büyük sanayi kollarýndan birisi de, saç gemi yapýmý idi. Bu 144 l.c., s. 16.

574 Karl Marks

Kapital I

alandaki büyük iþadamlarý, satýþlarýn iyi olduðu sýrada ölçüsüz aþýrý üretim yapmakla kalmayýp, kredi akýmýnýn devamlý olacaðý düþüncesiyle, büyük sözleþmeler de yapmýþlardý. Oysa þimdi korkunç bir tepki doðmuþtu ve bu, þu anda bile (Mart 1867 sonu) bu kolda ve Londradaki diðer sanayi kollarýnda devam ediyordu.145 [sayfa 685] Emekçilerin durumunu göstermek için, 1866 yýlý sonu ile 1867 yýlý baþýnda, bellibaþlý felaket bölgelerini dolaþan Morning Star muhabirinin ayrýntýlý haberinden þu kýsmý alýyorum: Londranýn doðu yakasýnda Poplar, Milwall, Greenwich, Deptford, Limehouse ve Canning Town bölgelerinde, en az 15.000 iþçi ile aileleri tam bir felaket ve yoksulluk içersindeler. (Altý ayý geçen bir iþsizlik ve çaresizlik döneminden sonra) 3.000 kalifiye makine iþçisi iþevinde taþ kýrýyor. ... Aç insanlarýn meydana getirdiði kalabalýðý yarýp iþevinin kapýsýna güçlükle ulaþtým. ... Bunlar karnelerini bekliyorlardý, ama daðýtým henüz baþlamamýþtý. Avlu, çevresi sundur-malarla çevrili kare þeklinde büyük bir meydandý, ortaya öbek öbek kar yýðýlmýþtý. Orta yerde, gene, koyun aðýllarý gibi hasýrla çevrilmiþ küçük bölmeler vardý, iyi havalarda insanlar burada çalýþýyorlardý. Ama benim gittiðim gün buralarda o kadar çok kar vardý ki, kimse yere oturup çalýþamazdý. Gene de bazýlarý sundurmanýn altýnda kaldýrým taþý yont-makla uðraþýyorlardý. Hepsi büyük birer taþýn üzerine oturmuþ, ellerindeki kocaman çekiçlerle, buz kaplý kayalarý yontuyor ve 5 kilelik iþ çýkardýktan sonra günlük iþlerini bitirmiþ oluyorlardý. ... Hakettiði yevmiye, 3 peni ile bir de yiyecek karnesiydi. Avlunun bir yanýnda, üzeri tahta küçük bir baraka vardý. Kapýsýný açtýk, içersi, ýsýnmak için birbirine sokulmuþ insanlarla doluydu. Önlerindeki üstüpüyü didikliyorlardý ve belli miktarda bir yiyecekle kimin daha uzun süre çalýþabileceðini tartýþýyorlardý: onlar için iþe dayanýklýlýk bir onur sorunuydu. Bu tek bir iþevindeki ... yedi bin kiþi ... aldýklarý yardýmla yaþýyorlardý ... ve bunlarýn yüzlercesi ... altý-sekiz ay öncesine kadar bir zanaatçýya ödenen en yüksek ücreti alýyorlardý. ... Tasarruf ettikleri bir miktar parayý bitirdikleri halde, hâlâ rehine verecek bir þeyleri olduðu için yardým almak üzere kiliseye henüz baþvurmamýþ olanlar da hesaba katýlýrsa, bunlarýn sayýlarý iki katýna çýkabilir. Ýþevinden ayrýlýnca, Poplar çevresinde pek çok görülen tek katlý küçük evlerin çevrelediði sokaklarda yürüdüm. Bana kýla-vuzluk eden, iþsizler komitesi üyelerinden birisiydi. ... Ýlk ziyaretimizi 145 Londrada fakir fukaranýn toptan açlýktan kýrýlmasý. ... Son birkaç gün içinde Londranýn duvarlarýna, üzerterinde aþaðýdaki dikkati çekici bildiriler yazýlý büyük kaðýtlar yapýþtýrýldý: Semiz öküzler! Açlýktan kýrýlan insanlar! Açlýktan kýrýlan insanlar sefil inlerinde, ölüme ve çürümeye terkedilirken sýrça köþklerinden inen semiz öküzler, zenginleri doyurmak için lüks kâþhanelerin yolunu tuttular. Bu uðursuz süzleri taþýyan ilânlar, belli aralýklarla yapýþtýrýlýyordu. Bunlarýn üzerleri boyanýr ya da kazýnýr kazýnmaz, ayný yere ya da ayný derecede göze çarpan bir baþka yere yenileri konuyordu ... bu ... Fransýz halkýný 1789 olaylarýna hazýrlayan gizli devrimci örgütlerden birini ammsatýyor. ... Ýngiliz iþçilerinin, karýlarý ve çocuklarý ile soðuk ve açlýktan can verdikleri þu anda, milyonlarca Ýngiliz altýný Ýngiliz emeðinin ürünleri Rusyada, Ýspanyada, Ýtalyada ve diðer dýþ giriþimlere yatýrýlmýþ bulunuyor.  Reynolds Newspaper, January 20th, 1867.

Karl Marks 575

Kapital I

yirmiyedi haftadýr iþsiz olan bir demir iþçisine yaptýk. Ailesiyle birlikte küçük bir arka odada oturuyordu. Odada az da olsa eþya [sayfa 686] vardý ve ocak da hafiften yanýyordu. Çok soðuk bir gün olduðundan, bu, küçük çocuklarýn çýplak ayaklarýnýn donmamasý için gerekliydi. Ocaðýn önündeki tepside üstüpü vardý; çocuklar ile anneleri yardým alabilmek için bunu didikliyorlardý. Adam, iþevindeki taþý yontma yerinde biraz yiecekle üç peni gündelik almak için çalýþýyordu. Yüzünde hüzünlü bir gülümsemeyle, bize, öðle yemeðine geldiðini, karnýnýn zil çaldýðýný söyledi; önündeki yemek, üzerine domuz yaðý sürülmüþ birkaç dilim ekmek ve bir bardak sütsüz çaydý. ... Çaldýðýmýz ikinci kapýyý orta yaþlý bir kadýn açtý, tek sözcük söylemeden bizi arka yandaki küçük bir oturma odasýna götürdü. Bütün aile, burada, gözleri, sönmekte olan ateþe dikili, sessizce oturuyordu. Bu insanlarla küçük odalarýný öylesine bir yalnýzlýk ve umutsuzluk havasý doldurmuþtu ki, böyle bir þeye bir daha tanýk olmak istemem. Kadýn, oðullarýný göstererek, Yirmialtý haftadýr, dedi, hiç bir iþ yaptýklarý yok bayým. Bütün paramýz bitti; ilk zamanlarda babayla benim bir yana koyduðumuz yirmi sterlinin hepsi. Çalýþamayaca-ðýmýz günleri atlatýr diye biriktirdiðimiz bu para da iþte tükendi. Bir banka defteri getirerek, hýrsla, Þuna bakýn! dedi; yatýrýlan ve çekilen paralar dikkatle birer birer yazýlýydý; ilk beþ þilinlik yatýrýmla bu küçük servetin nasýl baþladýðýný, ufak ufak artýþlarla yirmi sterline nasýl çýktýðýný ve bunun ardýndan sterlinlerin yavaþ yavaþ eriyerek tekrar þilinlere dönüþtüðünü, en son çekilen parayla da defterin nasýl boþ bir kaðýt parçasý gibi deðersiz hale geldiðini gördük. Bu aile, iþevinden yardým alýyor ve bu da ancak günde bir-iki lokmalýk öðüne yetiyordu. ... Daha sonra, kocasý gene iþevinde çalýþan bir demir iþçisinin karýsýný ziyaret ettik. Besinsizlikten hastalanmýþ, üstündeki giyeceðiyle bir þilteye uzanmýþtý; yatak-yorgan gibi þeylerin hepsi rehine verildiði için üzerine bir kilim parçasý örtmüþtü. Ýki periþan çocuk güya analarýna bakýyorlar-dý, oysa onlarýn da en az analarý kadar bakýma gereksinmeleri olduðu besbelliydi. Ondokuz haftalýk zorunlu iþsizlik, onlarý bu duruma düþürmüþtü: geçmiþ acý günleri anlatýrken inleyen ana, geleceðe baðladýðý bütün umutlarýný yitirmiþ gibiydi. ... Dýþarý çýkýnca genç bir çocuk arkamýzdan koþtu, evine girmemizi ve eðer mümkünse kendisine yardým etmemizi rica etti. Ýçerde genç bir kadýn, iki güzel çocuk, bir deste rehin makbuzu ve bomboþ bir odaydý bize gösterdiði. ...

1866 bunalýmý sonrasý acýlarý konusundaki aþaðýdaki parçayý bir tori gazetesinden alýyorum. Þurasý unutulmamalý ki, burada [sayfa 687] ele aldýðýmýz Londranýn doðu yakasý, yalnýzca yukarda sözü edilen saç gemi yapýmý merkezi deðil, ayný zamanda, daima düþük ücretli olan sözde ev sanayiinin de merkezidir. Baþkentin bir kesiminde dün korkunç bir görünüm vardý. Doðu yakasýndaki binlerce iþsiz, ellerinde kara bayraklarla en masse* geçit yapmadýlar, ama insan seli gene de çok etkiliydi. Bu insanlarýn acýlarýnýn ne olduðunu bilelim. Bunlar aç-576 Karl Marks

Kapital I

lýktan ölüyorlar. Yalýn ve müthiþ gerçek iþte bu. Tam 40.000 insan bu durumda. ... Bu þahane sanayi merkezinin bir mahallesinde dünyanýn þimdiye kadar gördüðü bu muazzam servet birikiminin hemen yanýbaþýnda 40.000 çaresiz insan açlýktan ölümle yüzyüze. Bu binlerce insan þimdi diðer mahallelere yayýlýyor; yarý-açlýktan sefaletlerini kulaklarýmýza ve gökyüzüne haykýrýyorlar; sefalet içersindeki yuvalarýndan bize, iþ bulamadýklarýný ve dilenmelerinin de yararsýz olduðunu söylüyorlar. Buralarda oturan vergi yükümlülerinin kendileri de, kilisenin yüklediði yardým zorunluluðu karþýsýnda sefalet uçurumunun kenarýna gelmiþ durumdalar. (Standard, 5 Nisan 1867.)

Ýngiliz kapitalistleri arasýnda Belçikayý, ne iþçi sendikalarýnýn, ne de fabrika yasalarýnýn zorbaca önlemleri ile sýnýrlandýrýlmayan çalýþma özgürlügü ya da ayný þey olan sermaye özgürlüðünün cenneti diye örnek vermek adet haline geldiði için, burada Belçikalý emekçilerin

mutluluðu üzerine de bir-iki söz söylemek yerinde olacaktýr. Bu mutluluðun sýnýrlarýný herhalde Belçika cezaevleri ve hayýr kurumlarý genel denetmeni ve Belçika Merkez Ýstatistik Komisyonu üyesi M. Ducpétiauxdan daha iyi kimse bilemez. Bay Ducpétiauxnun, Budgets économiques des classes ouvriéres en Belgique, Bruxelles 1855, adlý yapýtýný alalým. Burada, biz, diðer þeyler yanýnda, yýllýk geliri ile harcamalarý çok kesin verilere dayanýlarak hesaplanan ve beslenme koþullarý, askerler-le, denizcilerle ve tutuklularla karþýlaþtýrýlan normal bir Belçikalý emekçi ailesini görüyoruz. Aile, baba, ana ve dört çocuktan oluþuyor. Bu altý kiþiden, dördü, bütün yýl boyunca yararlý bir þekilde çalýþtýrýlabilir durumda. Bunlar arasýnda ne hasta, ne de çalýþamayacak durumda kimse bulumnadýðý, ufak bir kilise aidati dýþýnda, dinsel, manevi ve zihinsel amaçlar için bir harcama sözkonusu olmadýðý gibi, banka tasarrufu ya da [sayfa 688] kâr getiren þirketlere para yatýrýlmadýðý, lüks ve benzeri þeyler için para harcanmadýðý varsayýlýyor. Bununla birlikte, baba ile en büyük oðul, tütün kullanmayý ve pazar günleri cabaretye gitmeyi adet edinmiþler ve bu iþ için haftada 86 santim harcýyorlar. Çeþitli iþlerde emekçilere verilen genel ücretlere göre erkeklere verilen en yüksek ortalama günlük ücret 1 frank 56 santim, kadýnlara 89 santim, erkek çocuklara 56 santim ve kýz çocuklara 55 santimdir. Bu hesaba göre ailenin toplam yýllýk geliri en fazla 1.068 frank olabilir. ... Bu örnek ailede, biz, olasý bütün gelir kaynaklarýný hesaba kattýk. Ama, ailede anneye ücret ödenmediðini varsaymakla, ev iþini kimin yapacaðý sorunu ortaya çýkar.

Ev içindeki iþleri kim yürütecek? Küçük çocuklara kim bakacak? Yemeði kim piþirecek, bulaþýðý ve çamaþýrý kim yýkayacak, sökükleri kim dikecek? Emekçilerin devamlý karþýlaþtýklarý ikilem bunlar.

Buna göre ailenin bütçesi þöyle:

Emekçi, eðer aþaðýdaki kimseler gibi beslenmiþ olsaydý, ailenin

* Yýðýn halinde. -ç.

Karl Marks 577

Kapital I

yýllýk gideri þu açýðý verirdi:

Deniz eri 1.828 frank

760 frank açýk

Baba

300 iþgünü

1.56 franktan

468 frank

Ana

300 iþgünü

0,59 franktan

267 frank

Erkek çocuk

300 iþgünü

0,56 franktan

168 frank

Kýz çocuk

300 iþgünü

0,55 franktan

165 frank

T o p l a m

1.068 frank

Kara eri 1.473 frank

405 frank açýk

Mahküm1.112 frank

44 frank açýk

Görüyoruz ki, emekçi ailelerinin çoðu, ortalama deniz ya da kara eri kadar deðil, bir mahküm kadar bile beslenememektedir. 1847-1849 döneminde, çeþitli hapisanelerdeki bir mahkümun genel ortalama masrafý, 63 santim idi. Bu rakam, bir emekçinin günlük masrafý ile karþýlaþtýrýlýrsa, 13 santimlik bir fark gösterir. Ayrýca þurasýný da belirtmek gerekir ki, hapisanelerde, yönetim ve denetim ile ilgili gider-ler de hesaba katýlmakla birlikte, buna karþýn, mahkümlar, barýnmalarý için bir þey ödememektedirler; kantinlerden yaptýklarý alýyveriþler bu bakým giderlerine dahil edilmediði gibi, bu gibi yerlerde bulunan insan sayýsýnýn kabarýk oluþu ile, tükettikleri yiyecek ve diðer þeylerin sözleþmelerle ya da toptan satýnalýnmasý sonucu giderler epeyce düþmektedir. [sayfa 689] ... Öyleyse bu durumda, çok sayýda emekçi ve hatta emekçilerin büyük çoðunluðu daha az giderle nasýl yaþayabiliyorlar? Bunu ... sýrrýný yalnýz emekçilerin bildikleri bazý çarelere baþvurarak beceriyorlar; örneðin, günlük yiyecek miktarýný azaltýyorlar; buðday ekmeði yerine çavdar ekmeði yiyorlar; daha az et yiyorlar ya da hiç yemiyorlar, tereyaðý ile baharatý da öyle; bütün ailenin üstüste oturduðu bir-iki odayla yetiniyorlar ve oðlanlarla kýzlar yanyana ve çoðu zaman ayný hasýrýn üzerinde yatýyorlar; giyim, yýkanma ve öteki temizlik gereçlerinden ký-sýyorlar; pazar eðlencelerinden vazgeçiyorlar; yani kýsacasi kendilerini en ýstýraplý yoksunluða mahküm ediyorlar. Bu son sýnýra dayandýktan sonra, yiyecek fiyatlarýnda ufak bir yükselme, iþin durmasý, hastalýk gibi nedenler, emekçinin çektiði sýkýntýyý artýrýyor ve büsbütün mahvolmasý-na yolaçýyor; borçlar birikiyor, veresiye kesiliyor, en gerekli giyecekler ve eþyalar rehine veriliyor ve en sonunda aile, kendisini, yoksullar listesine kaydettiriyor.145a Gerçekten de, bu kapitalist cennetinde gerekli tüketim maddelerinin fiyatýndaki en ufak bir deðiþmeyi, ölüm ve suç sayýlarýnda bir deðiþme izliyor! (Bkz: Manifest der Maatschappij: De Vlamingen Vooruit! Brussel 1860, s. 15, 16.) Belçikada toplam 930.000

aile var, resmi istatistiklere göre bunlarýn 90.000i servet sahibi, ve seçmen sayýsý = 450.000; kentliler ile köylerdeki aþaðý orta-sýnýf 390.000

145a Ducpétiaux, l.c., s. 151, 154, 155, 156.

578 Karl Marks

Kapital I

aile ve büyük kýsmý devamlý proleterleþmekte ve bunlar = 1.950.000

kiþi. Ve ensonu 450.000 iþçi sýnýfý ailesi = 2.250.000 kiþi, içlerinde iyi durumda olanlar Ducpétiauxnun anlattýðý mutluluðu tadýyorlar. 450.000

iþçi sýnýfý ailesinden 200.000i aþkýný yoksullar listesinde.

(e) Ýngiliz Tarým Proletaryasý

Kapitalist üretim ve birikimin uzlaþmaz karþýt niteliði hiç bir yerde, Ýngiliz tarýmýndaki (hayvancýlýk dahil) ilerleme ile Ýngiliz tarým emekçisinin durumundaki gerilemede olduðu kadar kendisini zalimce ortaya koyamaz. Bugünkü duruma dönmeden önce, geriye, hýzla bir gözatacaðým. Ýngilterede modern tarým, üretim tarzýndaki deðiþikliðin baþlangýç noktasýný oluþturan toprak mülkiyetindeki devrim daha eski tarihlere gitmekle birlikte, 18. yüzyýlýn ortasýnda baþlar. [sayfa 690]

Dikkatli bir gözlemci ama yüzeyde kalan bir düþünür olan Arthur Youngýn 1771 yýllarýnda tarým emekçisi ile ilgili olarak söylediklerine bakýlýrsa, bunlarý þimdi, kent ve köydeki Ýngiliz emekçisinin altýn çaðý olan 15. yüzyýl þöyle dursun emekçilerin bolluk içinde yaþadýklarý ve servet biriktirdikleri146 14. yüzyýldaki emekçilere göre çok acýnacak durumdadýrlar. Ama, bu kadar gerilere gitmemize de gerek yok. 1777

yýlýnda yayýnlanan çok öðretici bir yapýtta þu satýrlarý okuruz: Yoksul emekçi hemen hemen yerlebir olurken, büyük çiftçi nerdeyse bir Gentleman* düzeyine yükseldi. Yalnýzca kýrk yýl öncekiyle bugünkü durum karþýlaþtýrýlýnca, düþtüðü zavallý durum apaçýk ortaya çýkar. ... Toprakbeyleri ile kiracýlar ... emekçiyi ... ezmek için hep elbirliði yaptýlar.147

Bunun ardýndan 1737 ile 1777 yýllarý arasýnda gerçek tarým emekçileri ücretinin, nerdeyse ¼, yani %25 düþtüðü, ayrýntýlarý ile tanýtlanýyor. Dr.

Richard Price da, modern politika, diyor, aslýnda yüksek sýnýflarýn daha fazla yararýnadýr; zamanla vereceði sonuçlar, bütün krallýðý yalnýzca beyler ile dilenciler ya da efendiler ve kölelerden oluþur hale getirecektir.148

Gene de Ýngiliz tarým emekçilerinin durumu 1770 ile 1780 yýllarý arasýnda, yiyecek ve barýnma bakýmýndan olduðu kadar, kendine saygý 146 James E. Thorold Rogers, Prof. of Polit. Econ., in the University of Oxford, A History of Agriculture and Prices in England, Oxford 1866, v. I, s. 690. Sabýrlý ve gayretli bir çalýþmanýn ürünü olan bu yapýt, þimdiye kadar yayýnlanan iki cildinde, yalnýz 1259 ile 1400 yýllarý arasýndaki dönemi kapsýyor. Ýkinci cilt yalnýzca istatistikleri içeriyor. Bu yapýt, o zamana ait elimizde bulunan tek otantik History of Prices [Fiyat Tarihi]dir.

* Beyefendi, centilmen. -ç.

147 Reasons for the Late Increase of the Poor-Rates: or, a comparative view of the prices of labour and provisions, Lond. 1777, s. 5, 11.

148 Dr. Richard Price, Observations on Reversionary Payments, 6. ed., By W. Morgan, Lond.

1803, v. II, s. 158, 159. Price, 159. sayfada þuna iþaret ediyor: Bugün, emek-gücünün nominal fiyatý, 1514 yýlýna göre aþaðý yukarý dört ya da en çok beþ katý fazladýr. Oysa, buðdayýn fiyatý yedi katý, etin ve giyim eþyasýnýn fiyatlarý onbeþ katý kadar yükselmiþtir. Bu nedenle, emeðin fiyatý, geçim giderlerindeki artýþla orantýlý olarak yükselmiþ olsa bile, bu giderlerdeki artýþ ile aradaki orantý yarý yarýya bile deðildir.

Karl Marks 579

Kapital I

ve eðlence vb. yönünden de, o zamandan beri, bir daha ulaþamadýðý ideal olarak kalmýþtýr. Ortalama ücreti, 1770 ile 1771 yýllarýnda 90 pint*

buðday, Eden zamaninda (1797), yalnýzca 65 pint, 1808de ise 60 pint olarak ifade ediliyordu.149

Toprak sahiplerinin, çiftçilerin, fabrikatörlerin, tüccarlarýn, bankerlerin, borsa spekülatörlerinin, orduya mal satanlarýn vb. [sayfa 691] büyük servetler edindikleri Jakobenlere-Karþý Savaþýn sonunda tarým emekçilerinin durumu yukarda gösterildiði gibiydi. Nominal ücretler, kýsmen banknotun deðerini yitirmesi, kýsmen de bundan baðýmsýz olarak temel geçim araçlarýnýn fiyatlarýndaki artýþ sonucu yükselmiþti. Ama reel ücret deðiþmesi, burada gereksiz ayrýntýlara girmeksizin basit bir þekilde gösterilebilir. Yoksul yasasý ile uygulanýþý, 1795 ile 1814te aynýydý. Bu yasanýn kýrsal bölgelerde nasýl uygulandýðý anýmsanacaktýr: nominal ücret ile emekçinin yaþayabilmesi için gerekli nominal miktar arasýndaki farký, oradaki yardým kurumlarý sadaka þeklinde tamamlýyordu. Çiftçinin ödediði ücret ile, yardým kurumlarýnýn kapadýklarý ücret açýðý arasýndaki oran, bize, iki þeyi göstermektedir. Önce, ücretlerin, asgari düzeyin altýna düþtüðünü; sonra, tarým emekçisinin ne oranda ücretli emekçi ve dilenci karýþýmý haline geldiðini, ya da kilise yardým kurulunun kölesi haline gelme derecesini. Diðer bütün kontluklardaki ortalama durumu temsil eden tek bir kontluðu ele alalým. 1795 yýlýnda Northamptonshireda ortalama haftalýk ücret 7 þilin 6 peniydi; 6 kiþilik bir ailenin toplam yýllýk gideri ise 36 sterlin 12 þilin 5 peni; bunlarýn toplam geliri 29 sterlin 18

þilin; yardým kurumunun kapadýðý açýk 6 sterlin 14 þilin 5 peni. 1814

yýlýnda ayný kontlukta haftalýk ücret 12 þilin 2 peni; 5 kiþilik bir ailenin yýllýk toplam gideri 54 sterlin 18 þilin 4 peni; ailenin toplam geliri 36

sterlin 2 þilin; yardým kurumunun kapadýðý açýk 18 sterlin 6 þilin 4 peni.150

Kapatýlan açýk, 1895te, ücretin ¼ten azý, 1814te yarýsýndan fazlasýydý.

Bu koþullar altýnda, Edenin hâlâ tarým emekçilerinin kulübelerinde bulduðu azýcýk rahat ve huzur, 1814te büsbütün yokolmuþtu.151 Çiftçinin elinde bütün hayvanlar içinde emekçi, bu instrumantum vocale,** artýk, en çok ezilen, en kötü beslenen ve en çok zulüm göreniydi.

Ayný durum, 1830 Swing ayaklanmalarý bize (yani egemen sýnýflara), ateþe verilen harmanlarýn ýþýðýnda, manüfaktür Ýngilteresinde olduðu kadar, tarým Ýngilteresinde de, sefalet ve isyan ettirici kapkara bir huzursuzluðun, için için kývýlcýmlandýðýný gösterene kadar152 sessizce sürdü gitti. Bu sýralarda, Sadler, Avam Kamarasýnda, tarým emekçilerine beyaz köleler adýný takmýþ, [sayfa 692] Lordlar Kamarasýnda bir 149 Barton, l.c., s. 26. 18. 18. yüzyýlýn sonu için bkz: Eden, l.c.

150 Parry, l.c., s. 86.

151 id., s. 213.

152 S. Laing, l.c.. s. 62.

* 0.550 litre. -ç.

** Konuþan alet. -ç.

580 Karl Marks

Kapital I

piskopos ayný unvaný yinelemiþti. O dönemin en dikkate deðer iktisatçýsý E. G. Wakefield þöyle diyor: Güney Ýngiltere köylüsü ... ne özgür insandýr, ne de köle; o, yalnýzca dilencidir.153

Tahýl yasalarýnýn yürürlükten kaldýrýlmasýndan önceki dönem, tarým emekçilerinin durumuna yeni bir ýþýk getirdi. Bir yandan, tahýl yasalarýnýn gerçek hububat üreticilerini ne derece az koruduðunu tanýtlamak orta-sýnýf çýðýrtkanlarýnýn çýkarýnaydý; öte yandan, toprak aristok-rasisinin fabrika sistemini yermeleri, bu yozlaþmýþ, kalpsiz ve kibar serserilerin, fabrika iþçilerinin ýstýraplarýna karþý duyduklarý sözde anlayýþ ve gene bunlarýn fabrika yasalarý için gösterdikleri diplomatik çaba, sanayi burjuvazisini öfkeden deliye döndürüyordu. Eski bir Ýngiliz atasözü, hýrsýzlar birbirine düþünce, namuslular kazançlý çýkar der. Gerçekten de, egemen sýnýfýn iki düþman kesimi arasýnda, emekçileri hangisinin daha utanmazca sömürdüðü konusundaki gürültülü ve ateþli kavga, doðrularýn ortaya çýkmasýna yaradý. Shaftesbury kontu olan Lord Ashley, fabrika sistemine karþý giriþilen kampanyanýn aristokrat ve insancýl baþkomutanýydý. Bu yüzden o, 1845te Morning Chronicleýn tarým emekçilerinin durumu ile ilgili açýklamalarýnda en gözde hedefti.

Zamanýn en liberal yayýn organý olan bu gazete, tarým bölgelerine özel muhabirler gönderiyor ve bunlar, yalnýz genel bilgiler ve istatistiklerle yetinmeyerek, hem konuþtuklarý emekçi ailelerinin ve hem de bunlarýn efendilerinin adlarýný yayýmlýyordu. Aþaðýdaki liste, Blanford, Wimbourne ve Poole yöresinde üç köye ödenen ücretleri göstermektedir. Bu köyler Bay G. Bankes ile Shaftesbury kontunun malýdýr. Görüleceði üzere, bu

aþaðý kilise papasý, ve Ýngiliz sofularýnýn baþý, týpký Bankes gibi, emekçilerin zaten pek zavallý olan ücretlerinin büyük bir kýsmýný ev kirasý bahanesiyle cebe indirmektedir:

B Ý R Ý N C Ý K Ö Y154

in

an

)

(a)

rin

ýn

ýk c)

ýk d)

ýk e)

f)

ýkt

ýk

yeleri (b)

i (

i (

ýk Ev

ler

(h)

Ü ýsý

kle ftal

ftal

Ailen ftal

sý (

ýkt nra

amý (g

Baþýna ftal

cuklar

cuklar

ftal

Ç So

Say

Ha Ücret

Ha Ücret

m Ha Geliri (

Kira

Ücret

am Ha Ücret

Ço

Aile

Erke

Ço

Tü

Ha

Kira

Topl

Ad

þ.

þ.

p.

þ.

p.

þ.

p.

þ.

p.

þ.

p.

2

4

8

8

2

6

1

6

3

5

8

8

1

6

6

1

3½

2

4

8

8

1

7

6

1

9

2

4

8

8

1

7

1

9

6

8

7

1

6

10

6

2

4

8

6

1

¾

3

5

7

2

7

1

5

8

1

1½

153 England and America, Lond. 1833, c. I, s. 47.

154 Bu amaçla toprak aristokrasisi, kendisine, hazineden, kuþkusuz Parlamento aracýlýðý ile çok düþük faizle avans verdi, oysa çiftçiler bunu çok daha yüksek faizie ödemek durumunday-dýlar.

Karl Marks 581

Kapital I

Ý K Ý N C Ý K Ö Y

ýn

(b) rin

c)

d)

e)

f)

n

kle ýk i (

ýk i (

n ýk

ýk Ev

ler

ýk

amý

(h)

cuklar

sý (

ýna

)

le eleri yýsý

ftal

cuklar ftal

m leni ftal

ftal

ktýkta nra

)

am

ftal

Ço (a

Ai Üy Sa Erke Ha Ücret

Ço Ha Ücret

Tü Ai Ha Geliri (

Ha Kira

Kira Çý So Ücret Topl (g

Ad Baþ Ha Ücret

þ.

þ.

p.

þ.

p.

þ.

p.

þ.

p.

þ.

p.

6

8

7

1

6

10

1

6

8

6

¾

6

8

7

1

6

7

1

3½

5

8½

1

8½

8

10

7

7

1

3½

5

8½

7

4

6

7

7

1

6½

5

8½

11

3

5

7

7

1

6½

5

8½

1

1

Ü Ç Ü N C Ü K Ö Y

4

6

7

7

1

6

1

3

5

7

2

11

6

10

10

8

2

1½

0

2

5

2

6

5

1

4

2

Tahýl yasalarýnýn kaldýrýlmasý, Ýngiliz tarýmý için olaðanüstü bir dürtü oldu.155 Büyük çapta boþaltma kanallarý, hayvanlarý ahýrda beslemek ve yapay otlaklar yetiþtirmek için yeni yöntemler, mekanik gübreleme aygýtlarýnýn kullanýlmasý, killi topraðý iþlemede yeni yollar, madeni gübrelerin daha fazla kullanýlmasý, [sayfa 693] buharlý makinelerden ve her türlü yeni makinelerden yararlanma, genellikle daha yoðun bir tarým, bu devrin özelliðiydi. Krallýk Tarýmsal Kurumunun baþkaný Bay Pusey, yeni makinelerin kullanýlmasýyla, çiftlikte (nispi) giderlerin yarý yarýya azaldýðýný söylüyor. Öte yandan da, topraðýn gerçek verimi hýzla yükseldi. Acre baþýna daha fazla sermaye yatýrýmý ve dolayýsýyla çiftliklerde daha fazla yoðunlaþma, yeni yöntemin temel koþullarýydý.156 Ayný [sayfa 694] zamanda, iþlenen topraðýn alaný 1846-1856 arasýnda 464.119 acre arttý, ve doðu kontluklarýnda, tavþan yataðý ve cýlýz meralar halindeyken, mükemmel ekin tarlalarý haline getirilen büyük alanlarý bu hesaba katmýyoruz. Bu arada, tarýmda çalýþan toplam emekçi sayýsýnda bir düþme olduðunu daha önce görmüþ bulunuyoruz. Her iki cinsiyetten ve her yaþtan fiili tarým emekçisi sayýsý, 1851de 1.241.396 iken, 1861de, 1.163.217ye düþmüþtür.157 Bu nedenle, Ýngiliz Genel Saymaný haklý olarak þöyle diyordu: 1801 yýlýndan bu yana, çiftçi ve çiftlik emekçisi 155 London Economist, March 29th, 184þ, s. 290.

156 Orta-sýnýf çiftçi nüfusundaki azalýþ, özellimle þu sayým kategorisinde görülebilir: Çiftçinin oðullarý, erkek torunlarý, kardeþleri, yeðenleri, kýzlarý, kýz torunlarý, kýz kardeþleri; yani çiftçinin çalýþtýrýldýðý kendi ailesinin üyeleri. Bu kategori, 1851 yýlýnda 216.851 kiþi iken, 1861de 176.151

kiþiye inmiþtir. 1851 ile 1871 yýllarý arasýnda, 20 acredan küçük çiftliklerin sayýsý 900den daha fazla bir azalma göstermiþtir; 50 ila 75 acre arasýndaki çiftlikler 8.253ten 6.370e inmiþtir; 100

acredan küçük bütün çiftlikler için de durum aynýdýr. Buna karþýlýk, ayný yirmi yýl boyunca, büyük çiftliklerin sayýsýrda bir artýþ olmuþtur; 300-500 acre arasýnda olanlar 7.771den 8.410a yükselmiþ, 500 acredan büyük olanlar 2.755den 3.914e yükselmiþ, 1.000 acredan büyük olanlar 492den 582ye çýkmýþtýr.

157 Çoban sayýsý 12.517den 25.559a yükselmiþtir.

582 Karl Marks

Kapital I

sayýsýndaki artýþ ... tarýmsal ürünlerin artýþýyla hiç bir orantý göstermemektedir;158 bu oransýzlýk tarým nüfusundaki azalmanýn, iþlenen topraklarýn alanýndaki artýþ, daha yoðun bir iþleme yöntemi, topraða ve topraðýn iþletilmesine yatýrýlan sermaye birikimindeki görülmemiþ büyüme, toprak ürünlerinde Ýngiliz tarým tarihinde eþi görülmemiþ yükselme, toprakbeylerine giden paylarýn büyük miktarlara ulaþmasý ve kapitalist çiftçilerin geniþleyen servetleriyle elele gittiði son dönemde, daha göze batar bir durum almýþtý. Bütün bunlarýn, pazarlarýn, yani kentlerin sürekli ve hýzlý geliþmesi, ve serbest ticaretin egemenliði ile birlikte olduðu dikkate alýnýrsa, tarým emekçisinin, ensonu, post tot discrimine rerum,* kendisini mutluluktan sarhoþ edecek, secundum artem** ortamý içinde bulmasý gerekir.

Ne var ki, Profesör Rogers, Ýngiliz tarým emekçisinin yazgýsýnýn, 14. yüzyýlýn son yarýsý ile 15. yüzyýldakiler þöyle dursun, 1770 ile 1780

yýllarý arasýndakiler ile karþýlaþtýrýldýðýnda bile çok daha beter olduðu,

köylünün tekrar serf haline ve hem de daha kötü beslenen ve giyinen bir serf haline geldiði sonucuna varmaktadýr.159 Tarým emekçilerinin konutlarý konusunda devir açan yapýtýnda Dr. Julian Hunter þöyle diyor:

Hindin (tarým emekçilerinin kölelik zamanýndan kalma adý) masraflarý, yaþayabileceði en düþük miktar olarak saptanýr ... ücreti ve barýnma giderleri, kendisinden saðlanan kâra göre hesaplanmaz. Çiftçilik hesaplarýnda emekçi sýfýrdýr.160 ... Varolma (geçim) araçlarý [sayfa 695]

daima deðiþmeyen bir miktar olarak düþünülür.161 Gelirinde daha da fazla bir azalma için, nihil habeo, nihil curo*** diyebilir. Elinde ancak yaþayabilecek kadar yedek yiyeceði olduðu için, gelecekle ilgili kaygýsý yoktur. Çiftçinin hesaplarýna esas aldýðý sýfýr noktasýna zaten ulaþmýþ durumdadýr. Gelecekteki günler ne getirirse getirsin, ne bolluktan, ne de kýtlýktan payýna düþecek bir þey yoktur.162

1863 yýlýnda, sürgüne ve aðýr hapis cezasýna çarptýrýlmýþ suçlula-rýn beslenme ve çalýþma koþullarý konusunda resmi bir araþtýrma yapýlmýþtýr. Sonuçlar iki kalýn cilt Mavi kitapta yer aldý. Diðer þeyler yanýnda þöyle deniyordu: Ýngilterede cezaevlerindeki mahkumlarýn beslenme durumu ile iþevlerindeki yoksullar ve ayný ülkedeki serbest emekçiler arasýnda yapýlacak ayrýntýlý bir karþýlaþtýrma ... kuþkusuz, mahkumlarýn diðer iki sýnýftan daha iyi beslendiði sonucunu ortaya koyacaktýr.163

158 Census, etc., l.c., s. 36.

159 Rogers, l.c., s. 693. Mr. Rogers liberal okuldandýr. Cobden ve Brightýn kiþisel dostudur; bu nedenle, laudator temporis acti [geçmiþ zaman aþýðý -ç.] olamaz.

160 Public Health Seventh Report, 1865, s. 242. Bu nedenle, toprakbeyinin, tarým emekçisinin kazancýnýn arttýðýný duyar duymaz kirayý yükseltmesinde ya da, karýsý bir iþ bulduðu için, çiftçinin, emekçinin ücretinde bir indirme yapmasýnda olaðan-dýþý bir þey yoktur. l.c.

161 l.c., s. 135.

162 l.c., a. 134.

* Bu kadar felaketten sonra. -ç.

** Ýkinci anayol. -ç.

*** Malý yok, derdi yok. -ç.

Karl Marks 583

Kapital I

Oysa, aðýr hapse çarptýrýlmýþ herhangi bir mahkumdan istenen iþ miktarý, gene sýradan bir gündelikçiden istenilen miktarýn neredeyse yarýsý kadardýr.164 Edinburgh cezaevi müdürü John Smith in tanýk olarak verdiði ifadeden birkaç ilginç nokta: n° 5056. Ýngiliz cezaevlerindeki yiyecek durumu, Ýngilteredeki sýradan emekçilerin yiyeceðinden daha iyidir. n° 50. Ýskoçyada sýradan tarým emekçisinin ... pek seyrek et yediði bir gerçektir. n° 3047. Bu hükümlülerin, sýradan bir tarým emekçisinden çok daha iyi beslenmelerini gerektirecek bir neden var mýdýr?  Kesinlikle yoktur. n° 3048. Kamu iþlerinde çalýþtýrýlan hükümlülerin beslenme durumlarýný, serbest emekçilerin beslenme durumlarýna yaklaþtýrmak irin daha baþka denemeler yapýlmasý sizce gerekli midir?165 ... O (tarým emekçisi) þöyle diyebilir: Çok çalýþýyorum ama yeteri kadar yemek yiyemiyorum, oysa cezaevindeyken, daha fazle çalýþmadýðým halde daha fazla yerdim; böyle olunca benim için tekrar cezaevine girmek daha iyi.166 Raporun birinci cildine konulan tablodan aþaðýdaki karþýlaþtýrmalý özeti derledim. [sayfa 696]

HAFTALIK OLARAK BESÝN MÝKTARI167

(Ons Olarak)

Azotlu

Azotsuz

Madensel

Öðeler Miktarý Öðeler Miktarý Öðeler Miktarý Toplam Portland (mahkum)

28.95

150.06

4.68

183.69

Donanma eri

29.63

152.91

4.52

187.06

Er

25.55

114.49

3.94

143.98

Araba iþçisi

24.53

162.06

4.23

190.82

Mürettip

21.24

100.83

3.12

125.19

Tarým emekçisi

17.73

118.06

3.29

139.08

1863 tarihli hekimler komisyonunun, en kötü beslenen sýnýflarýn aldýklarý besin konusunda yaptýðý araþtýrmanýn genel sonuçlarýný okur zaten biliyor. Tarým emekçisi ailelerinin büyük bir kýsmýnýn aldýklarý besinin, açlýðýn getireceði hastalýklarý önleyecek miktarýn altýnda olduðu anýmsanacaktýr. Cornwall, Devon, Somerset, Wilts, Stafford, Oxford, Berks ve Herts gibi tamamen kýrsal bölgelerde özellikle durum böyleydi. Dr. E. Smith, Emekçinin kendisinin aldýðý besin diyor, belirtilen ortalama miktardan fazladýr, çünkü çalýþabilmek için ... ailenin öteki üyelerinden ... daha fazla yemek yemek zorundadýr ... daha yoksul bölgelerde hemen hemen etle domuz etinin hepsini o yer. ... Kadýn-163 Report of the Commissioners ... relating to Transportation and Penal Sercitude, Lond.

189, s. 42, 50.

164 l.c., s. 77. Memorandum by the Lord Chief Justice.

165 l.c.. s. 11, Minutes of Evidence.

166 l.c., s. 1, Ek. s. 280.

167 l.c., s. 274, 275.

584 Karl Marks

Kapital I

lar ile hýzlý büyüme çaðýndaki çocuklarýn aldýklarý besin miktarý, çoðu zaman ve hemen bütün kontluklarda, baþta azot olmak üzere yetersiz-dir..168 Çiftçilerle birlikte oturan kadýn ve erkek hizmetkarlar yeter derecede beslenirler. Bunlarýn sayýlarý, 1851de 288.277 iken, 1861de 204.962ye inmiþtir. Kadýnlarýn tarlalarda çalýþmasý diyor Dr. Smith ne denli sakýncalarý beraberinde getirirse getirsin ... þimdiki koþullar altýnda aileye büyük yarar saðlar; çünkü böylece ailenin gelirine, ayakkabý, giyecek alabilecek, kirayý ödeyebilecek ... bir ek gelir katýlarak, daha iyi beslenmeleri olanaðý doðar..169 Ýncelemenin en dikkate deðer sonuçlarýndan birisi de, Birleþik Krallýkýn diðer bölgelerine göre, Ýngilteredeki tarým emekçilerinin, aþaðýdaki tablonun da gösterdiði gibi oldukça daha kötü beslendikleridir. [sayfa 697]

ORTALAMA YETÝÞKÝN TARIM EMEKÇÝSÝNÝN HAFTALIK

KARBON VE AZOT TÜKETÝMÝ170

Karbon

Azot

grain

grain

Ýngiltere . . . . . . . . . . . . . . .

40.673

1.594

Galler Ülkesi . . . . . . . . . . .

48.354

2.031

Ýskoçya . . . . . . . . . . . . . . . .

48.980

2.348

Ýrlanda . . . . . . . . . . . . . . . .

43.366

2.434

Dr. Simon, resmi saðlýk raporunda, Dr. Hunterin raporunun he-168 Public Health, Sixth Report, 1864, s. 238, 249, 261, 262.

169 l.c.. s. 262.

170 l.c., s. 17. Ýngiliz tarým emekçisi, Ýrlandalý tarým emekçisine göre ancak dörtte bir oranýnda süt ve onun yarýsý kadar ekmek elde eder. Arthur Young, bu yüzyýlýn baþýnda Ýrlanda Gezisinde buradaki emekçilerin daha iyi besin aldýklarýný görmüþtü. Bunun çok basit nedeni yoksul Ýrlandalý emekçinin, zengin Ýngiliz çiftçisinden kiyaslanamayacak derecede daha insancýl olmasýdýr. Galler ülkesine gelince, metinde söylenenler yalnýz güney-batý için geçerlidir. Buradaki bütün hekimler, verem, sýraca vb. gibi hastalýklar nedeniyle ölüm oranýndaki artýþýn, halkýn fizik koþullarýndaki bozulmayla birlikte yükseldiði ve bu bozulmanýn da yoksulluktan ileri geldiði kanýsýndadýrlar.

Onun (tarým emekçisinin) bakým gideri günde 5 peni dolayýnda hesaplanmakla birlikte, birçok bölgelerde bunun çiftçiye çok daha aza malolduðu söylenmektedir. (Zaten çiftçinin kendisi de yoksuldur.) ... Bir parça tuzlanmýþ et ya da salam ... hazmý güç bir iþe deðmeyecek kadar tahta gibi kupkuru tuzlu bir þey ... bir kazan bulamaca tat versin diye kullanýlýr ve emekçi günlerce sabah-akþam ayný þeyi yer. Sanayideki ilerlemeler, onun için bu soðuk ve rutubetli iklimde, saðlam ev dokumasý giyeceklerini býrakarak ucuz ve sözde pamuklu denilen þeyleri giyme ve kuvvetli içkiler yerine bulaþýk suyu gibi çayý içme zorunluluklarýný getirmiþtir. Tarým emekçisi, saatlerce, rüzgar ve yaðmur altýnda çalýþtýktan sonra ktilübesine girer ve içersinde turba ya da kil ile topaklanmýþ küçük kömür parçalarýnýn yandýðý ve çevreye bol miktarda karbonik ve sülfüroz asidi yayan ocaðýn karþýsýna oturur. Duvarlar taþ ve çamurdan örülmüþtür, taban ise daha kulübe yapýlmadan önceki çýplak topraktan ibarettir, çatý, samanla karýþtýrýlmýþ toprak ve çamurdur. Bütün çatlak ve yarýklar, sýcaklýk kaybýný önlemek için týkanmýþtýr, cehennemi andýran bir atmosfer içersinde, yer, çamurla kaplý, biricik elbisesi sýrtýnda kuruyan iþçi, çoðu kez bulamacýný burada içtiði gibi, karýsý ve çocuklarýyla da burada yatar. Gecenin bir kýsmýný bu gibi kulübelerde geçirmek zorunda kalan ebeler, ayaklarýnýn yerdeki çamura nasýl battýðýný, özel bir hava deliði açmak için duvarý kolayca nasýl oyduklarýný anlatmýþlardýr. Toplumun çeþitli kademelerinden pek çok tanýk, bu ve benzeri sayýsýz saðlýða zararlý etkilerin, zaten yeteri kadar beslenmeyen köylüleri, hastalýklý ve sýracalý bir topluluk haline getirdiðini söylüyorlar. ...

Carmarthenshire ve Cardiganshire saðlýk memurlarýnýn ifadeleri ayný durumu çarpýcý bir biçimde ortaya koymaktadýr. Ayrýca, daha büyük bir felaket var: çok daha korkunç bir salgýn halindeki Karl Marks 585

Kapital I

men her sayfasý diyor, tarým emekçilerimizin konut durumlarýndaki yetertizliðe ve sefalete tanýklýk ediyor. Uzun yýllardýr, bu yönden emekçilerin durumu gitgide kötüleþmektedir; bir göz oda bulmak þimdi daha da güçleþtiði gibi, bulsa bile, gereksinmelerine belki þimdi geçmiþ yüzyýllarda olduðundan çok daha az uygun durumdadýr. Özellikle son yirmi-otuz yýldýr bu kötü durum hýzla artmakta ve emekçilerin konut sorunlarý þimdi son derece [sayfa 698] kötü bir duruma gelmiþ bulunmaktadýr.

Emeðiyle zengin ettiði kimselerin kendisine bir tür merhametle davran-mayý uygun bulduklarý durumlar dýþýnda, bu konuda tam bir çaresizlik içersindedir. Ýþlediði toprak üzerinde baþýný sokacak bir yer bulmasý, bu bulduðu tek göz odanýn doðru dürüst bir yer ya da domuz aðýlý gibi olmasý, yoksulluðun baskýsýný geniþ ölçüde azaltacak bir avuç bahçeye sahip olabilmesi  bütün bunlar, dilediði gibi bir konut bulma ya da kirasýný ödeyebilme gücüne deðil, baþkalarýnýn, mallarýný keyiflerince kullanma hakkýný istedikleri gibi uygulamalarýna baðlýdýr. Bir çiftlik, ne kadar geniþ olursa olsun, üzerindeki emekçi konutlarýnýn ne sayýsýný, ne de doðru dürüst olmasýný öngören bir yasa vardýr; emeði, güneþ gibi, yaðmur gibi gerekli olan bir toprak üzerinde, emekçiye en ufak bir hak tanýyan bir yasa da yoktur. ... Bu konuya dýþardan katýlan bir öðe de gene onun aleyhine iþler yoksul yasasýnýn konut ve vergi yükümlülü-ðüyle ilgili maddelerinin baskýsý altýndadýr.171 Bu hükümler nedeniyle, her yerel kilise yönetiminin, bölgede oturan emekçi sayýsýný azaltmada maddi çýkarý vardýr;  ne yazýk ki, tarým emekçiliði, çalýþkan emekçiyle ailesine güven ve sürekli bir baðýmsýzlýk getirecek yerde, çoðu zaman sonu dilenciliðe varan kýsa ya da uzun bir yol olur  ve bu yol boyunca yoksulluk ve dilencilik o kadar yakýndýr ki, bir hastalýk ya da geçici bir iþsizlik, derhal kilise yardýmýna muhtaç olmaya yolaçar; iþte bu yüzden, bir bölgedeki tarým emekçileri nüfusu daima yoksullara yardým yü-kümlülüðüne namzet bir topluluktur. ... Büyük toprak sahipleri172 ... top-çok sayýda budalalar. Þimdi de, iklim durumu üzerine birkaç söz. Yýlýn sekiz-dokuz ayýnda bütün ülkede esen kuvvetli bir güney-batý rüzgarý beraberinde saðanak halinde yaðmur getirmekte ve bu yaðýþý tepelerin batý yamaçlarý almaktadýr. Pek az aðaca, o da kuytu yerlerde raslanýr; açýk yerlerde olanlar, aðaçlýktan çýkmýþ biçimler alýrlar. Kulübeler, çoðu kez bir daðýn eteðine gizlenmiþtir, ya da bir sel yataðýna yapýlmýþtýr; otlaklarda ancak cýlýz koyunlarla yerli sýðýrlar yaþayabilmektedir. ... Gençler doðuya, Glamorgan ve Monmuth maden bölgelerine göç ederler.

Carmarthenshire, madencilerin yetiþme yeri ve sakatlar yurdudur. Nüfus bu yüzden sayýsýný ancak koruyabilir durumdadýr. Ýþte Cardiganshire nüfusu: 1851

1861

Erkek

45.155

44.446

Kadýn

52.459

52.955

[Toplam]97.614

97.401

Dr. Hunter, Public Health, Seventh Report, 1865, s. 498-502, passim.

171 1865de bu yasa bir dereceye kadar düzeltildi. Bu yamalarýn hiç bir iþe yaramadýðýný denemeler çok geçmeden gösterecektir.

172 Bunu izleyen satýrlarý anlayabilmemiz için Close Villages (Kapalý Köyler)in sahiplerinin, bir ya da iki büyük toprakbeyi olduðunu anýmsamamýz gerekir. Open Villages (Açýk Köyler) ise, topraklarý daha küçük toprakbeylerine ait olanlardýr. Spekülatörler iþte bu ikinci tip üzerinde kulübeler ve kiralýk yerler yaparlar.

586 Karl Marks

Kapital I

raklarý üzerinde emekçi konutlarý bulundurmamaya karar vermekle,

[sayfa 699] yoksullara karþý olan sorumluluklarýnýn yarýsýndan o anda kurtulmuþ olur. Ýngiliz anayasasi ile yasalarýn, toprak üzerinde bu tür bir mutlak imülkiyet hakkýna ne derece elveriþli olduðu, toprakbeyine malýný keyfince kullanma ve topraðý elleriyle iþleyenleri her an topraðýn-dan sürüp çýkartacak kadar düþmanca davranma hakkýný ne ölçüde tanýdýðý burada tartýþmayý düþünmediðim konulardýr. ... Üstelik bu topraktan sürüp atmak (yetkisi) ... yalnýzca sözde kalmaz. Çok geniþ ölçüde uygulandýðý gibi ... aslýnda bu uygulama tarým emekçilerinin konut koþullarýnda baþlýca ilkedir. ... Bu pisliðin yaygýnlýðý konusunda Dr.

Hunterýn son sayýmdan derlediði bir noktaya deðinmek yetecektir: ko-nuta olan gereksinme her yerde arttýðý halde, son on yýldaki ev yýkýmý, Ýngilterenin 821 bölgesinde ya da mahallesinde alýp yürümüþ ve (çalýþtýklarý bölgenin dýþýnda oturmaya zorlanan kimseler) hiç hesaba katýl-masa bile sözü edilen bölgeler, 1861 yýlýnda, 1851 yýlýna göre, yüzde 51/3

oranýnda daha fazla nüfusu, yüzde 4½ oranýnda daha az sayýdaki eve sýðdýrmak durumunda kalmýþlardýr. ... Bu ýssýzlaþtýrma süreci tamamlan-dýðýnda, diyor Dr. Hunter, sonuç, ancak çobanlarla bahçývanlarýn ve ko-rucularýn oturabilecekleri birkaç kulübenin bulunduðu ve yaptýklarý iþ gereði efendilerinden genellikle iyi muamele gören hizmetkarlarýn yaþadýklarý göstermelik köyler (show-village) olacaktýr.173 Ama topraðýn iþlenmesi gerekmektedir, oysa bu toprakta çalýþan emekçiler, toprak sahibinin kiracýlarý olmayýp, kulübeleri yýkýldýðý zaman belki de üç mil ötedeki bir komþu köyde bir damaltý bulmuþlardýr ve çalýþmaya oradan gelmektedirler. Durumun böyle bir gidiþe yöneldiði yerlerde, hâlâ ayakta kalabilen kulübelerin bakýmsýz ve periþan durumlarý, mahkum olduklarý akibet hakkýnda bir fikir verir. Hepsi de yavaþ yavaþ yýkýlýp gitmek üzeredirler. Çatýsý henüz yýkýlmamýþ olanlarýn emekçiler tarafýndan kir-alanmasýna izin verilir ve sanki doðru dürüst bir evmiþ gibi kira ödediði halde, emekçi de bu durumdan memnundur. Artýk görüp göreceði onarým ve bakým, ancak içindeki meteliksiz kiracýnýn gücü yettiði ölçüde olacaktýr. Ve ensonu, [sayfa 700] büsbütün barýnýlamaz duruma gelince

en alçakgönüllü kölelik ölçülerine göre bile içinde durulamaz duruma gelince bir kulübe daha topraða karýþmýþ olacak ve gelecekteki yoksulluk vergisi biraz daha hafifleyecektir. Büyük toprak sahipleri, egemenlikleri altýndaki toprak üzerindeki nüfusu seyrekleþtirmek yoluyla yoksulluk vergisinden böylece kurtulurlarken, yerlerinden edilmiþ emekçiler en yakýn kasaba ya da açýk köyün yolunu tutarlar: en yakýn 173 Bu tür bir göstermelik köyün görünüþü çok hoþtur, ama Katerina IInin Kýrým yolculuðu sýrasýnda gördüðü köyler gibi gerçekle ilgisi yoktur. Son zamanlarda çobanlar da bu köylerde görünmez oldular, sözgeliþi, Market Harboro, 500 acre büyüklüðünde bir koyun çiftliðidir, ama ancak tek bir kiþi çalýþtýrmaktadýr. Bu güzel ovalarda, Leicester ve Northamptonýn güzel otlaklarýnda uzun yürüyüþleri kýsaltmak için, çobana, çiftlikte bir oda ayrýlýyordu. Þimdi ise, kendisine barýnma bedeli olarak haftada onüç þilin veriliyor ve o da böyle bir barýnaðý ancak uzak bir açýk köyde bulabiliyor.

Karl Marks 587

Kapital I

diyorum ama bu en yakýn, emekçinin her gün terini topraðýna karýþtýrdýðý çiftlikten üç-dört mil ötede olabilir. Bu günlük zahmetli çalýþmaya, þimdi bir de, bir lokma ekmeðin hatýrýna altý ya da sekiz mil yolu tepmek eklenecek ve bu, kimsenin umurunda olmayacaktýr. Ve eðer karýsýyla çocuklarý da, çiftlikte çalýþýyorlarsa, ayný þey onlar için de sözkonusu olacaktýr. Bu uzun yolun, baþýna açtýðý dert, bu kadar da deðildir. Açýk köylerde, kulübe spekülatörleri, elden geldiðince ucuza maledecekleri bir yýðýn ini sýðdýrmak üzere, küçük toprak parçalarý satýnalýrlar. Ve iþte bu sefil yerlerde (açýk köylerde olduklarý halde, kentteki en berbat konutun en kötü özelliklerini taþýyan bu barýnaklarda) Ýngiliz tarým emekçileri üstüste yaþar giderler.174 ... Ne var ki, buna karþýlýk, emekçinin, ekip-biçtiði toprak üzerinde oturduðu yerlerde, konut durumunun, üretken emeðine layýk biçimde olduðunu sanmak yanlýþ olur.

En büyük malikanelerde bile.... emekçinin kulübesi ... en sefil ve periþan durumda olabilir. Emekçileri ile ailelerine konut diye herhangi bir ahýrý yeterli bulan toprakbeyi, [sayfa 701] kira konusunda en çetin pazarlýklara giriþmekten de utanmaz.175 Burasý, ocaðý, helasý, penceresi, bir hendek-ten baþka akarsuyu, bahçesi olmayan tek odalý bir kulübe olabilir, ama emekçi bu haksýz durum karþýsýnda bile çaresizdir. ... Ve saðlýðý koruma yasalarý, ancak kaðýt üzerinde varolan ölü sözcüklerdir ... ve uygulanmalarý geniþ ölçüde, bu gibi inleri konut diye kiralayan malsahiplerinin keyfine býrakýlmýþtýr. ... Parlak ama pek az görülen durumlara bakarak, Ýngiliz uygarlýðýnýn yüzkarasý olan bu gerçeklerin ezici aðýrlýðýný gözden kaçýrmak haksýzlýk olur. Bugünkü konut durumunun berbatlýðý orta-174 Emekçilerin evleri (daima aþýrý kalabalýk açýk köylerde bulunan) arka yüzleri, malsahibinin kendisine ait olduðunu söylediði topraðýn daima son sýnýrýna gelecek þekilde sýrayla yapýldýklarý için, ancak ön cepheden ýþýk ve hava alabilirdi. (Dr. Hunterýn raporu, l.c., s.

135.) Çoðu kez köyün bira satýcýsý ya da bakkalý aym zamanda evini kiraya verir. Bu durumda tarým emekçisi onun kiþiliðinde çiftçinin yanýsýra bir baþka patron ile de karþý karþýyadýr. Emekçi, bu adamýn hem müþterisi ve hem de kiracýsýdýr. On þilinlik haftalýðýndan yýllýk 4 sterlin kira düþüldükten sonra, elinde kalanla satýcýnýn istediði fiyatla modicum [bir tutam -ç.] çayýný, þekerini, ununu, sabununu, mumunu ve birasýný ondan satýnalmak zorundadýr. (l.c., s. 132 ) Bu açýk köyler, aslýnda, Ýngiliz tarým proletaryasýnýn açýk cezaevleridir. Bu kulübelerden çoðu, çevredeki bütün serserilerin gelip geçtikleri kiralýk yerlerden baþka bir þey deðildir. En kötü koþullar altýnda bile çoðu kez dürüstlüðünü ve saflýðýný þaþýlacak þekilde korumuþ bulunan kýr emekçisi ve ailesi, buralarda berbat olup giderler. Bina spekülatörleri, küçük toprak sahipleri ve açýk köyler karþýsýnda, aristokrat tefeci takýmý arasýnda ikiyüzlüce omuz silkip geçmek kuþkusuz moda haline gelmiþtir. Bunlar, kendi kapalý köylerinin ve göstermelik köylerinin bu açýk köylerin doðum yerleri olduklarýný ve onlar olmaksýzýn varolamayacaklarýný pekala bilirler.

Emekçiler ... küçük mülk sahipleri olmasaydý, çoðu kez çalýþtýklarý çiftliklerin aðaçlarý altýnda uymak zorunda kalýrlardý. (l.c.. s. 135.) Açýk ve kapalý köyler sistemi, bütün Midland [Orta Ýngiltere kontluklarý -ç.] ile baþtanbaþa Ýngilterenin doðu kesiminde görülür.

175 Malsahibi ... haftada 10 þiline çalýþtýrdýðý bir adamýn sýrtýndan ayrýca bir kâr saðlar; bu zavallý ýrgattan, aslýnda 20 sterlin bile etmeyen evinin kirasý için yýlda 4-5 sterlin kira sýzdýrýr ve bu iþi ya evimde oturursun ya da baþka bir yere çýkarsýn, ama benden bonservis falan isteme, diyerek tehditle sürdürür. ... Bir insan, durumunu iyileþtirmek istese de, demiryolu yapýmýnda ya da taþocaðýnda çalýþmaya kalkýþsa, ayný zorluk ve tehdit hazýrdýr: Ya bu düþük ücretle benim için çalýþýrsýn ya da haftaya buradan defolur gidersin; domuzunu al, bahçeye ektiðin patatesleri de sök götür. Malsahibi (yani çiftçi) eðer iþine gelirse, bu gibi durumlarda iþten ayrýlanlarý cezalandýrmak için ev kirasýný da yükseltir. (Dr. Hunter, l.c., s. 132.) 588 Karl Marks

Kapital I

dayken, bu konuda uzman gözlemcilerin, bu halin, sayýca yetersizlik karþýsýnda çok daha küçük bir felaket olduðunu söylemeleri, durumun gerçekten korkunç olduðunu gösteriyor. Kýrsal bölgedeki emekçi konutlarýnýn aðýz aðýza dolu oluþu, yalnýz iþin saðlýk yönünü önemseyenler için deðil, insanca ve ahlaklý bir yaþam sürdürülmesini dileyenler için de, yýllardýr derin bir kaygý kaynaðý olmuþtur. Kýrsal bölgelerde bulaþýcý hastalýklarýn yayýlmasýyla ilgili haberlerde daima bu aþýrý kalabalýðýn, hastalýðýn önlenmesi konusundaki her türlü çabayý etkisiz duruma getirdiði üzerinde ýsrarla durulmasý, sanki ayný kalemden çýkmýþ gibi, ayný tümcelerle yinelenir durur. Kýrsal yaþamýn saðlýk üzerindeki çok yararlý etkilerine karþýn, bulaþýcý hastalýklarýn yayýlmasýna elveriþli olan bu nüfus yoðunluðunun, ayný zamanda, bulaþýcý olmayan hastalýklarýn ortaya çýkmalarý için de uygun bir ortam yarattýðý gene tekrar tekrar belirtilir.

Kýrsal nüfustaki bu aþýrý yoðunluðun kötülüklerini belirtenler, daha büyük kötülükler karþýsýnda da susmamýþlardýr. Bunlarýn baþlýca konularý, yalnýzca saðlýða zararlý etkiler olduðu halde, bu konudaki diðer iliþkiler üzerinde de hemen daima ayný ilgiyle durmuþlar ve dikkatleri çekmiþlerdir. Evli ya da bekar her iki cinsiyetten yetiþkin kimselerin, ufacýk bir odada sýkýþ sýkýþ yatýp kalkmalarýnýn çok sýk görülen durumlar olduðunu ve bu durumda her türlü ar ve haya duygularýnýn zedelen-diðini, ahlakýn zorunlu olarak bozulduðunu [sayfa 702] raporlarýnda bir inanç olarak belirtmiþlerdir.176 Örneðin, Buckighamshireýn Wing bölgesinde, bir tifo salgýný konusundaki son yýllýk raporun ekinde Dr. Ord, ateþler içinde kendisine gelen, Wingraveden bir delikanlýnýn hastalýðýnýn ilk günlerinde dokuz kiþiyle ayný odada uyuduðunu, iki hafta içinde bunlardan birkaç tanesinin de hastalýða yakalandýðýný ve birkaç hafta içinde bu dokuz kiþiden beþinin ateþinin yükseldiðini ve bir tanasinin de öldüðünü söylediðini belirtir. ... Salgýn sýrasýnda Winge giden St. George hastanesi hekimlerinden Dr. Harveyden týpký bu rapora benzeyen bilgiler alýnmýþtýr. ... Ateþli bir hastalýða tutulan genç bir kadýn, babasý, anasý, piç çocuðu, kardeþi iki delikanlý, herbirinin birer piçi olan iki kýz kardeþi ... hepsi 10 kiþi ile birlikte ayný odada yatýyordu. Birkaç hafta önce ise, bu odada 13 kiþi kalýyordu.177

Dr. Hunter, tamamen tarým bölgelerinde deðil, Ýngilterenin bütün kontluklarýnda, 5.375 tane tarým emekçisi kulübesinde araþtýrmalar yapmýþtýr. Bunlardan 2.195inde yalnýzca tek bir yatak odasý (çoðu kez 176 Genç evli çiftler, yetiþkin erkek ve kýz kardeþler için iyi örnek oluþturmazlar: olaylarý görüp saptamak mümkün olmamakla birlikte, kardeþ1er arasý cinsel iliþkiden dolay, bu iþe katýlan kadýnlarýn büyük ýstýraplarla ve bazan ölümle yüzyüze geldiklerini söylemek için yeter bilgiler vardýr. (Dr. Hunter, l.c., s. 137.) Uzun yýllar Londranýn en berbat mahallelerinde görev yapmýþ olan bir taþra polis memuru, köyündeki kýzlar için þunlarý söylüyor: Bunlardaki açýk-saçýklýðý ve utanmazlýðý, Londranýn en berbat yerlerindeki görevim sýrasýnda bile görmedim. ...

Çoðu kez, büyük oðlanlarla kýzlar, analarla babalar ayný odada yatýp kalkýyorlar ve domuzlar gibi yaþýyorlar. (Child. Empl. Com. Sixth Report, 1867, s. 77 sq., n° 155.) 177 Public Health, Seventh Report, 1865, s. 9, 14 passim.

Karl Marks 589

Kapital I

ayný zamanda oturma odasý olarak da kullanýlýr), 2.930unda iki ve 250sinde ikiden fazla oda bulunmaktadýr. Aþaðýda bir düzine kontluktan seçilen birkaç örnek veriyorum.

(1.) Bedfordshire

Wrestlingtworth.  Çoðu daha küçük olmakla birlikte yatak odalarý 12 ayak uzunlukta 10 ayak geniþliðinde. Küçük tek katlý kulübeler çoðu zaman, tahta perde ile iki yatak odasýna bölünmüþ, 5 ayak 6 inç yüksekliðindeki mutfakta da çoðu kez bir yatak bulunur. Kira, yýllýk 6

sterlin. Kiracýlar helalarýný kendileri yapar, ev sahibi yalnýz bir çukur saðlar. Bir kiþi hela yapar yapmaz, bütün komþular bundan yararlanmaya baþlarlar. Richardson denilen bir aileye ait bir ev, kusursuz bir güzellik örneðiydi. Sývalý duvarlar, baloya giden bir hanýmýn elbisesi gibi dalgalýydý. [sayfa 703] Tavanýn bir ucu içeri, öteki ucu dýþarý kalkýktý ve burada, fil hortumu gibi büküntülü çamur ve tahta bacasýyla talihsiz bir ocak dikilip kalmýþtý. Yuvarlanmasýn diye uzun direkten bir de desteðý vardý. Kapýsýyla penceresi baklava gibi yapýlmýþtý. Gezilen evden yalnýzca 4 tanesinde birden fazla yatak odasý vardý ve hepsi de týka-basa doluydu. Tek yatak odasýndaki serili þilteler 3 yetiþkin, 3 çocuk, 6 çocuklu evli bir çift vb. barýndýrýyordu.

Dunton.  4-5 sterlin arasýnda deðiþen yüksek. kiralar; haftalýk iþçi ücreti 10 þilin. Ailedeki hasýr örmeciliði ile kirayý karþýlamayý um-uyorlar. Kiralar yükseldikçe, bunu karþýlamak için daha çok sayýda insan çalýþmak zorunda. Bir yatak odasýnda oturan 4 çocuklu altý yetiþkin insan, 3 sterlin 10 þilin ödüyor. Duntonda, dýþ ölçüleri 15 ayak uzunluðunda 10 ayak geniþliðinde en ucuz evin kirasý 3 sterlin. Ýncelenen evlerden yalnýz bir tanesinin 2 yatak odasý var. Köyün biraz dýþýnda,

kiracýlarýn, pisliklerini etrafýna yaptýklarý evin kapýsý, alt tarafýndan 9

inç çürüyüp yokolmuþ; geceleri birkaç tuðla ve hasýrla ustalýkla kapa-týlan bir giriþ. Pencerede camla gerçevenin yarýsý parçalanmýþ. Eþya diye bir þey yok, 3 yetiþkin insan, 5 çocuk içiçe uzanmýþ; Dunton, Big-gleswade Birliðinde diðer yerlerden daha kötü durumda sayýlmaz.

(2.) Berkshire

Beenham.  1864 Haziranýnda bir adam, karýsý ve dört çocuðu ile tek katlý bir kulübede oturuyordu. Kýzlarýndan birisi, kýzýla yakalanarak iþten eve döndü. Öldü. Çocuklarýndan birisi de hastalanýp öldü. Dr.

Hunter ziyaret ettiði sýrada, ana ile çocuklardan birisi tifüsten yatýyordu.

Baba ile çocuklardan birisi dýþarda yatýyordu, ama burayý tecrit etme güçlüðü vardý, çünkü hastalýktan kýrýlan evin, kirli çamaþýrlarý, zavallý köyün kalabalýk pazar yerinde yýkanmayý bekliyordu. Evin kirasý haftada 1 þilindi; karý-koca ve 6 çocuk için bir yatak odasý vardý. Evlerden 590 Karl Marks

Kapital I

birisinin haftalýk kirasý 8 peniydi, 14 ayak 6 inç uzunluðunda, 7 ayak geniþliðindeydi; mutfaðýn yüksekliði 6 ayaktý; yatak odasý penceresizdi; ocaðý, kapýsý yoktu, yalnýz giriþe açýlýyordu; bahçe de yoktu. Bir adam, burada, yetiþkin kýzlarý ve oðluyla uzun süre oturmuþtu; baba ile oðul yatakta yatýyorlardý, kýzlar da giriþte. Aile burada otururken her iki kýzýn da birer çocuðu vardý, bir tanesi iþevine sýðýndý, ama sonra eve döndü.

[sayfa 704]

(3.) Buckinghamshire

30 kulübede 1.000 acrelýk yerde 130-140 kiþi yaþýyor. Braden-ham mahallesi, 1.000 acre yer kaplýyor. 1851de 36 evde 84 erkek 54

kadýn yaþýyordu. Cinsiyetler arasýndaki bu sayý eþitsizliði 1861de 98

erkek ve 87 kadýn olmak üzere kýsmen giderildi; 10 yýlda artýþ; 14 erkek ve 33 kadýn. Bu arada ev sayýsýnda bir eksilme.

Winslow.  Büyük kýsmý oldukça iyi biçimde yeni yapý; evlere olan talep fazla, çünkü çok periþan durumdaki kulübelerin haftalýðý, 1

þilin ile 1 þilin 3 peni arasýnda.

Water Eaton.  Burada toprakbeyleri, artan nüfus karþýsýnda, evlerin aþaðý yukarý yüzde 20sini yýkmýþlar. Ýþine gitmek için 4 mil kadar yol yürüyen yoksul bir emekçiye daha yakýn bir kulübe bulup bulamayacaðý sorulunca, Hayýr, dedi, bu kalabalýk ailemle kimse bana ev vermez..

Tinkers End, Winslow yakýnýnda.  Ýçinde 4 büyük ve 5 çocuðun yatýp kalktýðý bir oda; 11 ayak uzunluðunda 9 ayak geniþliðinde, en yüksek yeri 6 ayak 5 inç; bir baþkasý, 11 ayak 7 inç uzunluðunda, 9 ayak geniþliðinde, 5 ayak 10 inç yüksekliðinde ve 6 kiþi barýndýrýyor. Bu ailelerin herbiri, bir hükümlü için gerekli görülenden daha az yerde oturuyor.

Her evde tek bir yatak odasý var, hiç birinde arka kapý yok; su pek az; haftalýk kira, ziyaret edilen evlerde 1 þ. 4 p. ile 2 þ. arasýnda. Görülen 16

evden yalnýz birinde, bir erkek, haftada 10 þilin kazanýyor. Yukarda anlatýlan koþullarda adam baþýna düþen hava miktarý, boyutlarý 4er ayak olan bir kutuya bütün gece kapatýlmýþ bir insanýn hava miktarý kadardýr. Ne var ki, bu eski kulübeler, orasýndan burasýndan zaten ha-valanmakta.

(4.) Cambridgeshire

Gamblingay, birkaç toprakbeyine aittir. Buradaki kulübeler benzerlerinin en sefil ve periþanýdýr. Çoðu hasýrdan yapýlmadýr. Öldürücü bir miskinlik, pisliðe umutsuzca boyun eðme burada egemenliðini sürdürüyor. Merkezdeki ihmal, evlerin çürümekte olduðu kuzey ve güney dýþ mahallelerde öldürücü bir hal almýþ. Ortalýkta görünmeyen toprakbeyleri, bu zavallýlarýn kanlarýný rahatça emiyorlar. Kiralar çok yüksek; Karl Marks 591

Kapital I

8-9 kiþi ufak bir yatak odasýnda üstüste; iki yerde de, herbiri 1-2 çocuklu 6 insan tek bir küçük odada yatýp kalkýyor. [sayfa 705]

(5.) Essex

Bu kontlukta, insan sayýsý ile kulübe sayýsýndaki azalma, birçok mahallede elele gidiyor. Bununla birlikte, 22 mahallede, evlerin yýkýlmasý, nüfus artýþýný önleyemedi, ya da genellikle kentlere göç adý altýnda yeralan zorunlu boþalmalarý gerçekleþtiremedi. Fingringhoeda 3.443

acrelýk bir mahallede, 1851de 145 ev vardý; 1861de ise yalnýz 110 ev.

Ama halk buradan uzaklaþmak istemiyordu, ve bu koþullar altýnda çoð-almayý da baþardý. 1851de 252 kiþi 61 evde oturuyordu, ama 1861de 262 kiþi 49 eve sýðýþtý. Basildende 1851de, 157 kiþi, 1.827 acre üzerinde, 35 evde yaþýyordu, on yýlýn sonunda 180 kiþi 27 evde. Fingringhoenun mahalleleri, South Farnbridge, Widford, Basilden ve Ramsden Cragsda, 1851de 1.392 kiþi, 8.449 acre üzerinde 316 evde oturuyordu, 1861de, ayný alanda, 1.473 kiþi 249 evde.

(6.) Herefordshire

Ýngilterede tahliye-isterisinden en çok acý çeken yer, bu küçük kasaba oldu. Nadbyde genellikle iki odalý aþýrý kalabalýk kulübelerin çoðu, çiftçilerindi. Bunlarý, yýllýðý, 3-4 sterlinden kolayca kiralayabiliyor-lardý, ödedikleri haftalýk ücret 9 þilindi.

(7.) Huntingdonshire

Hartfordda 1851de 87 ev vardý; kýsa süre sonra bu 1.720 acrelýk küçük mahallede 19 kulübe yýkýldý; 1831de nüfus 452, 1851de 382, 1861de 341. Tek odalý 14 kulübe ziyaret edildi. Bir tanesinde, evli bir çift, 3 büyük oðlan, 1 büyük kýz, 4 çocuk  toplam 10 nüfus; bir baþkasýnda 3 büyük, 6 çocuk. Ýçinde 8 kiþinin yattýðý odalardan biri, 12 ayak 10 inç boyunda, 12 ayak 2 inç enindeydi, yüksekliði 6 ayak 9 inçti: çýkýn-týlar dahil adam baþýna ortalama 130 ayak küp düþüyordu. 14 odada 34

büyük, 33 çocuk. Kulübenin pek azýnda bahçe vardý, ama oturanlarýn çoðu, 10 ya da 12 þiline bir rood* büyüklüðünde küçük bir toprak kira-lýyordu. Bu bahçeler, zaten helasý olmayan evden uzaktaydýlar. Aile,

ihtiyacýný defetmek için ya oraya kadar giderler, ya da bu mahallede olduðu gibi, haþa huzurdan, bir dolabin çekmecelerini sýrayla doldura-rak bunlarý haftada bir kez gübre niyetine bahçelerine götürüp boþaltýrlar. Japonyada yaþam koþullarý, herhalde bundan daha temiz ilerliyor. [sayfa 706]

* Dönümün onda biri. -ç.

592 Karl Marks

Kapital I

(8.) Lincolnshire

Langtoft.  Burada Wrightin evinde bir adam, karýsý, anasý ve 5

çocuðu ile oturuyor; evde bir mutfak, bulaþýkyeri ve mutfaðýn üzerinde bir yatak odasý var; mutfakla oda 12 ayak 2 inç boyunda ve 9 ayak 5 inç eninde; alt katýn tamamý 21 ayak 3 inçe 9 ayak 5 inç. Yukardaki yatak odasý tavanarasýndadýr ve duvarlarý tepe noktasýnda üçgen gibi birleþir, önde ufak bir pencere vardýr. Bu adam burada niçin oturuyordu? Bahçe-nin hatýrýna mý? Hayýr, çünkü bahçe çok küçük. Kira ne kadar? Yüksek, haftada 1 þilin 3 peni. Ýþine mi yakýn? Hayýr, 6 mil uzak, yani günde gidiþ-geliþ 12 mil yol yürüyor. Burada oturmasýnýn nedeni, burasý kira-lýktý ve nerede, hangi koþulla olursa olsun, tek baþýna bir kulübede oturmak istiyordu. Aþaðýda, Langtoftta 12 yatak odalý, 38 yetiþkin ve 36

çocuðun oturduðu 12 evin istatistiði verilmiþtir:

LANGTOFTTA ONÝKÝ EV

o

lar

o

lar

N

asý

inler

N

asý

inler

þk

san yýsý

þk

san yýsý

Ev

Yatak Od

cuk

Ýn Sa

Ev

Yatak Od

cuk

Ýn Sa

Yeti

Ço

Yeti

Ço

1

1

3

5

8

7

1

3

3

6

2

1

4

3

7

8

1

3

2

5

3

1

4

4

8

9

1

2

0

2

4

1

5

4

9

10

1

2

3

5

5

1

2

2

4

11

1

3

3

6

6

1

5

3

8

12

1

3

4

6

(9.) Kent

Kennington, 1859 yýlýnda difteri salgýný çýktýðý ve bölge doktoru-nun yoksul, sýnýflarýn durumlarý üzerine bir araþtýrma yaptýðý sýralarda çok kalabalýk bir yerdi. Hekim, çok insanýn çalýþtýðý bu bölgede, bazý kulübelerin yýkýldýðýný, ama yeni hiç bir kulübenin yapýlmadýðýný gördü.

Bir mahallede, kuþkafesi denilen dört ev vardý; herbirinde aþaðýdaki boyutlarda (ayak ve inç olarak) 4 bölüm vardý:

Mutfak

9 ayak 5 inç;

8 ayak 11 inç;

6 ayak 6 inç

Bulaþýklýk

8 ayak 6 inç;

4 ayak 6 inç;

6 ayak 6 inç

Yatak odasý

8 ayak 5 inç;

5 ayak 10 inç;

6 ayak 3 inç

Yatak odasý

8 ayak 3 inç;

8 ayak 4 inç;

6 ayak 3 inç

[sayfa 707]

(10.) Northamptonshire

Brinworth, Pickford ve Floore.  Bu köylerde kýþýn, 20-30 kiþi Karl Marks 593

Kapital I

iþsizlikten sokaklarda dolaþýp duruyordu. Çiftçiler daima buðday ve yum-ru bitkiler yetiþen topraklarý yeterince sürmüyorlar, toprakbeyi, iki-üç çiftliðini birleþtirmeyi yeðliyordu. Böylece iþsizlik baþlýyordu. Bir yanda toprak, emekçiyi çaðýrýrken, öte yanda gereksinme içinde toprak emekçileri onu istekle seyrediyorlardi. Yazýn aþýrý-çalýþmaktan pestilleri çýkan, kýþýn ise neredeyse açlýktan ölecek duruma gelen emekçiler, kendilerine özgü argolarý ile þöyle diyorlardi: the parson and gentlefolks seem frit to death at them (rahiplerle soylular anlaþýlan elbirliði ile bizi ge-bertecekler).

Flooreda ufacýk bir odada, 4, 5, 6 çocuklu bir aile; 3 büyük, 5

çocuk; bir karý-koca, dede ve kýzýldan yatan 6 çocuðun oturduðu görülmüþtür; iki odalý iki evin birinde 8, ötekinde 9 kiþi oturuyordu.

(11.) Wiltshire

Stratton.  Gezilen 31 evden 8inde yalnýz tek oda var. Pentillde kulübe kirasý, haftada 1 þilin 3 peni; içinde 4 büyük ve 4 çocuðun yaþadýðý oda, yalnýzca dört duvar, tabaný çakýl kaplý, tavan ise çürük bir hasýrla örtülmüþ.

(12.) Worcestershire

Ev yýkýmý burada o kadar fazla deðil; gene de 1851-1861 arasýnda her evde oturanlarýn ortalama sayýsý 4,2den 4,6ya yükselmiþ durumda.

Badsey.  Burada oldukça kulübe ve küçük bahçe var. Bazý çiftçiler, kulübelern, yoksullarý buraya çektiði için baþlarýna bela olduðunu söylüyorlar. Bir bey de þöyle diyor: yoksullar için ne yapýlsa fayda etmez; 500 kulübe bile yapýlsa hemen kapýþýlýr; aslýnda ne kadar yapsan o kadar istekleri artar. (Ona kalýrsa, önce evler kiracýlarý doðu-ruyor, sonra da onlar doðal bir yasaya uyarak barýnma aracý istiyorlar.) Dr. Hunterýn görüþü: Bu yoksullar da bir yerlerden geliyorlar ve Badseyde bunlarý çekecek, yardým falan gibi, herhangi bir þey olmadýðýna göre, onlarý buraya gönderen daha kötü bir yerden ayrýlma zorunda kalmýþ olmalarý gerekir. Eðer herkes iþine yakýn bir yerde, biraz toprakla, [sayfa 708] baþýný sokacak bir yer bulsaydý, bir karýþ topraða çiftçinin ona verdiðinin iki katý para ödediði Badseye gelmeye kalkýþmazdý.

Kentlere sürekli göc, çiftliklerin biraraya toplanýp yoðunlaþmasý, ekilebilir topraklarýn, mera haline getirilmesi, makineleþme vb. nedeniyle kýrsal bölgelerde sürekli artý-nüfus meydana gelmesi ve kulübelerin yýkýlmasýyla tarýmsal nüfusun zorla yerlerinden edilmeleri hep elele gider. Bir bölgede insan ne kadar seyrek olursa, nispi arti-nüfus o kadar fazla, çalýþma araçlarý üzerindeki baský o kadar büyük, tarýmsal nüfusun, barýnma olanaklarýna göre mutlak fazlalýðý o derece üstün ve dolayýsýyla köylerde yerel artý-nüfus birikimi ile insanlarýn en berbat 594 Karl Marks

Kapital I

koþullar altýnda üstüste yaþamalarý o denli yoðun olur. Ýnsanlarýn kitle halinde, daðýnýk küçük köylerde ve kasabalarda toplanmalarý, topraktan zorla sürülüp çýkarýlmalarý sonucu meydana gelir. Sayýlarý azaldýðý ve saðladýklarý ürünlerin kitlesi büyüdüðü halde, tarým emekçilerinin sürekli olarak gereksiz hale gelmeleri, sefalete düþmelerinin nedeni olur.

Bu yoksul ve periþan durumlarý, bulunduklarý yerlerden sürülmelerinin nedeni ve son direnme güçlerini de kýrarak onlarý büyük toprak sahipleriyle büyük çiftçilerin kölesi haline dönüþtüren sefil barýnma koþullarýnýn baþlýca kaynaðýdýr.178 Böylece, en düþük ücret, onlar için doða yasasý haline gelir. Toprak, üzerindeki sürekli nispi artý-nüfusa karþýn, gene de seyrek nüfuslu bir yerdir. Bu, yalnýzca, insanlarýn, kentlere, madenlere, demiryolu yapýmýna vb. doðru akttýðý noktalarda yerel olarak görülmez, ayný durum, ilkyaz, ve yazýn olduðu kadar hasat zamanýnda da, Ýngiliz tarýmýnýn son derece dikkatli ve yoðun çalýþtýðý ve ek iþçiye gereksinme duyduðu dönemlerde de her yerde farkedilir. Topraðýn olaðan gereksinmeleri için her zaman gereðinden fazla, [sayfa 709] oysa olaðanüstü ya da geçici zamanlar için her zaman gereðinden az tarým emekçisi vardýr.179 Ýþte bu nedenle, resmi belgelerde, ayný yerlerde ve ayný zamanlarda hem iþçi eksikliði ve hem de iþçi fazlalýðý konusunda çeliþik þikayetlere raslýyoruz. Geçici ya da yerel emek gereksinmesi, ücretlerde yükselmeye yolaçmaz, ama kadýnlarla çocuklarýn zorla tarlalara gön-derilmelerine, ve giderek daha küçük yaþlarda sömürülmelerine yolaçar.

178 Tarým emekçisinin tanrý vergisi çalýþmasý onun durumuna bir haysiyet kazandýrýr. O, bir köle deðil, bir barýþ eridir ve toprakbeyinin, ona, evli erkeklere sulanacak türden bir ev vermesi gerekir, çünkü ondan, ülkenin askerden istediði gibi zorunlu bir emek-gücü istemektedir. Yaptýðý iþ için, askerin aldýðýndan daha fazla bir ücret almamaktadýr. Týpký asker gibi o da daha çok genç, bilisiz ve kendi iþinden ve oturduðu yerden baþka bir þey bilmediði bir zamanda iþe alýnýr.

Erken evlilik ve çevrenin çeþitli yasalarý onun üzerinde, kura ve askeri ceza yasalarýnýn iþlemesi gibi etkili olur. (Dr. Hunter, l.c., s. 132.) Arasýra çok yumuþak kalpli bir toprakbeyinin kendi eseri olan yalnýzlýk ve ýssýzlýktan yakýndýðý da görülür. Lord Leicester, Hookham þatosunun tamamlanmasý üzerine kendisini kutlamaya gelenlere þöyle diyor: Ýnsanýn kendi ülkesinde yaapayalnýz olmasý hüzünlü bir þey. Çevreme bakýyorum benimkinden baþka ev yok. Ben, Devler Þatosunun deviyim ve bütün komþularýmý yuttum.

179 Son on yýldýr Fransada buna benzer bir hareket görülüyor: kapitalist üretim, tarýmý ele geçirdiði ölçüde artý tarýmsal nüfusu kentlere sürüyor. Burada da, gene, barýnma ve diðer koþullarda, artý-nüfusun kaynaðýndaki bozulma ve yozIaþmalarý görüyoruz. Bu, topraðýn parsellenmesi sisteminin yarattýðý Prolétariat foncier [toprak proletaryasý ç.] konusunda, diðerlerl arasýnda, Colinsin daha önceki sözü edilen yapýtýna ve Karl Marxýn, Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte, 2. Aufl., Hamburg, 1869, s. 56, sqq., [Louis Bonaparteýn 18

Brumairei, Sol Yayýnlarý, Ankara 1977, s. 135 vd.] adlý yapýtýna bakýnýz. 1846 yýlýnda Fransada kent nüfusu yüzde 24,42, tarýmsal nüfus yüzde 75.58; 1861de ilki yüzde 28,86, ikincisi yüzde 71.14 idi. Son beþ yil içersinde, tarýmsal nüfus yüzdesindeki azalma daha da belirlidir. Daha 1846 yýlýnda Pierre Dupont, Ýþçiler þarkýsýnda, þöyle diyordu: Mal vétus, logés dans des trous,

Sous les combles, dans les décombres,

Nous vivons avec les hiboux

Et les larrons, amis des ombres,

[Üstbaþ lime lime, izbe deliklerde,

Çatý katlarýnda, yýkýntýlar içinde,

Yaþarýz, karanlýklarýn dostu

Baykuþlar ve uðrularla birlikte.]

Karl Marks 595

Kapital I

Kadýnlarla çocuklarýn sömürülmeleri büyük boyutlara ulaþýr ulaþmaz, bu durum, erkek tarým emekçilerini artý-nüfus haline getirmenin ve ücretlerini düþürmenin bir aracý haline gelir. Ýngilterenin doðusunda bu cercle vicieuxnün* parlak bir sonucu olarak, burada kýsaca ele alýnmasý gereken, ekip sistemi denilen þeyi yaratmýþtýr.180

Bu ekip sistemi, Lincoln, Huntington, Cambridge, Norfolk, Suffolk, ve Nottingham kontluklarýnda bütünüyle, çevredeki Northampton, Bedford ve Rutland kontluklarýnda yer yer egemendir. Lincolnshire bize örnek olabilir. Bu kontluðun büyük bir kýsmý eskiden bataklýk halindeki yeni topraklardýr ve hatta bu adý taþýyan doðu kontluklarý gibi son zamanlarda denizden kazanýlmýþtýr. Buharlý makineler su boþaltma iþlerinde harikalar yaratmýþlardýr. Bir zarmanýn bataklýk ve kumluklarý þimdi hububat ve yüksek rant denizi halini almýþlardýr. Axholme adasý ile Trent kýyýlarýndaki diðer bölgelerde de, insan emeðiyle kazanýlan alüvyon topraklar için de ayný þeyler söylenebilir. Yepyeni çiftliklerin doðup geliþmesi [sayfa 710] ölçüsünde, yeni kulübelerin yapýlmamasý bir yana, eskiler de. yýkýlmýþ ve gerekli emek-gücü ancak millerce uzaktaki açýk köylerden, tepelerin çevresini dolanan uzun yollarýn aþýlmasýyla saðlanabilmiþtir. Halk, kýþ mevsiminin sürekli su baskýnlarýndan koru-nabilmek için, daha önceleri ancak buralara sýðýnabilmiþti. 400-1.000

acrelik çiftliklerde oturan emekçiler (bunlara devamlý emekçiler denir), yalnýzca, sürekli, zor ve atla yapýlan türdeki tarým iþlerinde çalýþtýrýlýyordu. Her yüz acreda ortalama yalnýz bir kulübe bulunuyordu.

Örneðin bu bataklýk arazi çiftiçilerinden biri, Araþtýrma Komisyonu önünde þunlarý söylemiþti: Hepsi de ekilebilir 320 acre toprak iþliyorum.

Çiftliðimde hiç kulübe yok. Þimdi çiftliðimde tek bir iþçi var. Çevrede oturan dört at sürücüm var. Hafif iþleri, biz, gezginci ekiplere yaptýrýyor-uz.181 Toprak, yanan otlarýn sökülmesi, çapa, bazý gübreleme iþleri, taþlarýn ayýklanmasý vb. gibi epeyce hafif iþe gereksinme gösteriyor. Bu gibi iþleri, açýk köylerde oturan ekipler ya da örgütlenmiþ takýmlar yapmaktadýr.

Bu ekipler, kadýnlarla her iki cinsiyetten gençleri (13-18 yaþ arasýnda, ama çoðu durumlarda 13 yaþýndaki oðlan çocuklarý ekipten çýkartýlýrlar) ve gene her iki cinsiyetten çocuklarý (6-13 yaþ arasýnda) kapsayan 10 ile 40-50 kiþilik gruplardýr. Baþlarýndaki ekipbaþý, daima sýradan bir tarým emekçisidir, ama genellikle külhanbeyi denilen cinsten, serseri, ayyaþ, ama giriþken ve savoir fairedir.** Çiftçinin emrinde deðil, kendi emrinde çalýþan, ekibi o toplar ve kurar. Çiftçi ile genellikle parça-baþý anlaþma yapar ve kazancý, ortalama olarak, sýradan tarým emekçisin-180 Sixth and last Report of the Childrens Employment Commission, 1867 Martýnýn sonunda yayýnlanmýþtýr ve yalnýz, tarýmdaki ekip sistemini ele almaktadýr.

181 Child. Emp. Comm., Vl. Report, Evidence, n° 173, s. 37.

* Kýsýr döngü. -ç.

** Ýþbilir, becerikli. -ç.

596 Karl Marks

Kapital I

den çok fazla olmamakla birlikte,182 gene de baþýnda bulunduðu ekipten en kýsa zamanda elden geldiðince fazla iþ saðlama konusunda göstereceði marifete baðlýdýr. Çiftçiler, kadýnlarýn ancak erkeklerin yönetimi altýnda düzenli çalýþtýklarýný ve gene kadýnlarla çocuklarýn bir kez iþe koyuldu mu Fouriernin de bildiði gibi bütün çabalarýný ve güçlerini hiç sakýnmadan harcadýklarýný, oysa erkeklerin güçlerini elden geldiðince az harcamak için her türlü kurnazlýðý gösterdiklerini bilirler. Ekipbaþlarý, çiftlik çiftlik dolaþýrlar ve böylece ekiplerine yýlýn 6

ila 8ayýnda iþ bulurlar. Bu nedenle, emekçi [sayfa 711] aileleri için, yalnýz arasýra çocuk çalýþtýran tek çiftçinin yanýnda çalýþmaktansa, böyle bir ekipte onun emrinde çalýþmak çok daha kârlý ve güvenlidir. Bu durum, ekipbaþýnýn etkisini açýk köylerde öylesine artýrmýþtýr ki, çocuk iþçi genellikle ancak onun aracýlýðý ile çalýþtýrýlabilir. Bu çocuklarý ekipten ayrý olarak kiralamak, onun ikinci bir iþidir.

Bu sistemin kusurlarý arasýnda, çocuklarla gençlerin aþýrý çalýþtýrýlmasý, çiftliklere gidiþ-dönüþ sýrasýnda, 5, 6 ve bazan 7 mile ulaþan uzun yürüyüþler ve ensonu ekibin uðradýðý moral çöküntü sayýlabilir.

Bazý yerlerde sürücü adý verilen ekipbaþlarýnýn elinde uzun bir sopa olsa da, o, bunu çok seyrek kullanýr ve zalimce davranýþlar konusunda þikayetler pek az görülür. O, demokratik bir imparator ya da bir tür Fareli Köyün Kavalcýsýdýr. Bu yüzden, uyruklarý arasýnda sevimli olmak zorundadýr ve onlarý, kendisine, yönettiði çingene yaþamýnýn sevimli yanlarýyla baðlar. Kaba bir özgürlük, gürültülü bir neþe ve açýk-saçýk bir umursamazlýk, ekibe bir çekicilik kazandýrýr. Genellikle, ekipbaþý, ücretleri meyhanede öder ve sonra yalpalayan bir alay insanýn önünde, saðýn-da solunda iki güçlü kadýnýn desteðiyle, çocuklarla delikanlýlarýn izlediði, alaycý ve yakasý açýlmadýk türküler söyleyen bir topluluk geçip gider.

Fouriernin phanérogame* dediði dönüþ yolculuðu, artýk baþlamýþtýr.

13-14 yaþýndaki kýzlarýn, ayný yaþtaki arkadaþlarýndan gebe kalmalarý olaðan þeylerdendir. Ekibi oluþturan açýk köyler, Sodom ve Gomorralar183

halini alýr ve buralardaki gayrýmeþru doðum oraný, ülkenin geri kalan yerlerindeki oranýn iki katýna ulaþýr. Böyle okullarda yetiþen kýzlarýn evlendikten sonrada ahlaki durumlarýna yukarda deðinilmiþti.

Doðurduklarý çocuklar, eðer afyon, iþlerini bitirememiþse, bu ekiplerin gelecekteki üyeleri olurlar.

Klasik biçimiyle bu ekiplere, genel, ortak ya da gezginci (public, common or tramping gang) ekipler adý verilir. Çünkü, özel ekipler diye bir þey daha vardýr. Bunlar da týpký genel ekip kuruluþundadýr, ama üyeleri daha azdýr ve ekipbaþý yerine, çiftçinin nasýl yararlanacaðýný 182 Bazý ekipbaþlarý, bununla birlikte 500 acrelik çiftliklerin ya da sýra sýra evlerin sahibi durumuna yükselmeyi baþardýlar.

183 Ludfordlu kýzlarýn yarýsý bu ekipler ile düþüp kalkarak mahvoldular. l.c., s 6. § 32.

* Çiçeksel döllenme. (Charles Fourier, Le nouveau monde industriell et sociétaire, Paris 1829, Kesim 5, 36. bölüme ek ve bölüm 6.) -ç.

Karl Marks 597

Kapital I

bilemediði yaþlý bir çiftlik hizmetkarýnýn yönetimi altýnda çalýþýrlar. Bunlarda, çingene neþesi yoktur, ama tanýklarýn söylediðine göre, çocuklara ödenen ücret ve bunlara [sayfa 712] karþý davranýþ daha kötüdür.

Son yýllarda devamlý bir ilerleme gösteren184 bu gezginci ekip sistemi, kuþkusuz ekipbaþýnýn keyfi için varolmamýþtýr. Asýl varlýk nedeni, büyük çiftçiler185 ve dolaylý olarak da toprakbeylerinin186 zenginleþmesi içindir. Bu büyük çiftçiler için, emekçilerini normal düzeyin altýnda tuttuðu halde her fazladan iþ için elinin altýnda daima yedekte emekçi bulundurmak, en az parayla187 en çok emek saðlamak ve yetiþkin erkek emekçiyi bollaþtýrmak için bundan daha uygun bir yol olamaz. Buraya kadar yapýlan açýklamalardan, bir yandan, tarým emekçileri için az ya da çok bir iþ kýtlýðýný kabul etmekle birlikte, öte yandan da, yetiþkin erkek iþçi gereksinmesi ve bunlarýn kentlere göç etmesi yüzünden bu sistemin zorunluluðunu öne sürmenin asýl nedeni anlaþýlmýþ olmalýdýr.188 Lincolnshireýn, yabanýl otlardan arýndýrýlmýþ topraklarý ve yabanýl insan otlarý, kapitalist üretimin karþýt iki kutbudur.189 [sayfa 713]

184 Ekipler son yýllarda büyük ölçüde arttýlar. Bazý yerlerde bunlarýn oldulça yakýn zamanlarda kullanýlmaya baþlandýðý söyleniyor: ekiplerin uzun zamandýr ... çalýþtýðý yerlerde ... daha fazla ve daha genç çocuklar çalýþtýrýlýyor. (l.c., s. 79, § 174.) 185 Küçük çiftçiler hiç ekip kullanmýyorlar. Yoksul topraklar üzerinde deðil, 40 ile 50 þilin kira getiren topraklar üzerinde çok sayýda kadýn ve çocuk çalýþtýrýlmaktadýr. (l.c., s. 17, 14.) 186 Aldýðý rantýn tadý damaðýnda olan bu beylerden bir tanesi, Araþtýrma Komisyonuna, bütün bu gürültünün, sistemin adýndan ileri geldiðini öfkeyle söylemiþtir. Eðer bunlara ekip

yerine, Kýr Gençliðinin Baðýmsýz Sanayi Birliði denseydi hiç kimsenin sesi çýkmazdý.

187 Ekip iþi, diðer iþten daha ucuzdur diyor bir eski ekipbaþý, çalýþtýrýlmalarýnýn nedeni de budur. (l.c., s. 17, § 14.) Bir çiftçi de þöyle diyor: Ekip sistemi, çiftçi için mutlaka en ucuzu, çocuklar için mutlaka en kötüsüdür. (l.c., s. 16, § 3.) 188 Ekiplerde, þimdi çocuklarýn yaptýklarý iþin çoðunu, eskiden, kuþkusuz, erkekler ile kadýnlar yapardý. Þimdi, eskiden kadýnlar ile çocuklarýn çalýþtýðýndan fazla erkek iþçi iþsiz durumda. (l.c., s. 43, n° 202.) Buna karþýlýk, þunlar da söyleniyor: Emek sorunu bazý tarýmsal bölgelerde, özellikle verimli yerlerde, göç ve büyük kentlere ulaþýmý kolaylaþtýran demiryollarý nedeniyle o kadar ciddi bir þekil almýþtýr ki, ben (yaný, büyük bir toprakbeyinin kahyasý)

çocuklarýn hizmetini, vazgeçilmez bir þey sayýyorum. (l.c., s. 80, n° 180.) Çünkü, Ýngiliz tarým bölgelerindeki emek sorunu, uygar dünyanýn geri kalan kýsmýndan farklý olarak, büyük toprakbeyleriyle çiftçilerin sorunu demektir; yani tarýmsal nüfusun sürekli artýþ gösteren dýþ gücüne karþýn, ülkede yeterli nispi artý-nüfusun nasýl devam ettirileceði ve böylece tarým emekçilerinin ücretlerinin nasýl en düþük düzeyde tutulabileceði sorunudur.

189 Çocuk ölümleri konusunu ele alan ve bu arada da ekip sistemine deðinilen Halk Saðlýðý Raporundan basýnýn ve dolayýsýyla Ýngiliz kamuoyunun haberi olmamýþtýr. Buna karþýlýk, komisyonunun son raporu, basýna, daima iþine gelen, sansasyonel bir haber saðlamýþtýr. Liberal basýn, Güney Adalarý sakýnlerinin ahlaklarýný düzeltmek için güney kutbuna özel misyonerler gönderen kibar beylerle hanýmlarýn ve Lincolnshirei dolduran dolgun maaþlý devlet kilisesi rahiplerinin kendi malikanelerinde ve kendi gözleri önünde böyle bir sistemin uygulanmasýna nasýl izin verdiklerini sorarken, daha kibar ve ince basýn, kendi öz evlatlarýný böylesine bir köleliðe satabilen kýrsal nüfusun bu kaba yozlaþmasý üzerinde derin düþüncelere dalmakla yetinmiþti! Oysa bu hassas kiþilerin tarým emekçilerini mahküm ettikleri lanetli koþullar altýnda, bunlarýn kendi çocuklarýný yemelerine bile þaþmamak gerekirdi. Asýl þaþýlacak þey, çoðunun hâlâ sahip bulunduðu karakter saðlamlýðýdýr. Resmi raporlar, ekip sisteminin uygulandýðý bölgelerde bile ana-babalarýn bu sistemi lanetlediklerini ortaya koyuyor: Ana-babalarýn, çoðu durumda, karþýlaþtýklarý baskýlara ve kiþisel eðilimlerine karþý koymalarýnda kendilerine yardýmcý olabilecek yasal yükümlülükleri sevinçle karþýlayacaklarýný gösteren pek çok kanýt vardýr. Bazan kilise yardým kurulu üyeleri, bazan patronlar tarafýndan, okul çaðýndayken çocuklarýn 598 Karl Marks

Kapital I

(f) Ýrlanda

Bu kesimi tamamlarken, Ýrlandaya kýsa bir yolculuk yapmamýz gerekir. Önce, bu konudaki baþlýca gerçekler:

Ýrlanda nüfusu 1841de 8.222.664e ulaþtý; 1861de 6.623.985e, 1861de 5.850.309a ve 1866da 5,5 milyona, yani neredeyse 1801 düzeyine indi. Bu azalma, 1846 kýtlýðý ile baþladýðý ve böylece Ýrlanda yirmi yýldan az bir zamanda nüfusunun 5/16sýnden fazlasýný yitirdi.190 Göçe-denlerin toplam sayýsý, 1851 Mayýsý ile 1865 Temmuzuna kadar 1.591.487

kiþiydi: 1861-1865 yýllarý arasýndaki toplam göç, yarým milyonu aþýyordu.

Oturulan evlerin sayýsý, 1851-1861 arasýnda 52.990 kadar azaldý. Gene 1851-1861 arasýnda, 15-30 acre büyüklüðünde kira ile tutulan çiftliklerin sayýsý 61.000, 30 acredan büyük olanlarýnki 109.000 kadar arttý; oysa bütün çiftliklerin toplam sayýsý, 120.000e düþtü. Bu düþüþün nedeni, demek ki, 15 acredan küçük çiftliklerin ortadan kalkmasý, yani bunlarýn merkezileþmesiydi. [sayfa 714]

A TABLOSU

ÇÝFTLÝK HAYVANLARI

ATLAR

SIÐIRLAR

Yýlllar

ToplamAzalýþ

ToplamAzalýþ

Artýþ

1860

619.811

3.96.374

1861

614.232

5.579

3.471.688

134.686

1862

602.894

11.338

3.254.890

216.798

1863

579.978

22.916

3.144.231

110.659

1864

562.158

17.820

3.262.294

118.063

1865

547.867

14.291

3.493.414

231.120

KOYUNLAR

DOMUZLAR

Yýllar

ToplamAzalýþ

Artýþ

ToplamAzalýþ

Artýþ

1860

3.542.080

2.271.072

1861

3.556.050

13.970

1.102.042

169.030

1862

3.456.132

99.918

1.154.324

52.282

1863

3.308.204

147.928

1.067.458

86.866

1864

3.366.941

58.737

1.058.480

8.978

1865

3.688.742

321.801

1.299.893

241.413

çalýþtýrmalarý, aksi halde kendilerine de yol verileceði tehdidi ile karþý karþýya kalýrlar. ... Her türlü zaman ve güç kaybý, iþçilere ve çocuklarýna yüklenen ve bedeli ödenmeyen yorgunluklarýn verdiði acý ve ýstýraplar, kalabalýk kulübeleriii ya da çalýþma ekiplerinin bozucu etkilerinin, çocuklarýn ahlaký üzerindeki tahribatý her an izleyen ana-babalarýn duygularý ... Ýþte bütün bu durumlarýn, zavallý iþçilerin kafalarýnda anlaþýlmasý kolay ve ayrýntýlarýna girilmesi gereksiz duygular yaratýr. Kendilerine verilen bu kadar büyük bedensel ve ruhsal acýlarýn nedenlerinden kendilerinin sorumlu bulunmadýklarýný herhalde bilmektedirler: ve eðer güçleri yetse, bu durumlara mutlaka boyun eðmeyeceklerdir, ama bunlarla savaþým verecek güce de sahip deðillerdir. (l.c., s. xx, § 82, ve xxiii, n° 96.) 190 Ýrlanda nüfusu: 1801, 5.319.867 kiþi; 1811. 6.084.996; 1821, 6.869.544; 1831, 7.828.347; 1841, 8.222.664.

Karl Marks 599

Kapital I

Nüfustaki azalýþý, doðal olarak ürün kitlesindeki bir azalma izledi. Bizim için, yarým milyondan fazla insanýn göç ettiði ve mutlak nüfusun 1/3 milyondan fazla azaldýðý 1861-1865 dönemindeki 5 yýlý incelemek yeterli olacaktýr. Yukardaki tablodan çýkan sonuçlar:191

ATLAR

SIÐIRLAR

KOYUNLAR

DOMUZLAR

Mutlak Azalýþ

Mutlak Azalýþ

Mutlak Artýþ

Mutlak Artýþ

71.944

112.960

146.662

28.821*

Þimdi de, hem insanlarýn, hem hayvanlarýn geçim araçlarýný saðlayan tarýma bir gözatalým. Aþaðýdaki tabloda, yýllýk azalýþ ve artýþ, bir önceki yýla göre hesaplanmýþtýr. Hububat, buðday, yulaf, arpa, çavdar, bakla ve mercimeði; yeþil bitkiler, patates, þalgam, bayýr turpu, pancar, lahana, havuç, kara havuç, ak burçak, vb. gibi bitkileri kapsamaktadýr.

B TABLOSU

TARIM ÜRÜNLERÝ EKÝLEN VE OTLAK OLARAK KULLANILAN

ARAZÝDEKÝ ARTIÞ VE AZALIÞ

(Acre olarak)

Toplam

Yýllar

Hububat

Yeþil Bitkiler

Çayýr ve

Yoncalar

Keten

Ekilen

Arazi

Azalýþ

Azalýþ

Artýþ

Azalýþ

Artýþ

Azalýþ

Artýþ

Azalýþ

Artýþ

1861

15.701

36.974

47.969

19.271

81.373

1862

72.734

74.785

6.623

2.055

138.841

1863

144.719

19.32

7.724

63.922

1864

122.43

2.3171

47.486

87.761

10.493

1865

72.450

25.421

68.970 50.159

28.218

1861-1865

428.041 108.013

82.834

122.850

330.370

[sayfa 715]

1865 yýlýnda, otlak hanesine 127.470 acre toprak katýldý; bunun baþlýca nedeni, bataklýk ve oturulmayan kýraç bölgelerin 101.543 acre kadar bir azalma göstermesidir. Eðer 1864 ile 1865 yýllarý arasýnda bir karþýlaþtýrma yaparsak, hububatta 246.667 quarterlýk bir azalma olduðunu görürüz; bunun 48.999u buðday, 166.605i yulaf, 29.892si arpa vb.dýr.

1865te patates ekilen topraklarda bir artýþ olduðu halde, bu üründe, 446.398 ton bir azalma olmuþtur. [Bkz: C Tablosu.]

Ýrlandadaki nüfus ve tarým ürünlerindeki hareketi gördükten sonra þimdi de, toprakbeyleriyle, büyük çiftçilerin ve sanayi kapitalistlerinin keselerindeki harekete bir gözatacaðýz. Bu hareketler, gelir vergisindeki 191 Daha geriye gidersek daha kötü sonuçlarla karþýlaþýrýz: koyun 1865te 3.688.742 idi, ama 1856da 3.694.294tü, domuz 1865te 1.299.893 idi, ama 1858de 1.409.883tü.

* Almanca metne göre düzeltilmiþtir. Ýngilizce metinde: atlar 72.39, sýðýrlar 116.626, koyunlar 146.608, domuzlar 28.819. -ç.

600 Karl Marks

Kapital I

C TABLOSU

EKÝLEN TOPRAKTA, ACRE BAÞINA ÜRÜNDE VE TOPLAM ÜRÜNDE, 1864 YILINA ORANLA, 1865 YILINDA GÖRÜLEN AZALIÞ YA DA ARTIÞ192

Ekilen Toprak

1865

Acre Baþýna Ürün

1865

Toplam Ürün

Ürünler

1864

1865

Artýþ

Azalýþ

Ürünler

1864 1865 Artýþ Azalýþ

1864

1865

1865

Artýþ

Azalýþ

Buðday

276.483

266.899

9.494 Buðday (kental)

13,3 13,0

0,3

875.782

826.783

48.999

Yulaf

1.814.886

1.745.228

69.658 Yulaf (kental)

12,1 12,3

0,2

7.826.332

7.659.727

166.605

Arpa

172.700

177.102 4.402

Arpa (kental)

15,9 14,9

1,0

761.909

732.017

29.892

Bere

Çavdar

8.894

10.091 1.197

Bere (kental)

16,4 14,8

1,6

15.160

13.989

1.171

Çavdar (kental)

8,5 10,4

1,9

12.680

18.364

5.684

Patates

1.039.724

1.066.260 26.536

Patates (ton)

4,1

3,6

0,5

4.312.388

3.865.990

446.398

Þalgam337.355

334.212

3.143 Þalgam

(ton)

10,3

9,9

0,4

3.467.659 8.301.6831

165.976

Turp

14.073

14.389

316

Turp (ton)

10,5 13,3

2,8

147.284

191.937

44.653

Lahana

31.821

33.622 1.801

Lahana (ton)

9,3 10,4

1,1

297.375

350.252

52.877

Keten

301.693

251.433

50.260 Keten (stone)*

34,2 25,2

9,0

64.506

39.561

24.945

Ot

1.609.569

1.678.493 68.924

Ot (ton)

1,6

1,8

0,2

2.607.153

3.O68.707

461.554

yükselme ve alçalmada yansýr. Þurasýný da anýmsatmak gerekir ki, D

tablosuna (büyük çiftçilerin dýþýndaki kârlar), serbest meslek kârlarý, yani, avukat, doktor vb. gibi kimselerin gelirleri de dahildir; ayrýntýlarý gösterilmeyen C ve E tablolarýna, memurlarýn, subaylarýn, rantýyelerin, devlet alacaklýlarýnýn vb. kazançlarý girer.

D TABLOSU

GELÝR VERGÝSÝNE TABÝ GELÝRLER193

(Sterlin Olarak)

1860

1861

1862

1863

1864

1865

A Kategorisi

Toprak rantý

12.893.829 13.003.554 13.398.938 13.494.091 13.470.700 13.801.616

B Kategorisi

Çiftçi kârlarý

2.765.387

2.773.644

2.937.899

2.938.832

2.930.874

2.946.072

D Kategorisi

Sanayi vb. kârlarý

4.891.652

4.836.203

4.858.800

4.846.497

4.546.147

4.850.199

Toplam A-E

Kategorileri

22.962.885 22.998.394 23.597.574 23.658.631 23.236.298 23.930.340

D tablosunda, , 1863-1864 arasýnda yýllýk ortalama gelir artýþý yalnýzca 0,93 olmuþtur; oysa ayný dönemde, Büyük Britanyada, bu, 4,58dir.

192 Tablodaki veriler þu malzemelerden toplandý: 1860 yýlý ve sonrasý için, Agricultural Statistics, Ireland, Tables showing the estimated average Produce etc., Dublin 1866. Bu istatistikler resmidir ve her yýl parlamentoya sunulur. [2. Baskýya not.  1872 yýlý ile 1871 yýlýna ait resmi istatistiklerin karþýlaþtýrýlmasý, ekilen topraklarda 134.915 acrelik bir eksilme olduðunu göstermektedir. Þalgam, havuç gibi yeþil bitkilerde bir artýþ; ekilen topraklarda buðday için 16.000; yulaf için 14.000; arpa ve çavdar için 4.000; patates için 66.632; kenevir için 34.667; çayýr, yonca, burçak, kolza için 30.000 acrelik bir azalma görülmektedir. Buðday ekilen topraklarda son 5 yýldaki azalma þöyle olmuþtur: 1868. 285.000; 1869, 280.000; 1870, 259.000; 1871, 244.000; 1872, 228.000 acre. 1872 yýlý için yuvarlak rakam olarak at sayýsýndý 2.600, boynuzlu hayvan sayýsýnda 80.000, koyun sayýsýnda 68.603 bir arýþ, domuz sayýsýnda 236.000lik bir azalma olmuþtur.]

193 Tenth Report of the Commissioners of Inland Reveneu, Lond. 1866.

Karl Marks 601

Kapital I

Aþaðýdaki tablo (büyük çiftçilerinki hariç) 1864 ile 1865 yýllarý için kârlarýn daðýlýmýný gösteriyor:

E TABLOSU *

D KATEGORÝSÝ, ÝRLANDADA (60 STERLÝNÝN ÜZERÝNDE)

KÂR GELÝRÝ194

1864

1865

Sterlin

Kiþi

Sterlin

Kiþi

Yillik toplam gelir

4.368.610

17.467

4.669.979

18.081

60-100 sterlin arasýnda yýllýk gelir

238.726

5.015

222.575

4.703

Yýllýk toplam gelir

1.979.066

11.321

2.028.571

12.184

Yýllýk toplam gelirden kalan

2.150.818

1.131

2.418.833

1.194

1.073.906

1.010

1.097.927

1.044

Bunlarýn bölünüþü

1.076.912

121

1.320.906

150

430.535

95

584.458

122

646.377

26

736.448

28

262.819

3

274.528

3

Kapitalist üretimin tamamýyla geliþtiði bir sanayi ülkesi olan [sayfa 717] Ýngiltere, Ýrlandanýn karþýlaþtýðý türden bir nüfus boþalmasýyla herhalde kan kaybýndan ölmüþ olurdu. Ama halen Ýrlanda, hububat, yün, canlý hayvan, sanayi ve ordusu için asker saðladýðý ülkeden geniþ bir kanalla ayrýlmýþ ve Ýngilterenin yalnýz tarýmsal bir bölgesi olmuþtur.

Ýrlandadaki bu nüfus azalmasý, topraðýn büyük bir kýsmýný iþlenemez duruma getirmiþ, tarým üretimini büyük ölçüde azaltmýþ,195

ve hayvancýlýða ayrýlan çok büyük bölgelere karþýn, hayvancýlýðýn bazý kollarýnda mutlak bir azalmaya, bazýlarýnda ise sürekli gerilemelerle kesintiye uðrayan, sözü edilmeye deðmeyecek ilerlemelere yolaçmýþtýr. Gene de, nüfustaki bu azalmayla birlikte, toprak rantlarý ile çiftçilerin kârlarý bu kârlardaki yükseliþ, rantlardaki kadar kararlý olmamakla.

Birlikte yükselmiþtir. Bunun nedeni, kolayça anlaþýlabilir. Bir yandan, küçük çiftliklerin büyüklere katýlmasý ve ekilebilir topraklarýn otlak haline getirilmesiyle, toplam ürünün daha büyük bir kýsmý artý-ürün haline gelmiþtir. Bu artý-ürün, bir parçasýný oluþturduðu toplam ürün azaldýðý halde, artmýþtýr. Öte yandan, son 20 yýlda ve özellikle bunun son on yýlýnda Ýngiliz piyasasýnda, et, yün vb. fiyatlarýnýn yükselmesi sonucu,

[sayfa 718] bu artý-ürünün para deðeri, kitlesinden daha büyük bir hýzla artmýþtýr.

Baþkalarýnýn emeðiyle birleþerek kendi deðerini artýrmaksýzýn, 194 D baþlýðý altýndaki toplam yýllýk gelir, yasalarýn saðladýðý bazý indirimler nedeniyle bu tabloda, bundan sonraki tablodan farklý görülmektedir.

195 Eðer acre baþýna verim de azalýyorsa, þurasýný da unutmamak gerekir ki, yüzelli yýldýr Ýngiltere, dolaylý olarak Ýrlanda topraðýný da ihraç etmekte ve bunu, gücünü yitiren topraðýn yararlý öðelerinin yerini alacak maddeleri çiftçilere saðlamadan yapmaktadýr.

* Almanca metindeki rakamlara göre deðiþtirilmiþtir. -ç.

602 Karl Marks

Kapital I

üreticinin bizzat kendisine çalýþma ve geçim aracý olarak hizmet eden daðýnýk üretim araçlarýnýn üretici tarafýndan tüketilen bir ürünün meta sayýlmamasý gibi, bunlar da sermaye sayýlmazlar. Nüfusun kitlesiyle birlikte tarýmda kullanýlan üretim araçlarý kitlesinde de bir azalma olduðu halde, bu alanda kullanýlan sermaye miktarýndaki büyümenin nedeni, eskiden daðýnýk olarak bulunan üretim araçlarýnýn bir kýsmýnýn þimdi biraraya toplanmasý ve sermayeye çevrilmesidir.

Ýrlandada tarým dýþýnda, sanayi ve ticarette kullanýlan toplam sermaye, son yirmi yýlda, yavaþ yavaþ, büyük ve sürekli dalgalanmalar göstererek birikmiþtir; bu yüzden tek tek öðelerinin yoðunlaþmasý daha hýzlý olmuþtur. Bununla birlikte, sermayedeki mutlak artýþýn, küçük olmakla birlikte, azalan nüfusa oranla büyümesi fazla olmuþtur.

Öyleyse burada, gözlerimizin önünde ve büyük ölçüde, ortodoks ekonominin, þu ünlü dogmasýný desteklemek için arayýp da bulamadýðý bir süreç ortaya çýkmýþtýr: sefalet, mutlak artý-nüfustan ileri gelir, nüfusun azalmasýyla denge yeniden kurulur. Ve bu, 14. yüzyýlýn ortasýnda görülen ve maltusçularýn göklere çýkardýklarý veba salgýnýndan daha önemli bir deneydir. Yalnýz iþin bir de þu yaný var: eðer bu ezberci öðretmenlerin bönce yorumlarýyla, 14. yüzyýlýn ölçütleri, 19. yüzyýlýn üretim ve nüfus iliþkilerine uygulanacak olursa, veba ve beraberinde getirdiði insan kýrýmýnýn, kanalýn bu tarafýnda, Ýngilterede tarýmsal nüfusun kölelikten kurtulmasýný ve zenginleþmesini saðladýðý halde, öte yanda, Fransada daha büyük bir köleliðe ve sefalete yolaçtýðýný bu saf kiþiIer farketmemiþler demektir.196

Ýrlandadaki 1846 kýtlýðý, bir milyondan fazla insan öldürdü, ama bu ölenler yalnýzca fakir fukaraydý. Ülkenin zenginliðine en küçük bir zararý dokunmadý. Bunu izleyen ve hâlâ da artarak sürüp giden 20 yýllýk göç, örneðin Otuz Yýl Savaþlarýndaki gibi, [sayfa 719] insanlar ile birlikte üretim araçlarýný da yoketmedi. Ýrlanda dehasý, sefalet sahnesinden binlerce mil ötede yoksul halký yeniden canlandýrma konusunda hiç görülmemiþ bir yol buldu. Birleþik Devletlere yerleþen sürgünler, geride kalanlara yol masraflarý için her yýl topluca paralar yolluyorlardý. Bu yýl göç eden her topluluk, ertesi yýl, ardýndan baþka bir topluluðu sürüklüyordu. Böylece, Ýrlandaya herhangi bir harcamaya malolmak þöyle dursun, bu göçler, ihracat iþlerinde kârlý bir dal oluþturuyordu. Ensonu, bu, nüfusta geçici bir boþluk yaratmakla kalmayýp, her yýl doðumla yeri doldurulanlardan daha fazlasýný alýp götüren, ve böylece mutlak nüfus düzeyini yýldan yýla düþüren sistemli bir süreçti.197

196 Ýrlanda, nüfus ilkesi için vaadedilen toprak olarak görüldügü için, Th. Sadler, nlüfus konusundaki yapýtýný yayýnlamadan önce, ünlü, Ireland, its Evils and their Remedies, 2. ed., London 1829, adlý kitabý yayýnlanmýþtýr. Bu kitapta, tek tek eyaletlerin istatistiklerini, her eyaletin tek tek kontluklarýnýn istatistikleri ile karþýlaþtýrarak, buradaki sefaletin, Malthusun dediði gibi, nüfus sayýsý ile doðru deðil, ters orantýlý olduðunu tanýtlýyor.

197 1851 ile 1874 yýllarý arasýnda, toplam göçmen sayýsý, 2.325.922ye ulaþtý.

Karl Marks 603

Kapital I

Geride kalan ve artý-nüfustan kurtulan Ýrlandalý emekçiler için bunun sonuçlarý ne olmuþtu? Nispi artý-nüfus 1846da neyse, bugün de oydu, ücretler gene öyle düþüktü, emekçiler daha da fazla eziliyorlardý ve sefalet, ülkeyi yeni yeni bunalýmlara doðru itiyordu. Gerçekler çok basitti. Tarýmda devrim, göçle ayný hýzla yürümüþtü. Nispi artý-nüfus üretimi, nüfustaki mutlak azalmadan daha hýzlý ilerlemiþti. C tablosuna bir gözatmak, ekilebilir topraklarýn otlak haline gelmesinin, Ýrlandada Ýngiltereden daha hýzlý olduðunu göstermektedir. Ýngilterede yeþil bitkilerin ekimi, hayvancýlýkla birlikte artmakta, Ýrlandada azalmaktadýr.

Daha önce ekilen büyük toprak parçalarý, ya boþ duruyor ya da otlak haline gelmiþ, eskiden yararlanýlmayan çorak arazi ile turbalarýn büyük kýsmý, hayvan yetistiriciliðinin geniþletilmesinde kullanýlmaya baþlanmýþ.

Küçük ve orta çiftçiler 100 acredan fazla toprak iþlemeyenlerin hepsini bunlar arasýnda sayýyorum tüm çiftçi sayýsýnýn hâlâ 8/10ini oluþturmaktadýr.198 Bunlar birbiri ardýna ve daha önce bilinmeyen bir güçle, büyük sermayenin yönetimindeki tarýmýn rekabeti altýnda eziliyorlar ve bu nedenle de sürekli olarak, ücretli emekçi sýnýfýn saflarýna katýlacak yeni adaylar haline geliyorlardi. Ýrlandanýn tek büyük sanayi kolu olan keten manüfaktürü nispeten az yetiþkin erkeðe gereksinme gösteriyor ve 1861-1866 yýllarýnda pamuk fiyatlarýndaki yükselmeden beri geniþlediði halde, nüfusun ancak pek önemsiz bir kýsmýna iþ saðlýyordu. Diðer bütün büyük modern sanayiler gibi kendi alanýnda, bünyesine aldýðý insan kitlesinde mutlak bir artýþ olduðu halde, [sayfa 720] kesintisiz dalgalanmalar gösteren, sürekli nispi artý-nüfus üretiyordu. Tarýmsal nüfusun sefaleti, iþçi ordularý çoðunlukla ülke yüzeyine daðýlmýþ dev gömlek fabrikalarýnýn üzerinde yükseldiði temeli oluþturuyorlardý. Burada tekrar, yukarda ev sanayiinde anlatýlan, düþük ücret ve aþýrý çalýþtýrma yöntemiyle, emekçi fazlalýðý yaratmak için bulunan sistemle karþý karþýya geliyoruz. Ensonu, burada, nüfus azalýþý, kapitalist üretimin tam olarak geliþmiþ olduðu bir ülkede yaratýlabileceði gibi yýkýcý bir sonuç vermemekle birlikte, iç pazar üzerinde sürekli bir tepki göstermekten de geri kalmýyor. Göçün yolaçtýðý boþluk, yalnýz yerel emek talebini sýnýrlandýrmakla kalmýyor, küçük esnafýn, zanaatçýlarýn ve genellikle küçük tüccarlarýn kazançlarýný da sýnýr-landýrmýþ oluyor. E tablosunda, 60 ile 100 sterlin arasýndaki gelirlerde görülen azalmanýn nedeni de, iþte bu oluyor.

Ýrlandadaki tarým emekçilerinin durumu hakkýnda açýk bir beyan, Ýrlanda Yoksul Yasasý denetmenlerinin raporlarýnda (1870) bulunabilir.199 Süngü gücü ve bazan açýk, bazan gizli bir kuþatma durumu ile varlýðýný ancak sürdürebilen bir hükümetin memurlarý olarak, Ýngilte-198 Murphynin Ireland Industrial, Political and Social, 1870, adlý kitabýndaki bir tabloya göre, çiftliklerin yüzde 94.6sý 100 acrea ulaþmakta, yüzde 5,4ü 100 acrei geçmektedir.

199 Report from the Poor Law Inspectors on the Wages of Agriultural Labourers in Ireland, Dublin 1870. Ayrýca bkz: Agricultural Labourers (Ireland) Return etc., 8 March, 1861, London 1862.

604 Karl Marks

Kapital I

redeki meslektaþlarýnýn kaçýndýklarý konularda dillerine her þekilde dikkat etmek zorundadýrlar. Buna karþýn, gene de, hükümetlerin hayal içinde oyalanmasýný istemezler. Bunlara göre, ülkede ücret oraný hâlâ düþük olmakla birlikte, son 20 yýlda yüzde 50-60 artmýþ bulunuyor ve þimdi haftada ortalama 6 þilin ile 9 þilin arasýndadýr. Ne var ki, bu görünüþteki yükseliþin ardýnda, ücretlerde gerçek bir düþüþ gizlidir, çünkü gerekli geçim araçlarýnýn fiyatlarýnda bu arada meydana gelen yüksel-melerle hiç bir uygunluk göstermemektedir. Bunun kanýtý, Ýrlandadaki bir iþevinin resmi hesaplarýndan alýnan þu sayýlardýr.

Gerekli geçim araçlarýnýn fiyatý, bu durumda, 20 yýl [sayfa 721] öncesine göre hemen hemen iki katý, giyecek fiyatlarý ise tam iki katýdýr.

ADAM BAÞINA HAFTALIK ORTALAMA GEÇÝM MASRAFLARI

Yýllar

Beslenme Giyinme

Giderleri

Giderleri

Toplam

29 Eylül 1849da sona eren bir yýl 1 þ. 3¼ p. 3 p.

1 þ. 6¼ p.

29 Eylül 1869da sona eren bir yýl 2 þ. 7 ¼ p. 6 p.

3 þ. 1¼ p.

Bu oransýzlýk bir yana býrakýlsa bile, yalnýzca altýnla ifade edilen ücret oranlarýnýn karþýlaþtýrýlmasý, doðru olmaktan uzak bir sonuç verecektir. Kýtlýktan önce, tarýmda, ücretlerin çoðunluðu aynî, ancak çok az bir kýsmý para olarak ödenirdi; oysa bugün para olarak ödeme kuraldýr.

Bundan, gerçek ücret miktarý ne olursa olsun, para oranýnýn yükselmesi gerektiði sonucu çýkar. Kýtlýktan önce, emekçi, bir kulübe ile ... bir rood ya da yarým veya bir acre toprak ile ... patates yetiþtirmek için gerekli þeylerden yararlanýrdý. Domuz ve kümes hayvaný besleyebilir-di..... Þimdi ekmeðini bile satýnalmak durumunda; domuz ya da tavuk besleyecek artýðý olmadýðý için, domuz, tavuk ya da yumurta satarak bir kazanç da saðlayamýyor.200 Aslýnda eskiden, tarým emekçileri, küçük çiftçilerin en küçüðünden baþka bir þey deðildi ve çoðu zaman iþ bulabildikleri orta ve büyük çiftliklerin bir tür artçýlarýydý. Ancak 1846 felake-tinden beri, tamamen ücretli emekçiler sýnýfýnýn bir parçasýný, kendilerine ücret ödeyen patronlarla yalnýz parasal iliþkileri olarý özel bir sýnýfý oluþturdular.

Bunlarýn 1846daki konut durumlarýný biliyoruz. O zamandan beri bu koþullar daha da kötüleþti. Tarým emekçilerinin, sayýlarý günden güne azalan bir kýsmý, hâlâ, çiftçilerden kiralanan aþýrý kalabalýk kulübelerde oturuyorlar ve bunlarýn iðrençliði, bizim daha önceden bildiðimiz Ýngiliz tarým emekçilerininkinden çok daha fazla. Ve bu yargý, Ulsterin bazý mahalleleri dýþýnda, güneyde, Cork Limerick, Kilkenny vb. kontluklarý, doðuda, Wicklow, Wexford, vb. Ýrlandanýn orta kesiminde Kings ve Queens County, Dublin vb., batýda, Sligo, Roscommon, Mayo, Gal-way, vb. için genellikle geçerlidir. Bir denetmen, tarým emekçilerinin 200 l.c., s. 29, I.

Karl Marks 605

Kapital I

kulübeleri diye feryat ediyor, hýristiyanlýk ve bu ülke uygarlýðý için yüzkarasýdýr.201 Bu inlerin, emekçiler bakýmýndan çekiciliðini artýrmak için, çok eski zamanlardan beri bunlara ait bulunan toprak parçalarýna sistemli bir þekilde elkonuldu. Toprakbeyleri ile bunlarýn adamlarý tarafýndan mahkum edildikleri bu kötü davranýþlar, bunun bilincine varan emekçilerde ... kendilerine bir tür aþaðý ýrk muamelesi yapanlara karþý

... düþmanlýk ve kin duygularý yarattý.202

Tarýmsal devrimin ilk iþi, tarlalar üzerinde bulunan kulübelerin

[sayfa 722] yýkýlmasý oldu. Bu, çok geniþ ölçüde ve sanki yüksek bir yerden alýnan emre uyuluyormuþ gibi yapýldý. Böylece emekçilerin çoðu köylerde ve kasabalarda sýðýnak aramak zorunda kaldýlar. En kötü kenar mahallelerin tavan aralarýna, bodrumlarýna ve köþe-bucaðýna çöp yýðýný gibi fýrlatýlýp atýlmýþlardý. Böylece, ulusal önyargýlarla dolu Ýngilizlerin de tanýklýk ettikleri gibi, aile ocaðýna aþýrý baðlýlýklarý, aile yaþamlarýndaki kalenderce neþe ve temizlikleriyle tanýnan binlerce Ýrlandalý aile, kendilerini birdenbire günah ve kötülüðün kucaðýnda buldular. Erkekler, þimdi, çevredeki çiftliklerde iþ aramak zorunda kalýyorlar ve ancak günlük iþ bulabildikleri için en düþük ücretle çalýþtýrýlýyorlardý. Bu nedenle, bazan iþe gidip-gelmek için uzun bir yolu yaya yürüyorlar, sýrsýklam oluyorlar, büyük sýkýntý çekiyorlar ve sonu gelmeyen hastalýk ve yokluk içine düþüyorlardý.203

Kentler her yýl, kýrsal kesimin artý-emek saydýðý nüfusu kabul etmek durumundaydý;204 ve insanlar, hâlâ kentler ile köylerde emek fazlasý bulunmasýna karþýlýk, bazý kýrsal yerlerde emek kýtlýðý ya da böyle bir tehlikenin olmasýna þaþýyorlardý.205 Gerçekte bu gereksinme, yalnýz hasat zamanýnda ya da ilkyazda ya da tarýmsal çalýþmalarýn arttýðý bu gibi zamanlarda kendisini gösteriyor, yýlýn geri kalan zamanlarýnda birçok emekçi boþ kalýyordu.206 Baþlýca ürün olan patatesin, ekim ayýnda baþlayýp, gelecek ilkyaza kadar süren sökümü dýþýnda ... bunlara iþ yoktu.207 Ve ayrýca, bu hýzlý çalýþma dönemlerinde bile, gün kaybýna ve her türden iþ kesintisine uðruyorlardý.208

Tarýmsal devrimin bu sonuçlarý, yani ekilebilir topraklarýn otlak haline getirilmesi, makine kullanýmý, emek-gücünden büyük tasarruf saðlama vb., aldýklarý rantlarý yabancý ülkelerde harcayacak yerde, Ýrlandadaki kendi malikanelerinde oturma alçakgönüllülüðünü gösteren örnek toprakbeyleri yüzünden daha da yoðunlaþýp artmýþtýr. Arz ve talep yasasýnýn bozulmamasý için, bu beyler, emekçiye dlan gereksinmeleri-201 l.c., s. 12.

202 l.c., s. 12.

203 l.c., s. 25.

204 l.c., s. 27.

205 l.c., s. 26.

206 l.c., s. 1.

207 l.c., s. 31, 32.

208 l.c., s. 25.

606 Karl Marks

Kapital I

ni, neredeyse tamamýnýn ... toprakbeyinin istediði anda ve o günlerde, sýradan bir emekçiye ödenen ücretin epeyce altýnda bir ücretle çalýþmak zorunda olan [sayfa 723] kendi küçük kiracýlarýndan karþýlýyorlar ve bu emekçilerin, ekim ve hasat gibi kritik dönemlerde kendi iþlerini ihmal etme durumunda kalmalarý sonucu uðradýklarý zarar ve ziyaný hiç hesaba katmýyorlardý..209

Ýþ güvensizliði ve düzensizliði, sýk sýk ve uzun süreli iþsizlik, nispi artý-nüfusun bütün bu belirtileri, iþte böylece Yoksul Yasasý dairesinin raporlarýnda, tarým proletaryasýnýn içinde bulunduðu güçlükler olarak yer alýyordu. Ýngiliz tarým proletaryasýnda da benzer görünümlerle karþýlaþtýðýmýz anýmsanacaktýr. Ama þu farkla ki, bir sanayi ülkesi olan Ýngilterede, sýnai yedek emek-gücü kýrsal bölgelerden devþirilir, oysa bir tarým ülkesi olan Ýrlandada, tarýmsal yedek emek-gücü kýrlardan kovularak kasaba ve kentlere sýðýnan tarým emekçilerinden devþirilir.

Bunlarýn ilkinde, tarým alanýndaki fazlalýklar fabrika iþçisi olurlar, ikincisinde, kentlere sürülmüþ olanlar buralarda ücretler üzerinde bir baský aracý olmakla birlikte, tarim emekçisi olarak kalýrlar ve köylere sýk sýk iþ aramak ve çalýþmak için dönerler.

Resmi denetmenler, tarým emekçilerinin maddi durumlarýný þöyle özetliyorlar: Çok idareli bir yaþam sürdükleri halde, ücretleri, ailelerinin yiyecek gereksinmesi ile kiranýn ödenmesine kýtý kýtýna yetmekte, kendisinin, karýsýnýn ve çocuklarýnýn giyinebilmesi için baþka kaynakla-ra baþvurmaktadýrlar. ... Bu kulübelerin havasý, öteki yoksunluklar ile birlikte, bu sýnýfý, vereme ve tifüse karþý özellikle güçsüz durumda bi-rakmaktadýr.210 Bu durumda, denetmenlerin ortak ifadelerine göre, bu sýnýfýn saflarý arasýnda koyu bir hoþnutsuzluk egemen olmasýna, geçmiþin özlemi içersinde yaþayýp, bugünü lanetlemelerine ve gelecekten umutlarýný kesmelelerine, kendilerini, kýþkýrtýcýlarýn kötü etkilerine kaptýr-malarýna, kafalarýna tek bir sabit fikrin, Amerikaya göç etme düþüncesinin yerleþmesine þaþmamak gerekir. Malthusun her derde deva nüfus azalmasýnýn, yeþil Erinde [Ýrlanda. -ç.] yarattýðý bolluk ülkesi iþte budur.Ýrlandalý fabrika iþçisinin sürdüðü mutlu yaþamý bir örnek bize gösterecektir: Ýngiliz fabrika denetmeni Robert Baker, Kuzey Ýrlandaya yaptýðým son gezimde diyor, Ýrlandalý kalifiye bir iþçinin, çocuklarýnýn eðitimi için þöyle bir çaba içersinde bulunduðuna tanýk oldum. Onun sözlerini burada yinelememin baþlýca nedeni, [sayfa 724] hepsini kendi aðzýndan dinlemiþ olmamdýr. Manchester pazarýnda satýlan mallarýn yapýmýnda çalýþtýrýldýðýný söylersem, gerçekten kalifiye bir iþçi olduðu daha iyi anlaþýlýr. Johnson:  Pazartesi gününden cuma gününe kadar, sabah 6dan gece 11e kadar çalýþýrým. Cumartesileri akþam 6da iþten 209 l.c., s. 30.

210 l.c., s. 21, 13.

Karl Marks 607

Kapital I

çýkarýz, (yemek ve dinlenme için) üç saatimiz vardýr. Hepsi beþ ço-cuðum var. Bu iþte haftalýk kazancým haftada 10 þilin 6 penidir; karým da burada çalýþýr ve haftada 5 þilin alýr. Oniki yaþýndaki büyük kýzým evi yönetir, yemeði piþirir, bütün iþleri o görür. Küçükleri okula o hazýrlar.

Evin önünden geçen bir kýz, sabah beþbucukta beni uyandýrýr. Karým da kalkar ve birlike çýkarýz. Ýþe gelmeden önce bir þey (yiyemeyiz).

Oniki yaþýndaki kýz, bütün gün küçüklere bakar, biz saat sekizde kahvaltý zamanýna kadar bir þey yemeyiz. Sekizde eve gideriz. Haftada bir kez çay içeriz, diðer günler olanaklarýmýza göre ya yulaf unu, ya da mýsýr unu ile yapýlmýþ bulamaç içeriz. Kýþýn, mýsýr ununa biraz þeker, biraz su katarýz. Yazýn, ufacýk bahçemize ektiðimiz patatesleri yeriz, bunlar bitince de gene bulamaca devam. Bazan elimize geçerse biraz süt içeriz. Bütün yýl boyunca, pazar günü de, haftanýn öteki günleri de bu böyle sürer gider. Geceleri iþim bitince daima çok yorgun olurum.

Bazan sýðýr eti de gördüðümüz olur, ama pek seyrek. Çocuklarýmizdan üçü okula gider, haftada herbirisi için 1 peni ödüyoruz. Haftalýk kiramýz 9 peni. Yakmak için turba kömürüne iki haftada bir en az 1 þilin 6 peni ödüyoruz.211 Ýþte Ýrlandada ücretler, iþte Ýrlandada yaþam!

Aslýnda, Ýrlandadaki sefalet, Ýngilterede gene günün konusu.

1866 yýlýnýn sonu ile 1867 yýlýnýn baþýnda Ýrlandanýn büyük toprak sahiplerinden Lord Dufferin, bu duruma The Times gazetesinde bir çare buldu. Wie menschlich von solch grossem Herrn!*

E tablosunda, 1864 yýlýnda, 4.368.610 sterlinlik toplam kârýn yalnýz 262.819 sterlinini, üç büyük artý-deðer yapýmcýsýnýn cebe indirdiðini gördük; oysa 1865te, 4.669.979 sterlinlik toplam kârýn 274.528 sterlinini gene ayný üç perhiz hokkabazý cebe indirdi; 1864te 26 artý-deðer yapýmcýsý 646.377 sterline; 1865te 28 artý-deðer yapýmcýsý 736.448 sterline; 1864te 121 artý-deðer yapýmcýsý 1.076.912 sterline; 1865te 150 artýdeðer yapýmcýsý 1.320.906; 1864te 1.131 yapýmcý 2.150.818 sterline, yani neredeyse toplam yýllýk kârýn yarýsýna; 1865te, 1.194 artý-deðer yapýmcýsý 2.418.833 sterline, [sayfa 725] yani toplam yýllýk kârýn yarýsýndan fazlasýna ulaþmýþ bulunuyorlardý. Ama, Ýngiltere, Ýskoçya ve Ýrlandada bir avuç büyük toprak sahibinin, topraðýn saðladýðý yýllýk gelirden aldýklarý aslan payý o kadar korkunçtur ki, Ýngiliz devletine yaraþýr bilgelikle, kâr daðýlýmýnda olduðu gibi toprak rantlarýnýn daðýlýmý konusunda da ayný istatistiki bilgileri çevreye yaymanýn uygun düþmeyeceði sonucuna varmýþlardýr. Lord Dufferin de iþte bu büyük toprak sahiplerinden birisi.

Bu toprak rantlarý ile kârlarýn aþýrý olduðunu düþünmek, ya da aþýrý zenginliðin, halkýn aþýrý sefaleti ile iliþkili olduðunu sanmak, kuþkusuz,

kötü niyetli olduðu kadar yanlýþ bir düþüncedir de. Lord Dufferin olgulara deðiniyor; Ýrlandada nüfus azaldýkça, toprak rantlarý kabarýyor; 211 Rept. of Insp. Of Fact., 31st Oct., 1866, s. 96.

* Ne insanlýk, böyle büyük bir efendide ne insanlýk! (Goeth, Faust.) -ç.

608 Karl Marks

Kapital I

nüfusun azalmasý, büyük toprak sahiplerinin yararýna olduðu için topraðýn da yararýna ve dolayýsýyla topraðýn yalnýzca tamamlayýcý bir parçasý olan halkýn da yararýna oluyor. Ve bunlara dayanarak, Ýrlandanýn hâlâ daha çok kalabalýk bir nüfusa sahip bulunduðunu, göç akýmýnýn istenilen hýza henüz ulaþmadýðýný ilân ediyor. Tam mutluluða ulaþmasý için, Ýrlandanýn, bir milyon emekçi halkýn en az üçte-birinden kurtulmasý gerekir. Bütün bunlarda, sakýn, bu þairane Lordun, hastasý iyileþ-medikçe daima kan aldýran ve hastalýkla birlikte hastada kan tükenene kadar bu iþe devam eden Sangrado okulu hekimlerine benzediði sonucunu çýkartmayýn. Lord Dufferin, iki milyon yerine yalnýzca bir milyonun üçte-biri kadar bir kan alma talebinde bulunuyor; gerçekten de bunlardan kurtulmaksýzýn Ýrlandanýn altýn çaðý gerçekleþemez. Bunun kanýtý da hazýr.

1864TE ÝRLANDADA ÇÝFTLÝKLERÝN SAYISI VE GENÝÞLÝÐÝ212

(1) 1 acrei

(4) 15- 30 acre

geçmeyenler

(2) 1-5 acre arasýnda

(3) 5-15 acre

arasýnda

arasýnda

Sayý

acre

Sayý

acre

Sayý

acre

Sayý

acre

48.653

25.394

82.037

238.916

76.368 1.836.310 136.578 3.051.343

(5) 30-50 acre

(6) 50-100 acre

(7) 100 acredan

arasýnda

arasýnda

fazla

(8) Toplam

Sayý

acre

Sayý

acre

Sayý

acre

acre

71.961 2.906.274 54.247

3.983.880 31.927 8.227.807

20.319.924

[sayfa 726]

1851-1861 arasýndaki merkezileþme, ilk üç kalegoriye girenleri, yani 1 acreýn altýndakilerdein ve 15 acrea kadar olan çiftlikleri yoketti.

Her þeyden önce, bunlarýn yokolmasý gerekiyordu. Böylece, ortaya, 307.058 fazla çiftçi çýkar, ve en düþük ortalama 4 kiþilik aile hesaba katýlýrsa bu sayý 1.228.232 kiþiye ulaþýr. Çok abartmalý bir varsayýmla, tarýmsal devrimin tamamlanmasýndan sonra bunlarýn dörtte-birinin yeniden iþ bulabileceði kabul edilse bile,. geriye, göç edecek 921.174 kiþi kalýr. 4, 5 ve 6 kategorileri, 15-100 acre arasý çiftlikler, Ýngilterede uzun süredir bilindiði gibi kapitalist biçimde tahýl üretimi için çok küçük, koyunculuk için ise kaybolmak üzere olan miktarlardýr. Önceki varsayýma göre, göç etmek üzere ortaya 788.761 kiþi daha çýkýyor ve toplam 1.709.532 oluyor. Ve iþtah, yedikçe açýldýðýna göre, büyük toprak sahipleri, çok geçmeden 3,5 milyonluk Ýrlandanýn gene sefil olduðunu ve bu sefaletin nedeninin de aþýrý nüfus olduðunu keþfedeceklerdir. Demek ki, nüfus seyrekleþmesinin daha da devam etmesi gerekiyor; böylece 212 Toplam alan, turbalýk ve kýraç topraklarý da içine almaktadýr.

Karl Marks 609

Kapital I

bu ülke, gerçek yazgýsý dlan, Ýngiliz koyun otlaðý ve sýðýr merasý olma durumuna ulaþmýþ bulunacaktýr.213

Bu berbat dünyadaki bütün iyi þeyler gibi, bu kârlý [sayfa 727] yöntemin de kendi engelleri vardýr. Ýrlandada toprak rantý birikimiyle birlikte, Amerikada Ýrlandalý birikim atbaþý gider, koyun ve öküz tarafýndan yurdundan atýlan Ýrlandalý, okyanusun öbür kýyýsýnda bir Fenian* olarak ortaya çýkar ve ihtiyar denizler kraliçesinin karþýsýnda, genç Cumhuriyet, gittikçe tehdidini artýran bir dev gibi yükselir: Acerba fata Romanos agunt

Scelusque fraternae necis. **

[sayfa 728]

213 Kýtlýðýn ve beraberinde getirdiði sonuç ve durumlarýn, tarýmsal devrimi zorla yürütmek ve Ýrlanda nüfusunu, toprakbeylerinin gereksinmelerine yetecek kadar seyreltmek için, hem toprakbeyleri ve hem de Ýngiliz yasakoyuculan tarafýndan, bile bile nasýl istismar edildiðini, bu yapýtýn Üçüncü Cildinde, toprak mülkiyetinin ele alýndýðý kesimde daha ayrýntýlý göstereceðim.

Orada ayrýca, küçük çiftçiler ile tarým emekçilerinin durumuna tekrar döneceðim. Þimdilik tek bir alýntý yapacaðým. Nassau W. Senior, ölümünden sonra yayýnlanan Journals, Conversations and Essays, relating to Ireland, 2 cilt, London 1868; vol. II, s. 282, adlý yapýtýnda, diðer þeyler yanýnda þunlarý söylüyor: Dr. G., elimizde Yoksullar Yasasý var ve bu yasa, toprakbeylerine zafer kazandýrmak için büyük bir silahtýr dedi. Bir baþka ve daha büyük bir silah da göçtür. ...

Ýrlandaya dost olan hiç kimse savaþýn (büyük toprakbeyleri ile küçük KeIt çiftçileri arasýndaki savaþýn) uzayýp gitmesini arzu edemeyeceði gibi, bu savaþýn, kiracýlarýn zaferiyle bitmesini de hiç dilemez. Bu savaþ ne kadar çabuk biterse ve Ýrlanda nispeten seyrek nüfusuyla ki, bu seyrek nüfus otlak haline gelen bir ülke için gerekli bir koþuldur otlak bir ülke haline ne kadar çabuk gelirse, bu, bütün sýnýflar için o kadar iyi olur. 1815 tarihli Ýngiliz Tahýl Yasasý, Büyük Britanyaya serbestçe tahýl ithal etme tekelini Ýrlandaya saðlamýþ oldu. Bu yasalar, bu nedenle, yapay olarak buðday tarýmýný isteklendiriyordu. Tahýl Yasasýnýn 1846 tarihinde yürürlükten kaldýrýlmasý ile, bu tekel, birdenbire ortadan kalkmýþ oldu. Diðer koþullarýn yanýsýra, bu olay, tek baþýna, Ýrlandadaki ekilebilir topraklarýn otlak haline getirilmesine, çiftliklerin yoðunlaþmasýna, küçük çiftçilerin yerlerinden edilmesine yolaçtý. 1815 ile 1846 yýllarý arasýnda Ýrlanda topraðýnýn verimliliði üzerine övgüler düzen, doða tarafýndan, buranýn, buðday yetiþtirilmesi için yaratýldýðýný yüksek sesle ilan eden Ýngiliz tarýmcýlarý, iktisatçýlarý ve politikacýlarý, þimdi birdenbire, bu topraðýn, hayvan yemi üretmekten baþka bir iþe yaramadýðýný keþfettiler. M. Léonce de Lavergne, Manþýn karþý yakasýnda ayný sözleri hemen yineledi. Ancak Lavergne gibi ciddi adamlar böyle çocukça heveslere kapýlabilirlerdi.

* Fenian, Ýrlandayý Ýngiliz buyruðundan kurtarmak amacýyla 1861de kurulan ve Amerikaya kadar yayýlmýþ bulunan Ýrlanda devrimci birliði. -ç.

** Romalýlarý bunaltýyor kara bir yazgý ve kardeþ öldürme suçu. (Horace, Epodes, VIII.) -ç.

610 Karl Marks

Kapital I

SEKÝZÝNCÝ KISIM

ÝLKEL BÝRÝKÝM

_________

YÝRMÝALTINCI BÖLÜM

ÝLKEL BÝRÝKÝMÝN SIRRI

PARANIN sermayeye nasýl dönüþtüðünü, sermaye aracýlýðý ile nasýl artý-deðer üretildiðini, ve artý-deðerden nasýl daha fazla sermaye meydana getirildiðini görmüþ bulunuyoruz. Ama, sermaye birikimi, artýdeðerin varlýðýný; artý-deðer, kapitalist üretimi; kapitalist üretim ise, meta üreticilerinin ellerinde daha önceden oldukça büyük bir sermaye ve emek-gücü kitlesinin bulunmasýný öngörür. Buradaki hareketin bütünü, bu yüzden bir kýsýr döngü gibi görünür ve bundan ancak kapitalist birikimden önce, bu üretim tarzýnýn sonucu deðil, çýkýþ noktasýný oluþturan bir ilkel birikimin (Adam Smithin deyimiyle, daha önceki birikimin) bulunduðunu kabul etmekle kurtulmak mümkündür.

Ekonomi politikte, bu ilkel birikim, aþaðý yukarý teolojide ilk günahýn oynadýðý rolü oynar. Adem baba elmayý ýsýrmýþtýr ve insanoðlu günaha bulanmýþtýr. Günahýn baþlangýcý güya böylece, [sayfa 729] geçmiþe Karl Marks 611

Kapital I

ait bir masal gibi anlatýlarak açýklanmýþ oluyor. Evvel zaman içinde, iki çeþit insan vardý; birisi çalýþkan, akýllý ve daha önemlisi tutumlu bir seçkinler topluluðu; diðeri, ellerine geçeni ve hatta daha fazlasýný harvurup harman savuran tembel serseriler topluluðu. Teolojinin ilk günah efsanesi, bize, kuþkusuz, insanýn ekmeðini alnýnýn teriyle yemeðe nasýl mahkûm edildiðini anlatýyor, ama ekonomik ilk günahýn tarihi ise, bize, yeryüzünde, buna hiç de gerek duymayan insanlarýn bulunduðunu açýklýyor. Ne zararý var! Böylece ilk tür insanlar servet biriktirmiþ oldular, ikinci türdekilerin ise, ellerinde kendi postlarýndan baþka satacak bir þeyleri kalmadý. Ve iþte, bütün çalýþýp didinmelerine karþýn, kendilerinden baþka satacak hiç bir þeyleri olmayan biiyük çoðunluðun sefaleti ve uzun süredir çalýþmayý býraktýklarý halde, küçük bir azýnlýðýn durmadan artan zenginliði, bu, ilk günahla baþlar. Bu çocukça yavanlýklar, mülkiyetin savunulmasýnda, biz her allahýn günü yinelenir durur. Örneðin, M. Thiers, bir devlet adamýnýn bütün ciddiliðiyle, bir zamanlar her tür inceliðe sahip Fransýz halkýný buna inandýrmaya çalýþýr. Ama propriéte* sorunu ortaya çýkar çýkmaz, bir çocuðun zihinsel gýdasýnýn, her yaþa ve ve geliþmenin her aþamasýna uygun düþeceðini öne sürmek, kutsal bir ödev halini alýr. Oysa tarihte, ele geçirmenin, köleleþtir-menin, soymanýn, öldürmenin, kýsacasý zorun büyük rol oynadýðýný herkes bilir. Ekonomi politiðin þefkatli sayfalarýnda sevimli bir saflýk çok eskiden beri sürer gider. Hak ile emek her zaman için zenginliðin, tek aracý idiler, ama, içinde bulunulan yýl, her nedense hep bu kuralýn dýþýnda tutulur. Oysa, aslýnda, ilkel birikim yöntemleri saf ve sevimli olmaktan çok uzaktýr.

Üretim ve geçim araçlarý kendiliklerinden nasýl sermaye deðilse, para ve metalar da kendiliklerinden sermaye deðildir. Bunlarýn sermayeye dönüþmeleri gerekir. Ama bu dönüþümün kendisi, ancak belli koþullar altýnda olabilir, yani birbirinden çok farkli türden iki meta sahibinin, yüzyüze ve temas haline gelmesi gerekir; bir yanda, baþkalarýna ait emek-gücünü satýnalarak, ellerindeki deðerler toplamýný artýrmak isteðinde bulunan, para, üretim aracý ve geçim aracý sahipleri: öte yanda, kendi emek-güçlerini ve dolayýsýyla emeklerini satan özgür emekçiler. Ýki anlamda özgür emekçiler: çünkü bunlar, ne köleler, serfler vb.

gibi üretim araçlarýnýn [sayfa 730] ayrýlmaz bir parçasýdýrlar, ne de mülk sahibi köylüler gibi üretim araçlarýna sahiptirler; demek ki, bunlar, kendi üretim araçlarý bulunmayan, böyle bir engel ve yükten kurtulmuþ kimseler olmalýdýrlar. Meta pazarýndaki bu kutuplaþma ile kapitalist üretimin temel koþullarý saðlanmýþ olur. Kapitalist sistem, emekçilerin, emeklerini gerçekleþtirebilecekleri araçlar üzerinde her türlü mülkiyet hakkýndan tamamen ayrýlmýþ ve kopmuþ olmalarýný öngörür. Kapitalist üretim, ayaklarý üzerinde doðrulur doðrulmaz, yalnýz bu ayrýlýðý sürdür-

* Mülkiyet. -ç.

612 Karl Marks

Kapital I

mekle kalmaz, bunu gitgide artan boyutta yeniden-üretir de. Bu nedenle, kapitalist sistemin yolunu açan süreç, emekçinin elinden üretim araçlarýnýn sahipliðini alan süreçten baþkasý olamaz; bu süreç, bir yandan toplumsal geçim araçlarýný sermayeye dönüþtürür, öte yandan, doðrudan üreticileri ücretli emekçilere dönüþtürür. Ýlkel birikim denilen þey, bu nedenle, üreticiyi üretim araçlarýndan ayýran tarihsel süreçten baþka bir þey deðildir. Ýlkel olarak görünür, çünkü, sermaye ve buna uygun düþen üretim tarzýnýn tarih-öncesi aþamasýný oluþturur.

Kapitalist toplumun ekonomik yapýsý, feodal toplumun ekonomik yapýsýndan doðup geliþmiþtir. Bu ikinci toplumun da çözülmesiyle birincinin öðeleri serbest kalmýþtýr.

Doðrudan üretici, emekçi, ancak, topraða baðlý bulunmaktan, bir baþkasýna köle, serf ya da baðýmlý olmaktan çýktýktan sonra, kendisi üzerinde tasarrufta bulunabilir. Metaýný, satabileceði bir pazarýn bulunduðu her yere götürebilen özgür bir emek-gücü satýcýsý halini alabilmesi için, ayrýca, lonca düzeninden, bunlarýn çýraklar ve kalfalar için koyduðu kurallardan, çalýþma yönetmeliklerinin kýsýtlamalarýndan da kurtulmasý gerekiyordu. Demek oluyor ki, üreticiyi ücretli-iþçi haline getiren tarihsel hareket, bir yandan bunlarýn kölelikten ve loncalarýn koyduklarý baðlardan kurtulmalarý olarak görünüyor; ve iþte, burjuva tarih-çilerimiz için, iþin yalnýz bu yaný sözkonusudur. Ama öte yandan, bu ye-ni özgürleþmiþ kimseler, sahip olduklarý bütün üretim araçlarý ile, eski feodal düzenlemelerin saðladýðý her türlü güvenceler ellerinden alýn-dýktan sonra, ancak kendi kendilerinin satýcýsý haline geliyorlar. Ve onlarýn mülksüzleþtirilmesini anlatan bu öykü, insanlýk tarihine, kandan ve ateþten harflerle yazýlmýþtýr.

Sanayi kapitalistleri, bu yeni kudret sahipleri, yalnýz elzanaatýnýn lonca ustalarýný deðil, servet kaynaklarýný ellerinde bulunduran feodal beyleri de yerlerinden etmek zorundaydýlar. Bu [sayfa 731] bakýmdan, toplumsal gücü ele geçirmeleri, hem feodal beylerin egemenliklerine ve isyan ettirici ayrýcalýklarýna ve hem de, üretimin serbestçe geliþmesi ve insanýn insan tarafýndan serbestçe sömürülmesi konusunda loncalarýn getirdiði kayýtlamalara karþý verilmiþ baþarýlý bir savaþýn meyveleri gibi gözükür. Bununla birlikte, chevaliers dindustrie,* ancak, kendilerinin de hiç bir þekilde haberdar olmadýklarý olaylardan yararlanarak, kýlýç þövalyelerinin ayaklarýný kaydýrarak baþarýya ulaþabilmiþlerdir. Bunlar, bir zamanlar, Romada özgürlüðüne kavuþan kölelerin, kendi patronuslarýnýn efendileri olmak için kullandýklarý türden aþaðýlýk yöntemleri kullanarak bu yerlere yükseldiler.

Hem ücretli-emekçiyi, hem kapitalisti doðuran geliþmenin çýkýþ noktasý, emekçinin köleleþmesiydi. Bu ilerleme, kölelik biçiminde bir deðiþmedir, feodal sömürünün kapitalist sömürüye dönüþmesidir. Bu

* Sanayi þövalyeleri. -ç.

Karl Marks 613

Kapital I

gidiþi anlamak için, çok gerilere dönmemiz gerekmez. Kapitalist üretimin ilk baþlangýcýna, daha 14. ya da 15. yüzyýlda, daðýnýk olarak bazý Akdeniz kentlerinde raslamamýza karþýn, kapitalist dönemin baþlangýcý, 16. yüzyýldýr. Bu üretim tarzýnýn belirdiði yerlerde, serflik çoktan ortadan kaldýrýldýðý gibi, ortaçaðýn en yüksek ilerlemesi olan baðýmsýz kentlerin varlýðý da, çoktan yokolma yoluna girmiþti.

Ýlkel birikimin tarihinde, bütün devrimler, kapitalist sýnýfýn oluþmasý yolunda kaldýraç görevi gören çað açýcý devrimlerdir; ama her þeyden çok, büyük insan yýðýnlarýnýn birdenbire ve zorla geçim araçlarýndan kopartýlarak, özgür ve baðlantýsýz proleterler olarak emek pazarýna fýrlatýlýp atýldýðý anlar önem taþýr. Tarýmsal üreticilerin, köylülerin mülksüzleþtirilmeleri, topraktan ayrýlmalarý, bütün bu sürecin temelidir.

Bu mülksüzleþtirmenin tarihi, farklý ülkelerde, farklý yönler alýr ve farklý evrelerini farklý sýralar izleyerek farklý dönemlerde tamamlarlar. Yalnýz örnek aldýðýmýz Ýngilterede klasik biçimde görülür.1 [sayfa 732]

1 Kapitalist üretimin en erken geliþtiði Ýtalyada, serfliðin ortadan kalkýþý da baþka yerlerden daha önce oldu. Bu ülkede serfler, toprak üzerinde herhangi bir hak elde etmeden önce özgürlüklerine kavuþtular. Kurtuluþu, onu bir anda serbest bir proletere dönüþtürdü ve üstelik, çoðunlukla Romalýlar zamanýndan miras olarak kalan kentlerde onu bekleyen efendisini hazýr buldu. 15. yüzyýlýn sonuna doðru dünya pazarlarýnda meydana gelen devrim, Kuzey Ýtalyanýn ticari üstünlüðüne son verdiði zaman, ters yönde bir hareket baþladý. Kentlerdeki emekçiler, en masse [kitleler halinde -ç.] kýrsal bölgelere sürüldüler ve bahçecilik þeklinde sürdürülen petite culture [küçük tarýma -ç.] o zamana kadar görülmeyen bir dürtü kazandýrdýlar.

614 Karl Marks

Kapital I

YÝRMÝYEDÝNCÝ BÖLÜM

TARIMSAL NÜFUSUN TOPRAKSIZLAÞTIRILMASI

ÝNGÝLTEREDE serflik, 14. yüzyýlýn sonuna doðru hemen tamamen ortadan kalkmýþtý. Nüfusun büyük bir çoðunluðu2 o zaman, ve daha büyük ölçüde olmak üzere, 15. yüzyýlda, mülkiyet haklarý hangi feodal ad altýnda gizlenirse gizlensin, kendi topraklarýný iþleyen özgür köylülerden oluþuyordu. Büyük malikanelerde, [sayfa 733] kendisi de serf 2 Kendi tarlalarýný kendi elleriyle ekip-biçen ve geçinip giden küçük mülk sahipleri ... o zamanlar, þimdikine göre ulusun daha önemli bir kýsmýný oluþturuyordu. O çaðýn en iyi istatistik yazarlarýna güvenmemiz gerekirse, aileleri ile birlikte 160 binden fazla küçük mülk sahibi, bütün nüfusun yedide-birini oluþturuyor ve geçimlerini kendilerine ait küçük serbest topraklardan saðlýyorlardý. Bu küçük toprak sahiplerinin yýllýk ortalama geliri, 60 ile 70 sterlin arasýnda tahmin ediliyor. Kendi topraklarýný sürüp eken kimselerin sayýlarýnýn, baþkalarýnýn topraklarý üzerinde çiftçilik yapanlardan daha fazla olduðu hesap ediliyor. Macaulay, History of England, 10. ed., 1854, 1. s. 333, 334. 17. yüzyýlýn son üçte-birinde bile, Ýngiliz halkýnýn 4/5ü tarýmla uðraþýyordu.

(l.c., s. 413.) Macaulayden alýntý yapmamýn nedeni, sistemli bir tarih tahrifçisi olarak, bu tür gerçekleri elden geldiðince kýrparak verdiði içindir.

Karl Marks 615

Kapital I

olan çiftlik kahyalarýnýn yerini, serbest çiftçiler almýþtý. Ücretli tarým emekçileri kýsmen boþ zamanlarda büyük malikanelerde çalýþan köylülerden, kýsmen de meydana gelen nispi ve mutlak olarak az sayýdaki, özel baðýmsýz ücretli-emekçiler sýnýfýndan oluþuyordu. Bu sýnýf, ayný zamanda, ücretlerinin yanýsýra, kendilerine, kulübeleri ile birlikte 4 ya da daha fazla acre ekilebilir toprak tahsis edilmiþ köylü çiftçilerdi. Bunlar bir de, diðer köylüler ile birlikte, hayvanlarýný otlattýklarý, kereste, odun, turba vb. saðladýklarý ortak topraktan da yararlanýrlardý.3 Bütün Avrupa ülkelerinde feodal üretimin özelliði, topraðýn mümkün olduðu kadar çok sayýda alt-feodaller* arasýnda bölünmesiydi. Feodal beyin kudreti, diðer bütün hükümdarlar gibi, mülklerinin çokluðuna deðil, uyruklarýnýn sayýsýna ve bu da kendi topraklarý üzerinde çalýþan köylülerin sayýsýna dayanýyordu.4 Bu nedenle, Ýngiltere topraklarý, Norman istilâsýndan sonra, herbiri çoðu zaman 900 kadar eski Anglo-Sakson beyliðini içine alan büyük baronluklara bölünmüþ olmakla birlikte, ülke, küçük köylü topraklarý ile kaplý bulunuyor, büyük senyör malikâneleri, ancak þurada burada daðýnýk halde görülüyordu. Bu koþullar, kentlerdeki 15. yüzyýla özgü gönençIe birlikte, halkýn, Þansölye Fortescuenun Laudes Legum Angliæ adlý yapýtýnda pek güzel bir þekilde anlattýðý bir zenginliðe ulaþmasýný saðlamýþtý; ama bu durum, kapitalist nitelikte servet olanaðýný da dýþtalamýþtý.

Kapitalist üretim tarzýnýn temelini atan devrimin ilk perdesi, 15.

yüzyýlýn son otuz yýlý ile 16. yüzyýlýn ilk on yýlýnda oynandý. Senyörlerin, Sir James Steuartýn pek güzel söylediði gibi, evi ve þatoyu boþ yere dolduran hizmetliler ile uþaklar takýmýna [sayfa 734] yol vermesiyle. emek-pazarýna serbest bir proletarya yýðýný sürülmüþ oldu. Kendisi de burjuva geliþmesinin bir ürünü olan krallýk iktidarý, mutlak egemenlik peþindeki çabasýyla. bu hizmetliler takýmýnýn daðýlmasýný zorlayarak hýzlandýrmakla birlikte, bunun tek nedeni de deðildi. Kral ve parlamento ile çetin bir çatýþmaya giren büyük feodal beyler, köþlüleri, týpký kendileri gibi feodal haklara sahip bulunduklarý topraklardan zorla söküp atarak ve ortak topraklara elkoyarak, çok daha fazla proletarya yarattýlar. Flaman yünlü manüfaktürünün hýzla geliþmesi ve bu yüzden Ýngilterede yün fiyatla-3 Þurasýný da unutmamamýz gerekir ki, serf bile, haraç veren bir mülk sahibi olmakla birlikte, yalnýz evine ait bulunan toprak parçasýnýn deðil, ortak topraklarýn da ortak sahibiydi. le paysan [köylü] (Frederick II zamanýnda Silezyada) est serf [serftir]. Bununla birlikte, bu serfler, ortak topraklara sahiptirler. On na pas pu encore engager les Silésiens au partage des communes, tandis que dans la nouvelle Marche, il ny a guére de village ouù ce partage ne soit exécuté avec le plus grand succes. [Ortak topraklarý bölüp paylaþmak, Silezyalýlar için henüz mümkün olmadý; oysa Nouvelle Marcheda bu paylaþmanýn büyük baþarýyla gerçekleþmediði köy kalmamýþ gibidir.] (Mirabeau, De la Monarchie Prussienne, Londres 1788, t. II, s. 125, 126.) 4 Katýksýz feodal toprak mülkiyeti düzeni ve geliþmiþ petite cultureü [küçük tarýmý -ç.] ile Japonya, bize, Avrupa ortaçaðýnýn, çoðu burjuva önyargýlarý ile dolu tüm tarih kitaplarýmýzdan çok daha doðru bir görünüþünü verir. Ortaçaðýn sýrtýndan liberal olmak çok rahat bir iþtir.

* Almanca metinde: Untersassen, Ýngilizce metinde sub-feudatories; Fransýzca metinde

dhommesliges. -ç.

616 Karl Marks

Kapital I

rýnýn yükselmesi, bu akýný daha da hýzlandýrdý. Eski soylular, büyük feodal savaþlarda tükenmiþlerdi. Yenileri, parayý her türlü iktidarýn kaynaðý olarak gören zamane çocuklarýydý. Bunun için, ekilebilir topraklarýn koyun otlaðý haline getirilmesi bunlarýn sloganýydý. Harrison, Description of England, prefixed to Holinsheds Chronicles adlý yapýtýnda, küçük köylülerin topraklarýnýn ellerinden alýnmasýnýn ülkeyi, nasýl hara-bettiðini anlatýr. Bizim azýlý mütecavizlerin ne umurunda? Köylülerin evleri ve emekçilerin kulübeleri yerlebir edildi ya da yýkýlmaya býrakýldý.

Eðer diyor Harrison, büyük senyör konaklarýnýn eski kayýtlarý karýþ-týrýlýrsa... bazý bölgelerde, onyedi, onse-kiz ya da yirmi evin yýkýldýðý görülür. ... Ýngilterenin nüfus bakýmýndan hiç bir zaman þimdiki kadar kýsýr olmadýðý ortaya çýkar. ... Büsbütün göçüp gitmiþ, ya yarýsý ya da dörtte-biri yokolmuþ kentler ve kasabalar var; ancak þurada burada biraz büyüyen bir kasaba görülebilir; koyun otlaðý olsun diye harap olmuþ kasabalar ve içinde yalnýz þatolarý kalmýþ yerler üzerine ... çok þey söylenebilir. Bu eski anýlardaki yakýnmalar daima abartýlmýþ olabilir, ama üretim iliþkilerindeki devrimin çaðdaþ insanlar üzerindeki izlenimleri bunlarda sadakatle yansýtýlmýþtýr. Þansölye Fortescue ile Thomas Moreun yazýlarý arasýnda yapýlacak bir karþýlaþtýrma, 15. yüzyýl ile 16. yüzyýl arasýndaki uçurumu ortaya koyar. Thorntonun haklý olarak belirttiði gibi, Ýngiliz iþçi sýnýfý, bir geçiþ dönemi olmaksýzýn, altýn çaðýndan demir çaðýna yuvarlandý.

Bu devrim, yasakoyucuyu þaþkýna çevirdi. Yasakoyucu, henüz

ulusal zenginliðin (wealth of the nation), (yani sermayenin oluþumunun ve halk kitlelerinin alabildiðine sömürülmesi ve yoksullaþtýrýlma-larýnýn) devlet yönetme sanatýnýn ultima Thule* [sayfa 735] sayýldýðý bu yüce uygarlýk düzeyine ulaþmamýþtý. Bacon, Henry VII tarihinde þöyle diyor: O sýralarda (1489) çevresi çitli topraklar daha sýk görülmeye baþlandý; ancak aileleriyle birlikte üzerinde oturan kimselerin iþleyebile-ceði ekilebilir toprak, birkaç çobanýn kolayca dolaþabileceði otlaklar haline geldi; küçük çiftçilerin yýllardan beri oturduklarý çiftlik evleri, malikâne haline getirildi. Bu yüzden, halkta bir çöküntü ve dolayýsýyla, kasabalarda, aþar gelirlerinde ve benzeri þeylerde bir gerileme oldu. ...

Bu kötü duruma çare bulmak için o sýralarda kralýn ve parlamentonun gösterdiði dirayet hayranlýk vericiydi ... nüfusu seyrekleþtirilen topraklar ile meralarýn yayýlmasýna karþý önlemler alýndý. Henry VII Yasasý, 1489, bölüm 19, ile en az 20 acre arazisi olan köy evlerinin yýkýlmasý yasaklandý, bu yasa, 25 Henry VIII yasasýyla yenilenmiþtir. Bu yasada diðer þeyler yanýnda, birçok çiftliklerin ve baþta koyun olmak üzere büyük hayvan sürülerinin birkaç kiþinin elinde toplandýðý, toprak kiralarý yükseldiði halde, iþlenen topraklarýn azaldýðý, kiliselerin, evlerin yýkýldýðý, þimdiye kadar kendileriyle ailelerini geçindirmek için kullandýklarý araçla-

* Azami sýnýr. -ç.

Karl Marks 617

Kapital I

rýn bu insanlarýn ellerinden alýndýklarý sözkonusu edilmektedir. Yasa, bu nedenle, eski çiftlik evlerinin onarýlmasýný öngörmekte ve ekim alanlarý ile otlaklar arasýnda bir oran saptamaktadýr. 1533 tarihli bir yasa, bazý kimselerin ellerinde 24.000 koyun bulunduðunu öne sürerek, bu sayýyý 2.000 olarak sýnýrlandýrmaktadýr.5 Halkýn þikayetleri ve Henry VIIIden sonra, 150 yýl boyunca, küçük çiftçiler ile köylülerin mülksüzIeþ-tirilmesine karþý çýkartýlan yasalar bir sonuç vermedi. Bacon, bunlarýn etkisizliðinin ve yetersizliðinin sýrrýný, bize pek de farkýnda olmadan açýklamaktadýr. Kral Henry VIInin çýkarttýðý yasa, diyor Bacon, Essays, Civil and Moral adlý yapýtýnýn 29. denemesinde, çiftlikler ile çiftlik evlerini belirli bir ölçüde tutmakla, derin ve hayranlýk vericidir; böylece, bunlara verilen belirli miktardaki toprak, uþak durumunda deðil bolluk içinde yaþayan bir uyruk yetiþmesini saðlayacak ve saban, yanaþmalar elinde deðil de, toprak sahibinin elinde bulunacaktýr..6 Oysa kapitalist sistemin istediði þey, halk [sayfa 736] kitlesinin, aþaðýlanýp neredeyse köle durumuna düþ-mesi ve bunlarýn ücretli iþçiye, üretim araçlarýnýn sermayeye dönüþtürülmesiydi. Bu dönüþüm döneminde, yasakoyucu, tarým ücretli emek-çisinin kulübesinin çevresinde 4 acre büyüklüðünde bir toprak parçasýnýn bulunmasýný öngörmüþ ve kulübesine kiracý almasýný yasaklamýþtýr. James Iin saltanatý sýrasýnda, 1627 tarihinde, Front Millde, Ro-ger Crocker, Front Mill malikanesi üzerinde 4 acre topraðý olmayan bir kulübe yaptýðý için mahküm edilmiþti. Charles I zamanýnda, 1638 tarihine kadar, eski yasalarýn ve özellikle 4 acrelik toprak bulunmasýna iliþkin hükümlerin uygulanmasý için özel bir komisyon kurulmuþtu. Hatta Cromwell zamanýnda bile, Londrada 4 mil içersinde 4

acre topraðý olmayan ev yapýlmasý yasaklanmýþtý. 18. yüzyýlýn ilk yarýsýna kadar, bir-iki acre topraðý bulunmayan tarým emekçisi kulübesi ile ilgili þikayetler görülmektedir. Bugünlerde ise, ufacýk bir bahçesi bulunsa ya da kulübesinden uzaklarda biraz toprak kiralayabilse, þanslý sayý-5 Thomas More, Utopia adli yapýtýnda, Baþka yerlerde o kadar tatlý, o kadar tok gözlü olan bu hayvanlar [koyunlar], sizin memleketinizde [Ýngilterede] öyle açgözlü, öyle doymak bilmez olmuþlar ki, insanlarý bile yiyorlar, kýrlarý, köyleri, evleri silip süpürüyorlar. diyor. Utopia, transl.

by Robinson, ed. Arber, London 1869, s. 41, [Ütopia, Çan Yayýnlarý, Ýstanbul 1964 s. 63]

6 Bacon, özgür ve gönenç içindeki köylülük ile iyi bir piyade eri arasýndaki iliþkiyi gösteriyor.

Saðlam bir yoksulluða düþürmemek ve krallýðýn topraklarýnýn büyük bir kýsmýný bey ile kiracý ve köylü arasýnda bir yer tutan küçük çiftçilerin ya da ortasýnýf halkýn mülkiyetine ve tasarrufuna vermek için yeteri kadar büyük çiftliklere sahip olmak, kralýðýn gücü ve gelenekleri yönünden büyük önem taþýr. ... Savaþ konusunda yargýlarýna çok güvenilir kimselerin kanýsý odur ki, bir ordunun anagücü piyade ya da yaya askerdir. Ve iyi bir piyade gücü kurmak için, uþak ya da yoksul durumda deðil, özgür ve bolluk içinde yetiþtirilmiþ insanlara gerek vardýr. Bu nedenle, bir devlette soylular ile beyler çoðunlukta olup, çiftçiler ve topraðý ekip biçenler bunlarýn uþaklarý, emekçileri ya da kulübe sakinleri (yani evli dilenciler) ise, elinizde iyi süvari gücü bulunabilir, ama asla saðlam ve güvenilir piyade kuvvetiniz olamaz. ... Ve bu durum, bütün nüfusu, ya soylulardan ya da yoksul köylülerden oluþan Fransa, Ýtalya ve, diðer bazý ülkelerde görülür. ... O

kadar ki, bu ülkeler, piyade birlikleri için Ýsviçreli ve benzeri ülkelerden ücretli askerler kullanmak zorunda kalýrlar; iþte bunun için bu uluslarda nüfus kalabalýktýr, ama askerleri azdýr. (The Reign of Henry VII, Verbatim reprint from Kennets England, ed. 1719, Lond. 1870, s. 308.) 618 Karl Marks

Kapital I

lýr. Toprak sahipleri ile çiftçiler diyor Dr. Hunter, burada elele çalýþýyorlar. Kulübeye eklenecek birkaç acre, emekçiyi, oldukça baðýmsýz yapar.7Halkýn zorla mülksüzleþtirilmesi süreci, 16. yüzyýlda, Reformasyon ve kilise mallarýnýn yaðmalanmasý ile yeni ve korkunç bir hýz kazandý. Katolik kilisesi, Reformasyon hareketi sýrasýnda, Ýngiliz topraklarýnýn büyük bir kýsmýnýn feodal sahibiydi. Manastýrlar ile benzeri kuruluþlarýn kapatýlmasý, buralarda barýnanlarý, proletarya haline getirdi. Kilise topraklarý, büyük ölçüde, [sayfa 737] açgözlü saray gözdelerine baðýþlandý ya da spekülatör çiftliklerle yurttaþlara yok pahasýna satýldý; bunlar da, kuþaklar boyu burada oturan küçük kiracýlarý, en masse*

sürüp çýkartarak, topraklarý birleþtirdiler. Yoksul halkýn kilise aþârýnýn bir kýsmý üzerinde yasa ile saðlanmýþ mülkiyet haklarýna, sessiz sedasýz elkondu.8 Kraliçe Elizabeth ülkede yaptýðý bir geziden sonra, pauper ubique jacet ** diye baðýrmýþtý. Saltanatýnýn 43. yýlýnda, ulus, yoksul vergisini yürürlüðe koyarak dilenciliði resmen kabul etmek zorunda kaldý. Bu yasayý kaleme alanlarýn buna bir neden göstermekten utan-dýklarý anlaþýlýyor; çünkü (geleneksel uygulamanýn tersine) herhangi bir gerekçe gösterilmemiþ.9 Charles Iin 16. yýlýnda bu yasanýn (böl. 4) devamlý olduðu ilân edildi ve 1834 yýlýnda yasaya yeni ve daha sert bir biçim verildi.10 Reformasyon hareketinin bu yakýn sonuçlarý, çok uzun

* Yýðýn halinde. -ç.

** Her yer dilenciyle dolu. -ç.

7 Dr. Hunter, l.c., s. 134. Eski yasalarda tahsis edilen toprak miktarý, tarým emekçilerini küçük çiftçiler haline getirebilecek miktardan çok daha fazla kabul edilebilir. (George Roberts, The Social History of the People of the Southern Counties of England in Past Centuries, Lond.

1856, s. 184-185.)

8 Yoksullarýn ondalýklarýndan pay alma hakký, eski yasalarýn hükümleriyle kurulmuþtur.

(Titckett, l.c., vol. II, a. 804-805.)

9 William Cobbett, A History of the Protestant Reformation, § 471.

10 Protestanlik ruhu diðer þeyler yanýnda þu olaylardan da anlaþýlabilir, Güney Ýngilterede bazý büyük toprak sahipleri ile hali-vakti yerinde çiftçiler kafa kafaya verip, Elizabeth zamanýnda çýkan yoksullar yasasýnýn doðru yorumu konusunda on tane soru hazýrlarlar. Ve hazýrladýklarý bu sorularý, görüþünü almak üzere zamanýn ünlü hukukçusu (daha sonra James I devrinde yargýçlýk yapan) Sergeant Sniggeye sunarlar. Soru 9: Bölgenin bazý zengin çiftçileri, bu yasanýn (Elizabethin 43. yasasýnýn) yürütülmesindeki bütün güçlüklerden kaçýnmayý saðlayabilecek akýllýca bir plan hazýrladýlar. Bunlarýn önerisine göre bölgede bir hapisane yapýlacak ve civara bir duyuruda bulunarak, bu bölgedeki yoksullardan yararlanmak isteyen çiftçilerin, belli bir günde kapalý zarfla bir teklif vererek, bunlarý bizden almak için en düþük fiyatý bildirecekler; bu hapis-aneye kapatýlmak istemeyenlerin yardýmdan yararlandýrýlmamasý yetkisi bu kurula ait olacak. Bu planý önerenler, çevredeki kontluklarda, çalýþmaya niyeti olmayan, bir çiftlik ya da gemi almaya maddi olanaklarý elvermeyen ve böylece çalýþmadan yaþamak isteyen kimselerin, bölgemize çok avantajlý önerilerde bulunacaklarý kanýsýndadýrlar. Eðer yoksullardan herhangi birisi karþý tarafýn himayesi altýnda iken bu dünyadan göçerse, günahý-vebali o tarafýn boynuna olacaktýr. Çünkü, bölgemiz, bu yoksullara karþý görevini yerine getirmiþ bulunacaktýr. Bununla birlikte, yasanýn bize bu tür basiretli bir önlem alma yetkisi vermeyeceði kaygýsý içindeyiz, ancak, bu kontluk ile sýnýrdaþýmýz B kontluðunun freeholders [mülk sahibi -ç.] kilise yardým kurullarýna, yoksullarý hapsetmek ve çalýþtýrmak ve bunu reddeden bir kimseye kilise yardýmýný kesmek hakkýný veren bir yasa önerisinde bulunmalarý için temsilcilerine talimat vermek konusunda bize seve seve katýlacaklardýr. Bu önlemlerin, sýkýntý içinde bulunan kimseleri yardým Karl Marks 619

Kapital I

süreli [sayfa 738] olanlar deðildi. Kilisenin mülk sahibi oluþu, toprak mülkiyetinin geleneksel düzenine bir nevi kutsal dayanak saðlýyordu. Bunun yýkýlmasýyla, bu düzenin savunulmasý ve ayakta tutulmasý da artýk olanaksýz hale geliyordu.11

17. yüzyýlýn son on yýlýnda bile, küçük toprak sahibi baðýmsýz köylüler sýnýfý, çiftçiler sýnýfýndan daha kalabalýktý. Cromwellin kuvveti-nin belkemiðini bunlar oluþturuyordu ve hatta Macaulayýn itiraflarýna göre, bunlar, sarhoþ taþra beyleri ile bunlarýn uþaklarýna ve efendilerinin baþlarýndan savdýklarý metreslerle evlenmek durumunda olan köy papazlarýna oranla, çok daha dürüst bir tutum içindeydiler. 1750 yýllarýnda bu küçük toprak sahibi köylüler, ortadan kalktýlar12 ve gene 18.

yüzyýlýn son on yýlýnda, tarým emekçilerinin ortak topraklarla olan iliþkileri de sona erdi. Tarýmsal devrimin salt ekonomik nedenlerini burada bir yana býrakýyoruz. Biz, yalnýzca kullanýlan zor ve þiddet yöntemlerini ele alýyoruz.

Stuartlarýn restorasyonundan sonra, toprak sahipleri, Kýta Avrupasýnýn her yerinde, herhangi yasal bir formalite olmaksýzýn, bir gasp hareketini kitabýna uydurarak gerçekleþtirdiler. Feodal toprak ayrýcalýðýný kaldýrdýlar, yani devlete olan bütün yükümlülüklerinden kurtuldular; devlet zararýný, köylülerle diðer halk kitlelerine yüklenen vergilerle

telâfi ettiler; yalnýzca feodal bir hakka sahip bulunduklarý mülk-ler üzerinde modern özel mülkiyet haklarýný korudular ve ensonu, Ýngiliz tarým emekçileri üzerinde týpký Tatar Boris Godunovun fermanlarýnýn Rus köylüsü üzerinde yaptýðý etkiye eþ bir etki yaratan þu mutatis [sayfa 739] mutandis* yerleþme yasalarýný çýkarttýlar.

istemekten ve kiliseye yük olmaktan kurtaracaðýný umuyoruz. (R. Blakey, The History of Political Literature from the Earliest Times, Lond. 1855, vol. II, s. 84. 85.) Ýskoçyada köleliðin kaldýrýlmasý, Ýngiltereden birkaç yüzyýl sonra oldu. 1698de Saltoun kontu Fleteher, Ýskoç parlamentosunda þöyle baðýrýyordu: Ýskoçyadaki dilenci sayýsýnýn 200.000den az olmadýðý hesaplanýyor. Ýlke olarak bir cumhuriyetçi olan ben, tek çare olarak eski serflik statüsünün yeniden getirilmesini, kendi geçimlerini saðlamaktan aciz olan herkesin köle haline sokulmasýný öneriyorum. Eden, l.c., Book I, ch. I, s. 60-61de diyor ki: Baðýmlý köylülerin azalmasý, zorunlu olarak, yoksulluðun baþladýðý çað olmuþtur. Manüfaktür ve ticaret, bizim ulusal yoksullarýmýzýn ana ve babalarýdýr.

Eden de, ilke olarak cumhuriyetçi olan Ýskoçyalýmýz gibi þurada yanýlýyor: serfliðin ortadan kaldýrýlmasý deðil, tarým emekçisinin toprak mülkiyetinin kaldýrýlmasý, onu, proleter ve sonunda da dilenci haline getirmiþtir. Mülksüzleþtirmenin baþka þekilde uygulandýðý Fransada, 1566

tarihli Moulins yasasý ve 1656 buyruðu, Ýngilteredeki yoksullar yasasýna tekabül eder.

11 Protestan ortodoksluðun merkezi olan Oxford Üniversitesi eski ekonomi politik profesörü Rogers bile, History of Agriculture adlý yapýtýnýn önsözünde, Reformasyonun halk kitlelerinin yoksullaþmasýna yolaçtýðý olgusu üzerinde durur.

12 A Letter to Sir T. C. Bunbury, Bart., on the High Price of Provisions, By a Suffolk Gentleman, Ipswich 1795, s. 4. Büyük çiftlikler sisteminin fanatik savunucusu ve Inquiry into the Connexion between the Present Price of Provisions, London 1773, s. 139, adlý yapýtýn yazarý bile þöyle diyor: En fazla bizim küçük toprak sahiplerimizin, bu ulusun baðýmsýzlýðýný gerçekten ayakta tutan bu insanlarýn kaybolup gitmelerine acýnýrým; bunlarýn topraklarýnýn, þimdi, küçük çifçilere kiraya veren tekelci lordlarýn ellerinde toplanmasýný görmekten üzüntü duyuyorum; bu küçük çiftçiler öyle koþullar altýnda kiracýlýk ederler ki, yapýlan en ufak bir kötülüðün hesabýný vermekle yükümlü emir kullarý gibidirler.

* Gerekli deðiþiklikler yapýlmýþ olarak. -ç.

620 Karl Marks

Kapital I

Glorious Revolution (þanlý devrim), Orange Prensi William ile birlikte, iktidara, artý-deðere elkoyan toprakbeyleri ile kapitalistleri getirmiþ oldu.13 Yeni devri, devlet topraklarý üzerinde þimdiye kadar daha alçakgönüllü bir þekilde uygulanan hýrsýzlýðý, büyük yaðmalar biçimine sokarak, resmen açmýþ oldular. Bu mülkler, ona buna daðýtýldý, gülünç fiyatlarla satýldý ya da düpedüz gaspedilerek özel mülklere katýldý.14 Bütün bunlar en ufak bir yasal formalite gözetilmeksizin yapýldý.

Böyle bir hile ile ele geçirilen devlet krallýk topraklarý, kiliseye ait topraklarýn yaðma edilmesiyle birlikte, cumhuriyetçi devrim sýrasýnda tekrar kaybedilmediði ölçüde, Ýngiliz oligarþisinin bugünkü görkemli malikâ-nelerinin esasýný oluþturur.15 Burjuva kapitalistler, bütün bu yapýlanlarý, serbest ticaretin getirilmesi, modern tarýmýn, egemenlik alanýný büyük çiftlik sistemleri üzerinde geniþletmesi ve kendilerine daima elaltýnda bulunan serbest tarým proletaryasý saðlamasý açýsýndan hoþnutlukla seyrediyor ve destekliyorlardý. Ayrýca bu yeni toprak sahibi aristokrasi, yeni bankocracynin, yumurtadan yeni çýkmýþ haute finance* çevrelerinin ve o sýrada koruyucu gümrüklere dayanan büyük manüfaktür sahiplerinin doðal müttefiðiydi. Ýngiliz burjuvazisi, týpký Ýsveç burjuvazisinin, bunun tam tersi bir iþlemle ekonomik müttefikleri olan köylülerle elele vererek, krallýk topraklarýnýn oligarþinin elinden zorla kurtarýlmasýnda krallara yardýmcý olmasý gibi, kendi çýkarýna tam bir akýllýlýkla hareket etmiþti. Bütün bunlar, [sayfa 740] 1604ten beri Charles X ve Charles XI zamanýnda olmuþtu.

Komünal mülkiyet yukarda ele aldýðýmýz devlet mülkiyetinden daima farklý olarak feodalizm örtüsü altýnda da yaþamýþ bulunan eski bir Cermen kuruluþu idi. Genellikle ekilebilir topraklarýn otlak haline getirilmesiyle birlikte ortaya çýkan bu komünal mülkiyetin gaspý olayý, 15. yüzyýlýn sonunda baþlayýp 16. yüzyýla doðru uzanmaktadýr. Ama o zamanlar, bu süreç, yasakoyucunun yüzelli yýl boyunca umutsuzca savaþým verdiði bireysel þiddet hareketleriyle sürdürüldü. 18. yüzyýlýn bu konuda getirdiði ilerleme þurada kendini gösteriyordu ki, þimdi, büyük çiftçiler kendilerine özgü bazý yöntemleri kullanmakla birlikte,16

13 Bu burjuva kahramanýn özel ahlâki niteliði konusunda, diðer þeyler yanýnda, bir fikir verebilir: Ýrlandada 1691 yýlýnda Leydi Orkneye yapýlan büyük toprak baðýþlarý, kralýn sevgisinin ve leydinin etkisinin açýk bir belirtisidir. ... Leydi Orkneyin deðerli hizmetleri, herhalde, foeda labiorum ministeria [dudaklarýn iðrenç hizmeti -ç.] olmalýdýr. (British Museumda Sloane Manuscript Collection, n° 4224. , Elyazmasýnýn baþlýðý: The character and behaviour of King William, Sunderland, etc., as represented in Original Letters to the Dvke of Shrewsbury from Somers, Halifax, Oxford, Secretary Vernon, etc.. Bu belgeler ilginç þeylerle doludur.) 14 Kraliyet emlakýnýn, kýsmen satýþla, kýsmen hediye olarak, yasaya uymayacak biçimde elden çýkarýlmasý, Ýngiltere tarihinde rezaletlerle dolu bir sayfa ... ulusa karþý iþlenmiþ büyük bir sahtekarlýktýr. (F. W. Newman, Lectures on Political Economy, London 1851, s. 129, 130.)

[Ýngilterenin bugünkü büyük toprak sahiplerinin buralarý nasýl ele geçirdiklerinin ayrýntýlarý için bakýnýz: [N. H. Evans,] Our Old Nobility. By Noblesse Oblige, London 1879. - F.E.]

15 Örneðin, son kolu Lord John Russell olan Bedford düklüðü konusunda E. Burkenin yazdýðý Tomtit of Liberalism [Liberalizmin Çalýkuþu -ç.] baþlýklý taþlamayý okuyunuz.

* Yüksek finans. -ç.

Karl Marks 621

Kapital I

yasanýn kendisi, halka ait topraklarýn yaðmalanmasýnda bir araç halini almýþtý. Yaðmanýn, Parlamento aracýlýðý ile yapýlan þekli, ortak topraklarýn çevrilmesi konusunda yasalar, bir baþka deyiþle, toprakbeylerinin, halka ait topraklarý özel mülkiyetlerine geçirmelerini, yani halký mülksüzleþtirmelerini saðlayan kararnamelerdir. Sir F. M. Eden, bir yandan komünal mülkiyeti, feodal beylerin yerlerine geçen büyük toprakbey-lerinin özel mülkleri olarak göstermeye çalýþýrken, öte yandan da, bu ortak topraklarýn çevrilmesi için Parlamentonun genel bir yasa

çýkarmasýný (böylece, buralarýn özel mülkiyete dönüþtürülmesi için bir parlamento coup detatsýna* gerek görmüþ oluyor) ve ayrýca yasako-yucudan mülksüzIeþtirilen yoksullara tazminat verilmesini isteyerek, kendi kurnazca iddiasýný çürütmüþ oluyordu.17

Baðýmsýz küçük çiftçilerin yerini, yýllýk sözleþmelere dayanan kiracý çiftçilerin, yani toprak sahibinin keyfine baðlý hizmetkârlar topluluðunun almasý, devlet emlâkýnýn yaðma edilmesinin yanýsýra, komünal topraklarýn sistemli olarak yaðmalanmasý, 18. yüzyýlýn sermaye çiftlikle-ri18 ya da tüccar çiftlikleri19 adý [sayfa 741] verilen büyük çiftliklerin artmasýna ve kýrsal nüfusun sanayi proletaryasý haline gelmek üzere serbest kalmasýna özellikle yardýmcý oldu.

Ne var ki, 18. yüzyýl, ulusal zenginlik ile halkýn yoksulluðu arasýndaki özdeþliði, henüz 19. yüzyýlda olduðu kadar bütünüyle kavrayamamýþtý. Bunun için, o zamanýn iktisat yazýnýnda en ateþli tartýþma, ortak topraklarýn çevrilmesi konusunda yapýlýyordu. Önümde bulunan bir yýðýn malzeme arasýndan, o zamanýn durumunu çok iyi aydýnlatacak birkaç örnek vereceðim. Örneðin, öfkeye kapýlan birisi þöyle yazýyor:

Hertfordshireýn bazý bölgelerinde, ortalama 50-150 acre büyüklüðünde 24 çiftlik, üç çiftlik içersinde eriyip gitmiþtir.20 Northamptonshire ve Leicestershireda ortak topraklarýn çevrilmesi çok geniþ ölçüde yer almýþ, böylece ortaya çýkan, yeni lordluklarýn çoðu, eskiden 1.500 acreý sürülen topraklarýn þimdi ancak 50 acreý sürülebildiði için, otlak halini almýþtýr. Eski evlerle, ahýrlar ve tavlalarýn yýkýntýlarý, buralarda oturanlardan kalan tek izlerdir. Bazý açýk köylerdeki yüzlerce ev ve aile, þimdi seki-16 Çiftçiler, kulübelerde oturanlara, çiftlik ya da kümes hayvaný beslerlerse, bunlara bakmak için ambardan yern çalarlar bahanesiyle, kendileriyle çocuklarý dýþýnda canlý hayvan bulundurmaya izin vermezler; bunlar, ayrýca, kulübede oturanlar ne kadar yoksul olurlarsa o kadar çalýþkan olur derler, ama bence, asýl gerçek, çiftiçilerin kamuya ait topraklar üzerinde bütün haklarý ellerinde bulundurmak istemeleridir. (A Political Inquiry into the Consequence of Enclosing Waste Lands, London 1785, s. 75.)

17 Eden, l.c., önsöz.

18 Capital farms. (Two letters on the Flour Trade and the Dearness of Corn. By a person in business, London 1767, s. 19, 20.)

19 Merchant-farms. (An Enquiry into the Causes of the Present High Price of Privisions, London 1767, s. 111, not.) Adsýz yayýnlanan bu mükemmel yapýtýn yazarý Rev. Nathaniel Forsterdir.

20 Thomas Wright, A Short Address to the Public on the Monopoly of Large Farms, 1779, s.

2, 3. * Hükümet darbesi. -ç.

622 Karl Marks

Kapital I

ze, ona indi. ... Yalnýzca 15-20 yýl önce etrafý çevrilen bölgelerde toprak sahipleri, buralar açýk tarlalar halindeyken bulunan çiftliklere göre pek az kalmýþtýr. Daha önce, 20-30 çiftçi ile bir o kadar kiracý ve mülk sahibinin elinde bulunan, etrafi çevrilmiþ büyük bir toprak parçasýný, 4-5

zengin hayvan yetiþtiricisinin gasbetmesi olaðan þeylerdendir. Böylece burada yaþayan ailelerin hepsi, gene geçimini buralarda saðlayan pek çok aile, yerlerinden yurtlarýndan atýlmýþlardýr.21 Çevredeki toprakbeyleri tarafýndan, çevrilme bahanesiyle, topraklarýna katýlan yalnýz ekil-meyen topraklar deðildi, ortaklaþa ya da topluma belli bir kira ödenerek iþlenen topraklara da. elkonuyordu. Burada sözkonusu ettiðim, açýk tarlalar ile zaten ýslah edilmiþ toprak-larýn çevrilmesidir. Bu çevirmeleri savunan yazarlar bile, küçülen bu köylerin, çiftliklerin tekelini artýrdýðý-ný, tüketim maddelerinin fiyatlarýný yükselttiðini, nüfusun seyrekleþmesi-ne yolaçtýðýný ... ve hatta iþlenmeyen topraklarýn bile (þimdi yapýldýðý gibi) etraflarýnýn çevrilmesinin yoksullarý geçim araçlarýndan yoksun býraktýðýný ve [sayfa 742] yalnýzca zaten büyük olan çiftliklerin geniþlemesine yaradýðýný kabul etmektedirler.22 Dr. Price da þöyle diyor: Bu topraklarýn birkaç büyük çiftçi eline geçmesi sonucu küçük çiftçiler (yazar, daha önce, bunlarý, ailelerinin geçimini, topraktan elde ettikleri ürün, ortaklaþa besledikleri koyunlar, tavuk, domuz vb. gibi ev hayvanlarý ye-tiþtirerek saðlayan ve bu nedenle, hemen hemen dýþardan hiç bir geçim aracý satýnalmayan, küçük mülk sahipleri ve kiracilar olarak tanýmla-mýþtý) yaþamlarýný baþkalarý için çalýþarak kazanan ve gereksinmeleri olan her þeyi ancak pazardan satýnalabilecek kimseler haline getirile-cektir. ... Çok daha fazla zorunluluk olduðundan dolayý, belki de çok daha fazla çalýþýlacaktýr. ... Kentler ve sanayi, daha fazla insan, iþ ve barýnak aramaya sürüleceði için, geniþleyecektir. ... Çiftliklerin azmanlaþma-sýnýn doðal sonuçlarý bunlardýr. Yýllardýr bu ülkede zaten iþlerin gidiþ yönü budur.23 Dr. Price, bu çevirme iþinin etkilerini þöyle özetliyor:

Bütünüyle alýndýðýnda, alt tabakalardaki insanýn durumu, her bakýmdan daha kötü duruma gelmiþtir. Küçük topraklar üzerinde çiftçilik yaparken, þimdi gündelikçi ve hizmetçi durumuna düþmüþlerdir; ayný zamanda, bu durumda varlýklarýný sürdürmeleri de güçleþmiþtir.24 Ger-21 Rev. Addington, Inquiry into the Reasons for or against Enclosing Open Fields, London 1772, s. 37, 43 passim.

22 Dr. R. Price, l.c., v. II, s. 155. Forster, Addington, Kent, Price ve James Andersonun yapýtlarý okunmalý ve dalkavuk MacCullochun The Literature of Political Economy, London 1845, baþlýklý katoloðundaki zavallý gevezelikler ile karþýlaþtýrýlmalýdýr.

23 Price, l.c., s. 147.

24 Price, l.c., s. 159. Aklýmýza eski Roma geldi. Zenginler bölünmemiþ topraklarýn büyük bir kýsmýný ele geçirdiler. Bu topraklarýn tekrar ellerinden alýnmayacaðý konusunda zamanýn koþullarýna güvenerek, kendi topraklarýna yakýn yoksullara ait topraklarýn bazýlarýný sahiplerinin rýzasýyla satýnaldýlar, bazýlarýný da zorla ele geçirdiier ve böylece þimdi birbirinden ayrý topraklar yerine geniþ malikâneler üzerinde çiftçilik yapýyorlar. Sonra, tarým ve hayvancýlýk iþlerinde köleleri çalýþtýrýyorlardý, çünkü, özgür iþçiler askerlik yapmak üzere her an iþten alýnabilirdi. Kölelere sahip olmak kendilerine büyük kazanç saðladý; bunlar askerlikten muaf tutulduklarý için rahatça Karl Marks 623

Kapital I

çekten de, ortak topraklarýn gaspý ve bununla birlikte, tarýmsal devrimin tarým emekçileri üzerindeki etkisi, o kadar þiddetli olmuþtur ki, Edene göre de, 1765-1780 yýllarý arasýnda, bunlarýn [sayfa 743] ücretleri asgarinin altýna düþmüþ ve kendilerine yoksulluk yasasýndan resmen yardým yapýlmasý durumu ortaya çýkmýþtýr. Eden, bu konuda þöyle diyor:

Aldýklarý ücret, yaþamýn mutlak gereklerini karþýlamaya bile yetmiyordu. Þimdi de, bu toprak çevirmelerinin savunucusu ve Dr. Pricein karþýsýnda bulunanlardan birisine kulak verelim: Eðer insanlar açýk tarlalarda emeklerini boþuboþuna harcarken görülmüyorsa, bundan, nüfusun azaldýðý sonucu çýkartýlmamalýdýr. ... Eðer, küçük çiftçilerin, baþkalarý için çalýþýr hale dönüþmesiyle daha fazla iþ yapýlýyorsa, bu, ulusun (bu ulusa, doðal olarak dönüþenler dahil deðildir) yararýna bir þey olmalýdýr. ... Bunlarýn ortak emekleri tek bir çiftlik üzerinde birleþtirildiði zaman üretim artacak, manüfaktür için daha fazla ürün bulunacak ve ulusun gelir kaynaklarýndan birisi olan bu iþkollarýnda, üretilen hububat miktarýyla orantýlý bir artýþ görülecektir.25

Kapitalist üretim tarzýnýn temellerinin atýlmasý yolunda bir zorunluluk doðar doðmaz, ekonomi politikçilerin, kutsal mülkiyet hakkýnýn

en utanmaz bir þekilde çiðnenmesini ve insanlara karþý giriþilen en büyük þiddet hareketlerini, nasýl stoik bir gönül ferahlýðý ile karþýladýkla-rýný, hem insansever ve hem de tori olan Sir F. M. Eden göstermiþtir. 15.

yüzyýlýn son üçte-birinden baþlayýp, 18. yüzyýlýn sonuna kadar sürüp giden ve halkýn zorla mülksüzleþtirilmesi olgusuyla ortaya çýkan bir dizi yaðma, gasp ve sefalet, onu, yalnýzca þu rahatlýk verici sonuca ulaþtýr-mýþtýr: Ekilebilir topraklar ile otlaklar arasýndaki oranýn saptanmasý gerekliydi. Bütün 14. yüzyýl boyunca ve 15. yüzyýlýn büyük bir kýsmýnda, 2, 3 ve hatta 4 acre ekilebilir topraða karþý 1 acre otlak vardý. 16. yüzyýlýn ortalarýnda bu oran 2ye karþý 2 ve sonralarý, 2 acre otlaða 1 acre ekilebilir toprak olarak deðiþti ve ensonu, 3 acre otlak 1 acre ekilebilir toprak olmak üzere tam orantý kurulmuþ oldu.

19. yüzyýlda, tarým emekçisi ve komünal mülkiyet* arasýndaki çoðalabiliyor ve pek çok çocuk sahibi oluyorlardý. Böylece, güçlü kiþiler, bütün serveti ele geçirdiler ve topraklar üzerinde köleler, karýnca gibi kaynaþtýlar. Buna karþýlýk, Ýtalyanlar, yoksulluk, vergiler ve askerlik yükü altýnda ezildikleri için sürekli azalýyorlardý. Hatta barýþ geldiði zaman bile bunlar iþsizliðe mahkum oldular, çünkü, topraklarý zenginler ele geçirmiþlerdi ve topraðý sürüp ekmek için özgür insan yerine köle kullanýyorlardý. (Appian, Civil Wars, I, 7.) Bu pasajda, Licinian yasalarýndan önceki zamana deðiniliyor. Romalý pleblerin mahvýný büyük ölçüde hýzlandýran askerlik hizmeti, Þarlmanýn, özgür Alman köylülerini serf ve köle haline getirmede yararlandýðý bellibaþlý bir araç olmuþtur.

25 [J. Arbuthnot,] An Inquiry into the Cannexion between the Present Price of Provisions etc., s. 124, 129. Ayný konuda ama karþýt eðilimde bir ifade: Ýþçiler kulübelerinden atýlýyor ve iþ aramak için kentlere gitmeye zorlanýyorlar: ama o zaman daha büyük bir ürün elde ediliyor ve böylece sermaye artmýþ oluyor. ([R. B. Seeley,] The Perils of the Nation, 2. ed.. London 1843, s.

xiv.) * Fransýzca metinde: sol cammunal (komünal toprak). -ç.

624 Karl Marks

Kapital I

iliþkinin anýsý bile yokolup gitti. Daha yakýn zamanlar için bir þey deme-yelim, ama 1801 ile 1831 yýllarý arasýnda kendilerinden [sayfa 744] çalýnan ve Parlamento aracýlýðý ile toprakbeylerinin toprakbeylerine baðýþladýklarý 3.511.770 acrelýk ortak toprak için kýrsal nüfusa acaba bir kuruþ ödenmiþ midir? Tarýmsal nüfusu topraktan tümüyle yoksun býrakan en son süreç, clearing of estates (mülklerin temizlenmesi), yani üzerlerindeki insanlarýn silinip süpürülmesi hareketi olmuþtur. Ýngilizlerin uyguladýðý ve buraya kadar incelenen bütün yöntemler, ensonu, bu temizlikte doruðuna ulaþmýþtýr. Daha önceki bölümde anlatýlan modern koþullarýn yarattýðý tabloda da görüldüðü gibi, ortada kendisinden kurtulu-nulacak baðýmsýz köylü kalmayýnca, kulübelerin temizlenmesi baþlýyordu; böylece tarým emekçileri, elleriyle ekip biçtikleri topraklar üzerinde baþlarýný sokacak bir yer bulamaz hale geliyorlardý. Ama biz, clearing of estates sözlerinin gerçek ve tam anlamýný, ancak modern romancýlarýn vaadedilmiþ ülkesi Ýskoç yaylalarýnda öðrenebiliriz. Orada, bu olay, sistematik bir özellik taþýmakta, çok geniþ boyutlarda ve tek bir darbeyle yürütülmekte (Ýrlandalý beyler, bir defada birkaç köyü süpürecek kadar ileri gitmiþler; Ýskoçyada, Alman prenslikleri büyüklüðünde bölgeler uygulama konusu olmuþtur) ve ensonu gaspedilen topraklarýn mülkiyet þekli ayrý bir özellik taþýmaktadýr.

Ýskoç yaylalarýnda oturan Keltler, herbiri yerleþtikleri topraðýn sahibi olan klanlar halinde örgütlenmiþlerdi. Klanýn temsilcisi, þefi ya, da

büyük adamý týpký Ýngiliz kraliçesinin, bütün ulusal topraklarýn yalnýzca unvanýndan gelen sahibi olmasý gibi, bu mülkiyetin sözde sahibiydi.

Ýngiliz hükümeti, bu büyük adamlarýn çýlkardýklarý iç savaþlarý bastý-rýp, ovalara yaptýklarý devamlý saldýrýlarý önleyince, bu klan þefleri, babadan kalma eþkiyalýk mesleklerini gene de elden býrakmadýlar, yalnýzca þeklini deðiþtirdiler. Kendi yetkelerine dayanarak bu itibari haklarýný, özel mülkiyet haklarýna dönüþtürdüler ve bu durum, klan halký ile aralarýnda bir çatýþmaya yolaçýnca, kaba kuvvet kullanarak bunlarý yerlerinden atmaya kalkýþtýlar. Profesör Newman, bu konuda, Böyle olunca, Ýngiltere kralý da pekâlâ uyruklarýný denize dökmeye kalkýþabilirdi,26

diyor. Pretènderin adamlarýnýn son ayaklanmasýndan sonra, Ýskoçyada baþlayan bu hareketin ilk evreleri, Sir James Steuart27 ile James Andersonun28 [sayfa 745] yazýlarýndan izlenebilir. 18. yüzyýlda peþleri býrakýlmay-26 A king of England might as well claim to drive his subjects into the sea (F. W. Newman, l.c., s. 132.)

27 Steuart diyor ki: Eðer bu topraklarýn rantýný (bu ekonomik kategoriye, kabile reisine verilen haracý dahil ederek hataya düþüyor), büyüklükleri ile kýyaslarsanýz, çok küçük olduðu görülür. Yok eðer, buralarý, beslediði insan yönünden ele alýrsanýz, yaylalardaki bir malikânenin, ayný deðerde iyi ve verimli baþka bir yere göre belki on katý insan beslediðini görürsünüz. (l.c., v. I, ch. XVI, s. 104.)

28 James Anderson, Observations on the Means pf Exciting a Spirit of National Industry etc., Edinburgh 1777.

Karl Marks 625

Kapital I

an Keltlerin ülkeden göç etmeleri yasaklanmýþtý; amaç, bunlarýn zorla Glasgowa ya da diðer manüfaktür kentlerine itilmesiydi.29 Sutherland düþesinin 19. yüzyýlda temizlik yapmak için uyguladýðý bir yöntemi30

örnek olarak vermek yetecektir. Ekonomi konusunda epeyce bir þeyler bilen bu düþes, yönetimin baþýna geçer geçmez, köklü bir çareye baþvurmaya ve daha önceki benzer süreçlerle nüfusu zaten 15.000e inen bu ülkeyi bütünüyle bir koyun otlaðý haline getirmeye karar verdi.

1814ten 1820 yýlýna kadar bu 15.000 kiþi, aþaðý yukarý 3.000 aile, sistemli olarak izlendi ve yerlerinden atýldý. Bütün köyleri yýkýldý, yakýldý, tarlalarý otlaða çevrildi. Ýngiliz askerleri, bu sürgün hareketini desteklediler ve bunlarla çatýþmaya giriþtiler. Kulübesinden çýkmak istemeyen bir ihtiyar kadýn, külübenin alevleri arasýnda yanarak öldü. Böylece bu güzel hanfendi, ta eski zamanlardan beri klana ait bulunan 794.000 acre topraða elkoymuþ oldu. Aile baþýna 2 acre olmak üzere deniz kýyýsýnda 6.000 acre kadar topraðý, sürgün ettiði bu kimselere tahsis etti. Þimdiye kadar bu 6.000 acre toprak [sayfa 746] bomboþ duruyor ve sahiplerine hiç bir gelir getirmiyordu. Asýl kalpli düþes, aslýnda bu topraklarý acre baþýna ortalama 2,5 þiline, yüzyýllardýr kendi ailesi için kanlarýný döken klan halkýna kiralayacak kadar ileri gitmiþti. Çalýnan klan topraklarýnýn tümü, 29 büyük koyun çiftliðine bölündü ve çoðu Ýngiltereden getirilmiþ çiftlik uþaklarý olan birer ailenin yönetimine verildi. 1835 yýlýnda, 15.000 Ýskoçyalý Keltin yerini 131.000 koyun almýþtý. Yerlilerin artýklarý kýyýya sürüldüler ve balýk avlayarak yaþamaya çalýþtýlar. Ve bir Ýngiliz yazarýnýn dediði gi-bi, yarý-karada yarý-suda yaþayan, ama bununla birlikte, ancak yarýyarýya yaþayan amfibiler olup çýktýlar.31

29 1860ta mülküzleþtirilen insanlar, yalan yanlýþ bahanelerle zorla Kanadaya .gönderildiler.

Bazýlarý daðlara ve çevre adalara kaçtýIar. Peþlerine polis takýldý, bunlarla çatýþtýlar ve kaçtýlar.

30 Adam Smithin yorumcularýndan Buchanan, Ýskoç yaylalarýnda, diyor, eski toprak mülkiyeti düzeni her gün zorla deðiþtiriliyor. ... Toprakbeyi, miras yoluyla topraðý iþleyen kiracýlara

(bu kategori burada yanlýþ kullanýlýyor) aldýrmaksýzýn topraðýný en yüksek kirayý verene kiralýyor ve o da eðer islahatçý bir kimse ise derhal yeni bir tarým sistemini benimsiyor. Eskiden küçük kiracýlar ya da tarým emekçileri ile kaplý bulunan topraðýn üzerinde þimdi verdiði ürünle orantýlý sayýda insan yaþýyor, ama yeni ve geliþtirilmiþ tarým sistemi ve artmýþ bulunan rant nedeniyle, en az giderle en fazla ürün kaldýrýlýyor: ve bu anlayýþ içersinde, iþe yaramayan iþçilere yol verildiði için nüfus, topraðýn besleyeceði deðil çalýþtýrýlabileceði miktara indirgenmiþ oluyor. ...

Mal ve mülkten yoksun hale gelen çiftçiler, geçimlerini çevre kentlerde ararlar vb.. (David Buchanan, Observations on etc., A. Smiths Wealth of Nations, Edinburgh 1814. vol. IV. s. 144.)

Ýskoç soylularý, ailelerin ellerinden mallarýný ve mülklerini, yabanýl otlarýn kökünü kazýrmýþ gibi aldýlar, köylere ve köylülere, vahþi hayvanlarýn sýkýþtýrdýðý Kýzýlderililerin, intikam almak için kaplanlarla dolu ormanlara satdýrmasý gibi saldýrdýlar. Ýnsan, bir koyun postu ya da etiyle trampa edildi ve bazan daha da ucuza gitti. ... Çinin kuzey eyaletlerine saldýran Moðollarýn, buradaki yerli halký yoketmek ve topraðý otlak haline getirmek için danýþma kurulu toplamalarý, bundan daha mý kötüydü? Bu tasarýyý birçok Ýskoçyalý yüce toprak sahibi kendi ülkelerinde kendi yurttaþlarýna karþý uygulamýþtýr. (George Ensor, An Inquiry Concerning the Population of Nations, Lond. 1818, s. 215, 216.)

31 Þimdiki Sutherland Düþesi, Tom Amcanýn Kulübesi yazarý Mrs. Beecher Stoneu, Amerika Cumhuriyetindeki zenci kölelere karþý sevgisini göstermek için her soylu Ýngiliz kalbinin köle sahipleri için çarptýðý iç savaþ sýrasýnda, kendisi gibi bütün aristokratlar ile birlikte bu sevgiyi büyük bir titizlikle unutmuþtu Londrada büyük bir debdebe ile aðýrlarken, ben, New York 626 Karl Marks

Kapital I

Ama kahraman Keltler, klanýn büyük adamlarý için, çok sevdikleri romantik ve daðlýk ülkelerinin kefaretini daha da acý bir þekilde ödemek zorunda kaldýlar. Kýzarttýklarý balýklarýn kokusu büyük adamlarýn burunlarýna kadar geldi. Ve bunlar bir kâr kokusunu da birlikte almýþ olacaklar ki, deniz kýyýsýný Londranýn büyük balýk tüccarlarýna kiraladýlar. Keltler ikinci kez yerlerinden sürülüp atýldýlar.32

Ama ensonu, koyun otlaklarýnýn bir kýsmý geyik parklarý haline getirildi. Ýngilterede gerçek anlamýyla orman bulunmadýðýný herkes bilir. Büyüklerin parklarýndaki geyikler, Londra belediye meclisi üyesi gibi þiþko, aðýrbaþlý, evcil hayvanlardýr. Ýskoçya, bunun için, bu soylu tutku-nun son sýðýnaðýdýr. 1848 yýlýnda Somers, Ýskoçya yaylalarýnda diyordu, yeni ormanlar, mantar gibi çýkýyor. Burada, Gaickin bu yanýnda iþte yeni Glanfeshire ormaný ve orada, öte yanýnda yeni Ardverikie ormaný. Ayný çizgi üzerinde Black Mountu görürsünüz, yeni yaratýlan uçsuz bucaksýz bir kýr. Doðudan batýya, Aberdeen yörelerinden Oban kayalýklarýna kadar yanyana dizilmiþ bir ormanlar dizisi; yaylalarýn öbür tarafýnda ise, yeni, Loch Arcahaig, Glengarry, [sayfa 747] Glenmoriston vb.

ormanlarý. Küçük çiftçi topluluklarýnýn oturduklarý vadilerde koyun yetiþtirilmeye baþlandý ve bunlar da, daha taþlýk ve verimsiz topraklarda geçimlerini saðlamak üzere bu vadilerden sürüldüler. Þimdi koyunlarýn yerini geyikler almakta ve küçük kiracýlar ellerindeki bir avuç varlýklarýný da yitirerek, daha da verimsiz topraklara sürülmekte ve kapkara bir sefalete düþmektedirler. Geyik ormanlarý33 ile insanlar yanyana yaþaya-mazlar. Ýkisinden birisinin çekip gitmesi gerekir. Geçen, yirmibeþ yýlda olduðu gibi, önümüzdeki yirmibeþ yýlda da ormanlarýn sayýsý ve geniþliði artarsa, Keltler, doðduklarý topraklar üzerinde yokolup gideceklerdir. ...

Buradaki mülk sahiplerinin bazýlarý için bu hareket bir tutku ve spor sevgisi sonucu iken, ... daha pratik görüþlü diðerleri için bu geyik yetiþtirme iþi yalnýzca kâr amacýyla yapýlmakta. Þurasý bir gerçektir ki, orman-larla kaplý bir sýradaðlar dizisi, sahibi için, otlaktan çok daha kârlýdýr. ...

Geyik ormaný arayan bir avcý, bu iþin o denli heveslisidir ki, kesesini boþaltmaya daima hazýrdýr. ... Bu yüksek yaylalar halkýnýn çektiði ýstýrap, Norman krallarýnýn izlediði politikanýn verdiði acýdan daha az acýlý deðildir. Geyik sürüleri gitgide daha büyük bölgelere yayýlýrken, insanlar günden güne daha daralan bir çember içersine sýkýþtýrýldýlar. ... Halkýn Tribunede Sutherlandlý köleler üzerine bazý gerçekleri dile getirmiþtim. (Carey, The Slav Trade, Philadelphia 1853, s. 203, adlý yapýtýnda bu yazýdan parçalar almýþtýr.) Yazýmý bir Ýskoç gazetesi de yayýnladý ve gazete ile Sutherlandlý dalkavuklar arasýnda hoþ bir polemiðe yolaçtý.

32 Bu balýk ticaretinin ilginç ayrýntýlarý Mr. David Urquhartýn Portfolio, New Series adlý yazýsýnda bulunabilir.  Nassau W. Seniorün ölümünden sonra yayýnlanan ve yukarda alýntýlar yaptýðýmýz yapýtýnda, Sutherlandshireda olup bitenlerin, insanlarýn tanýk olduklarý en yararlý temizlik olduðunu söylüyor. (l.c., [s. 282].)

33 Ýskoçyadaki deer foreststa (geyik ormanlarý) tek bir aðaç yoktur. Çýplak yamaçlardan önce koyunlar sürülüp çýkartýlmýþ sonra yerlerine geyikler getirilmiþ ve buralara deer forest

denilmiþtir. Buralarda, ne aðaçlandýrma, ne de gerçek orman yetiþtirilmesi diye bir þey vardýr.

Karl Marks 627

Kapital I

özgürlüðü birer birer yokedildi, baský her gün biraz daha arttý. ... Büyük mülk sahiplerinin kesin bir ilke ve tarýmsal bir zorunluluk olarak izledikleri, halkýn temizlenmesi ve daðýtýlmasý hareketi, týpký Amerikan ya da Avustralya bozkýrlarýnda aðaç ve çalýlarýn temizlenmesine benzer; ve bu iþlem sessiz sedasýz ve tam bir gerçek iþ uygulamasý gibi sürüp gitmekte...34 [sayfa 748]

34 Robert Somers, Letters from the Highlands: or the Famine of 1847, London 1848, s. 12-28

passim, Bu mektuplar ilk kez The Timesta yayýnlandý, Ýngiliz iktisatçýlarý, Keltler arasýnda 1847

yýlýndaki açlýðý, doðal olarak, bunlarýn aþýrý nüfusa sahip olmalarý ile açýkladýlar. Bunlar, daima,

yiyecek stoklarý üzerinde bir baský yaratýyorlardý Malikânelerin temizlenmesi ya da, Almanca adýyla Bauernlegen denilen iþ, özellikle Otuz Yýl Savaþýndan sonra Almanyada görüldü ve daha 1790 yýlýnda Kursachsende köylü ayaklanmalarýna yolaçtý. Özellikle Almanyanýn doðusunda yaygýndý. Prusya eyaletlerinin çoðunda Frederick II, ilk kez köylülere mülkiyet hakký saðladý.

Silezyanýn ele geçirilmesinden sonra, büyük toprakbeylerine kulübeleri, samanlýklarý vb. yeniden yapma, köylülere hayvan ve araç saðlama yükümlülüðünü yükledi. Ordusu için askere, hazinesi için vergi yükümlüsüne gereksinmesi vardý. Kaldý ki, Frederickin maliye sistemi ve despotluk, bürokrasi ve feodalizm karmasý yönetiminde köylülerin sürdürdükleri tatlý yaþam, Frederickin kaynaklarýndan Mirabeaudan alýnan þu satýrlardan anlaþýlabilir: Le lin fait done une des grandes richesses du cultivateur dans le Nord de LAllemagne. Malheureusement pour lespèce humaine, ce nest quune ressource contre la misére, et non un moyen de bine-être. Les impôts directs, les corvées, les servittides de tout genre, écrasent le cultivateur allemand, qui paie encore des impôts indirects dans tout ce quil achète ... et pour comble de ruine, il nose pas vendre ses productions où et comme il le veut; il nose pas acheter ce dont il a besoin aux marchands qui pourraient le lui livrer au meilleur prix. Toutes ces causes le ruinent insensiblement, et il se trouverait hors détat de payer les impôts directs à lèchéance sans la filerie; elle lui offre une ressource, en occupant utilement sa femme, ses enfants, ses servants, ses valets, et lui-même; mais quelle pénible vie, même aidée de ce secours! En été, il travaille comme un forçat au labourage et à la récolte; il couche à 9 heures et se lève à deux, pour suffire aux travaux; en hiver il devrait réparer ses forces par un plus grand repos; mais il manquera de grains pour le pain et les semailles, sil se defait des denrées quil faudrait vendre pour payer les impôts. Il faut donc filer pour suppléer à ce vide ... il faut y apporter la plus grande assiduité. Aussi le paysan se couche-t-il en hiver à rninuit, une heure et se lève à cinq ou six; ou bien il se couche à neuf, et se lève à deux, et cela tous les jours de sa vie, si ce nest le dimanche. Ces excès de veille et de travail usent la nature humaine, et de là vien quhommes et femmes vieillissent beaucoup plutôt dans les campagnes que dans les villes. (Keten, öyleyse Almanyanýn kuzeyindeki ekicinin büyük zenginliklerinden birini oluþturur. Ýnsan dini için, ne yazýk ki, bu bir gönenç aracý deðil, yalnýzca sefalete karþý bir dayanaktýr. Dolaysýz vergiler, angaryalar, her türlü baðýmlýlýklar, satýnaldýðý her þey için bir de dolaylý vergi ödeyen Alman ekicisinin ezip suyunu çýkarýr ... ve, yýkýmý tamamlamak için, ürünlerini istediði yerde ve istediði gibi satmaya cesaret edemez; gereksinme duyduðu þeyi, kendisine en iyi fiyatla verebilecek satýcýlardan almaya cesaret edemez. Bütün bu nedenler, onu, yavaþ yavaþ kemirir, ve urgancýlýk olmasaydý, ödemesi gerektiðinde, dolaysýz vergileri bile ödeyemezdi; bu iþ, karýsýný, çocuklarýný, hizmetçilerini, uþaklarýný ve kendini yararlý bir biçimde kullanarak, ona bir dayanak saðlar: ama, bu dayanaklarla desteklense de ne güç bir yaþam! Yazýn, çiftlik ve hasatta, bir kürek mahkümu gibi çalýþýr; iþlerle baþedebilmek için, dokuzda yatar, ikide kalkar: kýþýn, daha büyük bir dinlenme ile güçlerini toplayacaktýr; ama eðer vergileri ödemek için satmasý gerekecek zahireyi elden çýkarýrsa, ekmek ve ekim için buðday sýkýntýsý çekecektir. Öyleyse bu boþluðu doldurmak için urgan örmek gerek; ve eþyanýn doðasý, bu iþi kazançsýz kýldýðýndan, iþe hiç ara vermeden devam etmek gerek. Bundan ötürü köylü, kýþýn gece yarýsý, saat birde yatar, ve beþte ya da altýda kalkar; ya da dokuzda yatýp ikide kalkar, ve eðer pazarlar sayýlmazsa, bu, ömür boyu böyle gider. Bu aþýrý-uykusuzluk ve aþýrý-çalýþma, insan doðasýný yýpratýr, ve bunun sonucu erkekler ve kadýnlar, kýrlarda, kentlerde olduðundan çok daha çabuk yaþlanýrlar. (Mirabeau, l.c., t. III, s. 212, sqq.) Ýkinci baskýya not.  Robert Somersin yukarýya bir pasajo aktarýlan yapýtýnýn yayýnlanmasýndan 18 yýl sonra, 18 Nisan 1866 yýlýnda, Profesör Leone Levi, koyun otlaklarýnýn geyik ormanlarýna çevrilmesi konusunda Society of Artsta bir konuþma yaptý ve Ýskoç yaylalarýndaki çölleþmeyi anlattý. Diðer þeyler yanýnda þöyle diyordu: Nüfusun boþaltýlmasý ve 628 Karl Marks

Kapital I

Kilise mallarýnýn yaðmalanmasý, devlet mülkünün hileli yollardan ele geçirilmesi, ortak topraklarýn çalýnmasý, feodal ve klan emlâkýnýn gaspedilerek, baþýboþ bir terör havasý içinde modern özel mülkiyet haline getirilmesi, ilkel birikimin birçok [sayfa 749] sevimli yöntemlerinden bazýlarýydý. Kapitalist tarým için gerekli alan ele geçirilmiþ; toprak, sermayenin bir parçasý haline getirilmiþ ve kent sanayileri için gerekli,

özgür ve yasadýþý* proletarya saðlanmýþtý. [sayfa 750]

ülkenin otlak haline getirilmesi, harcama yapmadan gelir elde etmenin en uygun yoluydu. ... Bir otlak yerine bir geyik ormaný, yaylalarda görülen en yaygýn deðiþiklikti. Toprak sahipleri, bir zamanlar malikânelerinden insanlarý sürüp çýkardýklarý gibi, þimdi de koyunlarý atýyorlar ve yeni kiracýlarýna kucak açýyorlardý: vahþi hayvanlar ile tüylü kuþlara. ... Ýnsan, Dalhousie kontunun malikânesinden çýkýp, Forfarshireda John oGreatsun malikânelerine kadar devamlý ormanlýk araziden geçip gidebilir. ... Bu korulutlarýn çoðunda, tilki, vahþi kedi, zerdeva, kokarca, sansar, gelincik ve Alp tavþaný çok görülür; buna karþýlýk, tavþan, sincap ve tarla faresi son zamanlarda kýrlara göçmüþlerdir. Ýskoçya istatistiklerinde üstün nitelikte ve çok geniþ mera olarak kayýtlý bulunan muazzam arazilerden çoðu þimdi her türlü ekim ve islaha kapatýlmýþ ve yýlýn çok kýsa bir süresinde birkaç kiþinin spor zevkine tahsis edilmiþtir. London Economist, 2 Haziran 1866

tarihli sayýsýnda þöyle diyor: Geçen hafta çýkan bir Ýskoç dergisinin haberleri arasýnda þunu okuyoruz: Bu yýlki kira sözleþmesinin bitmesi üzerine, geçenlerde, 1.200 sterlin yýllýk kira teklif edilen, Sutherlandshiredaki en güzel koyun çiftliklerinden birisi deer forest haline getirilecek.

Burada, modern feodalizm içgüdülerinin ... týpký Norman fatihlerinin ... Yeni Ormaný yaratmak için 36 köyü yerlebir etmeleri kadar iyi iþlediðini görüyoruz. ... Tam iki milyon acre arazi. ...

Ýskoçyanýn en verimli topraklarýndan bazýlarýý da içersine alarak ... bomboþ yatýyor. Glen Tiltin doðal çayýrlarý, Perth ülkesinin en besleyici otlaklarý arasýndaydý. Ben Aulder geyik ormanlarý, uçsuz bucaksýz Badenach bölgesinin en güzel otlaðýydý; Karadað ormanýnýn bir kesimi Ýskoç karakoyunu için en mükemmel meraydý. Ýskocyada yalnýz spor amacý için boþ býrakýlan topraklar konusunda bir fikir vermek için, buranýn, tüm Perth kontluðundan daha geniþ bir alaný kapsadýðýný söylemek yeterlidir. Ben Aulder ormanýnýn kaynaklarý, bu zoraki yýkýmla uðranýlan kayýplar konusunda bir fikir verebilir. Ýskoçyanýn eski orman bölgesinin onüçte-birinden fazla olmadýðý halde, bu arazi 15.000den fazla koyunu besleyebilir ... ve gene vb. ... Bütün bu ormanlýk arazi þimdi bomboþ yatýyor. ... Alman Okyanusunun sularý altýnda kalsaydý bundan beter olmazdý. ...

Bu insan eliyle yaratýlan çöllere, yasakoyucunun kesin müdahalesi ile bir son verilmelidir.

* Fransýzca metinde: sans feu ni lien - yersiz yurtsuz. -ç.

Karl Marks 629

Kapital I

YÝRMÝSEKÝZÝNCÝ BÖLÜM

15. YÜZYILIN SONUNDAN BAÞLAYARAK

MÜLKSÜZLEÞTÝRÝLENLERE KARÞI KANLI YASALAR.

ÜCRETLERÝN, PARLAMENTO YASALARIYLA

DÜÞÜRÜLMEYE ZORLANMASI

FEODAL baðýmlýlarýn baðlarýnýn çözülmesiyle ve halkýn topraktan zorla uzaklaþtýrýlmasýyla yaratýlmýþ olan proletarya, bu özgür proletarya, doðmakta olan manüfaktürler tarafýndan ayný hýzla emilemiyordu.

Öte yandan, alýþageldikleri yaþam tarzýndan birdenbire kopartýlan bu insanlar, yeni durumlarýnýn gerektirdiði disipline ayný hýzla kendilerini uyduramazlardý. Bunlar, bazan eðilimlerine uyarak, ama çoðu zaman da koþullarýn baskýsýyla, en masse,* dilenci, hýrsýz, serseri haline geldiler. Böylece, 15. yüzyýlýn sonuyla 16. yüzyýl boyunca bütün Batý Avrupada serseriliðe karþý kanlý yasalar çýkartýldý. Buçünkü iþçi sýnýfýnýn atalarý, zorla serseri ve dilenci haline dönüþtürüldüklerinden ötürü, cezalandýrýlmýþ oluyorlardý. Yasakoyucu, bunlarý, [sayfa 751] gönüllü suçlular ola-

* Yýðýn halinde. -ç.

630 Karl Marks

Kapital I

rak ele almýþ ve artýk mevcut olmayan eski koþullar altýndaki gibi çalýþmaya devam etmelerini, bunlarýn iyi niyetlerine baðlý bir þeymiþ gibi görmüþtü.Ýngilterede bu yasa, Henry VII zamanýnda baþladý.

Henry VIII, 1530.  Yaþlý ve çalýþamayacak durumdaki dilencilere birer dilencilik belgesi verilir. Buna karþýlýk, sapasaðlam serserilere dayak ve hapis cezasý. Bir arabanýn arkasýna baðlanýp, bedenlerinden kan akana kadar kamçýlanýyorlar ve sonra, doðduklarý yere ya da son üç yýldýr durduklarý yere dönmeye ve çalýþmaya baþlamaya yemin ettirili-yorlar. Ne acý bir alay! 27 Henry VIIIde eski yasa uygulanmakla birlikte yeni maddelerle pekiþtirildi. Serserilik nedeniyle ikinci kez tutuklamada kamçýlanma yineleniyor ve bir kulaðýn yarýsý kesiliyordu; üçüncü tutuklamada ise, azýlý bir cani ve kamu düþmaný olarak idam edilecekti.

Edward Vl.  1547de, hükümdarlýðýnýn ilk yýlýnda çýkartýlan bir yasaya göre, çalýþmak istemeyen herhangi bir kimse, kendisini tembel ve aylak bir kimse olarak ihbar edene kölelik etmeye mahküm edilecekti. Efendisi, bu köleyi, ekmek, su, bulamaç ve uygun göreceði et artýklarý ile besleyecekti. Ýþ ne kadar pis ve iðrenç olursa olsun, kamçý ve zincir zoruyla onu çalýþtýrmak hakkýna sahipti. Eðer köle 15 gün süreyle ortalýktan kaybolursa, yaþam boyu köleliðe mahküm edilecek ve alnýna ya da sýrtýna S* damgasý vurulacaktý; üç kez kaçarsa bu suçtan idam edilecekti. Efendi onu herhangi bir kiþisel mal ya da hayvan gibi satabilir, baðýþlayabilir ya da kiralayabilirdi. Eðer köle, efendisine karþý bir harekete kalkýþýrsa, gene idam edilirdi. Sulh yargýçlarý ihbar üzerine bu haydutlarý izletmek ve yakalatmak zorundaydý. Eðer bir serseri üç gün süreyle aylaklýk edecek olursa doðum yerine götürülür, göðsüne kýzgýn demirle V** harfi damgalanýr, zincire vurularak sokaklarda ya da baþka iþlerde çalýþtýrýlýrdý. Eðer bu serseri, doðum yerini yanlýþ verirse, yaþamý boyunca, o yerin, orada oturanlarýn ya da oradaki kurumlarýn kölesi haline getirilir ve S harfi ile damgalanýrdý. Herkes, serserilerin çocuklarýný çýrak olarak kullanma hakkýna sahipti; bu, erkek çocuklar için 24, kýz çocuklar için 20 yaþýna kadar devam ederdi. Bunlar eðer ka-çacak olurlarsa, bu yaþlarý doldurana kadar efendilerinin [sayfa 752] köleleri haline getirilirler ve efendileri bunlarý diledikleri gibi zincire vurabilirler, kamçýlarlar vb.. Efendiler, kölelerini kolayca tanýyabilmek ve iyice seçip emin olabilmek için, bunlarýn boyunlarýna, kollarýna ya da bacaklarýna demir bir bilezik takabilirler.35 Bu yasanýn son kýsmý, bazý yoksul kimselerin, bunlara yiyecek-içecek ve iþ saðlayabilecek bir kurum ya da kim-

* Slave (köle) sözcüðünün ilk harfi. -ç.

** Vagabond (serseri) sözcüðünün ilk harfi. -ç.

35 Essay on Trade etc., 1770, yazarý þöyle diyor, Edward VInin hükümdarlýðý sýrasýnda Ýngilizlerin büyük bir ciddiyetle, manüfaktürlerin kurulmasýný ve yoksullarýn çalýþtýrýlmalarýný isteklendirdikleri görülüyor. Bunu, þu dikkat çekici yasadan da anlýyoruz: Bütün serseriler damgalanacaktýr. vb.. l. c., s. 5.

Karl Marks 631

Kapital I

se tarafýndan çalýþtýrýlabileceðini öngörmektedir. Bu türden kilise köleleri, Ýngilterede, 19. yüzyýlýn ortalarýna kadar, devriye adý altýnda devam etmiþ gitmiþtir.

Elizabeth, 1572.  14 yaþýndan büyük belgesiz dilencileri, herhangi bir kimse iki yýl süreyle hizmetlerine almadýðý takdirde, bunlar adama-kýllý dövülür ve sol kulaklarý damgalanýr; suçun yinelenmesi halinde eðer 18 yaþýndan büyükseler ve herhangi bir kimse bunlarý en az iki yýl hizmetlerine almazsa, idam edilirler; ama üçüncü kez suç iþlenmesi halinde bunlar, acýmasýzca idam edilirler. Buna benzer yasalar: 18 Elizabeth, böl. 13 ve bir diðeri 1597.36

James I.  Ortalýkta baþýboþ dolaþan ve dilenen herkes, hýrsýz ve serseri ilan edilir. Sulh yargýçlarý, bunlarý, ilk suçlarýnda [sayfa 753] meydan-da kýrbaçlatmaya ve 6 aya, ikincisinde 2 yýla kadar hapsetmeye yetkili-dir. Hapisteyken de yargýcýn uygun göreceði sürede ve sayýda kýrbaçlanacaklardýr. ... Islah olmayan ve tehlikeli hýrsýzlarýn sol omuzlarý üzerine R* harfi damgalanacak ve aðýr çalýþma cezasý ile cezalandýrýla-caklardýr; tekrar dilenirken yakalananlar derhal idam edileceklerdir. Bu hükümler, 18. yüzyýl baþýna kadar yürürlükte kalmýþ ve ancak 12 Anne, böl. 23le yürürlükten kaldýrýlmýþlardýr.

17. yüzyýlýn ortasýnda Pariste bir serseriler krallýðýnýn kurulduðu Fransada da, benzer yasalara raslanýr. Louis XVInýn krallýðýnýn baþlangýcýnda bile (13 Temmuz 1777 tarihli buyrukla), 16-60 yaþ arasýnda saðlýðý yerinde olup da geçimini saðlayamayan ve bir iþ tutmayan kimseler, kürek cezasýna mahküm edilirdi. Charles Vin Hollanda için buyruðu (Ekim 1537), Hollanda eyalet ve kentlerinin ilk yasasý (10 Mart 1614) ve Birleþik Eyaletler Plakaatý (26 Haziran 1649) hep ayný nitelik-36 Thomas More, Utopiasýnda [Ütopia, Ýstanbul 1964, s. 64] þöyle diyor: Böyle doymakbilmez cimrinin biri, binlerce dönümlük yeri kuþatýveriyor. Ýçindeki namuslu çiftçileri evlerinden çýkarýyor: Kimini yalan-dolanla, kimini zorla, kimini de türlü yollardan tedirgin edip yerlerini satmak zorunda býrakarak. Doyuracak karýnlarý paralarýndan çok fazla olan bu köylüler (tarým, fazla kol iþi isteyen bir iþtir çünkü) çoluk-çocuklarý, dullarý, yetimleri, ana-babalarý ve torunlarýyla yollara düþerler. Doðduklarý evden, karýnlarýný doyuran topraktan aðlayarak uzaklaþýr zavallýlar ve barýnacak yer bulamazlar. O zaman kapkacaklarýný, pýlýlarýný-pýrtýlarýný yok pahasýna satarlar.

Onlar da bitince ne kalýr yapýlacak: çalmak ve Tanrý buyruðuyla asýlmak. Yoksulluklarýný dilencilikle sürdürmek isteyenler de çýkabilir: Onlarý da serseri diye yakalayýp zindana atýverirler.

Oysa nedir suçlarý bu insanlarýn? Çalýþmaya canattýklarý halde kendilerine iþ verecek kimseyi bulamamak. Thomas Moreun, hýrsýzlýk yapmak zorunda býrakýldýðýný söylediði bu zavallý kaçaklardan, Henry VIII saltanatý sýrasýnda, 72.000 büyük ve küçük hýrsýz idam edilmiþti.

(Holinshed, Description of England, vol. I, s. 186.) Elizabeth zamanýnda, serseriler, sýralar halinde baðlanýrdý ve yýl geçmezdi ki bunlardan üç-dörtyüzü daraðacýnda can vermesin. (Strypes Annals of the Reformation and Establishment of Religion, and other Various Occurrences in the Church of England during Queen Elizabeths Happy Reign, 2. ed., 1725, vol. 2.) Gene bu ayný Strypee göre Somersetshireda tek bir yýlda, 40 kiþi idam edilmiþ, 35 hýrsýzýn eli daðlanmýþ, 37 kiþi kýrbaçlanmýþ ve 183 kiþi ýslah olmaz serseri diye kent dýþýna sürülmüþtür. Bununla birlikte, o, yargýçlarýn ihmali ve halkýn budalaca merhameti yüzünden bu büyük mahküm sayýsýnýn, gerçek suçlu ve cani sayýsýnýn beþte-birini bile bulmadýðýný, Ýngilterenin diðer kontluklarýnýn bu yönden Somersetshiredan daha iyi olmadýðý gibi bazýlarýnýn daha da beter durumda olduklarý kanýsýndadýr.

* Rouge (hýrsýz) sözcüðünün ilk harfi. -ç.

632 Karl Marks

Kapital I

te yasalardý.

Önce zorla topraklarý ellerinden alýnan, evlerinden atýlan ve iþsiz-güçsüz serseriler haline getirilen tarýmsal nüfus, iþte böyle kýrbaçlana-rak, damgalanarak, müthiþ yasalar yoluyla iþkence edilerek, ücret sisteminin gerektirdiði disipline sokuluyordu.

Toplumun bir kutbunda emek koþullarýnýn sermaye þeklinde kütleleþip yokunlaþmasý, öteki kutbunda ise emek-güçlerinden baþka satacak þeyleri olmayan insanlarýn toplanmýþ olmasý yetmiyordu. Hatta bunlarýn emek-güçlerini isteyerek satma durumunda býrakýlmalarý da yetmiyordu. Kapitalist üretimin ilerlemesi, eðitim, gelenek ve edinilen alýþkanlýklarla, bu üretim tarzýnýn koþullarýný doða yasalarý gibi apaçýk görmeye yatkýn bir iþçi sýnýfýný da oluþturuyordu. Kapitalist üretim süreci, bir kez örgütlenmesini tamamladý mý, bütün direnmeleri kýrar. De-vamli bir nispi artý-nüfus yaratýlmasý, emek-gücüne olan arz ve talebi ve dolayýsýyla ücretleri daima sermayenin gereksinmelerine uygun bir düzeyde tutar. Ekonomik iliþkilerin sessiz baskýsý, emekçinin, kapitalistin boyunduruðu altýna girmesini tamamlar. Ekonomik koþularýn dýþýnda doðrudan doðruya kuvvet, kuþkusuz hâlâ kullanýlýr, ama ancak ayrýksýn durumlarda. Ýþlerin olaðan gittiði sýralarda, emekçi, üretimin doðal yasalarýna terkedilebilir; yani üretimin kendi koþullarýnýn yarattýðý, güvence altýna aldýðý ve [sayfa 754] sürdürdüðü bir baðýmlýlýða, sermayeye olan baðýmlýlýðýna býrakabilir. Oysa kapitalist üretimin tarihsel oluþumu sýrasýnda, durum, baþka türlüdür. Yükseliþ halindeki burjuvazi, ücretleri

düzenlemek, yani bunu artý-deðer yapýmýna uygun sýnýrlar içinde tutmak, iþgününü uzatmak ve emekçinin kendisini normal bir baðýmlýlýk durumuna sokmak için, devletin gücünü daima kullanýr. Bu, ilkel birikim denilen þeyin esas öðelerinden biridir.

14. yüzyýlýn son yarýsýnda ortaya çýkan ücretli emekçiler sýnýfý, o sýrada ve onu izleyen yüzyýlda, nüfusun ancak çok küçük bir kýsmýný oluþturuyordu ve taþrada baðýmsýz küçük köylü mülk sahipleri, kentlerde lonca düzeni ile güçlü bir þekilde korunuyordu. Kýrda da kentte de, patron (usta, Meister) ile iþçi, toplumsal bakýmdan yanyana idi. Emeðin sermayeye baðýmlýlýðý yalnýz þekil yönündendi  yani üretim tarzý henüz özgül kapitalist niteliðini kazanmamýþtý. Deðiþen sermaye, deðiþmeyen sermayeye geniþ ölçüde egemendi. Bu nedenle, ücretli-emeðe duyulan gereksinme, her sermaye birikimi ile hýzla ilerliyor, oysa ücretli-emek arzý daha aðýr gidiyordu. Sonradan, kapitalist birikim fonuna dönüþen ulusal ürünün büyük bir kýsmý, o sýrada hâlâ emekçinin tüketim fonuna giriyordu.

Ücretli-emek ile ilgili yasal kurallar (daha baþtan beri emekçinin sömürülmesini amaçlamýþ ve geliþtikçe de hep ona karþý düþmanca bir tutum içinde olmuþtu),37 Ýngilterede 1349 yýlýnda Edward III zama-37 Yasakoyucu ne zaman patronlar ile iþçileri arasýndaki anlaþmazlýklarý çözümlemeye Karl Marks 633

Kapital I

nýnda Statute of Labourers* ile baþlamýþtýr. Fransada 1350 tarihinde Kral John adýna yayýmlanan buyruk da bunun benzeridir. Ýngiliz ve Fransýz yönetmelikleri parallel giderler ve amaçlarý da özdeþtir. Emekçi yasalarýnýn, iþgününün zorunlu olarak uzatýlmasýný amaçlayan yönleri üzerinde, bu konu daha önce ele alýndýðý için (Onuncu Bölüm, Beþinci Kesim) durmayacaðým.

Statute of Labourers, Avam Kamarasýnýn ýsrarlý istekleri üzerine çýkarýlmýþtýr. Bir tori, saflýkla þöyle diyor: Eskiden yoksullar, sanayi ile serveti tehdit edecek derecede yüksek ücretler istiyorlardý. Þimdi ise, ücretleri, sanayi ile serveti ayný derecede ve belki de bir baþka biçimde daha fazla tehdit edecek derecede [sayfa 755] düþük.38 Bir yasayla, kentler ile kýrsal bölgeler için, parçabaþý ve günlük ücretlerin tarifesi saptandý.

Tarým emekçileri, yýllýðýna kiralanacak, kentlerdekiler ise serbest piyasa koþullarýna göre çalýþtýrýlacaktý. Yasada belirlenenin üzerinde ücret ödenmesi hapis cezasýyla yasaklanmýþtý, ama, yüksek ücret alanlar, ödeyenlerden daha þiddetli þekilde cezalandýrýlýyordu. Örneðin, Elizabethin çýraklarla ilgili yasasýnýn 18. ve 19. bölümlerinde, yüksek ücret ödeyenlere on günlük hapis cezasý öngörüldüðü halde bu ücreti alan, yirmibir gün hapis cezasýna çarptýrýlýyordu. 1360 tarihli bir yasa, cezalarý daha da artýrmýþ ve patronlara yasal ücretler üzerinden dayak yoluyla zorla iþçi çalýþtýrmak yetkisini vermiþti. Duvarcý ustasýyla dülger-leri karþýlýklý olarak baðlayan her türlü birleþmeler, sözleþmeler ve yeminler, geçersiz ilan edilmiþti. Emekçiler arasýndaki birleþmeler, 14.

yüzyýldan baþlayarak, sendikalara karþý çýkartýlmýþ bulunan yasalarýn yürürlükten kaldýrýldýðý 1825 yýlýna kadar aðýr bir suç sayýlmýþtýr. 1349

tarihli emekçiler statüsü ile bunu izleyen yasalarýn asýl niteliðini ortaya koyan gerçek, bütün bunlarda, devlet tarafýndan ücretler için bir üst sýnýr çizildiði halde, bir alt sýnýr konulmamýþ olmasýdýr.

16. yüzyýlda emekçilerin durumu, bildiðimiz gibi çok daha beter olmuþtu. Ücretler para olarak yükselmiþti, ama bu yükseliþ paranýn deðerinin düþmesi ve meta fiyatlarýndaki artýþ oranýnda olmamýþtý. Ücretler bu nedenle aslýnda düþmüþtü. Böyle olduðu halde, ücretlerin düþük tutulmasý konusundaki yasalarla yürürlükte kaldýðý gibi kimsenin hiz-mete almak istemediði, insanlarýn kulaklarýnýn kesilmesine ve damga-lanmasýna devam edilmiþti. 5 Elizabeth, böl. 3, Çýraklýk Yasasý ile, sulh yargýçlarýna bazý ücretleri saptamak ve bunlarý mevsimlere ve meta fiyatlarýna göre ayarlamak yetkisi verilmiþti. James I, bu çalýþma yönetmeliklerini, dokumacýlarý, iplik eðiricilerini ve her türlü iþçileri kapsaya-çalýþsa, danýþmanlarý daima patronlar oluyor. diyor A. Smith, Lesprit des lois, cest la propriété.

[Yasalarýn ruhu, mülkiyettir. -ç.] diyor Linguet.

38 Sophisms of Free Trade. By a Barrister, Lond. 1850, s. 206. Sonra alaycý bir þekilde ekliyor: Ýþverenler hesabýna müdahale etmeye daima hazýrdýk, þimdi çalýþanlar için de bir þeyler yapamaz mýyýz?

* Emekçiler Yasasý. -ç.

634 Karl Marks

Kapital I

cak þekilde geniþletti.39 George II ise, emekçilerin [sayfa 756] manüfaktürlere karþý birleþmelerini engelleyen yasalarý geniþletti. Manüfaktür döneminde, par excellence,* kapitalist üretim tarzý, ücretlerle ilgili yönetmeliði hem iþlemez ve hem de gereksiz hale getirecek derecede kuvvetlenmiþti: ama egemen sýnýflar, ne olur ne olmaz düþüncesiyle bu eski silahlarý bir yana býrakmak istemiyordu. 8 George II bile, Londra ve yöresindeki terzi kalfalarýnýn, genel yas zamanlarý dýþýnda 2 þilin 7,5

peniden fazla gündelik almalarýný yasaklamýþ, 13 George III, böl. 68, sulh yargýçlarýna, ipek dokumacýlarýnýn ücretlerini saptama yetkisi vermiþti; gene 1796 yýlýnda, sulh yargýçýnýn ücretler konusundaki karar-larýnýn tarým-dýþý emekçiler için de geçerli olup olmadýðýnýn belirlenmesi için daha yüksek derecedeki iki yargýcýn kararlarý gerekli görülmüþtü; gene 1799 yýlýnda, Parlamentodan çýkan bir yasa ile, Ýskoçyalý madencilerin ücretlerinin, Elizabeth zamanýnda çýkan yasa ve 1661 ve 1671 tarihli iki Ýskoç yasasý ile düzenlenmeye devam edilmesi emredilmiþti.

Bu geçen zaman içinde koþullarýn ne denli deðiþtiðini, Ýngiliz Avam Kamarasýnda daha önce raslanamayan bir olay ortaya koymaktadýr.

400 yýlý aþan bir süre, ücretlerin kesinlikle aþamayacaklarý bir üst sýnýrla ilgili yasalarýn çýkarýldýðý bu yerde, 1796 yýlýnda, Whitbread, tarým emekçileri için yasal en düþük bir ücret önerisinde bulundu. Pitt buna karþý çýkmakla birlikte, yoksullarýn durumunun feci olduðunu itiraf ediyordu. Ensonu 1813 yýlýnda, ücretlerin düzenlenmesi ile ilgili yasalar yürürlükten kaldýrýldý. Kapitalistin, fabrikasýný, kendi özel yasalarý ile yönetmesi ve tarým emekçilerinin ücretlerinin, yoksulluk vergisi ile karþýlanabilir en alt düzeyde tutulmasý karþýsýnda zaten bunlar saçma ve gereksiz duruma gelmiþlerdi. Patron ile iþçi arasýndaki sözleþmeler, bu sözleþmelerin feshi gibi konularda, iþ yasalarýnda bulunan hükümler, sözleþmeyi bazan patrona karþý yalnýzca hukuk davasý açýlmasýný, oysa ayný durumdaki iþçilerin [sayfa 757] ceza kovuþturmasý yapýlmasýný öngörmekte ve bu hükümler bugün (1873) bile yürürlükte bulunmaktadýr.

Ýþçi Sendikalarýna (Trade-Unions) karþý barbarca yasalar, proletaryanýn tehdit edici tutumu karþýsýnda 1825te kaldýrýldý. Bunlar, gene de bütünüy-39 James Iin, böl. 6, 2 numaralý yasasýnýn bir maddesinden, bazý kumaþ yapýmcýlarýnýn, sulh yargýcý sýfatýyla, kendi iþyerlerindeki resmi ücret tarifelerini, gene kendileri saptamak yetkisine sahip bulunuyorlardý,  Almanyada, özellikle Otuz Yýl Savaþýndan sonra, ücretleri düþük tutmayý amaçlayan yasalar yaygýndý. Hizmetçi ve emekçi kýtlýðý, nüfusu seyrek bölgelerde mülk sahipleri için çok sýkýntý vericiydi. Bütün köylülere, bekar erkek ve kadýnlara oda kiralamalarý yasaklanmýþtý; bekar olan ve hizmetkarlýk yapmak istemeyen herkes, günlük ücretle köylüler için tohum ekmek ya da hububat alýmý ve satýmý gibi iþlerle uðraþsalar bile, yetkili makamlara ihbar edilecek ve hapse atýlacaktýr. (Imperial privileges and sanctions for Sitesia, I, 25.) Bütün bir yüzyýl boyunca küçük Alman prenslerinin buyruklarý, kendi aðýr yazgýlarýna razý olmayan ve yasal ücretler ile yetinmeyen ahlaksýz ve küstah ayaktakýmýndan yapýlan acý þikayetlerle doludur; bireysel toprak sahiplerinin, devletin saptadýðý ücretten fazlasýný vermeleri yasaklanmýþtý. Gene de hizmet koþullarý, o sýrada, yüzyýl sonrasýna göre daha iyiydi; Silezyada çiftlik hizmetkarlarý 1652 yýlýnda haftada iki kez et yiyorlardý, oysa yüzyýlýmýzda bile, hizmetkarlarýn yýlda ancak üç kez et yedikleri bölgeler vardýr. Ayrýca, savaþ sonrasý ücretler, bunu izleyen yüzyýldan daha yüksekti. (G. Freytag.)

* Üstün derecede. -ç.

Karl Marks 635

Kapital I

le temizlenemedi. Eski yasanýn bazý güzel parçalarý 1859a kadar sürdü.

En sonun da, 29 Haziran 1871 tarihli bir yasa ile, iþçi sendikalarýnýn resmen tanýnmasý yoluyla, bu tür yönetmeliðin son izlerinin de silindiði þeklinde bir adým atýldý. Ama, ayný tarihte gene parlamentonun çýkarttýðý bir yasa ile (An act to amend the criminal law relating to violence, threats and moles-tation*) eski durum, yeni bir biçim içersinde, tekrar kurulmuþ oldu. Bu parlamento elçabukluðu ile, emekçilerin grev ya da lokavt sýrasýnda yararlanabilecekleri hükümler, genel hukuk alanýndan çýkartýlarak, yorumlanmalarý, sulh yargýçlarý olmalarý sýfatýyla bizzat fabrikatörlere býrakýlan özel ceza yönetmeliði içine sokuldu. Oysa daha iki yýl önce, ayný Avam Kamarasý ve ayný Mr. Gladstone, herkesçe bilinen dürüst bir tutumla, iþçi sýnýfýna karþý bütün özel ceza yönetmeliðinin kaldýrýlmasý için bir tasarý getirmiþlerdi. Ama bu tasarý, ikinci müza-kere aþamasýndan öteye gidemedi ve ensonu toriler ile ittifak kuran

büyük liberal partinin, kendisini iktidara getiren proletaryaya karþý çýkma cesaretini bulmasý üzerine, bu konu da, rafa kaldýrýlmýþ oldu. Bu ihanet ile de yetinmeyen büyük liberal parti, egemen sýnýflarýn hiz-metkârlýðýna daima hazýr Ýngiliz yargýçlarýna devletin güvenliðine karþý giriþilecek hareketler için daha önce çýkarýlmýþ yasalarý bulup çýkartma ve bunlarý, emekçilerin kuracaklarý birliklere uygulama yolunu açtý.

Görüldüðü gibi, Ýngiliz Parlamentosu, emekçilere karþý, kapitalistlerin sürekli bir sendikasý davranýþýný utanmazca bir bencillik içersinde tam 500 yýl sürdürdükten sonra, kitlelerin baskýsý altýnda ve istemediði halde, grevlere ve sendikalara karþý olan yasalarý yürürlükten kaldýrmýþtýr.

Devrimin ilk fýrtýnalý döneminde Fransýz burjuvazisi, iþçilerin elinden daha yeni kavuþtuklarý dernek kurma hakkýný geri alma cesaretini bulmuþtur. 14 Haziran 1791 tarihli bir kararname ile, iþçiler arasýnda kurulabilecek her türlü derneðin, özgürlüðe ve insan haklarý bildirisine karþý giriþilmiþ bir fiil olduðu, [sayfa 758] 500 livre para cezasý ve bir yýl süreyle yurttaþlýk haklanndan yoksun býrakma ile cezalandýrýlacaðý ilan edilmiþtir.40 Sermaye ile emek arasýndaki savaþýmý, devlet zoruyla, ser-

* Þiddet, tehdit ve tecavüz ile ilgili ceza yasasýný deðiþtiren yasa. -ç.

40 Bu yasanýn I. Maddesi þöyle diyor: Lanéantissemet de toutes espèces de corporations du même état et profession étant lune des bases fondamentales de la constitution française, il est défendu de les rétablir de fait sous quelque prétexte et sous quelque forme que ce soit.

[Ayný iþ ve meslekten yurttaþlarýn Fransýz Anayasasýnýn ana temellerinden biri olduðundan, hangi biçim ve hangi bahane altýnda olursa olsun, bunlarý gerçekte yeniden kurmak yasaktýr.]

IV. Maddede þöyle der: si ... des citoyens attachés aux mêmes professions, arts et métiers prenaient des délibérations, faisaient entre eux des conventions tendantes à refuser de concert ou à naccorder quà un prix déterminé le secours de leur industrie ou de leurs travaux, les dites délibérations et conventions ... seront déclardes inconstitutionnelles, attentatoires à la liberté à la déclaration des droits de lhomme, etc.; [Eðer ... ayný meslek, sanat ve iþlere baðlý yurttaþlar, karar alýr, aralarýnda beceri ya da çalýþmalarýnýn yardýmýna belirli bir fiyat verilmesini birlikte reddetmeye ya da yalnýzca böyle bir fiyat verilmesine yönelen sözleþmeler yaparlarsa, sözü geçen karar ve sözleþmeler ... anayasaya karþý, özgürlük ve insan haklarý sözleþmesine aykýrý. vb.) olarak, yani eski tüzüklerdeki gibi, hainlik olarak ilan edilir (Revolutions de Paris, 1791, t. III, s. 523.)

636 Karl Marks

Kapital I

mayeyi rahatsýz etmeyecek sýnýrlar içinde tutmayý amaç edinen bu yasa, pek çok devrim ve hanedan deðiþikliðinden daha ömürlü olmuþtur.

Terör dönemi bile buna el sürmedi. Daha yakýnlarda ceza yasasýndan çýkartýldý. Bu burjuva coup détatsý için gösterilen bahaneden daha karakteristiði doðrusu bulunamaz. Bu yasayla ilgili komisyonun rapor-törü Chapelier þöyle diyor: Ücretlerin þimdikinden biraz daha yüksek olmasý ... iþçilerin gerekli yaþam maddelerini saðlayamamaktan ileri gelen ve neredeyse köleliði andýran mutlak baðýmlýlýk durumuna düþmelerini önleyecek bir düzeyde bulunmasý, her ne kadar kabul edilebilir ise de, iþçilere, kendi çýkarlarý konusunda bir anlayýþa ulaþma ve neredeyse köleliði andýran mutlak baðýmlýlýðý hafifletebilecek ortak hareket etme olanaðý verilmemelidir; çünkü buna gözyumulursa cide-vant maitresinin* ve þimdiki giriþimcilerinin özgürlüklerini ihlâl ederler ve eski lonca ustalarýnýn despotluðuna karþý bir birlik kurulmasý

arkasýndan ne gelecek dersiniz! Fransýz anayasasýnýn kaldýrdýðý loncalarýn yeniden kurulmasý demek olur.41 [sayfa 759]

* Eski ustalar. -ç.

41 Buchez et Roux, Histoire Parlementaire, t. X, s. 195, passim.

Karl Marks 637

Kapital I

YÝRMÝDOKUZUNCU BÖLÜM

KAPÝTALÝST ÇÝFTÇÝNÝN DOÐUÞU

BURAYA kadar, yasa-dýþý bir proletarya sýnýfýnýn zorla yaratýlmasýný, onlarý ücretli-emekçilere dönüþtüren kanlý disiplini; emeðin sömürülme derecesini artýrmak suretiyle sermaye birikimini hýzlandýrmak için polisi harekete geçiren devletin utanç verici eylemini gördük, geriye þu soru kalýyor: peki kapitalistler nerden kaynaklandýlar? Çünkü, tarýmsal nüfusun mülksüzleþtirilmesi, doðrudan doðruya yalnýz büyük toprak sahiplerini yaratmaktadýr. Bununla birlikte, çiftçilerin meydana geliþi sözkonusu olduðunda, yüzyýllarca süren bu yavaþ oluþumu, biz, ancak, deyim yerindeyse, el yordamýyla izleyebiliriz. Serflerin yanýsýra serbest küçük toprak sahipleri, çok farklý koþullar altýnda topraða sahip bulunuyorlardý ve bu nedenle, bunlarýn kurtuluþlarý, çok farklý ekonomik koþullar altýnda olmuþtu. Ýngilterede ilk çiftçi örneði, kendisi de serf olan çiftlik kahyasýydý. Durumu, eski [sayfa 760] Roma villicusuna benziyordu, ama 638 Karl Marks

Kapital I

hareket alaný daha dardý. 14. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda, bunun yerini, tohumu, hayvanlarý ve tarým araçlarýný toprakbeyinin saðladýðý bir çiftiç aldý. Bunun durumu köylülerden pek farklý deðildi. Yalnýz daha fazla ücretli-emek sömürüyordu. Çok geçmeden bir métayer, bir yarýcý çiftçi halini aldý. Tarým için gerekli olan yatýrýmýn yarýsýný o, öteki yarýsýný toprakbeyi saðlýyordu. Elde edilen ürünü sözleþme gereðince paylaþýyorlardý.

Bu þekil Ýngilterede hýzla ortadan kalkmýþ ve yerini, sermayeyi kendisi yatýran ve bunu ücretli-emekçi çalýþtýrarak çoðaltan, artý-ürünün bir kýsmýný para ya da aynî olarak toprakbe-yine kira olarak ödeyen gerçek çiftçi almýþtýr. 15. yüzyýl boyunca, baðýmsýz köylü ile çiftlik emekçisi, hem kendisi için ve hem de ücret karþýlýðý çalýþarak kendi emekleriyle zenginleþtikleri sürece, çiftçinin durumu da, üretim alaný da, ayný derecede orta halli idi. 15. yüzyýlýn son otuz yýlýnda baþlayýp neredeyse (son on yýl dýþýnda) bütün 16. yüzyýl boyunca devam eden tarýmsal devrim, kýrsal nüfusun yoksullaþmasý ölçüsünde onu da zenginleþtirdi.42

Ortak topraklarýn gaspý, elindeki hayvan sürülerini büyük ölçüde çoðaltmasýný saðladýðý gibi, topraðýn iþlenmesi için neredeyse hiç masraf etmeksizin gübre elde etmesini de kolaylaþtýrdý. Buna, 16. yüzyýlda çok önemli bir öðe daha eklendi. O sýrada çiftlikler için kira sözleþmeleri çok uzun süreli, çoðu 99 yýllýk oluyordu. Deðerli madenlerin, dolayýsýyla paranýn deðerinde gitgide artan ölçülerde düþüþ, çiftçilere altýn meyveler saðlýyordu. Yukarda tartýþýlan öteki durumlar dýþýnda, bu, ücretlerin düþmesi sonucunu veriyordu. Bu ücretlerin bir kýsmý, þimdi çiftliðin kârlarýna ekleniyordu. Hububat, yün, et, kýsacasý tarýmsal ürün fiyatlarýndaki sürekli artýþ, fazladan hiç bir çaba harcamaksýzýn çiftçinin para-sermayesini çoðaltýyor, oysa ödediði kira (paranýn eski deðeri üzerinden hesaplandýðý için) aslýnda küçülmüþ bulunuyordu.43 [sayfa 761]

42 Harrison, Description of England adlý yapýtýnda þöyle diyor: Belki de dört sterlinlik eski kira, sözleþmenin sonuna doðru kýrk sterline yükseldiði halde, eðer altý-yedi yýllýk kira alacaðý, elli ya da yüz sterlin olmazsa, çiftçi kazancýnýn çok az olduðunu düþünürdü.

43 16. yüzyýlda paranýn deðerinden kaybetmesinin, toplumun farklý sýnýflarý üzerindeki etkisi konusunda bkz: A Compendious or Briefe Examination of Certayne Ordinary Complaints of Divers of our Countrymen in these our Days, By W. S., Gentleman, (London 1581). Bu yapýtýn diyolog biçiminde oluþu, uzun süre, onun, Shakespearee ait olduðu kanýsýný yarattý ve hatta 1751 yýlýnda onun adýyla yayýnlandý. Bu yapýtýn yazarý William Stafforddur. Bir yerinde þövalye þöyle hüküm yürütür: gece yarýsý, saat birde yatar, ve beþte ya da altýda kalkar; ya da dokuzda yatýp ikide kalkar, ve eðer pazarlar sayýlmazsa, bu, ömür boyu böyle gider. Bu aþýrý-uykusuzluk ve aþýrý-çalýþma, insan doðasýný yýpratýr, ve bunun sonucu erkekler ve kadýnlar, kýrlarda, kentlerde olduðundan çok daha çabuk yaþlanýrlar. (Mirabeau, l.c., t. III, s. 212, sqq.)

ÞövaIye: Siz benim komþularým, çiftçi, siz Bay Tuhafiyeci, siz iyi kalpli Fýçýcý, diðer zanaatçýlarla birlikte kendinizi çok iyi geçindirebilirsiniz. Çünkü her beyin fiyatý eskisine göre ne kadar pahalanmýþsa, siz de sattýðýnýz mallarýn ve iþinizin fiyatýný o kadar yükseltiyorsunuz. Ama bizim satacak bir þeyimiz yok ki fiyatýný yükseltelim ve satýnalacaðýmýz þeylerin fiyatlarýný böylece karþýlayabilelim. Bir baþka yerde þövalye, doktora sorar: Rica ederim, siz kimleri kastettiniz; ve özellikle bundan kaybý olmayacak kimlerdir sizce? Doktor: Benim kastettiklerim alým-satýmla geçimini saðlayanlar, çünkü onlar pahalý aldýklarýný zaten gene pahalý satarlar. Þövalye: Size göre bundan sonra kazançlý çýkacaklar kimlerdir? Doktor: Eski fiyatla çiftlik tutan herkes, çünkü bunlar kiraya göre para öderler, yeni fiyat üzerinden satarlar; yani ektikleri topraða az para Karl Marks 639

Kapital I

Böylece bu çiftçiler, hem emekçilerin ve hem de toprakbeylerinin sýrtýndan zenginleþtiler. Ýþte bu yüzden, Ýngilterede, 16. Yüzyýlýn sonunda, günün koþullarýna göre zengin bir kapitalist çiftçiler sýnýfýnýn bulunmasýna þaþmamak gerekir.44 [sayfa 762]

ödedikleri halde, yetiþtirdikleri her þeyi pahalý satarlar. Þövalye: Peki öyleyse, bu adamlarýn kazançlarýndan daha fazla kayba uðrayanlar kimlerdir?. Doktor: Bütün soylular, beyzadeler, az bir kirayla ya da yardýmla geçinenler, çiftçilik yapmayanlar, alým-satýmla uðraþmayan herkes.

44 Fransada, ortaçað baþlarýnda feodal bey yerine vergi ve kira toplayan kahyalar ve bu iþi yöneten régisseurler çok geçmeden baský, hile ve aldatmacayla, homme daffaires [iþadamlarý

-ç.] oldular ve kendilerini kapitalist diye satmaya baþladýlar. Bu yöneticiler (régisseurs) bazan kendileri de soylulardandý. Örneðin: Cest li compte que messire Jacques de Thoraisse, chevalier chastelain sor Besançon rent ès-seigneur tenant les comptes à Dijon pour monseigneur le duc et comte de Bourgoigne, des rentes appartenant à la dite chastellenie, depuis le XXVeme jour de décembre MCCCLIX jusquau XXVIIIeme jour de décembre MCCCLX. (Alexis Monteil, Traité de Matdriaux Manuscrits etc., s. 234, 245.) Burada da görüldüðü gibi, toplumsal yaþamýn bütün alanlarýnda aslan payý daima aracýya düþmektedir. Ekonomik alanda, örneðin, bankerler, borsa spekülatörleri, tüccarlar, satýcýlar iþin kaymaðýn alýrlar; hukuk alanýnda avukat, müþterileri yolar; politikada temsilci, oy verenden daha önemli, bakan da hükümdardan, dinde ise Tanrýyý,

Resulü geri plana ittiði gibi, onu da, iyi bir çoban ile koyunlarý arasýnda aracýlýk etmesi kaçýnýlmaz olan rahipler bir köþeye atmýþlardýr. Ýngilterede olduðu gibi, Fransada da, büyük feodal malikâneler, sayýsýz küçük iþletmelere bölünmüþ ve bu iþ, halkýn çok daha zararýna olarak gerçekleþtirilmiþtir. 14. yüzyýl boyunca çiflikler ya da terriersler ortaya çýkmýþtýr. Bunlarýn sayýsý sürekli artmýtýr. 100.000i çok aþmýþtýr. Bunlar, ürünün 1/12si ile 1/5i arasýnda deðiþen miktarýný nakdi ya da aynî rant olarak ödüyorlardý. Bu çiftlikler, malikânenin deðerine ve büyüklüðüne göre fief, sub-fief, [=zeamet, týmar -ç.] idiler ve çoðu ancak birkaç acrelýk topraðý kapsýyordu. Ama bu çiftçilerin, toprak üzerinde oturan kimseler üzerinde bir dereceye kadar yargý hakký vardý; bu da dört dereceliydi. Tarým kesimindeki nüfusun bütün bu küçük despotlar altýnda nasýl ezildiði anlaþýlabilir. Monteil, bir zamanlar, Fransada 160.000 yargýç bulunduðunu söylüyor, oysa bugün, sulh mahkemeleri dahil 4.000 mahkeme yetmektedir.

640 Karl Marks

Kapital I

OTUZUNCU BÖLÜM

TARIMSAL DEVRÝMÝN SANAYÝ ÜZERÝNDEKÝ TEPKÝSÝ.

SANAYÝ SERMAYESÝ ÝÇÝN ÝÇ PAZARIN

YARATILMASI

TARIMSAL nüfusun sürekli ve ardarda gelen mülksüzleþtirilmeleri ve bulunduklarý yerlerden sürülmeleri olayý, gördüðümüz gibi, kentlerdeki sanayie, lonca kuruluþlarýndan tamamen baðýmsýz ve loncalarýn koyduðu engellerin bulunmadýðý bir proletarya kitlesi saðlamýþtý; ve bu mutlu durum, ihtiyar A. Andersonu (James Anderson ile karýþtýrýlmasýn), History of Commerce adlý yapýtýnda ortaya koyduðu üzere, Tanrýnýn bu iþte doðrudan eli bulunduðuna inandýrmýþtý. Ýlkel birikimin bu öðesi üzerinde bir an için tekrar durmamýz gerekiyor. Baðýmsýz ve kendine yeterli köylülerin seyrekleþmesi, Geoffroy Saint Hilairein, göksel maddelerin bir yerde yoðunlaþmasýný bir baþka yerdeki seyrekleþme ile açýklamasý gibi, yalnýz sanayi proletaryasýnýn bir yerde toplanmasý sonucunu doðurmakla kalmamýþtý.45 Üzerinde çalýþanlarýn [sayfa 763] sayýsýnda 45 Nations de Philosophie Naturelle, Paris 1838, adlý yapýtýnda.

Karl Marks 641

Kapital I

bir azalma olduðu halde, toprak, eskisi kadar ve hatta daha fazla ürün veriyordu; çünkü toprak mülkiyeti koþullarýndaki devrimle birlikte, iþleme yöntemleri geliþmiþ, elbirliði ve üretim araçlarýnýn yoðunlaþma derecesi artmýþ, tarým ücretli emekçileri daha sýký46 bir biçimde çalýþtýrýldýðý gibi, kendileri için iþledikleri tarlalarýn alaný gitgide daralmýþtý. Bu nedenle, tarýmsal nüfusun bir kýsmýnýn serbest hale getirilmesiyle bunlarýn daha önceki beslenme araçlarý da serbest hale gelmiþti. Þimdi bunlar, deðiþen sermayenin maddi öðelerine dönüþtürülmüþtü. Mülksüzleþtirilen ve yerlerinden atýlan köylü, deðeri, yeni efendisinden, sanayi kapitalistinden, ücret biçiminde satýnalmak zorundaydý. Geçim araçlarý için söylenenler, yerli tarýma dayalý sanayi hammaddeleri için de geçerlidir. Bunlar, deðiþen sermayenin bir öðesine dönüþtürüldüler. Örneðin, diyelim Frederick II zamanýnda hepsi de keten eðiren Westphalialý köylülerden bir kýsmý zorla mülksüzleþtirildi ve topraklarýndan atýldý, kalan öteki kýsmý büyük çiftliklerde gündelikçi haline geldi. Ayný zamanda da bu

serbest býrakýlan insanlarýn þimdi çalýþmakta olduklarý büyük keten ipliði eðirme ve dokuma yerleri yükseliyordu. Ketenin görünüþü týpký eskisi gibidir. Tek bir dokusu bile deðiþmemiþtir, ama içine þimdi yeni bir toplumsal ruh sýzmýþtýr. Artýk o, manüfaktür sahibine ait deðiþmeyen sermayenin bir kýsmýdýr. Eskiden onu eliyle yetiþtiren ve ailesi içersinde eðiren çok sayýda küçük üretici arasýnda bölünmüþ bulunan keten, þimdi, kendi hesabýna onu baþkalarýna eðirten ve dokutan tek bir kapitalistin elinde toplanmýþtýr. Eskiden keten ipliði eðirmede harcanan fazladan emek, bir yýðýn köylü ailesinin fazladan geliri halinde gerçekleþir, ya da, diyelim Frederick II zamanýnda, pour le roi de Prusse* vergi halini alýrdý. Þimdi ise bu emek, birkaç kapitalistin, kârý olur. Eskiden bütün ülke yüzeyine daðýlmýþ bulunan iðler ile çýkrýklar, þimdi, emekçiler ve hammadde ile birlikte, bir kaç büyük iþ barakasýnda toplanmýþtýr.

Ve iðler, çýkrýklar, hammadde, þimdi, iplikçiler ile dokumacýlar için baðýmsýz birer varlýk olan araçlar olmaktan çýkýp, bunlar üzerinde egemenlik kurmaya ve onlardan karþýlýðý ödenmemiþ emeði emmeye yarayan araçlar halini alýrlar.47 Büyük manüfaktürler ve büyük çiftliklere

[sayfa 764] bir gözatan insan, bunlarýn, birçok küçük üretim merkezlerinin biraraya getirilmesiyle oluþturulduðunu ve sayýsýz küçük baðýmsýz üreticilerin mülksüzleþtirilmesi ile vücuda getirildiðini farkedemez. Gene de halkýn sezgisi yanýlmamýþtý. Devrimin aslaný Mirabeau zamanýnda, büyük manüfaktürlere, hâlâ, týpký bizim tek bir tarla haline getilimiþ birçok tarla için dediðimiz gibi, biraraya getirilmiþ iþlikler, birleþik manüfaktür-

* Prusya kralý için. -ç.

46 Sir James Steuartýn üzerinde önemle durduðu bir nokta.

47 Kapitalist diyor ki: Je permettrai, que vous ayez lhonneur de me servir, à condition que vous me dennez le peu qui vous reste pour la peine que je prends de vous commander.

[Sizce emretmek için çektiðim zahmete karþýlýk, elinizde kalan az þeyi de vermeniz koþuluyla, bana hizmet etmek þerefine ulaþmaya izin veririm.] (J. J. Rousseau, Discour sur LEconomie Politique, [Genève 1756, s. 70].)

642 Karl Marks

Kapital I

ler, manufactures réunies deniyordu. Mirabeau þöyle diyor: Biz yalnýzca, içinde yüzlerce insanýn bir müdürün emrinde çalýþtýðý ve genellikle manufactures réunies denilen büyük manüfaktürlere önem veriyoruz.

Çok sayýda iþçinin ayrý ayrý ve kendi hesabýna çalýþtýklarý yerler neredeyse hiç dikkate alýnmýyor ve diðerlerinden çok ayrý tutuluyor. Bu, büyük bir hatadýr, çünkü yalnýz bu ikinci tür yerler ulusal gönencin gerçekten önemli kaynaklarýdýr. ... Geniþ iþlikler (manufactures réunie) bir-iki giriþimciyi büyük zenginliðe kavuþturacak, ama iþçiler kendilerine az ya da çok ücret ödenen gündelikçiler olarak kalacaklar ve giriþimin baþarýsýndan herhangi bir pay alamayacaklardýr. Buna karþýlýk, ayrýlmýþ iþliklerde (manufacture séparée) kimse zengin olmayacak, ama pek çok iþçi rahatlýkla geçinecektir; tutumlular ile çalýþkanlar küçük bir sermaye biriktirebilecekler, doðum, hastalýk, kendileri ya da yakýnlarý için küçük bir miktar ayýrabileceklerdir. Tutumlu ve çalýþkan iþçilerin sayýlarý artacaktýr, çünkü bunlar, iyi hareket etmeyi ve çalýþmayý, gelecek için herhangi bir önem taþýmayan ve yalnýz insaný günden güne biraz daha iyi yaþayabilecek hale getiren küçük ücret artýþlarýný deðil, durumlarýný esaslý bir þekilde düzeltecek bir yol olarak göreceklerdir. ... Geniþ iþlikleri, iþçilere kendi kazançlarý için günü gününe ücret ödeyen birkaç kiþinin giriþimleri, bu özel kiþilere gönenç saðlayabilir, ama bunlar, hiç bir zaman hükümetlerin dikkatine layýk birer hedef olmayacaklardýr. Çoðu kez küçük tarým faaliyetlerini de birlikte yürüten ayrýlmýþ iþlikler, tek serbest çalýþma yerleridir.48 Tarýmsal nüfusun bir kýsmýnýn mülksüzleþtirilmesi ve yerlerinden [sayfa 765] atýlmalarý, sanayi sermayesi için, yalnýz, emekçilerle, bunlarýn geçim araçlarýný ve emek maddesini serbest hale getirmekle kalmaz, bir iç pazar da yaratmýþ olur.

Gerçekten de, küçük köylüleri ücretli emekçiye, bunlarýn geçim ve emek araçlarýný, sermayenin maddi öðelerine dönüþtüren olaylar, ayný zamanda, bu sermaye için bir iç pazar da yaratýr. Eskiden köylü ailesi, geçim araçlarýný ve hammaddeleri kendisi üretir ve bunlarýn çoðunu gene kendisi tüketirdi. Oysa þimdi bu hammaddeler ve geçim araçlarý, meta halini almýþtýr; büyük çiftçi bunlarý satar, pazarýný manüfaktürlerde bulur. Ýplik, keten bezi, kaba yünlü eþyalar her köylü ailesinin, hammaddesini kolayca bulabileceði ve kendi kullanýmý için eðirip do-kuyabileceði bu gibi þeyler þimdi artýk manüfaktür malýna dönüþmüþ ve kýrsal bölgeler de, sürüm pazarlarý olmuþtur. Daðýnýk zanaatçýlarýn þimdiye kadar kendi hesabýna çalýþan küçük üreticiler içersinde bulduklarý çok daðýnýk müþteriler, þimdi, sanayi sermayesinin saðladýðý tek bir büyük pazar içersinde yoðunlaþmýþtýr.49 Böylece, kendi kendilerine 48 Mirabeau, l.c., t. III, s. 20-109 passim. Mirabeaunun, ayrý iþyerlerini, birleþik olanlara göre daha ekonomik ve verimli saymasýnýn ve bu ikincileri, hükümetin özeni ile yetiþtirilen yapay yabancý bitkilere benzetmesinin nedeni, o sýrada Kýta manüfaktürünün büyük kýsmýnýn durumlarý ile açýklanabilir.

49 Yirmi libre yünün, diðer iþler arasýnda, kendi el emekleriyle, bir emekçi ailesinin yýllýk Karl Marks 643

Kapital I

yeterli köylülerin mülksüzleþtirilmesi ve üretim araçlarýndan ayrýlmasý ile, kýrsal ev sanayilerinin yokedilmesi, manüfaktürle tarýmýn birbirinden ayrýlmasý süreci elele gitmiþ oluyor. Ve ancak, kýrsal ev sanayilerinin yokedilmesi, bir ülkenin iç pazarýna kapitalist üretim tarzýnýn gerektirdiði geniþliði ve sürekliliði kazandýrabilirdi. Gene de gerçek manüfaktür dönemi, bu dönüþümü, kökten ve bütünüyle gerçekleþtirmeyi baþaramamýþtýr. Gerçek anlamda, manüfaktürün, ulusal üretim alanýnýn ancak bir kýsmýný ele geçirebildiði ve sonal temel olarak, daima, kentlerdeki elzanaatý ile kýrsal bölgelerdeki ev sanayiine dayandýðý anýmsanacaktýr. Eðer manüfaktür, bunlarý, bir biçimde, belli bir kolda ve noktada yoketmiþse, hammaddenin belli bir yere kadar iþlenmesine olan gereksinmesi nedeniyle, bunlarý bir baþka yerde ortaya çýkartmýþtýr. Bu nedenle manüfaktür, yardýmcý bir çalýþma olarak topraðýný iþlemekle birlikte, sýnai faaliyeti asýl iþ edinen ve bu ürettiði þeyleri ya doðrudan ya da [sayfa 766] tüccarlar aracýlýðý ile manüfaktürlere satan yeni bir küçük köylüler sýnýfý oluþturmuþtur. Ýþte bu, Ýngiliz tarihini inceleyenleri baþlangýçta þaþýrtan bir olgunun, baþlýca olmamakla birlikte, nedenlerinden bir tanesidir. 15. yüzyýlýn son üçte-birinden sonra kýrsal bölgelerde kapitalist çiftliðin yaygýn hale gelmesi ve köylülerin gitgide yokolmalarý konusunda, belirli aralýklarla devamlý þikayetler görülür. Öte yandan, sayýlarý azalmýþ ve daima daha kötü durumda olmakla birlikte, bu köylü tarýmý-na yeniden raslanýr.50 Bunun baþlýca nedeni þudur: Ýngiltere birbirini izleyen dönemlerde bir zaman baþlýca tahýl üreticisi, bir baþka zaman hayvan yetiþtiricisi durumundadýr ve buna baðlý olarak köylü tarým iþletmelerinin geniþliðinde dalgalanmalar olmuþtur. Ancak büyük sanayi, ve sonunda, makine ile, kapitalist tarýmýn sürekli temelini atar, tarýmsal nüfusun pek büyük çoðunluðunu köklü bir þekilde mülksüzleþtirir ve kýrsal ev sanayiinin köklerini iplikçilik ve dokumacýlýk kazýr, tarým ile kýrsal ev sanayiinin ayrýlmasýný tamamlar.51 Böylece de, ilkin, sanayi giyecek eþyasý haline getirildiðini düþünelim, bu, hiç bir sorun yaratmaz; ama bunu pazara getirin, fabrikaya gönderin, oradan aracýya ve satýcýya aktarýn, önünüze dað gibi ticari iþlemler ve malýn deðerinin yirmi katýna ulaþan nominal bir sermaye çýkar. ... Böylece, iþçi sýnýfý, sefil bir fabrika ahalisini, asalak bir esnaf takýmýný ve hayali bir ticaret, para ve maliye sistemini yaþatmak zorundadýr. (David Urquhart, l.c., s. 120.)

50 Cromwellin zamaný bir istisnadýr. Cumhuriyetin devamýnca, her sýnýftan Ýngiliz halk kitleleri, Tudorlarýn zamanýnda düþmüþ olduklarý periþan durumdan kurtulmuþlardýr.

51 Tuckett, modern yünlü dokuma sanayiinin, makinenin kullanýlmaya baþlamasý üzerine, asýl manüfaktürden ve kýrsal yerlerde yürütülen ev sanayilerinden doðup geliþtiðini biliyor.

(Tuckett, l.c., v. I, s. 139-144.) Saban, boyunduruk, tanrýlarýn icadý ve kahramanlarýn meslekleriydi: dokuma tezgahý, ið, çýkrýk, daha az soylu ana-babadan mý gelir? Çýkrýðý sabandan, iði boyunduruktan ayýrýyorsunuz ve fabrikalarý, yoksul yurtlarýný, kredileri, bunalýmlarý yaratýyor, iki düþman ulus elde ediyorsunuz: biri çiftçi, diðeri tüccar. (David Urquhart, l.c., s. 122.) Ama þimdi de bir Carey çýkýyor ve Ýngiltereyi, diðer bütün ülkeleri yalnýz birer tarým ulusu ve kendisini de onlarýn fabrikatörü haline getirmek istediði için haklý olarak suçluyor. Türkiyenin bu þekilde mahvedildiðini öne sürüyor, çünkü bu ülkede, topraðýn sahibi ve onu iþleyerilere, Ýngiltere, saban ile dokuma tezgâhýnýn, çekiç ile süngünün doðal ittifakýný kurarak kendilerini güçlendirmeye izin vermemiþtir. (The Slave Trade, s. 125.) Ona göre, Ýngiliz çýkarlarýnýn serbest ticaret propagandasýný bu ülkede yapmakla, Türkiyenin iflasýnda baþrolü oynayanlardan birisi 644 Karl Marks

Kapital I

sermayesi için, bütün iç pazarý ele geçirir.52 [sayfa 767]

de Urquhartýn ta kendisidir. Ýþin en hoþ yaný da, büyük bir Rus hayraný olan Careyin, bu ayrýlma sürecine engel olmak için bu ayrýlmayý hýzlandýran himaye sistemini savunmasýdýr.

52 Mill, Rogers, Geldwin Smith, Fawcett, vb. gibi insansever Ýngiliz iktisatçýlarý, John Birght ve Ortaklarý gibi liberal fabrikatörler, Tanrýnýn, Habili ne yaptýðýný Kabile sormasý gibi, Ýngiliz toprak aristokrasisine soruyorlar: Bizim binlerce freeholderlerimiz [mülk sahipleri -ç.] nereye gitti? Öyleyse siz kendiniz nereden çýkýp geldiniz? Bu freeholderlerin yokolup gitmesinden.

Sorularýnýza niçin þöyle devam etmiyorsunuz: Baðýmsýz dokumacýlar, iplikçiler, zanaatçýlar nereye gittiler?

Karl Marks 645

Kapital I

OTUZBÝRÝNCÝ BÖLÜM

SANAYÝCÝ KAPÝTALÝSTÝN DOÐUÞU

SANAYÝCÝ53 kapitalistin doðuþu, çiftçinin doðuðu gibi yavaþ yavaþ yürüyen bir süreçIe olmamýþtýr. Kuþkusuz, pek çok küçük lonca ustasý, daha da fazla baðýmsýz küçük zanaatçý ve hatta ücretli-emekçi, küçük kapitalist haline gelmiþ ve (ücretli-emeði, gitgide artan ölçüde sömürerek ve dolayýsýyla birikim saðlayarak) tam kapitalist olup çýkmýþlardýr.

Kapitalist üretimin çocukluk döneminde, iþler, çoðu kez ortaçað kentlerinin çocukluk dönemindekileri andýrýr, ki buralarda, kaçan serfler-den hangisinin usta, hangisinin uþak olacaðý sorunu çoðu zaman kaçýþ tarihlerine göre çözümlenirdi. Ne var ki, bu yöntemin kaplumbaða adýmlarý, 15. yüzyýlýn sonundaki büyük keþiflerin yarattýðý yeni dünya pazarlarýnýn gereklerine hiç de uygun düþmüyordu. Ama ortaçaðlardan [sayfa 768]

53 Burada, sanayici, tarýmcýya karþýt olarak kullanýlmýþtýr. Kategorik anlamda çiftçi, bir fabrikatör kadar sanayici kapitalisttir.

646 Karl Marks

Kapital I

çok farklý ekonomik, toplumsal biçimlerde olgunlaþan ve kapitalist üretim tarzý döneminden önce quand même* sermaye sayýlan birbirinden tamamen farklý iki sermaye þekli devralýnmýþý  tefeci sermaye ve tüccar sermayesi.

Bugün, toplumun tüm serveti önce kapitalistin eline geçer ...

toprak sahibine rantý öder, emekçilere ücretlerini, vergisini ve ondalý-ðýný verir ve yýllýk emek ürününün büyük, aslýnda en büyük ve durmadan çoðalan kýsmýný kendisine alýkoyar. Kapitalistin, bugün, ona bu mülkiyet üzerinde hak tanýyan herhangi bir yasa olmadýðý halde, toplumun bütün servetinin ilk elden sahibi olduðu söylenebilir ... bu deðiþmeye, sermaye üzerinden faiz alýnmasý neden olmuþtur ... ve bütün Avrupadaki yasakoyucularýn, bunu, örneðin tefeciliðe karþý çýkartýlan yasalar gibi yasalarla önlemeye çalýþmalarý epeyce merak edilmeye deðer bir þeydir. ... Kapitalistin bütün ülkenin serveti üzerindeki kudreti, mülkiyet hakkýnda tam bir deðiþikliktir ve bu hangi yasayla ya da yasalar dizisi ile saðlanmýþtýr?54 Yazarýmýzýn, devrimlerin yasalarla yapýlmadýðýný anýmsamasý gerekirdi.

Tefecilik ve ticaret yoluyla meydana gelen para-sermayenin, sanayi sermayesine dönüþmesi, kýrsal yerlerde feodal hukuk düzeni, kentlerde lonca örgütleri ile önlenmiþti.55 Bu engeller, feodal toplumun çözülmesi, kýrsal nüfusun mülksüzIeþtirilmesi ve kýsmen topraklarýndan atýlmasý ile ortadan kalkmýþtýr. Yeni manüfaktürler, kýyý limanlarýn-da ya da içerlerde eski belediyeler ile bunlarýn lonca düzeninin denetiminden uzak yerlerde kurulmuþtu. Bu nedenle, Ýngilterede eski ayrýcalýklý kentler (corporate towns), bu yeni sanayi fidanlýklarýna karþý þiddetli bir savaþýma giriþmiþlerdir.

Amerikada altýn ve gümüþün bulunmasý, yerli halkýn kökünün kazýnmasý, köleleþtirilmesi ve madenlere gömülmesi, Doðu Hint Adalarýnýn ele geçirilmeye ve yaðmalanmaya baþlanmasý, Afrikanýn, kara-deri ticaretinin av alaný haline getirilmesi, kapitalist üretim çaðýnýn pembe renkli þafak iþaretleriydi. Bu pastoral geliþmeler, ilkel birikimin bellibaþlý adýmlarýydý. Bunu, [sayfa 769] savaþ alaný bütün yeryuvarlaðý olan, Avrupalý uluslarýn ticaret savaþý izler. Bu savaþ, Hollandanýn Ýspanyaya karþý baþkaldýrmasýyla baþlar, Ýngilterede jakobenlere karþý savaþta dev boyutlara ulaþýr ve Çine karþý afyon savaþý ile hâlâ sürer gider.

Ýlkel birikimin farklý önemli anlarý, þimdi, azçok bir tarih sýrasýyla, özellikle, Ýspanya, Portekiz, Hollanda, Fransa ve Ýngiltere üzerinde daðýlmýþ bulunuyor. Bunlar 17. yüzyýlýn sonunda, Ýngilterede, sömürge-

* Gene de. -ç.

54 The Natural and Artificial Rights of Property Contrasted, Lond. 1832, s. 98-99. Bu yazarý belirtilmeyen yapýtýn sahibi: Th. Hodgskin.

55 Daha 1794 yýlýnda, Leedsin küçük kumaþ yapýmcýlarý, her tüccarýn bir fabrikatör olmasýný yasaklayan bir yasa çýkartýlmasý için bir dilekçe vermek üzere Parlamentoya bir heyet göndermiþlerdi. (Dr. Aikin, l.c..)

Karl Marks 647

Kapital I

lerin, kamu borçlarýný, modern vergi ve himaye sistemlerini kapsayan sistematik bir bütün meydana getirirler. Bu yöntemler, bazan, örneðin sömürge sisteminde olduðu gibi kaba kuvvete dayanýrlar. Ama hepsi de, feodal üretim tarzýnýn, kapitalist tarza dönüþüm sürecini yapay bir biçimde hýzlandýrmak ve bu geçiþi kýsaltmak için, devlet gücünü, toplumun bu örgütlenmiþ kuvvetini kullanýrlar. Zor, yeni bir topluma gebe her eski toplumun ebesidir. Zor, kendisi, bir ekonomik güçtür.

Hýristiyanlýk konusunda uzman W. Howitt, hýristiyan sömürgecilik sistemi hakkýnda þöyle diyor: Hýristiyan denilen bu soyun, dünyanýn dörtbir yanýnda boyunduruklarý altýna alabildikleri halklara karþý gösterdikleri vahþet ve zulmün bir benzerine, hiç bir çaðda, ne kadar yabanýl, ne kadar kaba ve ne kadar merhametsiz ve utanmaz olursa olsun, baþka hiç bir soyda raslanamaz.56 Hollanda sömürge yönetiminin tarihi Hollanda 17. yüzyýlýn baþta gelen kapitalist ulusuydu en görülmemiþ türden ihanetlerin, rüþvetlerin, kýrýmlarýn ve bayaðýlýklarýn tarihidir.57 Bunlarýn, Cavada köle olarak kullanmak üzere giriþtikleri insan hýrsýzlýðýndan daha karakteristik bir þey olamaz. Bu amaçla insan hýrsýzlarý yetiþtiriliyordu. Hýrsýz, tercüman ve satýcý, bu ticaretin baþlýca ajanlarý, yerli prensler de, baþlýca satýcýlarýydý. Kaçýrýlan genç insanlar, köle vapurlarýna gönderilecek duruma gelinceye kadar, Celebesdeki gizli zindanlara atýlýyordu. Resmi bir raporda þunlar yazýlý: Örneðin Macassarýn bu kenti, gözü doymaz bir hýrsýn ve zalimliðin kurbaný olan ve ailelerinden zorla koparýlan, zincire vurulmuþ talihsiz insanlarýn doldurduðu birbirinden [sayfa 770] korkunç, gizli zindanlarla doludur. Malakayý ele geçirmek için Hollandalýlar Portekizli valiyi satýnalmýþlar-dý. Vali, bunlarý, 1641 yýlýnda kente soktu. Ýhanetinin fiyatý olan 21.875 sterlini ödemekten kurtulmak için Hollandalýlar hemen vali konaðýna gidip adamý öldürdüler. Adýmlarýný attýklarý bu yeri kurutup, insandan yoksun hale getirdiler. Cavanýn bir eyaleti Bancuvangide 1750 yýlýnda nüfus 80.000in üzerinde iken, 1811de 8.000e indi. Tatlý ticaret!

Ýngiliz Doðu Hindistan Þirketi, herkesin bildiði gibi, Hindistanýn politik yönetiminin yanýsýra, çay ticaretinin bütün tekelini, genellikle Çinle olan ticareti ve Avrupa ile yapýlan mal taþýma tekelini de ele geçirmiþti. Ama, Hindistan ile adalar arasýndaki kýyý ticareti ve Hindistanýn iç ticareti, þirketin yüksek memurlarýnýn tekelinde idi. Tuz, afyon, hint biberi ve diðer ticaret mallarýnýn tekeli, bitmez tükenmez servet kaynaðýy-dý. Fiyatlarý bu memurlarýn kendileri saptýyor ve zavallý Hintlileri dile-56 William Howitt, Colonization and Christianity: A Popular History of the Treatment of the Natives by the Europeans in all their Colonies, London 1838, s. 9. Kölelere karþý davranýþ konusunda iyi bir deneme olan þu yapýt vardýr: Charles Comte, Traité de la Législation, 3. éd., Bruxelles 1837. Burjuvazinin kendi tasavvuruna göre dünyaya dilediði gibi þekil verebildiði yerlerde, kendisini ve emekçiyi ne duruma soktuðunu görmek için bu konunun ayrýntýlarý ile incelenmesi gerekir.

57 Bu adamýn müteveffa vali yardýmcýsý Thomes Stamford Raffles, The History of Jawa, Lond. 1817. [v. II, s. cxc, cxci].

648 Karl Marks

Kapital I

dikleri gibi soyuyorlardý. Genel vali bile bu özel ticarete katýlýyordu. Koruduðu kimseler, öyle koþullarla sözleþmeler yapýyorlardý ki, simyacý-dan daha kurnazcasýna hiç yoktan altýn elde ediyorlardý. Büyük servetler bir gün içinde mantar gibi yerden bitiyor, ilkel birikim tek kuruþ yatýr-maksýzýn sürüp gidiyordu. Warren Hastingsin yargýlanmasý böyle örneklerle doludur. Ýþte bir tanesi. Hindistanýn afyon bölgelerinden çok uzak bir yere resmi bir görevle gitmek üzere olan Sullivan adinda birisine afyon üzerine bir sözleþme saðlanmýþtý. Sullivan, sözleþmesini, Binn adýnda birisine 40.000 sterline sattý; Binn de ayný gün 60.000e sattý ve sözleþmeyi yerine getiren en son alýcý, bütün bunlardan sonra büyük bir kazanç saðladýðýný söyledi. Parlamentoya sunulan listelerden birisine göre, 1757-1766 yýllarý arasýnda Þirket ve memurlarý, Hintlilerden hediye olarak 6.000.000 sterlin almýþlardýr. 1769-1770 arasýnda Ýngilizler bütün pirinçleri satýnaldýlar ve çok yüksek fiyatlarýn altýnda satmaya yanaþmayarak yapay bir kýtlýk yaratmayý baþardýlar.58

Yerlilere karþý en korkunç davranýlan yerler, doðal olarak, Batý Hint Adalarý gibi yalnýz ihracata yönelmiþ plantasyon sömürgeleri ile, Meksika ve Hindistan gibi yaðma alaný haline [sayfa 771] getirilen zengin ve nüfusu kalabalýk ülkelerdi. Ama gerçek anlamýyla sömürge olan ülkelerde bile, ilkel birikimin hýristiyanca niteliði kendini ortaya koymaktan geri kalmýyordu. Protestanlýðýn o asýk yüzlü virtüozlarý, New Englandlý Puritenler, 1703 yýlýnda meclislerinin bir kararý ile, her kýzýlderili baþý ve tutsak edilen her kýzýlderili için 40 sterlin ödül koydu: 1720de kelle baþýna ödül 100 sterline yükseldi; 1744te Massachusetts-Bay, belli bir kabileyi isyancý ilân edince, þu fiyatlar uygulandý: 12 yaþ ve daha yukarý-sý erkek kafasý için 100 sterlin (yeni para), erkek tutsak 105 sterlin, kadýn ve çocuk tutsak 50 sterlin, kadýn ve çocuk kafasý 50 sterlin. Birkaç on yýl sonra sömürge sistemi, bu geçen sürede isyankârca alýþkanlýklar edinmiþ dindar hacýbabalarýn oðullarýndan öcünü aldý. Ýngiliz kýþkýrtmasý ve parasýyla, bunlar, kýzýlderili baltalarý altýnda can verdiler. Britanya Parlamentosu, vahþi av tazýlarýný ve kelle kesilmesini Tanrý ile doðanin kendilerine ihsan ettiði kolaylýklar olarak ilân etti.

Sömürge sistemi, ticaret ile deniz ulaþýmýný bir limonluk gibi besleyip olgunlaþtýrdý. Lutherin tekelci þirketleri, sermaye birikimi için güçlü araçlardý. Sömürgeler, tomurcuklanan manüfaktürler için pazar üzerindeki tekel aracýlýðý ile artan bir birikim saðladý. Avrupa dýþýnda düpedüz talan, köleleþtirme ve katillik yoluyla ele geçirilen servet, anayurda taþýnarak sermayeye çevrildi. Sömürge sistemini ilk kez tam olarak geliþtiren Hollanda, daha 1648 yýlýnda ticari kudretinin tepe noktasýnda bulunuyordu. Güney-doðu ve kuzey-batý Avrupa arasýndaki ticaret ile Doðu Hindistan ticaretinin hemen tamamýný elinde bulunduruyordu.

58 1866 yýlýnda yalnýz Orissa eyaletinde bir milyondan fazla Hintli açlýktan öldü. Buna karþýn, gerekli yaþam maddelerini, Hint hazinelerini zenginleþtirecek fiyatlarla açlýktan kývranan halka satmak için giriþimlerde bulunulmuþtu.

Karl Marks 649

Kapital I

Balýkçýlýðý, deniz ticaret filosu, manüfaktürleri, diðer ülkelerden çok daha ilerdeydi. Cumhuriyetin toplam sermayesi belki de geriye kalan Avrupa ülkelerinin toplamýndan daha önemliydi. Güliche yalnýz þunu eklemeyi unutuyor: 1648 yýlýnda Hollanda halký, geriye kalan Avrupa ülkelerinin hepsinden daha yoksul, daha aþýrý-çalýþma içinde ve daha zalim bir baský altýndaydý.

Bugün sanayi üstünlüðü ticari üstünlük anlamýný taþýyor. Oysa gerçek manüfaktür döneminde, sanayi üstünlüðü saðlayan, ticari üstün-lüktür. Sömürge sisteminin o sýrada oynadýðý üstün rolün nedeni iþte budur. Avrupanýn ihtiyar tanrýlarý ile dirsek dirseðe kürsüde vâaz ederken, bir sabah aniden sille-tokat onlarý aþaðý yuvarlayan acayip tanrý, iþte bu sistemdi. Artý-deðer [sayfa 772] yapýmýný insanlýðýn tek ve biricik amacý ilân etmiþti.

Köklerini daha ortaçaðlarda Cenova ve Venedikte bulduðumuz kamu kredisi, yani devlet borçlarý sistemi, manüfaktür dönemi sýrasýnda, genellikle bütün Avrupayý sardý. Deniz ticareti ve ticaret savaþlarý ile birlikte sömürge sistemi, bunun için itici bir güç hizmetini gördü. Böylece de ilk kez Hollandada kök saldý. Kamu borçlarý, yani devletin ya-bancýlaþmasý bu devlet ister mutlakiyet, ister meþrutiyet ya da cum-huriyet olsun kapitalist çaða damgasýný vurdu. Ulusal zenginlik denilen þeyden, modern halklarýn ortak mülkiyetine gerçekten giren kýsmý, bunlarýn devlet borçlarýydý.59 Bunun zorunlu sonucu olarak, bir ulus ne kadar borçlu olursa o kadar zengin olur þeklindeki modern öðreti ortaya çýktý. Kamu kredisi, sermayenin credosu* halini aldý. Ve devlet borçlanmasýnýn doðuþu ile birlikte, devlet borçlarýna olan inanç-sýzlýk, kutsal ruha karþý iþlenmiþ, baðýþlanmayan günahýn yerini alýr.

Kamusal borçlanma, ilkel birikimin en güçlü kaldýraçlarýndan birisi halini alýr. Bir büyücü deðneðinin dokunmasý gibi, kýsýr paraya üreme gücünü kazandýrýr ve onu sermayeye çevirir; ve bunu, sanayide ve hatta tefecilikte kullanýldýðýnda bile kaçýnýlmaz olan zahmet ve tehli-kelerle karþý karþýya býrakmaksýzýn yapar. Devlet alacaklýlarý, aslýnda hiç bir þey vermemiþlerdir, çünkü borç verilen meblaâ, ellerinde týpký nakit para gibi iþ görmeye devam eder, kolayca devredilebilir devlet tahville-rine çevrilmiþtir. Böylece yaratýlan ve yýllýk geliriyle geçinen bir aylaklar sýnýfý ile, hükümet ve halk arasýnda aracýlýk eden bankerlerin aniden biriken servetlerini ve gene, her devlet istikrazýnýn büyük bir parçasýnýn kendilerine gökyüzünden inen bir sermaye hizmeti saðlayan, vergi mültezimlerinin, tacirlerin ve özel manüfaktürcülerin zenginliklerini

bir yana býrakalým, devlet borçlanmasý, bir de, anonim þirketlerin, her türlü menkul hizmetler üzerinde yapýlan iþlemlerin, borsa oyunlarýnýn, 59 William Cobbett, Ýngilterede bütün kamu kuruluþlarýnýn adlarýnýn baþýna royal (krallýk) sýfatýnýn konulduðuna iþaret ediyor; buna karþýlýk olmak üzere, bir de national (ulusal) terimi vardýr.

* Amentü. -ç.

650 Karl Marks

Kapital I

kýsacasý borsa kumarý ile bankokrasinin doðmasýna yolaçmýþtýr.

Ulusal adlarla süslü büyük bankalar, baþlangýçta, hükümetler yanýnda yeralan ve elde ettikleri ayrýcalýklar sayesinde, [sayfa 773] devlete borç verecek duruma gelen özel spekülatörlerin kurduklarý þirketlerdi.

Bu nedenle, devlet borçlarýndaki birikmeyi ölçmenin en þaþmaz yolu, geliþmeleri, tam anlamýyla, 1694 yýlýnda Ýngiltere Bankasýnýn kurulmasýndan sonra olan bankalarýn hisse senetlerindeki birbirini izleyen artýþlardýr.

Ýngiltere Bankasý, hükümete, parasýný %8den ikraz etmekle baþladý; ayný zamanda, Parlamento, kendisine, banknot þeklinde halka tekrar ikrazda bulunmak suretiyle ayný sermayeden para basma yetkisini verdi. Bu banknotlarý, ticari senetleri iskonto etmekte, mal üzerinden avans vermekte, deðerli maden satýnalmakta kullanabiliyordu. Çok geçmeden bankanýn kendi bastýðý bu kredi-para, Ýngiltere Bankasýnýn devlete yaptýðý istikrazýn ve devlet adýna kamu borçlarýnýn faizlerinin ödendiði para haline geldi. Bankanýn bir eliyle verdiðini öteki eliyle fazlasýyla almasý da yetmiyordu; geriye alýrken bile, yatýrýlan son þiline kadar gene ulusun ebedi alacaklýsý olarak kalýyordu. Yavaþ yavaþ, ülkenin bütün biriktirilmiþ madeni servetlerini kaçýnýlmaz olarak kendisine çeken bir yer ve bütün ticari kredinin çekim merkezi halini aldý. Bu bankokratlar, bankerler, rantiyeler, borsa simsarlarý, borsa kurtlarý vb. sürüsünün böyle birdenbire ortaya çýkýþýnýn, çaðdaþlarý uzerinde ne gibi bir etki yarattýðý, o zamanýn yazýlarýnda, örneðin Bolingbrokun yazýlarýnda görülebilir.60

Devlet borçlarý ile birlikte, çoðu kez, þu ya da bu halktaki ilkel birikim kaynaklarýndan birini gizliyen uluslararasý bir kredi sistemi doðdu. Böylece, Venedik soygun sisteminin kötülükleri, Venedikin çö-küþü sýrasýnda büyük paralar ihraç ettiði Hollandanýn sermaye servetinin gizli temellerinden birini oluþturmuþtur. Hollanda ile Ýngiltere arasýnda böyle olmuþtur. 18. yüzyýlýn baþýnda Hollanda manüfaktürleri çok geride býrakýlmýþtý. Hollanda, ticarette ve sanayide aðýrlýðý olan bir ülke olmaktan çýkmýþtý. Bu nedenle, 1701-1776 yýllarý arasýnda, özellikle büyük rakibi Ýngiltere baþta olmak üzere dýþarýya büyük miktarlarda sermaye ikraz etmek, yaptýðý baþlýca iþlerden biri olmuþtu. Bugün de, Ýngiltere ile Amerika arasýnda ayný þey olmaktadýr. Bugün, Birleþik Devletlerde doðum belgesi olmaksýzýn ortaya çýkan sermayenin çoðu, daha dün Ýngilterede sermayeleþtirilmiþ [sayfa 774] çocuk kaný idi.

Devlet borçlarýnýn, desteðini, yýllýk faiz vb. ödemelerini karþýlamak zorunda olan kamu gelirlerinde bulmasý gibi, modern vergilendirme sistemi de, ulusal istikraz sisteminin zorunlu tamamlayýcýsý idi. Bu istikrazlar, devlete, vergi yükümlüleri, hemen hissetmeksizin olaðanüstü harcamalarý karþýlamak olanaðýný saðlamakla birlikte, eninde sonunda vergilerin yükselmesini zorunlu kýlar. Öte yandan, birbiri ardýna yapýlan 60 Tatarlar eðer Avrupayý bugün istilâ etselerdi, onlara bizdeki bankerlerin ne olduðunu anlatmak epey güç bir þey olurdu. Montesquieu, Esprit des lois. t. IV, s. 33, éd. Londres 1769.

Karl Marks 651

Kapital I

istikrazlarýn birikmesi sonucu vergilerde meydana gelen yükselme, hükümeti, daima, yeni olaðanüstü harcamalar için yeni istikrazlara zorlar.

En gerekli geçim araçlarýný vergilendirme (yani böylece fiyatlarýný yük-sellme) ekseni çevresinde dönen modern maliyecilik, böylece, otomatik ücret artýþlarýnýn tohumunu kendi içersinde taþýr. Aþýrý vergilendime, bir raslantý olmaktan çok, bir ilkedir. Ýþte bunun için, Hollandada bu sistem ilk kez uygulanmaya baþlandýðý zaman, büyük yurtsever De Witt, Özdeyiþlerinde, bunu, ücretli-emekçiyi, uysal, tutumlu, çalýþkan ve aþýrý iþle yüklü hale getirmenin en iyi yolu diye göklere çýkarmýþtý. Bunun, ücretli-emekçinin koþullarý üzerinde yaptýðý yýkýcý etkiler, burada, bizi, bunun sonucu olarak, köylülerin, zanaatçýlarýn ve tek sözcükle bütün alt orta-sýnýf unsurlarýn zorla mülksüzleþtirilmelerinden daha az ilgilendirmektedir. Bu konuda burjuva iktisatçýlarý arasýnda bile görüþ ayrýlýðý yoktur. Sistemin mülksüzleþtirme yönündeki. etkinliði, onun ayrýlmaz parçalarýndan birisi olan himaye sistemi ile daha da artýrýlmýþtýr.

Kamusal borçlar ile buna uygun düþen mali sistemin, servetin sermayeleþmesi ve halk kitlelerinin mülksüzleþtirilmesinde oynadýðý büyük rol, Cobbett, Doubleday ve baþkalarý gibi çoðu yazarlarý, modern halklarýn sefaletinin temel nedenlerini yanlýþ olarak burada aramaya yöneltti.Himaye sistemi, fabrikatör imal etmeye, baðýmsýz emekçileri mülksüzleþtirmeye, ulusal üretim ve geçim araçlarýný sermayeleþtirmeye, ortaçaða özgü üretim tarzýndan modern üretim tarzýna geçiþ dönemini zorla kýsaltmaya yarayan yapay bir araçtý. Avrupa devletleri, bu buluþun patenti için birbirlerine girdiler ve bir kez artý-deðer avcýlarýnýn hizmetine girince, dolaylý yoldan koruyucu gümrükler, dolaysýz yoldan ihraç primleri ile yalnýz kendi halklarýný bu amaca kurban etmekle kalmadýlar. Ayný zamanda, kendilerine baðýmlý ülkelerde de, bütün sanayiin

[sayfa 775] zorla kökünü kazýdýlar; örneðin, Ýngilizlerin, Ýrlanda yünlü manüfaktürüne yaptýðý buydu. Kýta Avrupasýnda Colbert örneðinden sonra bu süreç çok daha basitleþtirildi. Burada ilkel sanayi sermayesi, kýsmen doðrudan devlet hazinesinden geliyordu. Niçin diye baðýrýyordu Mirabeau, Saksonyanýn savaþtan önceki sanayi zaferinin nedeni uzaklarda aranýyor? 180 milyonluk devlet borcu var!61

Sömürge sistemi, kamu borçlarý, aðýr vergiler, himaye, ticari savaþlar vb., gerçek manüfaktür döneminin bu çocuklarý, büyük sanayiin çocukluk çaðý boyunca dev gibi büyüdüler. Masum insanlann uðradýklarý büyük katliam, bu sanayiin doðuþunun habercisiydi. Krallýk donanmasý gibi, fabrikalar da, gerekli insanlarý, zor ve baský yoluyla saðlýyordu. 15.

yüzyýlýn son üçte-birinden kendi zamanýna kadar, tarýmsal nüfusun topraklarýndan yoksun býrakýlmasýnýn dehþeti karþýsýnda blasé* olan; bu 61 Mirabeau, l.c., t. VI, s. 101.

* Umursamaz, býkkýn -ç.

652 Karl Marks

Kapital I

süreci, kapitalist tarýmýn yerleþmesi ve ekilebilir topraklar ile otlaklar arasýndaki gerekli oranýn kurulmasý için zorunlu gördüðünden, sevinçle karþýlayan Sir F. M. Eden, manüfaktür tipi sömürünün fabrika sömürüsüne dönüþmesi, sermaye ile emek-gücü arasýnda gerçek iliþkinin kurulmasý için, çocuk hýrsýzlýðý ve çocuk köleliðinin zorunluluðu konusunda ayný ekonomik görüþ keskinliðini gösteremiyor. Þöyle diyor:

Herhangi bir manüfaktürün baþarýyla yürütülebilmesi için yoksul çocuklara elkoymak üzere kulübeler ile iþevlerinin yaðmalanmasýnýn; gecenin büyük bir kýsmýnda sýrayla çalýþtýrýlarak herkes için gerekli, ama genç insanlar için daha da gerekli dinlenmeden yoksun býrakýlmala-rýnýn; her iki cinsiyetten farklý yaþta ve durumda bir yýðýn insanýn birbirlerini baþtan çýkarmaya ve hayasýzlaþma örneði olacak þekilde ayný yerde toplanmalarýna zorunluluk bulunup bulunmadýðýnýn; ve böyle bir manüfaktürün, ulusun ve bireylerin mutluluðuna katkýsý olup olmaya-caðýnýn incelenmesi herhalde kamunun dikkatine deðer bir konudur.62

Derbyshire, Nottinghamshire ve özellikle Lancashire kontluklarýnda diyor Fielden, su çarklarýný çevirebilecek akarsularýn kýyýlarýnda yapýlan büyük fabrikalarda yeni icadedilen makineler kullanýlýyor. Kentlerden uzak bu yerlerde aniden binlerce [sayfa 776] iþçiye gerek duyulmuþ-tur; o zamana kadar nispeten seyrek nüfuslu ve kýraç topraklý Lancashireda, özellikle þimdi, böyle bir nüfusa gereksinme var. En çok istenen de küçük çocuklarýn ufak ve ince parmaklarý olduðu için, birdenbire ortaya, Londra, Birmingham, ve baþka yerlerdeki çeþitli kilise iþevlerinden çýrak saðlanmasý âdeti çýktý. 7 ile 13-14 yaþlarý arasýnda onbinlerce küçük ve çaresiz yaratýk kuzeye gönderildi. Âdete göre çýraðýný giydirmek, beslemek ve bir çýrak yurdunda barýndýrmak ustaya düþüyordu, çalýþmalarý izlmek için bir gözcü konuyordu: çocuklarý elden geldiðince çok çalýþtýrmak bunun çýkarýnaydý, çünkü alacaðý para, bunlardan saðlanan iþle orantýlýydý. Bunun sonucu, kuþkusuz, zulüm ve þiddetti. ...

Manüfaktür bölgelerinin çoðunda ve, özellikle korkarým benim memle-ketim olan yerde [Lancashire] fabrika patronlarýna terkedilmiþ bu masum ve kimsesiz yaratýklara yürek parçalayýcý zulümler yapýlýyordu; aþýrý çalýþtýrma yüzünden ölecek hale geliyorlar ... dayak yiyorlar, zincire vu-ruluyorlar ve son derece geliþtirilmiþ en dehþet veriei yöntemlerle iþkenceye tâbi oluyorlardý; ... çoðu zaman dayak süresince bir deri bir kemik aç býrakýlýyorlar ... hatta bazan ... intihara bile sürükleniyorlardý. ... Derbyshireýn, Nottingnamshireýn ve Lancashireýn herkesin gözünden uzak, güzel ve romantik vadileri, korkunç iþkence ve çoðu zaman cinayet yuvalarý haline gelmiþti. Fabrikatörlerin kârlarý pek büyüktü, ama bu, yalnýzca, onlarýn doymakbilmez iþtahlarýný kamçýlamaktan baþka bir þeye yaramýyordu; ve bu yüzden fabrikatörlerin hiç bir sýnýr tanýmayan kârlarýný güvenceye almak için tutmak zorunda olduklarý en uygun bir yol-62 Eden, l.c., vol. I, book II, ch. I, s. 421.

Karl Marks 653

Kapital I

du; gece çalýþmasý denilen bir yöntem uygulanmaya baþlanmýþtý; bütün gün çalýþan bir grup iþçinin yerine gene bütün gece çalýþacak baþka bir grup hazýr tutuluyor; gececilerin daha yeni kalktýklarý yataklara gündüzcüler giriyor, gündüzcülerin kalktýklarý yataklara ise gececiler. Lancashire

de yataklarý hiç soðutmamak geleneksel bir uygulama oluyordu.63 [sayfa 777]

Kapitalist üretimin manüfaktür dönemi boyunca geliþmesiyle birlikte, Avrupa kamuoyu, utanç ve vicdan denen þeyin son kalýntýlarýný da yitirmiþti. Uluslar, kapitalist birikim aracý olarak kendilerine hizmet eden her türlü utancý, sinsi bir tebessümle övüyorlardý. Örneðin, saygýdeðer A. Andersonun, þu bönce Annals of Commerceýný okuyunuz. Burada, Utrecht barýþýnda Ýngilizlerin Ýspanyollardan, Asiento sözleþmesi ile, o zamana kadar yalnýzca Afrika ile Ýngiliz Batý Hint adalarý arasýnda yapýlan zenci ticaretinin bundan böyle Afrika ile Ýspanyol Amerikasý arasýnda yapýlmasý ayrýcalýðýnýn koparýlmasý, Ýngiliz devlet yönetiminin bir zaferi olarak ilân ediliyordu. Böylece, Ýngiltere, 1743 yýlýna kadar Ýspanyol Ame-rikasýna, yýlda 4.800 zenci gönderme hakkýný elde etmiþ oluyordu. Bu, ayný zaman da, Ýngiliz kaçakçýlýðý için bir örtü de oluyordu. Liverpool, köle ticareti ile göbek baðlamýþtý. Bu, onun, ilkel birikim yöntemiydi. Ve hatta bugüne kadar Liverpool, köle ticaretinin cenneti olarak saygýnlýðýný devam ettirmiþtir ve Aikinin (1795) sözü edilen yapýtýna göre

bu durum, Liverpool ticaretinin özelliði olan ve onu bugünkü gönence hýzla kavuþturan,cesur serüven ruhu ile ayný zamana raslamýþ; deniz ticaret gemileri ile denizcilere büyük iþ alanlarý saðlamýþ, ülkenin sýnai ürünlerine olan talep geniþ ölçüde artmýþtýr (s. 339). Liverpool köle ticaretinde, 1730 yýlýnda 15 gemi, 1751de 53 gemi, 1760ta 74 gemi, 1770te 96 gemi ve 1792de 132 gemi çalýþtýrmýþtýr.

Pamuklu sanayii Ýngiltereye çocuk köleliðini getirdiði gibi, Birleþik Devletler için de, daha önce azçok ataerkil bir nitelik taþýyan kölelik 63 John Fielden, l.c , s. 5, 6. Fabrika sisteminin daha önceki rezaletleri konusunda bkz: Dr.

Aikin (1795), l.c., s. 219 ve Gisborne, Enquary into the Daties of Men, 1795, v. II. Buharlý makineler, fabrikalarý, kýrlardaki çaðlayanlardan alýp kentlerin ortasýna yerleþtirince, perhizkâr artý-deðer yapýmcýlarý, iþevlerinden köleler aramak zorunluluðundan kurtularak, ellerinin altýnda hazýr bir malzemeyi, çocuðu buldular. 1811 yýlýnda, Sir R. Peel (olasýlýk bakanýnýn babasý), çocuklarýn korunmasý için hazýrladýðý tasarýyý parlamentoya sunduðu zaman, Bullion Committesi-nin Lümeni* ve Ricardonun yakýn dostu Francis Horner, Avam Kamarasýnda þöyle diyordu: Bir iflâs olayýnda bu çocuklardan eðer bu deyimi kullanmaya hakkýmýz varsa bir sürüsü satýþa çýkartýlmýþ ve sanki malmýþ gibi bu iþ için gazetelere ilân vermiþti. Ýki yýl önce, Kings Berich**

Mahkemesine çok iðrenç bir dava getirildi; bölge yardým kurulu, bir grup çocuðu, Londrada bir fabrikatörün yanýna çýrak olarak vermiþti; fabrikatör, bu çocuklarý bir baþkasýna devretmiþti ve ensonu bazý hayýrsever kimseler bunlarý açlýktan periþan bir durumda bulmuþlardýr. [Parlamento]

Soruþturma Komitesinde daha müthiþ bir olayý öðrenmiþ bulunuyorum ... daha birkaç yýl önce Londrada bir yardým kurulu ile Lancashiredaki bir fabrikatör arasýnda bir anlaþma yapýlmýþtý; buna göre, 20 tane saðlam çocukla birlikte bir tane de geri zekâlý çocuðun kabul edilmesi hükme baðlanmýþ bulunuyordu.

* Lümen, ýþýk ölçü birimi. -ç.

** Ýngilterede, eskiden kralýn baþkanlýk ettiði yüksek mahkeme heyeti. -ç.

654 Karl Marks

Kapital I

düzenini, ticari bir sömürü sistemi haline getirmesi için bir dürtü olmuþtur. Gerçekten de, Avrupada ücretli iþçilerin örtülü köleliði, yeni dünyada kendisine taban olarak, katýksýz ve düpedüz bir kölelik düzeninin bulunmasýný gerektiriyordu.64 [sayfa 778]

Kapitalist üretim tarzýnin ebedi doðal yasalarýnýn yerleþmesi, emekçiler ile emek koþullarý arasýndaki ayrýlma sürecinin tamamlanmasý, bir kutupta, toplumsal üretim ve geçim araçlarýnýn sermayeye, karþýt kutupta, halk kitlelerinin ücretli-emekçiler, özgür emekçi yoksullar65 modern toplumun yapay ürünleri haline dönüþtürülmesi tantæ molis erat.* Eðer para, Augierin66 dediði gibi, dünyaya, bir yanaðýnda doðuþtan kan lekesiyle geliyorsa, sermaye tepeden týrnaða her göze-neðinden kan ve pislik damlayarak geliyor.67 [sayfa 779]

64 1790 yýlýnda, Ýngiliz Antillerinde, bir özgür insana karþý on köle, Fransýz Antillerinde bire karþý ondört, Hollanda Antillerinde bire karþý yirmiüç köle vardý. (Henry Brougham, An Inquiry into the Colonial Policy of the European Powers, Edin. 1803, II, s. 74.) 65 Labouring poor [yoksul emekçi -ç.] deyimi, ücretli emekçiler sýnýfý farkedilecek hale geldiði andan itibaren Ýngiliz yönetmeliðinde görülmektedir. Bu deyim, bir yandan idle poora

[aylak yoksul -ç.] dilencilere vb. karþýt anlamda, öte yandan henüz tüyü yolunmuþ tavuða çevrilmemiþ ve hâlâ elinde kendi emek aracý bulunan emekçiler için kullanýlmaktadýr. Deyim, yasalardan, ekonomi politiðe geçmiþ ve Culpeper, J. Child vb. tarafýndan Adam Smithe ve Edene devredilmiþtir. Bütün bunlardan sonra, insan, execrable political cantmonger [iðrenç politik esnaf -ç.] Edmund Burke labouring poor deyimine execrable political cant [iðrenç politik ikiyüzlülük -ç.] dediði zaman onun bonne foisi [iyi niyeti -ç.] konusunda bir fikir edinebilir.

Týpký, Amerikada karýþýklýklar baþladýðý zaman, Kuzey Amerika sömürgelerinin hizmetinde, Ýngiliz oligarþisine karþý liberal rolünü oynadýðý gibi, Ýngiliz oligarþisinin hizmetinde de bu dalkavuk, Fransýz devrimine karþý romantik övgüler düzmüþ tam bir vülger burjuva idi. Ticaretin yasalarý, doðanýn yasalarýdýr ve bu nedenle, Tanrýnýn yasalarýdýr. (E. Burke, l.c., s. 31, 32.) Bu adamýn, Tanrý ile doðanýn yasalarýna sadýk kalarak kendisini daima en iyi pazarda satmasýna hiç þaþmamak gerekir. Bu Edmund Burkenin liberal olduðu zamanlardaki güzel bir portresi Rev. Mr. Tuckerin yazýlarýnda bulunabilir. Tucker, bir papaz ve tori idi, ama gene de onurlu bir kiþi ve uzman bir iktisatçýydý. Bugün egemen olan ve ticaretin yasalarýna büyük bir sadakatle baðlý bulunan rezilce karakter yoksunluðu karþýsýnda, kendisinden sonra gelenlerden tek bir þeyde,

yeteneklilikte farklý bulunan bu Burkeleri tekrar tekrar teþhir etmek bizim baþta gelen görevimizdir.

66 Marie Augier, Du Crédit Public, Paris 1842, s. 265.

67 Quarterly Reviewer, sermayenin, kargaþalýktan, kavgadan kaçtýðýný ve ürkek olduðunu söylüyor ki, bu, çok doðrudur, ama sorunu pek eksik olarak ortaya koymaktadýr. Sermaye, kâr olmadýðý zaman ya da az kâr edildiði zaman hiç hoþnut olmaz, týpký eskiden doðanýn boþluktan hoþlanmadýðýnýn söylenmesi gibi. Yeterli kâr olunca sermayeye bir cesaret gelir. Güvenli bir yüzde 10 kâr ile her yerde çalýþmaya razýdýr; kesin yüzde 20, iþtahýný kabartýr: yüzde 50, küstahlaþtýrýr; yüzde 100, bütün insanal yasalarý ayaklar altýna aldýrýr; yüzde 300 kâr ile, sahibini astýrma olasýlýðý bile olsa, iþlemeyeceði cinayet, atýlmayacaðý tehlike yoktur. Eðer kargaþalýk ile kavga kâr getirecek olsa, bunlarý rahatça dürtükler. Kaçakçýlýk ile köle ticareti bütün burada söylenenleri doðrular. (T. J. Dunning, l.c., s. 35, 36.)

* O kadar güçtü. -ç.

Karl Marks 655

Kapital I

OTUZÝKÝNCÝ BÖLÜM

KAPÝTALÝST BÝRÝKÝM TARÝHSEL EÐÝLÝMÝ

SERMAYENÝN ilkel birikimi, yani tarihsel doðuþu nasýl olmuþtur?

Ýlkel birikim, köleler ile serflerin doðrudan ücretli-emekçiye dönüþmeleri ve böylece düpedüz bir biçim deðiþikliðine uðramalarý ile olmadýkça, ancak, doðrudan üreticilerin mülksüzleþtirilmeleri, yani sahibinin emeðine dayanan özel mülkiyetin çözülüp yokolmasý anlamýna gelir. Özel mülkiyet, ancak, toplumsal, kolektif mülkiyetin antitezi olarak, emek araçlarý ile emeðin dýþ koþullarýnýn özel kiþilere ait olduðu yerlerde var-olur: Ama bu özel kiþilerin emekçi olup olmamalarýna göre, özel mülkiyetin niteliði farklý olur. Bunun ilk bakýþta kendilerini gösteren sayýsýz çeþitleri, bu iki uç arasýnda yer alan ara aþamalara tekabül eder. Emekçinin üretim araçlarý üzerindeki özel mülkiyeti, ister tarýmsal, ister manü-faktürel, ister her ikisi olsun, küçük iþletmenin temelidir; küçük iþletme, gene, toplumsal üretim ile emekçinin [sayfa 780] kendisinin özgür kiþiliðinin geliþmesinin temel koþuludur. Kuþkusuz bu küçük üretim tarzý, kölelik, serflik ve diðer baðýmlýlýk iliþkileri altýnda da vardýr. Ama bunun geliþip serpilmesi, tüm canlýlýðýna kavuþmasý, uygun klasik þeklini almasý, ancak emekçinin kendi kullandýðý üretim araçIarýnýn özel mülkiyeti ile olur: yani iþlediði topraðýn köylüsü, ve bir hüner sahibi olarak kullandýðý 656 Karl Marks

Kapital I

aletlerin zanaaçýsý olmasý gerekir. Bu üretim tarzý, topraðýn parçalara bölünmesini, diðer üretim araçlarýnýn daðýlmýþ olmasýný öngörür. Bu üretim araçlarýnýn toplanmasýný dýþtaladýðý gibi, her ayrý üretim süreci içindeki elbirliðini, iþbölümünü, toplum tarafýndan doða kuvvetlerinin denetimi altýna alýnmasýný ve üretken biçimde kullanýlmasýný ve toplumsal üretken güçlerin serbestçe geliþmesini dýþtalar. Bu üretim tarzý, ancak, dar ve azçok ilkel sýnýrlar içersinde hareket eden bir üretim sistemi ve toplum ile baðdaþabilir. Bunu sürgit hale getirmek, Pecqueurün haklý olarak dediði gibi, alelâdeliðin evrenselliðini ilân etmek olur. Zaten geliþmesinin belli bir aþamasýnda, çözülüp daðýlmasýna yolaçacak maddi öðeleri de yaratmýþ olur. O andan baþlayarak, toplumun göðsün-den yepyeni güçler ve tutkular filiz verir, ama eski toplum düzeni bunlarý engeller ve baský altýna alýr. Bu düzenin yokedilmesi gerekir ve yokedilir.

Bunun yokedilmesi, yani bireylerin malý olan daðýnýk üretim araçlarýnýn toplumsal ve yoðunlaþmýþ birimler haline, pek çok insanin cüce mülkiyetinin birkaç kiþinin dev mülkiyeti haline dönüþtürülmesi, büyük halk yýðýnlarýnýn, topraktan, geçim araçlarýndan ve emek araçlarýndan yoksun hale getirilmesi; halk yýðýnlarýnýn bu korkunç ve ýstýraplý mülksüzIeþtirilmesi iþlemi, sermayenin tarihinin baþlangýcýný oluþturur. Bu, bir dizi, zor yöntemlerini içerir ve biz, bunlardan, yalnýzca, ilkel sermaye birikimi yöntemi olarak çað açýcý olan bazýlarýný gözden geçirmiþ bulunuyoruz.

Doðrudan üreticilerin mülksüzleþtirilmeleri, acýmasýz bir vahþetle ve en bayaðý, en rezil, en küçültücü, en çirkin tutkularýn dürtüsü altýnda gerçekleþtirilmiþtir. Tecrit edilmiþ, baðýmsýz emekçi bireyin, deyim yerindeyse, kendi emek koþullarýyla kaynaþmasýnýn sonucu olan özel mülkiyetin yerini, öbürlerinin itibari olarak özgür emeðinin, yani ücretli-emeðin sömürülmesine dayanan.kapitalist özel mülkiyet alýr.68 [sayfa 781]

Bu dönüþüm sureci, eski toplumu, tepeden týrnaða yeter derecede çözüp ayýrýr ayýrmaz, emekçiler proletaryaya ve onlara ait emek araçlarý sermayeye çevrilir çevrilmez, kapitalist üretim tarzý, kendi ayaklarý üzerinde duracak hale gelir gelmez, emeðin daha geniþ ölçüde toplumsallaþmasý, toprak ile diðer üretim araçlarýnýn toplumsal olarak daha fazla sömürülen ve dolayýsýyla ortak üretim araçlarý olarak geniþ ölçüde kullanýlan üretim araçlarý haline dönüþtürülmesi ve özel mülk sahiplerinin daha fazla mülksüzleþtirilmeleri yeni bir biçim alýr. Þimdi mülksüz-leþtirilecek olan kimse, artýk, kendi hesabýna çalýþan emekçi deðil, birçok emekçiyi sömüren kapitalisttir. Bu mülksüzIeþtirme, kapitalist üretimin kendi içinde taþýdýðý yasalarýn iþlemesiyle, sermayenin merkezileþmesi ile gerçekleþir. Bir kapitalist, daima birçoklarýnýn baþýný yer. Emek-sürecinin, gitgide boyutlarý büyüyen kooperatif þekli, bilimin bilinçIi teknik 68 Nous sommes dans une condition tout-à-fait nouvelle de la société... nous tendens à séparer toute espéce de propriété davec toute espèce de travail. [Toplum için tamamýyla yeni bir durumda bulunuyoruz... her türlü mülkiyeti, her türlü emekten ayýrmaya çalýþýyoruz.]

(Sismondi, Nouveaux Principes dEcon. Polit., t. II, s. 434.) Karl Marks 657

Kapital I

uygulamasý, topraðýn yöntemli bir biçimde iþlenmesi, emek araçlarýnýn ancak ortaklaþa kullanýlabilir emek araçlarýna dönüþtürülmesi, bütün emek araçlarýnýn bileþik toplumsal emeðin üretim araçlarý olarak kullanýlmasýyla saðlanan tasarruf, bütün insanlarýn dünya pazarlarý aðýna sokulmasý ve böylece kapitalist rejimin uluslararasý bir nitelik kazanmasý, bu merkezileþme ya da birçok kapitalistin birkaç kapitalist tarafýndan mülksüzleþtirilmesi ile elele gider. Bu dönüþüm sürecinin bütün avantajlarýný sömüren ve tekellerine alan büyük sermaye sahiplerinin sayýlarýndaki sürekli azalmayla birlikte, sefalet, baský, kölelik, soysuzlaþma, sömürü de alabildiðine artar; ama gene bununla birlikte, sayýlarý sürekli artan, kapitalist üretim sürecinin kendi mekanizmasý ile eðitilen, birleþtirilen ve örgütlenen iþçi sýnýfýnýn baþkal- dýrmalarý da geniþler, yaygýnlaþýr.

Sermaye tekeli, kendisiyle birlikte ve kendi egemenliði altýnda fýþkýrýp boy atan üretim tarzýnýn ayakbaðý olur. Üretim araçlarýnýn merkezileþmesi ve emeðin toplumsallaþmasý, en sonunda, bunlarýn kapitalist ka-buklarýyla baðdaþamadýklarý bir noktaya ulaþýr. Böylece kabuk parçalanýr.

Kapitalist özel mülkiyetin çaný çalmýþtýr. Mülksüzleþtirenler mülksüzleþ-tirilirler.Kapitalist üretim tarzýnýn ürünü olan kapitalist mülk edinme tarzý, kapitalist özel mülkiyeti yaratýr. Bu, mülk sahibinin emeðine dayanan kiþisel özel mülkiyetin ilk yadsýmasýdýr. Ama [sayfa 782] kapitalist üretim bir doða yasasýnýn kaçýnýlmaz zorunluluðu ile kendi yadsýnmasýný doðurur. Bu, yadsýmanýn yadsýnmasýdýr. Bu, üretici için özel mülkiyetin yeniden kurulmasý deðildir, ama ona, kapitalist dönemde edinilen elbirliði ve toprak ile üretim araçlarýnýn ortak sahipliði temeline dayanan bireysel mülkiyeti saðlar.

Kiþisel emekten doðan daðýnýk özel mülkiyetin kapitalist özel mülkiyete dönüþmesi, halen toplumsallaþmýþ üretime fiilen dayanan kapitalist özel mülkiyetin toplumsal mülkiyete dönüþmesinden kuþkusuz kýyaslanamayacak kadar daha uzun süreli, daha þiddetli ve çetin bir süreçtir. Birinci durumda, halk yýðýnlarýnýn birkaç gaspedici tarafýndan mülksüzleþtirilmesi sözkonusuydu; ikincisinde ise, birkaç gaspedicinin, halk yýðýnlarý tarafýndan mülksüzleþtirilmeleri sözkonusudur.69 [sayfa 783]

69 Sanayiin, burjuvazinin elde olmayarak teþvik ettiði ilerleyiþi, emekçilerin rekabetten ileri gelen yalýtýlmýþlýklarýnýn yerine, birlikteliklerinden ileri gelen devrimci dayanýþmalarýný kor. Demek ki, büyük sanayiin geliþmesi, burjuvazinin ayaklarýnýn altýndan bizzat ürünleri ona dayanarak ürettiði ve mülk edindiði temeli çeker alýr. Þu halde, burjuvazinin ürettiði, her þeyden önce, kendi mezar kazýcýlarýdýr. Kendisinin devrilmesi ve proletaryanýn zaferi, ayný ölçüde kaçýnýlmazdýr. Bugün burjuvazi ile karþý karþýya gelen bütün sýnýflar içersinde yalnýzca proletarya, gerçekten devrimci bir sýnýftýr. Öteki sýnýflar büyük sanayi karþýsýnda erirler ve ensonu yokolurlar; proletarya ise onun özel ve temel ürünüdür. Alt orta-sýnýf, küçük imalâtçý, dükkâncý, zanaatçý, köylü, bütün bunlar, orta-sýnýfýn parçalarý olarak varlýklarýný yokolmaktan kurtarmak için, burjuvaziye karþý savaþýrlar. Bunlar, þu halde, devrimci deðil, tutucudurlar. Hatta gericidirler, çünkü tarihin tekerleðini gerisin geriye döndürmeye çalýþýrlar. (Karl Marx und Friedrich Engels, Manifest der Kommunistischen Partei, London 1848, s. 11, 9. [Komünist Parti Manifestosu]

658 Karl Marks

Kapital I

OTUZÜÇÜNCÜ BÖLÜM

MODERN SÖMÜRGECÝLÝK TEORÝSÝ70

EKONOMÝ POLÝTÝK, biri üreticinin kendi emeðine, diðeri baþkalarýnýn emeðinin kullanýlmasý ilkesine dayanan çok farklý türden iki özel mülkiyet þeklini birbirine karýþtýrmaktadýr. Bunlardan ikincisinin yalnýzca doðrudan birincisinin antitezi olmakla kalmayýp, mutlaka onun mezarý üzerinde boy attýðýný da unutmaktadýr. Ekonomi politiðin yurdu Ba-tý Avrupada, ilkel birikim süreci, aþaðý yukarý tamamlanmýþ bulunmaktadýr. Burada, kapitalist rejim, ya doðrudan bütün ulusal üretim alanýný egemenliði altýna almýþtýr, ya da ekonomik koþullarýn henüz tam geliþ-mediði yerlerde, eski üretim tarzýna baðlý olmakla birlikte, [sayfa 784] yavaþ yavaþ çözülmekte olan bu üretim tarzýyla yanyana yaþamaya devam 70 Biz, burada, gerçek sömürgeleri, serbest göçmenlerin yerleþtikleri bakir topraklarý ele alýyoruz. Birleþik Devletler, ekonomik anlamda, bugün bile ancak Avrupanýn bir sömürgesidir.

Ayrýca bu kategoriye, köleliðin kaldýrýlmasý ile daha önceki koþullarýn tamamýyla deðiþmiþ olduðu eski plantasyonlar da girer.

Karl Marks 659

Kapital I

eden toplum katlarýný hiç deðilse dolaylý olarak denetleyecek durumdadýr. Gerçekler, ideolojisinin yüzüne ne kadar yüksek sesle haykýrýrsa, ekonomi politikçi, bu hazýr bulduðu sermaye dünyasýna, kapitalizm-öncesi dünyadan devraldiði hukuk ve mülkiyet kavramlarýný, o kadar büyük bir çaba ve tatlý dillilikle uygulamaktadýr. Sömürgelerde durum baþka türlüdür. Orada, her yerde; kapitalist rejim, kendi emek koþullarýný, kapitalisti deðil, kendisini zengin etmek için kullanan üreticinin direniþiyle çarpýþmaktadýr. Birbiriyle taban tabana karþýt bu iki ekonomik sistem arasýndaki çeliþki, pratikte, kendisini bir savaþým ile ortaya koyar. Anayurdun gücüne sýrtýný dayayan kapitalist, üreticinin kendi baðýmsýz emeðine dayanan üretim ve mülk edinme tarzlarýný yolunun üzerinden zorla temizler. Sermaye dalkavuðu ekonomi politikçiyi, anayurtta, kapitalist üretim tarzý ile bunun karþýtýnýn teorik özdeþliðini öne sürmeye zorlayan ayný çýkar düþüncesi, onu, sömürgelerde, bu karþýtlýðý itiraf etmeye, iki üretim tarzýnýn uzlaþmaz karþýtlýðýný yüksek sesle ilân etmeye zorlar. Bu amaçla, emekçiler mülksüzleþtirilmeden ve buna uygun olarak üretim araçlarý sermayeye dönüþtürülmeden, emeðin toplumsal üretme gücünün geliþmesinin, elbirliðinin, iþbölümünün, geniþ ölçüde makine kullanýmýnýn vb. olanaksýzlýðýný tanýtlamaya kalkýþýr.

Sözde ulusal zenðinlik adýna ve yararýna, halký sefilleþtirecek yapay yollarýn araþtýrýlmasý peþindedir. Ýþin burasýnda, büründüðü o mazur gösterme zýrhý, çürümüþ aðaç kabuðu gibi parça parça daðýlýr. E. G. Wakefieldin büyük meziyeti, sömürgeler71 konusunda yeni bir þey keþfetmesi deðil, ama anayurttaki kapitalist üretim koþullarýnýn gerçeðini buralarda keþfetmiþ olmasýdýr. Himaye sisteminin, baþlangýçta,72 anayurtta yapay olarak kapitalist imal etme giriþiminin olmasý gibi, Ýngilterede bir süre Parlamento yasalarý ile yürütülmeye çalýþýlan Wakefieldin sömürgecilik teorisi de, sömürgelerde, ücretli-iþçi imal etmeye yönelmiþ bir giriþimdi.

O, buna, sistemli sömürgecilik adýný veriyor.

Her þeyden önce Wakefield, sömürgelerde ücretli iþçi, kendi

[sayfa 785] özgür iradesi ile kendisini satmak zorunda bulunan baþka bir insan yoksa, para, geçim araçlarý, makineler ve diðer üretim araçlarý mülkiyetinin, bir adama, henüz bir kapitalist damgasý vurmadýðýný keþfetti. O, sermayenin bir þey olmayýp, þeylerin aracýlýðý ile kiþiler arasýnda kurulan toplumsal bir iliþki olduðunu keþfetmiþti.73 Bay Peelin, 50.000

71 Wakefieldin modern sömürgecilik konusundaki birkaç görüþü, fizyokrat Mirabeau Baba ve hatta çok daha önce Ýngiliz iktisatçýlarý tarafýndan tamamýyla sezilmiþtir.

72 Sonralarý bu, uluslarasý rekabet savaþýmýnda geçici bir zorunluluk halini almýþtýr, ama nedeni ne olursa olsun sonuçlarý aynýdýr.

73 Bir zenci, bir zencidir. Ancak belirli koþullar altýnda bir köle durumuna gelir. Bir pamuk eðirme makinesi, pamuk eðirme makinesidir. Ancak belirli koþullar altýnda, sermaye durumuna gelir. Bu koþullardan koparýldý mý, artýk sermaye deðildir, týpký altýnýn kendi kendine para olmamasý ya da þekerin, þeker fiyatý olamamasý gibi. ... Sermaye de bir toplumsal üretim iliþkisidir.

Bir burjuva üretim iliþkisi, burjuva toplumunun üretim iliþkisidir. (Karl Marx Lohnarbeit und Kapital, N. Rh. Zeitung.) n° 266, 7 Nisan 1849 [Ücretli Emek ve Sermaye  Ücret, Fiyat ve Kâr, s.

40-41, 41-42.]

660 Karl Marks

Kapital I

sterlin deðerinde üretim ve geçim aracýyla birlikte, Ýngiltereden kalkýp, ta Batý Avustralyada Swan nehrine gitmesine acýr. Bay Peel, ayrýca, beraberinde erkek ve çocuk 3,.000 kiþilik bir iþçi sýnýfý götürecek kadar da ileri görüþlüydü. Gideceði yere varýnca, Bay Peelin yanýnda, yataðýný yapacak ya da nehirden su taþýyacak bir uþak bile kalmamýþtý.74 Zavallý Bay Peel, her þeyi önceden düþünmüþtü de, Ýngiliz üretim tarzlarýný Swan nehrine taþýmayý akýl edememiþti!

Wakefieldin aþaðýdaki keþiflerinin anlaþýlmasý için iki noktayý belirtelim: Üretim ve geçim araçlarýnýn, ilk üreticinin mülkiyetinde kaldýðý sürece sermaye olmadýklarýný biliyoruz. Bunlar, ancak, ayný zamanda, emekçiyi hem sömürme ve hem de boyunduruk altýna alma aracý olarak hizmet ettikleri zaman, sermaye halini alýrlar. Ama onlardaki bu kapitalist ruh, ekonomi politikçinin kafasýnda, maddi özleri ile o kadar sýký sýkýya kaynaþmýþtýr ki, o, bunlara, her durumda ve hatta tam tersi olduklarý zaman bile sermaye adýný verir. Bu, Wakefieldde de böyledir.

Üstelik: üretim araçlarýnýn, kendi hesaplarýna çalýþan pek çok baðýmsýz emekçinin bireysel mülkiyeti halinde parçalanmasýna, sermayenin eþit olarak bölünmesi der. Ekonomi politikçinin, feodal hukukçudan farký yoktur. Bu hukukçu da, salt parasal iliþkilere, feodal hukuðun saðladýðý yaftalarý yapýþtýrdý.

Eðer diyor Wakefield, toplumun bütün üyeleri, sermayenin eþit kýsýmlarýna sahip olsalardý ... hiç kimse kendi elleriyle kullanabileceðinden fazla sermaye biriktirme dürtüsüne sahip olmazdý. Toprak sahibi olma tutkusunun, ücretle tutulabilecek bir emekçi sýnýfýn varlýðýný engellediði yeni Amerikan sömürgelerinde durum bir dereceye kadar böyledir.75 Bu nedenle, emekçi, [sayfa 786] kendisi için biriktirebildiði sürece bunu, ancak, üretim araçlarýnýn sahibi olarak kaldýðý sürece yapabilir kapitalist birikim ve kapitalist.üretim tarzý olanaksýzdýr. Bunlar için mutlaka gerekli olan bir ücretli-emekçiler sýnýfý bulunmamaktadýr.

Bu durumda, öyleyse, eski Avrupada emekçinin, kendi emek koþullarýndan yoksun býrakýlmasý, yani sermaye ile ücretli-emeðin birarada varlýðý nasýl mümkün oldu? Oldukça özgün türden bir toplumsal sözleþme ile.

Ýnsanoðlu, sermaye birikimini hýzlandýrmak için, kuþkusuz Ademden beri varlýðýnýn tek ve son amacý olarak hayalinde beslediði basit bir yöntemi benimsedi: bunlar kendilerini, sermaye ve emek sahibi olarak ikiye böldüler. ... Bu bölünme, bir uyum ve birleþ- menin sonucuydu.76

Tek sözcükle: büyük insan kitlesi, sermaye birikimi onuruna, kendisini mülksüzleþtirdi. Þimdi insan, bu fanatikçe kendini yadsýma içgüdüsünün, böyle bir toplum sözleþmesinin hayal alanýndan gerçek âleme geçire-bileceði insanlarla koþullarýn ancak varolabileceði sömürgelerde, özellikle etkili olabileceðini düþünebilir. Ama eðer öyleyse, kendiliðinden ve dü-74 E. G. Wakefield, England and America, c. II, a. 33.

75 l.c., s. 17.

76 l.c., v. I, s. 18.

Karl Marks 661

Kapital I

zenlenmemiþ ve sömürgeciliðin yerine, onun tam karþýtý olan sistemli sömürgecilik niçin gerekli görülüyor? Ama ama Amerikan Birliðinin kuzey devletlerinde, halkýn onda-birinin bile, ücretli-emekçiler tanýmý içine girebileceði kuþkuludur. ... Ýngilterede ... emekçi sýnýf halkýn büyük kýsmýný oluþturur.77 Ayrýca, sermayenin zaferi için, emekçi insanlýkta kendini mülksüzleþtirme dürtüsü o kadar azdýr ki, Wakefielde göre, kölelik, sömürgeci zenginliðin biricik doðal temelidir. Ne var ki, o köle-lerle deðil; özgür insanlarla iþ görmek zorunda olduðu için, onun sistemli sömürgeciliði yalnýzca pis allerdir.* Saint Domingoya yerleþen ilk Ýspanyollar, hiç Ýspanyol emekçi bulamadýlar. Ama, emekçi olmaksýzýn sermayeleri yokolup giderdi ya da en azýndan, herbirinin kendi elleriyle kullanabileceði küçük küçük parçalara bölünürdü. Ýngilizlerin kurduklarý son sömürgede Swan River sömürgesi bu, fiilen böyle oldu: burada, sermayeyi kullanabilmek için gerekli emekçi yokluðundan, büyük bir sermaye, tohum, araç ve hayvan sürüsü yokoldu ve hiç kimse kendi elleriyle [sayfa 787] kullanabileceðinden fazla sermayeyi elde tutmadý.78

Halk yýðýnlarýnýn topraktan mülksüzleþtirilmesinin, kapitalist üretim tarzýnýn temelini oluþturduðunu görmüþ bulunuyoruz. Oysa bunun tersine özgür bir sömürgenin temeli þudur: topraðýn büyük kýsmý hâlâ kamu mülkiyetidir ve bu nedenle her göçmen, daha sonra geleceklerin ayný þeyi yapmalarýný engellemeyecek þekilde, bunun bir kýsmýný özel mülkü ve kiþisel üretim aracý haline getirebilir.79 Hem sömürgelerdeki gönencin ve hem de kökleþliþ düþkünlüðün sermayenin yerleþmesine karþý çýkýþýn sýrrý, iþte buydu. Topraðýn ucuz, herkesin özgür ve dileyen herkesin kendisi için kolayca bir parça toprak edinebileceði yerde, emekçinin üründeki payý bakýmdan emek, yalnýz pahalý olmakla kalmaz, ne fiyata olursa olsun toplu emek bulmak da güçleþir.80

Sömürgelerde emekçinin, üretim araçlarýndan ve kökleri olan topraktan ayrýlmalarý diye bir durumun henüz sözkonusu olmamasý, ya da tek-tük veya pek sýnýrlý ölçülerde görülmesinin yanýsýra, ne tarým sanayiden ayrýlmýþ ve ne de köylülüðün kýrsal ev sanayii yokedilmiþtir.

Bu durumda, sermaye için iç pazar nereden saðlanacaktýr? Köleler ile bunlarýn, sermaye ile emeði belli iþlerde biraraya getiren patronlarý dýþýnda, Amerikan nüfusunun hiç bir kesimi, yalnýzca tarýmla uðraþmaz.

Topraklarýný iþleyen özgür Amerikalýlar, daha baþka birçok iþler yaparlar.

Kullandýklarý eþyalar ile araçlarýn bir kýsmýný, çoðu zaman kendileri yaparlar. Kendi evlerini çoðu kez kendileri yaptýklarý gibi, emeklerinin ürününü de, ne kadar uzak olursa olsun, pazara kendileri götürürler. Ýplik eðirir,

* En kötü olasýlýk. -ç

77 l.c., s. 42, 43, 44.

78 l.c., v. II, s. 5

79 Sömürgeciliðe konu olabilmesi için, topraðýn, yalnýz boþ ve ekilmemiþ olmasý yetmez, özel mülkiyete dönüþtürülebilir, kamu mülkiyeti altýnda olmasý da gerekir. (I.c., v. II, s. 125.) 80 l.c., v..I, s. 247.

662 Karl Marks

Kapital I

kumaþ dokurlar; sabun ve mum yaptýklarý gibi, çoðu zaman kendi kul-lanacaklarý ayakkabýlar ile elbiseleri de kendileri yaparlar. Amerikada topraðýn iþlenmesi, çoðu kez, demircinin, deðirmencinin ya da bakkalýn ikinci bir iþidir.81 Böylesine garip insanlar içinde, kapitalistler için, perhiz alaný nerededir?

Kapitalist üretimin büyük güzelliði þuradýdýr: yalnýz ücretli iþçiyi durmadan ücretli iþçi olarak yeniden-üretmekle kalmaz, ayný zamanda, sermaye birikimiyle orantýlý olarak daima bir [sayfa 788] nispi ücretli iþçi artý-nüfusunu da üretir. Böylece, emeðin arz ve talep yasasý doðru çizgi üzerinde tutulur, ücret salýnýmlarý, kapitalist sömürü için doyurucu sýnýrlar içersine alýnýr ve ensonu, emekçinin kapitaliste toplumsal baðýmlýlýðý, bu vazgeçilmez koþul güvenceye alýnmýþ olur; anayurtta kurnaz ekonomi politikçinin, alýcýyla satýcý arasýnda, yani ayný derecede baðýmsýz iki meta sahibi, meta-sermaye sahibi ile meta-emek sahibi arasýnda serbest bir sözleþme þeklinde gösterdiði bu iliþki, aslýnda, tam bir baðýmlýlýk iliþkisidir. Ama sömürgelerde bu güzel hayal yýkýlýr. Burada mutlak nüfus, anayurda göre çok daha büyük bir hýzla artar, çünkü pek çok emekçi, bu âleme, hazýr yetiþmiþ insan olarak adýmýný atar, ama emek pazarý gene de daima gerektiði kadar dolu deðildir. Emeðin arz ve talep yasasý, parçalanmýþtýr. Bir yandan eski dünya, durmadan, sömürmeye ve perhize susamýþ sermaye yatýrýr, öte yandan, ücretli-emekçinin ücretli-emekçi olarak düzenli yeniden-üretilmesi, çok münasebetsiz ve kýsmen de aþýlamayan engellerle karþýlaþýr. Sermaye birikimine oranla sayýca daima fazla ücretli-emekçi üretimine ne olmuþtur? Bugünün ücretli-iþçisi, yarýnýn kendi hesabýna çalýþan baðýmsýz köylüsü ya da zanaatçýsýdýr. Emek pazarýndan çekilmiþtir, ama iþevine de girmemiþtir.

Ücretli-emekçilerin, sermaye yerine kendi hesabýna çalýþan, kapitalist beyler yerine kendilerini zenginleþtiren baðýmsýz üreticilere sürekli dönüþümü, kendi bakýmýndan, emek pazarýnýn koþullarý üzerinde çok olumsuz etkiler yapar. Yalnýz ücretli-emekçinin sömürü derecesi, aþýrý ölçüde düþük olmakla kalmaz. Ücretli-emekçi baðýmlýlýk iliþkisi ile birlikte, üstelik, perhizci kapitaliste olan baðýmlýlýk duygusunu da kaybeder.

Ýþte size, bizim E. G. Wakefieldin bu kadar yiðitçe, böylesine dokunaklý ve veciz biçimde çizdiði uygunsuzluklar tablosu.

Ücretli-emek arzý, ne sürekli, ne düzenli, ne de yeterlidir diye yakýnýyor. Emek arzý, daima, sadece küçük deðil, güvensiz ve belirsizdir de.82 Kapitalist ile emekçi arasýnda bölüþülen ürün büyük olduðu ölçüde, emekçi de o ölçüde büyük bir pay almakta ve o hýzla, o da kapitalist olmaktadýr. ... Ömürleri uzun olanlardan bile, çok azý, çok büyük ölçüde servet yýðabilir.83 Emekçiler açýk bir þekilde, kapitalistin, emeklerinin büyük bir kýsmýnýn [sayfa 789] karþýlýðýný vermekten kaçýnmasýna 81 l.c., s. 21, 22.

82 l.c.. v. II. s. 116.

83 l.c.. v. I, s. 131.

Karl Marks 663

Kapital I

gözyummuyorlar. Kendi sermayeleri ile Avrupadan kendi ücretli-iþçilerini getirme kararsýzlýðý da bir iþe yaramýyor. Çok geçmeden, bunlar, ücretli-emekçi ... olmaktan çýkýyorlar; bunlar ... emek pazarýnda eski patronlarýnýn karþýsýna rakip olarak çýkmasalar bile, baðýmsýz toprak sahibi oluyorlar.84 Ne facia! Erdemli kapitalistimiz ta Avrupalardan kendi parasýyla kendi rakiplerini getirmiþ oluyor! Dünyanýn sonu geldi zaten!

Tevekkeli deðil, Wakefield, sömürgelerde ücretli-iþçilerden yana ne baðýmlýlýk kaldý, ne de baðýmlýlýk duygusu diye boþuna yakýnmýyor. Cömezi Merivale, yüksek ücretler nedeniyle, sömürgelerde, daha ucuz ve daha yumuþakbaþlý emekçilere kapitalistin onlardan emir almak yerine kendi koþullarýný zorla kabul ettirebileceði bir sýnýfa büyük gereksinme bulunduðunu söylüyor. Eski uygar ülkelerde emekçi özgür olmakla birlikte, doða yasasý ile kapitaliste baðýmlý idi; sömürgelerde bu baðýmlýlýðýn, yapay yollardan yaratýlmasý gerekir.85 [sayfa 790]

Þimdi Wakefielde göre sömürgelerdeki bu kötü durumun sonuçlarý nedir? Üreticiler ile ulusal servetin, barbarca parçalanýp daðýlmasý eðilimi.86 Üretim araçlarýnýn, kendi hesaplarýna çalýþan sayýsýz sahipler arasýnda daðýlmasý, sermayenin merkezileþmesinin yanýsýra, bileþmiþ emeðin bütün temellerini de yokeder. Birkaç yýl alabilecek ve sabit bir sermaye yatýrýmý gerektirecek her büyük giriþim, yürütülmesi yönün-84 l.c., v. II, s. 5.

85 Merivale, l.c., v. II, s. 235-314 passim. Ilýmlý, serbest ticaret yanlýsý, vülger iktisatçýsý Molinari bile þöyle diyor: Dans les colonies où lesclavage a eté aboli sans que le travail forcé se trouvait remplacé par une quantité équivalente de travail libre, on a vu sopérer la contre-partie du fait qui se réalise tous les jours sous nos yeux. On a vu les simples travailleurs exploiter à leur tour les entrepreneurs dindustrie, exiger deux des salaires hors de toute proportion avec la part légitime qui leur revenait dans le produit. Les planteurs, ne pouvant obtenir de leurs sucres un prix suffisant pour couvrir la hausse de salaire, ont été obligiés de fournir lexcédant, dabord sur leurs profits, ensuite sur leurs capitaux mêmes. Une foule de planteurs ont été ruinés de la sorte, dautres ont fermé leurs ateliers pour échapper à une ruine imminente. ...

Sans doute, il vaut mieux voir périr des accumulations de capitaux, que des générations dhommes [bu ne içtenlik Bay Molinari!] mais ne vaudrait-il pas mieux que ni les uns ni les autres périssent [Zorunlu çalýþmanýn, eþdeðer bir miktardaki özgür çalýþma ile deðiþtirilmekbizin, kölelliðin kaldýrýlmýþ bulunduðu sömürgelerde, olayýn her gün gözlerimizin önünde gerçekleþen karþýlýðýnýn meydana geliþi görüldü. Bu kez basit emekçilerin sanayi giriþimcilerini sömürdükleri, onlardan, ürün içinde kendilerinin hakký olan pay ile hiç bir iliþkisi olmayan yüksek ücretler istedikleri görüldü. Þekerlerinden, ücret artýþýný karþýlamak için yeterli bir fiyat elde edemeyen tarým iþletmecileri (plantörler), açýðý önce kârlarý, sonra da sermayeleri üzerinden kapama zorunda kaldýlar. Birçok tarým iþletmecisi bu biçimde yýkýma uðradý, öbürleri, eli kulaðýnda bir yýkýmdan kurtulmak için, atelyelerini kapadýlar. ... Kuþkusuz, sermaye birikimlerinin telef olduðunu görmek, insan kuþaklarýnýn telef olduðunu görmekten evladýr [...]; ama ne birilerinin, ne de öbürlerinin telef olmasý daha iyi deðil mi?] (Molinari, l.c., s. 51, 52.) Bay Molinari, Bay Molinari! Öyleyse, kutsal on emir, Musa ve peygamberler, arz ve talep yasasý nerede kaldý?

Mademki Avrupada giriþimci, emekçinin hakký olan paya eluzatýyor, Batý Antillerde de emekçi, entrepreneur seine part légitimeine [giriþimcinin hakký olan pay -ç.] pekâlâ eluzatýr. Sonra izin verirseniz soralým: sizin de itiraf ettiðiniz gibi kapitalistin Avrupada her allahýn günü ödemeyi ihmal ettiði bu part légitime [hakký olan pay -ç.] nedir? Baþka yerlerde otomatik olarak iþleyen arz ve talep yasasýný, oralarda, emekçilerin, kapitalisti exploiter [sömürmek -ç.]

kadar simple [basit -ç.] olduðu sömürgelerde polis önlemleriyle rayýna oturtmak için þiddetli bir istek duyuyor.

86 Wakefield, l.c., v. II, s. 52.

664 Karl Marks

Kapital I

den engellerle karþýlaþýr. Avrupada sermaye bir an bile duraksamadan yatýrým yapar, çünkü iþçi sýnýfý, onun, daima gereðinden fazla, daima emrinde canlý bir ekini, parçasýný oluþturur. Ama sömürgeler! Wakefield son derece acýklý bir öykü anlatýr. Kanadalý ve New York eyaletin-den bazý kapitalistlerle konuþmuþtur; buralarda göçmen dalgasý sýk sýk durgunlaþýyor ve bir fazla emekçi tortusu býrakýyordu. Melodramýn kiþilerinden birisi Bizim sermayemiz, diyor, tamamlanmasý epeyce uzun bir zaman alacak pek çok giriþimler için hazýrdý, ama çok geçmeden bizi býrakýp gidecek iþçilerle bu gibi giriþimlere baþlayamazdýk. Bu göçmenleri, burada, iþçi olarak alýkoyabileceðimize güvenseydik, bunu, sevinerek hemen ve hem de yüksek bir fiyatla yapardýk: ve hatta bunlar býrakýp gitse bile, gerektiðinde yenilerini bulabileceðimizden emin olsaydýk, gene bu iþlere giriþirdik..87

Wakefield, Ýngiliz kapitalist tarýmýný ve onun birleþik emeðini, Amerikan köylülerinin daðýnýk tarýmçýlýðý ile karþýlaþtýrdýkdan sonra, farkýnda olmadan, madalyonun öteki yüzünü de bize gösterir. Amerikan halk kitlesini, hali-vaktinde, baðýmsýz, giriþken ve daha kültürlü olarak betimler, oysa Ýngiliz tarým emekçisi sefil bir yaratýk, bir dilencidir. ...

Tarýmda çalýþan serbest emeðin ücreti, Kuzey Amerika ile bazý yeni sömürgeler dýþýnda hangi ülkede, emekçinin yalnýzca geçimini saðlamasýnýn ötesine geçmiþtir? ... Kuþkusuz, Ýngilterede, çiftlik beygirleri, deðerli bir mal olarak, Ýngiliz köylülerinden daha iyi beslenirler..88 Ama, never mind!* Ulusal zenginlik bir kez daha, niteliði gereði, halkýn sefaleti ile özdeþtir. [sayfa 791]

Peki öyleyse, sömürgelerin anti-kapitalist kanseri nasýl iyileþtirile-cektir? Eðer bir darbede, bütün toprak, kamu mülkiyetinden özel mülkiyete dönüþtürülmek istenseydi, elbette kötülüðün kökleri, ama onunla birlikte sömürgeler de yokedilirdi. Ustalýk, bir taþla iki kuþ vurmaktýr.

Öyleyse, hükümet, bakir topraklara arz ve talep yasasýnýn dýþýnda, göçmenleri, toprak satýnalabilecek kadar para kazanmasý ve kendisini baðýmsýz bir köylü haline getirebilmesi için uzun bir süre ücretle çalýþmaya zorlayacak þekilde yapay bir fiyat biçmeliydi.89 Topraðýn, ücretli-iþçilerin yanaþamayacaklarý bir fiyatla satýlmasýndan, saðlanan fon, 87 l.c., s. 191, 192.

88 l.c.. v. I, s. 47, 246.

89 Cest ajoutez-vous, grâce à lappropriation du sol et des capitaux que lhomme, qui na que ses bras, trouve de loccupation, et se fait un revenu ... cest au contraire, grâce à lappropriation individuelle du sol quil se trouve des hommes nayant que leurs bras. ... Quand vous mettez un homme dans le vide, vous vous emparez de latmosphére. Ainsi faites-vous, quand vous vous emparez du sol. ... Cest le mettre dans le vide de richesses, pour ne le laisser vivre quà votre volonté. [Kollarýndan baþka bir þeyi olmayan insan, ancak toprak ve sermaye temellükü sayesinde iþ bulur ve kendine bir gelir saðlar. Tersine, ancak topraðýn bireysel temellükü sayesinde, o insan, kendine kollarýndan baþka bir þeyleri olmayan insanlar bulur. ...

Bir insaný boþlukta tuttuðunuz zaman, havayý kendinize maledersiniz. Topraðý kendinize malettiðiniz zaman da böyle yaparsýnýz. Bu, onu ancak kendi isteðinize göre yaþatmak için, zenginlik boþluðu içinde tutmak demektir.] (Colins, l.c., t. III., s. 267-271, passim.)

* Önemli deðil. -ç.

Karl Marks 665

Kapital I

yani kutsal arz ve talep yasasýnýn ayaklar altýna alýnmasýyla, ücretli-emekten sýzdýrýlan bu para ile, hükümet, bu fonla orantýlý olarak Avrupadan sömürgelere meteliksiz insanlar getirir ve böylece ücretli-emek pazarýný kapitalistler için aðzý aðzýna dolu bulundurabilirdi. Bu koþullar altýnda, tout sera pour le mieux dans le meilleur des mondes possibles.* Sistemli sömürgeciliðin büyük sýrrý buydu. Wakefield, bu planla diye zafer çýðlýðý atýyor, emek arzý sürekli ve düzenli olmak zorundadýr, çünkü önce, hiç bir emekçi para kazanmak için çalýþmadýðý sürece toprak edinmeyeceðine göre, ücret almak için birlikte çalýþan bütün göçmen emekçiler, daha fazla emekçi çalýþtýrýlmasý için çalýþmayý býrakan ve toprak sahibi haline gelen her emekçi, toprak satýnalmakla, sömürgeye taze emek getirmek için bir fon saðlamýþ olacaktýr..90 Devletin koyacaðý, toprak fiyatý, kuþkusuz yeterli bir fiyat olmalý  yani

emekçiyi, bir baþkasý emek pazarýnda yerini dolduruncaya kadar, baðýmsýz toprak sahibi haline gelmekten alýkoyacak91 kadar yüksek bir fiyat olmalýdýr. Bu yeterli toprak fiyatý, emekçinin, ücretli-emek [sayfa 792] pazarýndan topraðýna çekilmesi için kapitaliste ödediði fidye olarak kullanýlan kibarca bir laftan baþka bir þey deðildir. Emekçinin, önce, kapitalistin daha fazla emekçiyi sömürmesini saðlayacak sermayeyi üretmesi gerekiyor; sonra, emek pazarýnda kendisinden boþalan yeri doldurmak üzere hükümetin eski patronu kapitalist için okyanus öte-sinden getireceði locum tenensin** masrafýný karþýlayacaktýr.

Ýngiliz hükümetinin, Bay Wakefieldin özellikle sömürgelerde kullanýlmak üzere önerdiði bu ilkel birikim yöntemini yýllardýr kullanmýþ olmasý, çok karakteristiktir. Uðranýlan baþarýsýzlýk, kuþkusuz, Sir Robert Peelin Banka Yasasý kadar tam ve kesindi. Göç akýný, yalnýzca Ýngiliz sömürgelerinden Birleþik Devletlere çevrilmiþ oldu. Bu arada, Avrupada, kapitalist üretimdeki geliþme, artan hükümet baskýsýyla birlikte Wakefieldin önerisini gereksiz duruma getirdi. Bir yandan, yýllar yýlý Amerikayý yöneten büyük ve bitip tükenmez insan seli, Birleþik Devletlerin doðu kesiminde, ardýnda kalýcý bir tortu býraktý; Avrupadan gelen göç dalgasý, buradaki emek pazarýna, batýya doðru olan göç akýnýnýn alýp götürebileceðinden fazla insan getiriyordu. Öte yandan, Amerikan iç savaþý muazzam bir ulusal borç getirmiþ ve onunla birlikte vergi baskýsý arttýðý gibi, aþaðýlýk bir mali aristokrasi doðmuþ, demiryollarýnýn, madenlerin vb. sömürülmesi için spekülatör þirketler büyük parçalar halinde kamu topraklarýný yaðmalamýþ, kýsacasý, çok hýzlý bir sermaye merkezileþmesi olmuþtur. Böylece, bu büyük cumhuriyet, göçmen iþçiler için vaadedilen toprak olmaktan çýkmýþtýr. Ücretlerin düþürülmesi ve ücretli iþçilerin baðýmlýlýðý, normal Avrupa düzeyine indirilmekten uzak olmakla birlik-90 Wakefield, l.c., v. II, s. 192.

91 l.c., s. 45.

* Olasý dünyalarýn en yetkinine, en iyi biçime sokulmuþ olurdu. -ç.

** Yerini tutan. -ç.

666 Karl Marks

Kapital I

te, kapitalist üretim burada dev adýmlarýyla ilerlemektedir. Ýþlenmemiþ sömürge topraklarýnýn, Wakefieldi bile isyan ettiren bir utanmazlýkla, hükümet tarafýndan, aristokratlara ve kapitalistlere peþkeþ çekilmesi, özellikle Avustralyada92 gold-diggingsin* çektiði insan seli ve en küçük zanaatçýlarla bile rekabet eden Ýngiliz meta ithalâtý ile birlikte bol [sayfa 793] bir nispi artý-emekçi nüfus yaratýr ve hemen hemen her posta,

Avustralya emek pazarýnýn dolup taþtýðý ve fuhþun yer yer Londradaki Haymarket kadar þehvetle geliþtiði konusunda cansýkýcý haberler getirir.

Her neyse, biz, burada, sömürgelerin durumu ile ilgilenmiyoruz.

Bizi ilgilendiren tek þey, eski dünyanýn ekonomi politiðinin, yeni dünyada keþfettiði ve damlarýn üzerinden ilân ettikleri sýrdýr: kapitalist üretim ve birikim tarzýnýn ve dolayýsýyla kapitalist özel mülkiyetin, temel koþul olarak, bizzat kazanýlmýþ özel mülkiyetin yokolmasý, bir baþka deyiþle, emekçinin mülksüzleþtirilmesidir. [sayfa 794]

I. CÝLDÝN SONU

92 Avustralya, kendi kendisinin yasakoyucusu haline gelir gelmez, doðal olarak göçmenler lehinde yasalar çýkarttý, ama ÝngiIiz hükümetinin zaten becerdiði toprak yaðmasý bir engel olarak ortadaydý. 1862 tarihli yeni toprak yasasýnýn ilk ve ana amacý, halkýn yerleþmesi için daha fazla kolaylýklar saðlamaktýr. (The Land Law of Victoria, by the Hon. C. G. Duffy, Minister of Public Lands, Lond. 1862 [s. 3].)

* Altýn arayýcýlýðý. -ç.

Karl Marks 667

Kapital I

DÝZÝNLER

KAYNAKLAR DÝZÝNÝ

YAZARLAR

ANONÝM YAPITLAR

GAZETE VE DERGÝLER

PARLAMENTO RAPORLARI VE ÖTEKÝ RESMÝ YAYINLAR

ADLAR DÝZÝNÝ

668 Karl Marks

Kapital I

YAZINSAL, ÝNCÝLSEL VE MÝTOLOJÝK

ADLAR

Abel  Tevrattaki kiþilerden; Ademin oðlu. - 767.

Adem  Tevrattaki kiþilerden. - 118, 610, 614, 729.

Antaeus (Antus)  Eski Yunan efsane devlerinden biri, Deniz Tanrýsý Posei-don ile Yer Tanrýsý Gaeanýn oðlu; karada annesi ile iliþki halindeyken onu kimse yenemez; Herkül onu yerden kaldýrýr ve boðar. - 610.

Busgris  Yunan efsanesine göre zalim bir Mýsýr kralý; ülkeye gelen bütün yabancýlarý öldürtür; Ýsokrates onu erdemliliðe örnek gösterir. - 380, 381.

Casus  Roma efsanesinin ateþ püsküren canavarý; Herkül onu topuzla vurarak öldürür. - 610.

Cuma  Daniel Defoenun Robinson Crusoe adli romanýndaki kiþilerden.

302.

Cupido  Roma aþk tanrýsý. - 634.

Daedalus  Yunan efsanesinde mimarlýk ustasý. - 421.

Dogberry  Shakespearein Much Ado About Nothing (Hiç Uðruna Çok Gürültü) adlý yapýtýndaki kiþilerden; pýsýrýk, içigeçmiþ bir memura alay etmek için takýlan ad. - 98, 437, 618.

Don Quijote  Cervantesin ayný adlý satirik romanýnýn kahramaný. - 97.

Eckart (Ekkehart)  Alman halk efsanesinin vefalý kiþisi. - 289.

Faust  Goethenin ayný adlý trajedisinin baþ kahramaný. - 101, 610.

Fortunatus  Alman halk efsanesinin kiþilerinden; asla boþalmayan bir para kesesi vardýr. 469, 665.

Georg (Sankt Georg)  Ak bir atýn üstünde ve mýzrakla bir ejdarhayý öldürür-ken betimlenmiþtir. - 45.

Gerion  Yunan efsane kiþisi; üç gövdeli bir devdir; Herkül onun sýðýrlarýný alýp götürür ve onu okla öldürür. - 610.

Karl Marks 669

Kapital I

Gobseck  Balzacýn romanýndaki cimri tefeci. - 606.

Hephaestos  Yunan Ateþ ve Demircilik Tanrýsý. - 421, Herkül (Herakles)  Yunan efsane kahramaný; Zeusun oðlu; kuvvetin ve direncin cisimlenmesi sayýlýr, - 436, 610.

Hurtig  Shakespearein Kral Dördüncü Henrysindeki kiþilerden. - 62.

Ýbrahim  Tevrattaki kiþilerden; Hebraeerin dedesi. - 598.

Ýsa  273.

lshak  Tevrattaki kiþilerden; Ýbrahimin oðlu. - 598.

Jupiter  Üstün Roma Tanrýsý. - 378, 593.

Kain  Tevrattaki kiþilerden; Ademin oðlu. - 767.

Maritorne  Cervantesin satirik romaný Don Quijeteun kiþilerinden. - 100.

Moloch  Asur ve Fenike Doða ve Sýcaklýk Tanrýsý; insan kurban edilerek tapýnýlýr; bu ad sonradan, kudurgun, zalim, sayýsýz kurban isteyen bir iktidar anlamýna kullanýlmýþtýr, - 675.

Moses (Musa)  Tevrattaki kiþilerden; Yahudi yasakoyucusu ve peygamber.

- 389, 790.

Paulus  Ýncildeki kiþiIerden biri. - 634.

Perseus  Yunan efsane kiþilerinden, Zeusun oðlu. - 17.

Petrus  Ýncildeki kiþilerden. - 118.

Plutus (Pluton)  Yunan Zenginlik ve Ölüler Alemi Tanrýsý. - 147

Polonius  Shakespearein Hamletindeki kiþilerden biri. - 287.

Prometheus  Yunan efsane kiþisi; Zeustan ateþi çalar ve insanlara getirir bunun için bir kayaya zincirlenir. - 663.

Robinson Crusoe  Daniel Defoenun bir romanýnýn adý. - 91, 93, 302.

Sabala  Hint mitolojisinde tanrýlýk; insanlara bir inek kýlýðýnda görünür. -

593.

Sancho Panza  Cervantesin satirik romanýndaki kiþilerden. - 62.

Sangrado  Lesagenin Gil Blas adlý romanýndaki kiþilerden; hekim. - 726.

Seacoal  Shakespearein Much Ado About adlý yapýtýndaki kiþilerden; gece bekçisi. - 98.

Shylock  Shakespearein Venedik Taciri adlý dramýndaki kiþilerden biri; taþ yürekli tefeci. - 301, 701.

Sikes, Bill  Charles Dickensin Oliver Twist adlý romanýndaki kiþilerden biri; bir katil hýrsýz. - 453. [sayfa 819)

Sisyphus  Yunan efsane kiþisi; Korent Kralý; tanrýlara hainliðinden ötürü, yeraltýnda sürekli aþaðý yuvarlanan bir kayayý yeryüzüne çýkarmaya yargýlanýr. - 148, 434.

Tepegöz (Cyclop)  Yunan efsanesinin, alnýnda bir tek gözü bulunan devi.

267, 275.Thor  Alman efsanesinin Gök Gürültüsü Tanrýsý; gök gürleten tokmaðý her vuruþtan sonra eline geri döner. - 399.

Ulysses (Odysseus)  Homerusun Odysse adlý destanýnýn baþ kahramaný. -

268.

Viþnu  Hint dininde en yüce tanrýlardan biri. - 614.

Yahova  Yahudi dininin en yüce tanrýsý. - 375.

Yakup  Tevrattaki kiþilerden; Ýshakin oðlu. - 598. [sayfa 820]

670 Karl Marks

Kapital I

AÐIRLIK, UZUNLUK, ALAN, SIÐA VE PARA ÖLÇÜLERÝ

AÐIRLIK ÖLÇÜLERÝ

Tonne (ton)

=

1016,05 kg.

Hundredweight (cwt.)

=

50,802 kg.

Quarter (qrtr., qrs.)

=

2,700 kg.

Stone

=

6.350 kg.

Pfund (pound)

=

453,592 gr.

Unze (ounce)

=

28,349 gr.

Pfund (troy pound)

=

372,242 gr.

Unze (troy ounce)

=

31,103 gr.

Gran (grain)

=

0,065 gr.

UZUNLUK ÖLÇÜLERÝ

Ýngiliz mili

=

1609,329 m.

Yarda

=

91,439 cm.

Foot, ayak

=

30,480 cm.

Ýnch, parmak

=

2,540 cm.

Elle (Prusya)

=

66,690 cm.

ALAN ÖLÇÜLERÝ

acre, akr

=

4046,7 m2

ree

=

1011,7 m2

Rute

=

14.21 m2

Ar

=

100 m2

Jugerum (Mz. jugera)

=

2523 m2

SIÐA ÖLÇÜLERÝ

Bushel

=

36,349 1.

Gallon

=

4,544 1.

Pint

=

0.59 1.

PARALAR*

Pound sterlin (£)

= 20 þilin

20,43 Mark

Þilin

= 12 peni

1,02 Mark

Peni

= 4 farthing

8,51 Fenik

Farthing

= 1/4 peni

2,12 Fenik

Dolar ($)

= 100 sent

4,20 Mark

Frank (fr.)

= 100 santim80 Fenik

Centim (c. santim) (Fransýz ufaklýk para)

=

0,8 Fenik

Livre (Fransýz gümüþ sikkesi)

= 1 frank

80 Fenik

Taler (1873'e kadar Prusya parasý)

= 30 gümüþ kuruþ

3,00 Mark

Guinee (guinca)

= 21 þilin

21,45 Mark

Soverign (Ýngiliz altýn sikkesi)

= 1 sterlin

20,43 Mark

Cent (Sent. Amerikan sikkesi)

=

ca. 4,2 Fenik

Drahmi (eski Yunan gümüþ sikkesi)

=

Duka (Avrupa'da altýn sikke, Ýtalyan kökenli)

=

ca. 9 Mark

Maravedi (Ýspanyol sikkesi)

=

6 Fenik

Rei, reis (Portekiz sikkesi)

=

0,45 Fenik

[sayfa 837]

* Mark ve fenik üzerinden hesaplama, 1871 yýlýna aittir (1 Mark l/2790 kg. saf altýn) Karl Marks 671

Kapital I

KISALTMALAR

art. (artikel)  makale

Bd. (Band)  cilt

b. (book)  kitap

Buch  kitap

cf.  karþýlaþtýr

ch., chap., cap. (chapter, chapitre, caput)  bölüm d.d. (de dato)  düzenlendiði günden beri

éd., ed. (édition)  baský

edit.  yayýmlayan

Heft  fasikül

H. o. C. (House of Commons)  Ýngiliz Avam Kamarasý ib., ibid. (ibidem)  yaný yerde

id. (idem)  ayný

Kap. (Kapitel)  bölüm

l.c. (loco citato)  adý geçen yapýt, yazý, yer

l., lib. (liber)  kitap

M. P. (Member of Parlament)  parlamento üyesi

n°, no  numara

NB (nota bene)  dikkat ediniz, önemli not

p., pag. (page, pagina)  sayfa

partie  kýsým

pass. (passim)  þurda burda, daðýnýk olarak

sc. (scilicet)  çünkü

sect. (section)  kesim

sq. (sequens)  izleyen sayfa

sqq., seqq. (sequentes)  izleyenler, izleyen sayfalar S. (Seite)  sayfa

t. (tom, tome)  cilt

trad. (traducteur, traduction)  çeviren, çeviri

v., vol. (volume)  cilt

bkz:  bakýnýz

c.  cilt

-ç.  çeviren

-Ed.  yayýmcý, editör

karþ:  karþýlaþtýrýnýz

s.  sayfa

[sayfa 838]

672 Karl Marks

Kapital I