Can Yayınları: 52

Çağdaş Dünya Edebiyatı: 25

Cronica de Una Muerte Anunciada, Gabriel Garcia Mârquez

©   Gabriel Garcia Mârquez, 1981

©   Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. 1991

1. basım: 2005

18. basım: Temmuz 2006

Kapak Tasarımı: Erkal Yavi Kapak Düzeni: Semih Özcan Dizgi: Serap Bertay

Düzelti: Rılya Tükel

Montaj: Mine Sarıkaya

Kapak Baskı: Çetin Ofset

İç Baskı ve Cilt: Şefik Matbaası

ISBN 975-510-116-0 CAN SANAT YAYINLARI

Gabriel García Márquez KIRMIZI PAZARTESİ

İŞLENECEĞİNİ HERKESİN BİLDİĞİ BİR CİNAYETİN ÖYKÜSÜ

ROMAN

İspanyolca aslından çeviren İNCİ KUT

CAN YAYINLARI

Kırmızı Pazartesi

Santiago Nasar, onu öldürecekleri gün, piskoposun geleceği gemiyi karşılamak için sabah saat 5.30'da kalkmıştı. Rüyasında kendini koca koca incir ağaçlarından bir ormanın içinden geçerken  görmüştü,  incecik  bir  yağmur  çiseliyordu,  bir  an  için  mutluluk  duymuş,  ama uyandığında  üstü  başı  kuş  pislikleri  içindeymiş  duygusuna  kapılmıştı.  "Rüyasında  hep ağaçlar görürdü," demişti bana annesi Plâcida Linero, o uğursuz pazartesinin ayrıntılarını aradan 27 yıl geçtikten sonra anımsarken. "Bir hafta önce de rüyasında, badem ağaçlarının arasından uçarken dalların hiçbirine çarpmadan geçip giden yaldızlı kâğıttan yapılma bir uçağın içinde tek başına oturduğunu görmüştü." Başkalarının rüyalarını, yemekten önce aç karnına anlatmaları koşuluyla, doğru yorumlamakta üstüne yoktu kadının, ama ne oğlunun gördüğü o iki rüyada herhangi bir uğursuzluk belirtisi fark etmişti, ne de ölümünden önceki sabahlarda kendisine anlatmış olduğu daha başka ağaçlı rüyalarında.

Santiago Nasar, kendisi de bu rüyasını kötüye yormamıştı. Üstünü başını çıkarmadan yatıp çok az uyumuş, kötü bir gece geçirmişti; sabahleyin başında ağrı, damağında bakır pasıyla uyanmış, bunları gece yarısından sonraya kadar sürmüş olan düğün eğlencesinin doğal sonucu diye yorumlamıştı. Dahası var: Saat 6.05'te evinden çıktığından başlayıp bir saat sonrasında tıpkı bir domuz gibi boğazlanana kadar geçen sürede rastladığı pek çok kişi, onu biraz uyku mahmurluğu içinde, ama keyifli olarak anımsıyordu; hepsine de, pek önemsemez bir tavırla, o günün güzel bir gün olduğu yorumunu yapmıştı. Bunların hiçbiri onun havadan söz edip etmediğinden pek emin değildi. Pek çok kişi, o dönemlerde güzel bir şubat günü beklenebileceği gibi, muz bahçelerinin içinden geçip gelen bir meltemin estiği pırıl  pırıl  bir  sabah  olduğu  anısında  birleşiyordu.  Ama  çoğunluk,  bulanık,  kapalı  bir gökyüzünün altında durgun sulardan yükselen ağır bir kokunun duyulduğu kasvetli bir hava olduğu, o felaket ânında, tıpkı Santiago Nasar'ın rüyasındaki o ormanda gördüğüne benzer ince  bir  yağmurun  çiselediği  konusunda  söz  birliği  ediyordu.  Bense  düğün  eğlencesinin ertesinde  Maria  Alejandrina  Cervantes'in  o  muhteşem  koynunda,  telaşla  çalınan  çan seslerinin şamatasıyla daha yeni uyanmış, kendime gelmeye çalışıyor, çanları piskoposun şerefine çalıyorlar sanıyordum.

Santiago Nasar, beyaz ketenden bir pantolonla gömlek giymişti, her ikisi de kolalı değildi, bir önceki gün düğün için giydiklerinin eşiydi. Sayılı günlerde hep böyle giyinirdi. Piskopos gelecek olmasaydı, babasından miras kalan, pek başarılı olmasa da sağduyuyla yönettiği sığır  çiftliği  Kutsal  Çehre'ye  her  pazartesi  giderken  giydiği  haki  renkli  giysisiyle  binici çizmelerini giyerdi. Araziye çıktığında belinde bir de 357 Magnum taşırdı; dediğine bakılırsa bu yivli silahın kaplamalı kurşunları bir atı bile ortadan ikiye bölebilirdi. Keklik mevsiminde eğitilmiş şahinleriyle birlikte öteki gereçlerini de yanında götürürdü. Dahası: Dolabında bir 30.06 Mannlicher-Schönauer tüfeği, bir 300 Holland Magnum'u, çift ayarlı dürbünü olan bir 22 Hornet'i, bir de otomatik Winchester'i vardı. Her zaman, tıpkı babası gibi, yastık kılıfının arasına sakladığı silahıyla birlikte uyurdu, ama o gün evden çıkmadan önce mermilerini içinden çıkarmış, boş silahı komodinin çekmecesine koymuştu. "Onu hiç dolu bırakmazdı," demişti  annesi  bana.  Bunu  ben  de  biliyordum,  ayrıca  silahlarını  bir  yerde  tuttuğunu, mermileriyse  apayrı  bir  yere  sakladığını  da  biliyordum,  hani  hiç  kimse,  o  silahları  evin içindeyken, rastlantı olarak bile olsa, doldurma hevesine kapılmasın diye. Babası tarafından akıllıca konulmuş bir kuraldı bu, geçmişte bir sabah hizmetçi kızlardan biri kılıfını çıkarmak için  yastığı  silkelediğinde  tabancanın  yere  çarpıp  patlamasıyla  kurşunun  odadaki  dolabı parçalayıp salonun duvarını aşarak savaş patlamışçasına bir gümbürtü içinde komşu evin yemek odasından geçip meydanın ta öte yanındaki kilisenin ana mihrabında duran insan büyüklüğündeki alçıdan bir aziz heykelini un ufak ettiğinden beri. O zamanlar küçücük bir çocuk olan Santiago Nasar, bu talihsizlikten alınan dersi hiçbir zaman unutmamıştı.

Annesinin gözünün önünde oğlundan kalan son hayal, yatak odasının içinden şöyle bir geçmesi  olmuştu.  Banyodaki  ecza  dolabında  el  yordamıyla  aspirin  bulmaya  çalışırken annesini uykusundan uyandırmış, kadın da ışığı açınca, elinde bir bardak suyla, kapıda durduğunu görmüştü; sonsuza dek unutamayacağı bir görüntüydü bu. Santiago Nasar işte o sırada anlatmıştı gördüğü rüyayı, ama annesi ağaçları hiç önemsememişti.

"Kuşlarla ilgili tüm rüyalar hayırlıdır," demişti ona.

Anıların  kırık  aynasını  ortalığa  saçılmış  incecik  onca  parçadan  bir  araya  getirme çabasıyla  bu  unutulmuş  kasabaya  geri  döndüğümde,  yaşlılığının  son  demlerinde  onu bulduğum aynı hamakta yine aynı biçimde yatarken bakıp görmüştü o sabah oğlunu. Günün yalın  aydınlığında  bedeninin  çizgileri  zar  zor  seçilebiliyordu,  oğlunun  yatak  odasına  son uğradığında kendisine bıraktığı geçmek bilmez baş ağrısına karşı kullandığı şifalı yapraklar vardı  şakaklarında.  Yan  yatmış,  doğrulmaya  çalışırken  hamağın  baş  kısmındaki  agave elyaflarından yapılma iplere tutunmuştu, odanın alacakaranlığında cinayetin işlendiği sabah beni şaşırtmış olan aynı vaftizhane kokusu vardı.

Kapının eşiğinde görünür görünmez beni Santiago Nasar'ın hayaliyle karıştırdı. "İşte tam orada  duruyordu,"  dedi  bana.  "Yalnızca  duru  suyla  yıkanmış  beyaz  keten  giysisi  vardı üstünde,  çünkü  teni  öyle  narindi  ki,  kolanın  hışırtısına  hiç  dayanamazdı."  Oğlunun  geri döndüğü sanrısı geçip gidene kadar uzunca bir süre hamakta öylece oturdu, çayırteresi tohumları çiğneyip durdu. Sonra da içini çekti:

"O benim hayatımın erkeğiydi," dedi.

Anasının belleğindeki gibi gördüm ben de Santiago Nasar'ı. Ocak ayının son haftası 21 yaşını  bitirmişti,  ince  uzundu,  soluk  benizliydi,  Araplarınki  gibi  gözkapaklarıyla  kıvırcık saçlarını babasından almıştı. Kadının bir an bile mutluluk getirmemiş bir mantık evliliğinde sahip olduğu tek çocuğuydu o. Çocuk, babasının yanında mutlu olmuştu, ta ki üç yıl önce babası ansızın ölene kadar. Öldürüldüğü o pazartesi gününe kadar da, tek başına kalan anasının yanında babasına benzemeyi sürdürmüştü.

İçgüdüsünü  anasından  almıştı.  Babasından  da  çok  küçük  yaştan  başlayarak  ateşli silahları kullanmayı, at sevgisini, yüksekten uçan av kuşlarını eğitmeyi öğrenmişti, ayrıca cesaretli olma sanatını da, ihtiyatlı olmanın yollarını da babası öğretmişti ona. Baba-oğul, aralarında Arapça konuşurlardı, ama kendini dışlanmış hissetmesin diye Plâcida Linero'nun yanında  konuşmazlardı  hiç.  Kasabaya  silahlı  olarak  indikleri  hiç  görülmemişti,  eğitilmiş şahinlerini kasabaya bir tek kez götürmüşlerdi, o da yardım amaçlı bir panayırda yırtıcı kuş yetiştiriciliği  konusunda  bir  gösteri  yapmak  içindi.  Babasının  ölümü  üzerine,  ailenin  çiftlik işlerini üstlenebilmek için liseyi bitirdiğinde okulu bırakmak zorunda kalmıştı. Santiago Nasar kendi doğası gereği neşeliydi, barışçıldı, açık yürekliydi.

Onu  öldürecekleri  gün,  annesi  oğlunu  beyazlar  giymiş  görünce  günlerini  şaşırdığını sanmıştı.  "O  günün  pazartesi  olduğunu  hatırlattım  ona,"  dedi  bana.  Ama  oğlu,  olur  ki piskoposun yüzüğünü öpme fırsatını bulur diye böyle şık giyindiğini söylemişti. Annesiyse en küçük bir ilgi belirtisi göstermemişti. "Piskopos, gemiden inmeyecektir bile," demişti ona. "Her  zamanki  gibi  görev  gereği  hayır  dua  edecek,  geldiği  gibi  dönüp  gidecektir.  Bu kasabadan nefret eder o."

Santiago  Nasar  da  öyle  olacağını  biliyordu,  ama  kilisenin  debdebesi  karşı  konulmaz derecede  büyülüyordu  onu.  "Tıpkı  sinema  gibi,"  demişti  bir  defasında  bana.  Oysa piskoposun  gelişinin  annesini  tek  ilgilendiren  yanı,  oğlunun  yağmur  altında  ıslanabilecek olmasıydı, çünkü uykusunun arasında aksırdığını duymuştu. Yanına şemsiyesini almasını tembih etmiş, ama oğlu ona eliyle bir veda işareti yaptıktan sonra odadan çıkıp gitmişti. Bu onu son görüşü olmuştu.

Aşçı  kadın  Victoria  Guzmân,  ne  o  gün,  ne  de  tüm  şubat  ayı  boyunca  yağmur yağmadığından emindi. "Tam tersine," dedi bana, ölmeden kısa bir süre önce ziyaretine gittiğimde, "güneş ağustostakinden daha erken ısıtıyordu ortalığı." Santiago Nasar mutfağa girdiğinde o, çevresi soluk soluğa köpeklerle sarılı olarak, öğle yemeği için üç tane tavşanı parçalamaya çalışıyordu. "Sabahları hep kötü bir gece geçirmiş gibi bir suratla kalkardı," diye  anımsıyordu  Victoria  Guzmân,  içinde  hiçbir  sevgi  duymadan.  Daha  yeni  gelişip serpilmeye başlamış olan kızı Divina Flor, bir önceki geceden kalma sersemliği üstünden atabilsin diye, her pazartesi yaptığı gibi, içine bol miktarda şekerkamışı alkolü katılmış koca bir fincan kopkoyu kahve getirmişti ona. O koskoca mutfak, ateşin çıtırtıları ve tüneklerinde uyuyan tavuklarıyla, ağır ağır soluk alır gibiydi.

Santiago Nasar, bir aspirin daha çiğnemiş, ocağın üzerinde tavşanların içini temizlemekte olan  iki  kadından  bakışlarını  ayırmadan,  derin  derin  düşünerek,  oturup  kahvesini  yavaş yavaş yudumlamaya koyulmuştu.

Victoria Guzmân yaşına rağmen hiç bozulmamıştı. Henüz biraz kaba saba olan kızıysa, hormonlarının coşkusundan soluk soluğa görünüyordu.

Santiago Nasar, boş fincanı elinden almaya geldiğinde kızı bileğinden yakalamıştı. "Artık evcilleştirilecek yaştasın," demişti ona.

Victoria Guzmân da elindeki kanlı bıçağı göstermişti ona.

"Çek elini kızımdan, beyaz adam!" diye buyurmuştu ciddi bir tavırla.

"Ben hayatta oldukça sen o pınardan içemezsin."

Tam  yeniyetmelik  yaşlarındayken  İbrahim  Nasar  baştan  çıkarmıştı  Victoria  Guzmân'ı. Çiftliğin ahırlarında yıllarca gizli gizli sevişmişti kızla, sevgisi tükenince de hizmet etsin diye onu alıp evine götürmüştü. Kadının daha sonraki kocasından olan kızı Divina Flor, kaderinin Santiago Nasar'ın kaçamaklar yaptığı yatağına girmek olduğunu biliyor, bu düşünce onu şimdiden kaygılandırıyordu. "Öyle bir adam bir daha anasının karnından doğmamıştır," dedi bana, o tombul, porsumuş haliyle, çevresi başka başka aşkların meyveleri olan bir sürü çocukla  sarih  olarak.  "Hık  demiş  babasının  burnundan  düşmüştü,"  diye  karşılık  verdi Victoria  Guzmân  da.  "Cenabet  herifin  biriydi."  Ama  tavşanlardan  birinin  iç  organlarını kökünden söküp dumanı tüten işkembeyle bağırsakları köpeklerin önüne attığında Santiago Nasar'ın nasıl dehşete kapıldığını hatırlayınca bir an korkuyla ürpermeden edememişti.

"Bu  kadar  acımasız  olma,"  demişti  ona  Santiago  Nasar.  "Onu  bir  insan  olarak düşünsene."

Savunmasız  hayvanları  öldürmeye  alışmış  bir  adamın  birdenbire  böyle  dehşete kapılabileceğini anlaması Victoria Guzmân'ın neredeyse yirmi yılını almıştı. "Yüce Tanrım!" diye bağırdı korku içinde. "Demek içine doğmuş!" Yine de cinayet sabahı içinde geçmişten kalma öyle çok hınç vardı ki, sırf Santiago Nasar'ın kahvaltısını berbat etmek için köpekleri öteki  tavşanların  iç  organlarıyla  beslemeyi  sürdürmüştü.  İşte  tam  o  sırada piskoposu getiren geminin tüyler ürpertici düdük sesleriyle tüm kasaba uykusundan uyanmıştı.

Ev, duvarları kaba saba kalaslardan yapılmış, iki katlı eski bir ambardı, çatısı iki yana da eğimli  çinkodandı,  üstünde  limandaki  artıkları  gözleyen  akbabalar  bekleşirdi.  Irmağın adamakıllı işe yaradığı zamanlarda yapılmıştı, o zamanlar denizde işleyen mavnalar, hatta bazı açık deniz gemileri, haliçteki bataklıkların arasından buralara kadar sokulmayı göze alırdı.  İbrahim  Nasar,  iç  savaşların  ardından  oraya  son  gelen  Araplarla  birlikte çıkageldiğinde, ırmak yer değiştirdiğinden gemiler artık gelmez, bu ambar da kullanılmaz olmuştu.  İbrahim  Nasar,  hiçbir  zaman  açamadığı  bir  ithal  mallar  dükkânı  açmak  üzere burayı  pek  ucuza  satın  almış,  ancak  evleneceği  zaman  onu  içinde  yaşanacak  bir  eve dönüştürmüştü.  Zemin  kata  her  işe  yarayan  bir  salon,  dip  kısmına  da  dört  hayvan konulabilecek bir ahır, hizmetçi odaları, pencerelerinden sularının pis kokusunun her saat içeri girdiği limana bakan bir çiftlik evi mutfağı yapmıştı. Salonda dokunmadığı tek şey, bir batık  gemiden  kurtarılmış  olan  sarmal  merdiven  olmuştu.  Eskiden  gümrük  bürolarının bulunduğu üst kata iki tane geniş yatak odasıyla ileride sahip olacağını düşündüğü bir sürü çocuk için beş tane küçük oda yapmış, meydandaki badem ağaçlarının üzerine, Plâcida Linero'nun mart akşamlarında yalnızlığını avutmak için oturduğu ahşap bir de balkon inşa etmişti. Yapının cephesindeki ana kapıya hiç dokunmamış, tornadan çekilmiş kulpları olan boydan boya iki pencere açmıştı. Arka kapıyı da olduğu gibi bırakmış, yalnız at sırtında geçebilmek için boyunu biraz yükseltmişti, ayrıca eski rıhtımın bir bölümünü de kullanılır halde bırakmıştı. Yalnızca hayvan yemliklerine ve mutfağa kolaylıkla ulaşıldığından değil, meydandan  geçmeye  gerek  kalmadan  yeni  limanın  sokağına  da  açıldığından,  en  çok kullanılan kapı buydu. Öndeki kapı, bayram günleri dışında, kol demiri takılı olarak kapalı dururdu hep.

Ama  yine  de  Santiago  Nasar'ı  öldürecek  olan  adamlar  onu  arka  kapıda  değil,  bu  ön kapıda bekliyorlardı; limana varmak için evin etrafında tam bir tur atması gerektiği halde, o da piskoposu karşılamak için bu kapıdan çıkmıştı.

Onca talihsiz rastlantıya kimse akıl sır erdiremiyordu. Bunları Riohacha'dan gelen sorgu yargıcı  da  kabullenmeye  cesaret  edemeden  hissetmiş  olsa  gerekti,  çünkü  bu  sorulara mantıksal  bir  açıklama  getirme  çabası  soruşturma  raporunda  da  kendini  açıkça  belli ediyordu. Meydana açılan bu kapıya, gazete tefrikalarına layık bir biçimde Uğursuz Kapı denilerek raporun pek çok yerinde değiniliyordu. Aslında geçerli tek açıklama, bu soruya bir anne  mantığı  yürüterek  yanıt  veren  Plâcida  Linero'nunki  olmuştu:  "Oğlum  iyi  giyimli olduğunda  asla  arka  kapıdan  çıkmazdı,”  demişti.  Bu  o  kadar  basit  bir  gerçek  gibi görünüyordu ki, sorgu yargıcı bunu bir kenara not etmiş, ama rapora koymamıştı.

Victoria Guzmân'a gelince; aşçı kadın, Santiago Nasar'ı öldürmek için beklediklerini ne kendisinin ne de kızının bildiği yanıtını kesin bir tavırla vermişti. Ama yaşadığı bütün o yıllar boyunca, Santiago Nasar kahve içmek üzere mutfağa girdiğinde her ikisinin de bunu bildiğini kabullenmişti.

Saat beşten sonra oradan geçip Allah rızası için bir parça süt isteyen bir kadın söylemişti bunu  onlara,  üstelik  bunun  nedenleriyle  onu  bekledikleri  yeri  de  açıklamıştı.  "Onu uyarmadım, çünkü bunların sarhoş palavraları olduğunu sanmıştım," dedi bana. Buna karşın Divina  Flor,  annesi  öldükten  çok  sonra  oraya  gittiğim  bir  keresinde,  annesinin  Santiago Nasar'a hiçbir şey söylemediğini, çünkü ruhunun derinliklerinde onu öldürmelerini istediğini itiraf etti. Oysa kendisi o zamanlar tek başına karar vermekten aciz, küçücük ürkek bir kızdan başka bir şey olmadığı için uyarmamıştı onu ve Santiago Nasar, tıpkı ölümün elini andıran  buz  gibi  soğuk,  taş  gibi  sert  eliyle  onu  bileğinden  yakaladığında  büsbütün korkmuştu.

Santiago Nasar, piskoposu getiren geminin sevinçle çalınan düdük sesleri arasında, yarı karanlık evin içinden uzun adımlar atarak yürüyüp geçmişti. Divina Flor, yemek odasında içlerinde kuşların uyuduğu kafeslerin, hasır mobilyaların ve salonda asılı duran eğreltiotu saksılarının  arasından  peşinden  yetişmesine  fırsat  vermemeye  çabalayarak  ondan  önce koşup kapıyı açmış, ama kapının kol demirini indirdiğinde o etobur atmacanın elinden bir kez daha kurtulamamıştı. "Oramı sımsıkı avuçladı," dedi bana Divina Flor. "Zaten evin bir köşesinde beni tek başıma sıkıştırdığında hep öyle yapardı, ama o gün o her zamanki korkuyu değil, korkunç bir ağlama isteği duydum içimde." Dışarı çıksın diye kenara çekilmiş, yarı açık kapının aralığından meydanda yeni doğan günün ışıltısı altında kar gibi bembeyaz görünen  badem  ağaçlarını  görmüştü,  ama  daha  fazlasını  görecek  cesareti  bulamamıştı kendinde. "O sırada geminin düdük sesleri kesildi, horozlar ötmeye başladı," dedi bana. "Öyle bir hengâme koptu ki, insanın kasabada bu kadar çok horoz olabileceğine inanası gelmiyordu,  ben  de  piskoposun  gemisiyle  geldiler  sanmıştım."  Kızın  asla  kendisine  yâr olmayacak olan o adam için yapabildiği tek şey, acil bir durum olursa yeniden içeri girebilsin diye, Plâcida Linero'nun emirlerine karşı gelerek, kapının kol demirini takmamak olmuştu. O arada kimliği hiçbir zaman belli olmayan birisi, zarf içine konulmuş bir kâğıdı kapının altından atmıştı,  içinde  onu  öldürmek  için  birilerinin  pusuda  beklemekte  olduğu  Santiago  Nasar'a haber veriliyor, üstelik bu komplonun yeriyle nedenleri ve son derece kesin daha başka ayrıntıları da açıklanıyordu. Santiago Nasar evden çıktığında bu pusula yerde duruyordu, ama bunu ne o görmüştü, ne Divina Flor, ne de cinayet işlendikten çok sonrasına kadar başka herhangi biri.

Saat altıyı vurmuştu, sokak ışıkları henüz yanıyordu. Badem ağaçlarının dallarında ve bazı balkonlarda düğünün çelenkleri hâlâ asılı duruyordu, bunların piskoposun onuruna daha yeni asıldığını düşünebilirdi insan. Ama kilisenin önünde çalgıcıların  oturduğu  platformun bulunduğu avluya kadar döşeme taşlarıyla kaplı olan meydan boş şişelerle ve halka açık cümbüşten arta kalmış her türlü atıkla dolu bir çöplüğü andırıyordu. Santiago Nasar evinden çıktığında,  vapurun  düdük  seslerinden  telaşa  kapılan  pek  çok  insan  Umana  doğru koşuşmaktaydı.

Meydanda açık olan tek yer, kilisenin bitişiğinde, Santiago Nasar'ı öldürmek için bekleyen

o   iki adamın bulunduğu bir sütçü dükkânıydı.

Sabahın ilk ışıkları altında Santiago Nasar'ı ilk gören, dükkân sahibesi Clotilde Armenta olmuş, sanki Santiago Nasar'ın üzerinde alüminyumdan giysiler varmış izlenimine kapılmıştı. "Daha o zamandan hayaleti andırıyordu," dedi bana. Onu öldürecek olan adamlar, gazete kâğıtlarına  sarılı  bıçaklarını  kucaklarında  sımsıkı  tutarak,  dükkândaki  sıralarda uyuyakalmışlardı, Clotilde Armenta da onları uyandırmamak için soluğunu tutmuştu.

Adamlar ikiz kardeştiler: Pedro'yla Pablo Vicario. 24 yaşındaydılar; birbirlerine o kadar benziyorlardı ki, onları ayırt etmek meseleydi. "Halleri tavırları kaba sabaydı, ama iyi huylu insanlardı," deniyordu raporda. Onları ilkokuldan beri tanıyan ben de olsam aynı şeyleri yazardım. O sabah sırtlarında hâlâ akşamki düğünden kalma, koyu renk abadan giysileri vardı, bizim Karayipler'e göre fazla kalın ve fazla ciddi görünüyordu bu giysiler, onca saatlik cümbüşten  sonra  yorgunluktan  bitkin  haldeydiler,  ama  tıraş  olma  görevlerini  yerine getirmişlerdi.  Eğlencenin  bir  gün  öncesinden  başlayarak  içkiyi  ellerinden  bırakmadıkları halde,  üçüncü  günün  sonunda  sarhoş  değillerdi  de,  uykusuzluk  çeken  uyurgezerlere benziyorlardı. Clotilde Armenta'nın dükkânında neredeyse üç saat bekledikten sonra günün ilk  ışıklarıyla  uyuyakalmışlardı,  bu  da  cumadan  beri  uyudukları  ilk  uykuydu.  Geminin  ilk düdük  sesiyle  şöyle  bir  uyanır  gibi  oldularsa  da,  Santiago  Nasar  evinden  çıktığında içgüdüleri  onları  tümden  uyandırmıştı.  O  zaman  ikisi  de  dürülü  gazeteleri  sımsıkı kavramışlar, Pedro Vicario yerinden kalkmaya yeltenmişti.

"Tanrı aşkına," diye mırıldanmıştı Clotilde Armenta, "sayın piskoposun hatırı için olsun bu işi daha sonraya bıraksanız."

"Kutsal Ruh'tan bir esinti olmuştu bu," diye sık sık tekrarlardı kadın.

Gerçekten de takdiri ilahî gibi olmuştu, ama geçici bir iyilikti bu. Onun bu sözlerini duyunca ikiz Vicario kardeşler şöyle bir düşünmüşler, yerinden kalkmış olan Pedro Vicario yeniden oturmuştu.  Her  ikisi  de,  meydanı  geçmeye  koyulmuş  olan  Santiago  Nasar'ı  gözleriyle izliyordu. "Ona daha çok acıyarak bakıyorlardı," diyordu Clotilde Armenta. Tam o sırada, üzerlerinde  yetim  formalarıyla  darmadağınık  koşuşan  rahibe  okulu  kızları  geçmişlerdi meydandan. Plâcida Linero'nun hakkı vardı: Piskopos gemiden inmemişti.

Yetkililerle okul çocuklarından başka daha pek çok insan vardı limanda; piskoposun en

sevdiği yemek horoz ibiği çorbası olduğundan ona armağan olarak götürdükleri adamakıllı semirtilmiş horozların kafesleri her yanda görülüyordu. Yük iskelesinde istiflenmiş o kadar çok odun vardı ki, onları gemiye yüklemek için en az iki saate ihtiyaç olacaktı. Ama gemi durmamıştı.  Irmağın  kıvrımında  tıpkı  bir  ejderha  gibi  homurdana  homurdana  geldiği görülmüş, bunun üzerine bando piskoposluk marşını çalmaya başlamıştı, kafeslerin içindeki horozlar da ötmeye koyulmuşlar, kasabadaki öteki horozları ayağa kaldırmışlardı.

O  zamanlar  odun  ateşiyle  çalışan  o  efsanevi  yandan  çarklı  gemiler  artık  tükenmek üzereydi, hâlâ çalışan pek az sayıdaki gemide artık ne laterna bulunuyordu, ne de balayı kamaraları, akıntıya karşı yol almayı zar zor beceriyorlardı. Ama bu gemi yeniydi, iki tane baca yerine üzerine pazıbent gibi bir bayrak boyanmış tek bir bacası vardı, kıç tarafındaki ahşap çarkı ona bir deniz teknesiymiş gibi itici güç veriyordu.

Üst güvertede, kaptan köşkünün bitişiğinde, yanında İspanyol maiyetiyle birlikte, beyaz cüppesinin içindeki piskopos duruyordu. "Tıpkı Noel zamanı gibiydi," demişti kız kardeşim Margot. Anlattığına göre, geminin düdüğü limanın önünden geçerlerken öyle basınçlı bir istim  salıvermişti  ki,  kıyıya  en  yakın  olanları  sırılsıklam  bırakmıştı.  Çok  kısa  süren  bir görüntü  olmuştu  bu:  Piskopos  iskeledeki  kalabalığın  hizasına  gelince  havada  istavroz çıkarmaya başlamış, sonrada gemi gözden kaybolup geriye yalnızca horozların yaygarası kalana  kadar,  hiçbir  art  niyet  taşımadan  ya  da  herhangi  bir  heves  göstermeden,  aynı hareketi düşünmeden yapmayı sürdürmüştü.

Santiago Nasar'ın kendini hayal kırıklığına uğramış hissetmesi için nedenleri vardı. Peder Carmen  Amador'un  halka  yaptığı  çağrılara  birkaç  çeki  odunla  o  da  katkıda  bulunmuş, ayrıca en iştah açıcı ibiklere sahip horozları kendi elleriyle seçmişti. Ama bu hoşnutsuzluk kısa  sürmüştü.  İskelenin  üstünde  onun  yanında  duran  kız  kardeşim  Margot,  yuttuğu aspirinler  hiç  de  rahatlatmadığı  halde  onu  son  derece  keyifli  ve  eğlenceyi  sürdürmeye hevesli  bulmuştu.  "Soğuk  almış  gibi  görünmüyordu,  düğünün  kaça  mal  olduğunu düşünüyordu yalnızca," dedi bana. Onların yanında duran Cristo Bedoya, şaşkınlığı artıran birtakım  rakamlar  açıklamıştı.  Cristo  Bedoya  saat  dörtten  az  öncesine  kadar  Santiago Nasar'la  ve  benimle  birlikte  eğlenceye  katılmış,  sonra  da  yatmaya  ana  babasının  evine gideceğine  büyükbabasının  evinde  sohbete  dalmıştı.  Eğlencenin  maliyetini  hesaplamaya yarayacak pek çok bilgi edinmişti orada.

Anlattığına göre, davetliler için kırk hindiyle on bir domuz kesmişlerdi, ayrıca damadın kasaba halkı için meydandaki ateşte çevirttiği dört tane dana vardı. 205 kasa kaçak alkollü içkiyle  neredeyse  2.000  şişe  şekerkamışı  romu  tüketildiğini  ve  bunların  kalabalığa dağıtıldığını  anlatmıştı.  Kasabada  o  güne  kadar  görülmedik  derecede  ses  getiren  bu eğlenceye şu ya da bu vesileyle katılmamış, zengin ya da yoksul, tek bir kişi bile yoktu. Santiago Nasar yüksek sesle duyurmuştu herkese.

"Benim düğünüm de böyle olacak," demişti. "Anlata anlata bitiremeyecekler." Kız kardeşim, sanki kız doğmuş gibi bir sessizlik olduğunu hissetmişti.

Hayatta onca şeye sahip olan, üstelik o yılın Noel'inde bir de Santiago Nasar'a sahip olacak olan Flora Miguel'in ne kadar şanslı olduğunu bir kez daha düşünmekten kendini alamamıştı. "Ondan daha iyi bir kısmet olamayacağının birden farkına vardım," dedi bana. "Düşünsene:  Yakışıklıydı,  aklı  başındaydı  ve  yirmi  bir  yaşında  kendisine  ait  bir  serveti vardı." Kız kardeşim evde manyok unundan gözleme olduğunda onu kahvaltıya çağırırdı hep, o sabah da annem gözleme yapmaktaydı.

Santiago Nasar çağrıyı seve seve kabul etmişti.

"Üstümü  değişeyim,  sana  yetişirim,"  demişti,  sonra  da  saatini  komodinin  üstünde unuttuğunun farkına varmış, "Saat kaç?" diye sormuştu.

Saat  6.25'ti.  Santiago  Nasar,  Cristo  Bedoya'yı  kolundan  tutup  onu  meydana  doğru sürüklemişti.

"Bir çeyrek saate kadar senin evindeyim," demişti kız kardeşime.

Kız kardeşimse hemen birlikte gitmelerinde ısrar etmişti, çünkü kahvaltı hazırdı. "Bu garip bir ısrardı," dedi bana Cristo Bedoya. "O kadar ki, bazen Margot'un onu öldüreceklerini bildiğini ve onu evinde saklamak istediğini düşündüğüm olmuştur." Yine de Santiago Nasar, kendisi eve gidip binici kıyafetini giyerken onu önden gitmesi için ikna etmişti, çünkü danaları iğdiş etmek için Kutsal Çehre'ye erkenden gitmesi gerekiyordu.

Annesiyle  vedalaştığı  aynı  el  hareketiyle  ona  veda  etmiş,  Cristo  Bedoya'nın  koluna girerek meydana doğru uzaklaşmıştı. Kız kardeşimin onu son görüşü olmuştu bu.

Limanda  bulunanların  pek  çoğu  Santiago  Nasar'ı  öldüreceklerini  biliyordu.  Emekliliğin tadını çıkaran ve on bir yıldan beri belediye başkanlığı yapan Kurmay Albay Don Lâzaro Aponte, iki parmağıyla bir selam çakmıştı ona. "Artık tehlikede olmadığına inanmak için çok geçerli  nedenlerim  vardı  benim,"  demişti  bana.  Peder  Carmen  Amador  da  kaygı duymamıştı. "Onu sağ salim görünce bunların hepsinin asılsız olduğunu düşündüm," dedi bana. Hiç kimse acaba Santiago Nasar önceden uyarılmış mıydı diye merak etmemişti, çünkü öyle olmaması imkânsız gelmişti herkese.

Aslında  kız  kardeşim  Margot,  onu  öldüreceklerinden  henüz  haberi  olmayan  pek  az kimseden biriydi. "Bilseydim, elini kolunu bağlayarak da olsa onu alıp eve götürürdüm," diye ifade vermişti sorgu yargıcına. Onun bunu bilmemesi garipti, ama annemin de bilmemesi büsbütün garipti, çünkü kiliseye ayine gitmek için bile yıllardan beri sokağa çıkmadığı halde, her  şeyi  evdeki  herkesten  önce  öğrenirdi  annem.  Okula  gitmek  için  erken  kalkmaya başladığım  günden  beri  onun  bu  becerisini  takdir  etmişimdir.  O  zamanlardaki  haliyle görürdüm  onu,  solgun  benizliydi,  şafak  vaktinin  soluk  ışığı  altında  elinde  bir  çalı süpürgesiyle usul usul avluyu süpürürken, kahvesinden aldığı her bir yudumun arasında, bizler  uyurken  dünyada  neler  olup  bittiğini  anlatırdı  bana.  Kasabadaki  öteki  insanlarla, özellikle de kendi yaşıtı olanlarla arasında gizli iletişim hatları vardı sanki, bazen de ancak kehanet sanatıyla bilebileceği haberleri önceden vererek şaşırtırdı bizleri. Yine de annem o sabah, gecenin üçünden beri olgunlaşmakta olan bu facianın kalp atışlarını duymamıştı. Avluyu  süpürme  işini  bitirmişti,  kız  kardeşim  Margot  piskoposu  karşılamak  için  dışarı çıkarken gözleme yapmak için manyok kökü öğütürken bulmuştu onu. "Horozlar ötüyordu," derdi annem hep o günü hatırlarken. Ama uzaktan uzağa duyulan o yaygarayı piskoposun gelişiyle değil de, düğünün son artıklarıyla ilişkilendirmişti.

Bizim ev büyük meydandan uzakta, ırmağın karşısındaki bir mango koruluğunun içindeydi.

Kız kardeşim Margot limana kadar kıyıyı izleyerek yürümüştü, insanlar piskoposun ziyareti yüzünden  başka  yeniliklerle  uğraşamayacak  kadar  heyecanlıydılar.  Hastaları  Tanrı'nın şifasından yararlansınlar diye kapı eşiklerine yatırmışlardı, kadınlar ellerinde hindiler, süt domuzları ve her türlü yiyecek maddesiyle koşarak avlulardan dışarı uğruyorlardı, karşı kıyıdan da çiçeklerle süslü sandallar geliyordu. Ama piskopos toprağımıza ayak basmadan geçip gittikten sonra, örtbas edilmiş olan öteki haber artık bir rezalet boyutuna ulaşmıştı. İşte  kız  kardeşim  Margot  bu  haberi  o  sırada  tüm  ayrıntılarıyla  ve  acımasızlığıyla öğrenmişti: Angela  Vicario,  yani  bir  gün  önceki  düğünle  evlenmiş  olan  o  güzel  kız,  ana babasının evine geri gönderilmişti, çünkü damat onun bakire olmadığını anlamıştı. "Sanki ölecek  olan  benmişim  gibi  hissettim,"  dedi  bana  kız  kardeşim.  "Ama  bu  öyküyü  enine boyuna  ne  kadar  evirip  çevirdilerse  de,  hiç  kimse  o  zavallı  Santiago  Nasar'ın  sonunda böylesine  bir  komploya  nasıl  olup  da  bulaştığını  bana  açıklayamıyordu."  Kesin  olarak bildikleri tek şey, Angela Vicario'nun ağabeylerinin, öldürmek için onu bekliyor olduklarıydı.

Kız  kardeşim,  ağlamamak  için  dudaklarını  ısırarak  eve  dönmüştü.  Annemi  yemek odasında bulmuştu, olur ki piskopos bizi selamlamak için oradan geçer diye mavi çiçekli pazar giysisi vardı üstünde, sofrayı kurarken dönmeyen sevgiliyi anlatan bir Portekiz aşk şarkısını söylüyordu.

Sofrada alışılandan bir fazla tabak olduğu, kız kardeşimin dikkatini çekmişti.

"Santiago Nasar için," demişti annem ona. "Bana onu kahvaltıya çağırdığını söylediler." "Kaldır o tabağı," demişti kız kardeşim de.

Sonra  da  olanları  anlatmıştı  ona.  "Ama  sanki  zaten  biliyordu,"  dedi  bana.  "Yine  her zamanki gibi oldu, ona bir şey anlatmaya başlarsın, öykü daha yarısına varmadan nasıl biteceğini bilir." O kötü haber annem için şifreli bir bilmece gibiydi. Santiago Nasar'a bu adı annemin adından dolayı vermişlerdi, annem ayrıca onun vaftiz annesiydi, ama aynı zamanda evine geri gönderilen gelinin annesi olan Pura Vicario'yla da bir kan bağı vardı.

Yine de daha haberin sonunu dinlemeden, o zamanlar yalnızca başsağlığı ziyaretlerinde giydiği uzun topuklu ayakkabılarını giymiş, kilisede kullandığı salıyla başını örtmüştü. Ta yattığı yerden olan bitenleri duyan babam, sırtında pijamasıyla yemek odasında görünmüş, telaş içinde ona nereye gittiğini sormuştu.

"Dünürüm  Plâcida'yı  uyarmaya,"  diye  karşılık  vermişti  annem.  "Oğlunu  öldüreceklerini herkesin bilmesi, bir tek onun haberi olmaması haksızlık."

"Vicariolarla ne kadar bağımız varsa onunla da o kadar var," demişti babam. "Her zaman ölüden yana olmak gerek," demişti o da.

Küçük kardeşlerim de öteki odalardan çıkıp gelmişlerdi. Facianın haberinden etkilenen en küçükler ağlamaya başlamışlardı. Annem, hayatta bir kez olsun ne onlara aldırdı, ne de kocasına kulak verdi.

"Bekle de giyineyim," dedi babam.

Annem çoktan sokaktaydı. O zamanlar yedi yaşında bile olmayan kardeşim Jaime okula gitmek için bekliyordu. Çocukların içinde giyinik olan tek kişi oydu.

"Annene sen eşlik et," diye buyurdu babam.

Jaime neler olup bittiğini, nereye gittiklerini bilmeden annemin peşinden koşup elini tuttu. "Tek başına söylene söylene gidiyordu," diye anlattı bana Jaime. "Beş para etmez bok herifler," diyordu alçak sesle, "ellerinden felakete yol açmaktan başka hiçbir şey gelmeyen hayvan oğlu hayvanlar." Çocuğu elinden tutup götürdüğünün bile farkına değildi.

"İnsanlar herhalde benim delirdiğimi sanmışlardır," demişti bana.

"Hatırladığım  tek  şey,  ta  uzaktan  bir  kalabalığın  gürültüsünün  geldiğiydi,  sanki  düğün eğlencesi yeniden başlamıştı da herkes meydana doğru koşuyordu." Ortada bir hayat söz konusu olduğunda her şeyi yapabilme kararlılığıyla adımlarını sıklaştırmış, sonunda ters yöne doğru koşmakta olan biri onun bu şaşkın haline acımıştı.

"Zahmet etmeyin, Luisa Santiaga," diye bağırmıştı yanından geçerken. "Onu öldürdüler bile."

Karısını evine geri gönderen Bayardo San Român, ilk kez olarak bir önceki yılın ağustos ayında,  yani  düğünden  altı  ay  önce  gelmişti  kasabaya.  Kemerinin  tokalarıyla  botlarının halkalarına  uyan  gümüş  süslemeli  heybeleriyle  birlikte  haftalık  seferini  yapan  gemiden inmişti. Otuz yaşlarındaydı, ama hiç göstermiyordu, sığırtmaçlar gibi incecik bir beli, ela gözleri vardı, teni, güherçile yüzünden, ağır ateşte kızarmışa benziyordu.

O gün üzerinde kısa bir ceketle daracık bir pantolon vardı, her ikisi de dana derisinden yapılmıştı, ellerine de oğlak derisinden aynı renkte eldivenler giymişti. Onunla aynı gemide gelen  Magdalena  Oliver,  bütün  yolculuk  boyunca  gözlerini  ondan  alamamıştı.  "İbneye benziyordu," demişti bana, "buna da çok yazıktı, çünkü yeme de yanına yat cinsinden bir içim suydu." Böyle düşünen tek kadın o olmadığı gibi, Bayardo San Român'ın ilk bakışta tanınacak bir adam olmadığını fark edecek son kişi de değildi.

Annem ağustos sonlarında bana okula bir mektup yazmıştı, bir yerinde laf arasında şöyle diyordu: "Buraya çok garip bir adam geldi." Bir sonraki mektubunda da şöyle diyordu: "O garip adamın adı Bayardo San Român; herkes onun çok hoş biri olduğunu söylüyor, ama ben  onu  daha  görmedim."  Hiç  kimse  onun  kasabaya  ne  yapmaya  geldiğini  bir  türlü öğrenememişti. Düğünden kısa bir süre önce, bunu ona sorma isteğine karşı koyamayan birine  şu  yanıtı  vermişti:  "Köyden  köye  dolaşarak  evlenecek  birini  arıyorum."  Bu  doğru olabilirdi, ama daha başka bir yanıt da verebilirdi, çünkü öyle bir konuşma tarzı vardı ki, bir şey söylemekten çok gizlemeye yarıyor gibiydi.

Kasabaya geldiği akşam sinemadayken, kendisinin demiryolu mühendisi olduğu izlenimini vermiş, ırmağın değişkenliklerine bir çare olarak ülkenin içlerine kadar demiryolu döşemenin ivediliğinden  söz  etmişti.  Ertesi  gün  bir  telgraf  yollaması  gerekmişti;  telgrafı  manipleyle kendisi göndermekle kalmamış, aynı zamanda tükenen pilleri kullanmayı sürdürebilmenin yolunu da telgraf memuruna öğretmişti. O aylarda askere adam yazmak amacıyla oradan geçmekte  olan  bir  askerî  doktorla  sınır  bölgelerindeki  hastalıklar  hakkında  konuşurken konuya ne kadar hâkim olduğunu göstermişti. Gürültülü patırtılı, sonu gelmeyen eğlencelere bayılıyordu, iyi bir içkiciydi, kavgaları ayırmakta üstüne yoktu, el çabukluğu oyunlarının can düşmanıydı.  Bir  pazar  günü  kilisedeki  ayinden  sonra  sayısı  pek  kabarık  olan  en  usta yüzücülere meydan okumuş, bunların en iyilerini ırmağı gidiş dönüş geçme yarışında yirmi kulaç  geride  bırakmıştı.  Annem  bunu  bana  bir  mektubunda  anlatmış,  sonunda  da  tam kendine  özgü  bir  yorumda  bulunmuştu:  "Söylendiğine  göre  aynı  zamanda  altın  içinde yüzüyormuş."  Bayardo  San  Român'ın  yalnızca  her  şeyi  yapabilecek,  üstelik  de  çok  iyi yapabilecek  biri  olmakla  kalmayıp,  aynı  zamanda  bitmek  tükenmez  olanaklara  da  sahip olduğu biçiminde çoktan ortalığa yayılmış olan söylenceye de uyuyordu bu yorum.

Annem, ekim ayında yazdığı bir mektubunda, onu son bir hayır duayla anıyordu: "Dürüst, iyi kalpli biri olduğu için herkes onu çok seviyor," diyordu, "geçen pazar Kudas Ayini'nde diz çöküp rahibin elinden şaraplı ekmeği yedi, ayine de Latince duayla katıldı." O zamanlar şaraplı ekmeği ayakta almak zaten yasaktı, ayinler de yalnızca Latince olarak yönetilirdi, ama annem konunun ruhuna inmek istediğinde hep bu tür gereksiz ayrıntılara girer. Yine de, bu kutsayıcı yargıdan sonra, hatta Angela Vicario'yla evlenmek istediğini herkes öğrendikten sonra  bile,  bana  yazdığı  iki  mektupta  Bayardo  San  Român  hakkında  hiçbir  şey söylemiyordu. O talihsiz evlilikten ancak çok sonra, ekim ayında yazmış olduğu o mektubu düzeltmek  için  artık  çok  geç  olduğu  bir  sırada  bunu  öğrendiğini,  onun  o  ela  gözlerinin kendisini korkuyla ürperttiğini itiraf ediyordu.

"Bana  tıpkı  şeytan  gibi  görünmüştü,"  diyordu,  "ama  sen  kendin  de  bu  tür  şeylerin mektupta yazılmaması gerektiğini söylemiştin."

Noel tatili için oraya gittiğimde, annemin tanıdığından kısa bir süre sonra tanımıştım onu, öyle söyledikleri kadar garip de bulmamıştım.

Aslında  bana  çekici  biri  gibi  görünmüştü,  ama  Magdalena  Oliver'in  o  şiirsel görüşündekinden  çok  uzaktı.  Delişmenliğinin  yarattığı  izlenime  göre  çok  daha  ciddi bulmuştum onu, ayrıca aşırı zarafetinin ardında zar zor örtbas edebildiği gizli bir gerilim içindeydi. Ama  hepsinden  de  öte,  hüzünlü  bir  adam  gibi  görünüyordu. Artık  o  zamanlar Angela Vicario'yla olan aşk ilişkisi resmiyete dökülmüştü bile.

Nasıl tanıştıkları hiçbir zaman tam olarak açıklığa kavuşmadı. Bayardo San Român'ın kaldığı,  yalnızca  bekâr  erkeklerin  yatıp  kalktığı  pansiyonun  sahibesinin  anlattığına  göre, eylül  sonlarında  bir  gün  Bayardo  San  Român,  salondaki  salıncaklı  sandalyede  öğle uykusunu uyurken, Angela Vicario'yla annesi, ellerinde yapma çiçekler dolu birer sepetle meydandan geçiyorlardı. Bayardo San Român, gözlerini aralamış, öğle sonrası saat ikideki durgunluğun ortasında sanki tek canlı varlıklarmış gibi görünen, acımasız kapkara giysileri içindeki  o  iki  kadını  görerek,  gencinin  kim  olduğunu  sormuştu.  Pansiyon  sahibesi  de, yanındaki  kadının  küçük  kızı  olduğu,  adının  da Angela  Vicario  olduğu  yanıtını  vermişti. Bayardo San Român, ta meydanın öbür ucuna kadar bakışlarıyla izlemişti onları.

"Adını iyi koymuşlar.1" demişti.

Sonra da başını salıncaklı sandalyenin arkasına dayamış, gözlerini yeniden yummuştu. "Uyandığımda," demişti, "onunla evleneceğimi bana hatırlatın."

Angela  Vicario,  Bayardo  San  Român  daha  ona  aşkını  ilan  etmeden  önce,  pansiyon sahibesinin kendisine bu olaydan söz ettiğini anlattı bana.

"Çok  korktum,"  dedi.  Pansiyonda  kalan  üç  kişi  daha  bu  olayın  gerçek  olduğunu doğrulamış, ama daha başka dört kişi olayın doğruluğuna inanmamıştı. Buna karşılık, olayın tüm değişik anlatılış biçimleri, Angela Vicario'yla Bayardo San Român'ın ilk olarak ekim ayındaki ulusal bayramda, kızın piyango çekilişlerini yapmakla görevli olduğu hayır amaçlı bir eğlence sırasında birbirlerini gördükleri konusunda birleşiyordu.

Bayardo  San  Român  eğlence  yerine  gelmiş,  dosdoğru  piyango  masasına  giderek, bileklerine  kadar  kapalı  yas  giysileri  içinde  gönülsüzce  bekleyen  piyangocu  hanıma, panayırın en çekici ikramiyesi olan sedef kakmalı gramofonun kaç para olduğunu sormuştu. Kız da, onun satılık olmadığı, piyango ikramiyesi olarak orada bulunduğu yanıtını vermişti.

"Daha iyi ya," demişti Bayardo San Român, "böylesi daha kolay olur, üstelik daha da ucuza gelir."

Kız,  onun  kendisini  etkilemeyi  başardığını  söylemişti  bana,  ama  aşkla  ilgisi  olmayan nedenlerle etkilenmişti. "Kendini beğenmiş adamlardan nefret ederim, bu kadar kibirlisini hiç görmemiştim,"  demişti,  o  günü  anımsarken,  "üstelik  ben  onu  Polonyalı  sanmıştım." Piyangoda herkesin heyecanla beklediği gramofonun çekilişi yapılıp da onu gerçekten de Bayardo San Român kazandığında büsbütün canı sıkılmıştı. Sırf kendisini etkilemek için onun piyangodaki tüm biletleri satın aldığı aklının ucundan bile geçmiyordu.

Angela Vicario, o gece evine döndüğünde, gramofonu hediye kâğıdına sarılıp organze bir fiyonkla süslenmiş olarak kendisini bekler bulmuştu. "Doğum günüm olduğunu nereden bildi asla öğrenemedim," dedi bana. Kendisine böyle bir hediye yollaması, üstelik de bunu hiç kimsenin  gözünden  kaçmayacak  kadar  gösterişli  bir  biçimde  yapması  için  Bayardo  San Român'a  hiç  cesaret  vermediğine  annesiyle  babasını  inandırması  zor  olmuştu.  Sonunda kızın  ağabeyleri  Pedro'yla  Pablo,  gramofonu  alıp  sahibine  geri  vermek  üzere  otele götürmüşler, bunu da öyle tantanalı bir biçimde yapmışlardı ki, gramofonun geldiğini, sonra da geri götürüldüğünü görmeyen kalmamıştı. Ailenin en aklına gelmeyen şey, Bayardo San Român'ın karşı konulmaz çekiciliği olmuştu. İkizler ertesi sabah şafak vaktine kadar ortalıkta görünmemişlerdi, sonra kafayı çekmiş bir halde gramofonu eve geri götürmüşler, üstelik eğlenceye devam etmek için yanlarına Bayardo San Român'ı da almışlardı.

Angela Vicario, kısıtlı olanaklara sahip bir ailenin en küçük kızıydı. Babası Poncio Vicario, orta  halli  bir  kuyumcuydu,  aileyi  namusuyla  geçindirebilmek  için  altından  onca  güzel  şey yapmaktan gözleri bozulmuştu. Annesi Purisima del Carmen, bir daha ayrılmamak üzere evlenene kadar ilkokul öğretmenliği yapmıştı. Uysal, biraz da kederli görünümü, sert kişiliğini pek  güzel  gizliyordu.  "Tıpkı  rahibeye  benzerdi,"  diye  hatırlar  Mercedes.  Öyle  büyük  bir fedakârlık  ruhuyla  kendini  eşinin  bakımına,  çocuklarının  büyütülmesine  vermişti  ki,  insan bazen onun varlığını unutabilirdi. İki büyük kızı çok geç evlenmişti. İkiz oğlanların ardından bir kızları daha olmuş, neyin nesi olduğu bilinmez ateşli bir hastalıktan ölmüştü, aradan iki yıl geçtikten sonra bile evin içinde hafifletilmiş, ama sokakta sıkı bir yas tutuyorlardı. Oğlanlar erkek adam olacak şekilde büyütülmüşlerdi. Kızlarsa evlenmek üzere yetiştirilmişlerdi.

Gergef  işlemeyi,  makineyle  dikiş  dikmeyi,  kukalı  dantel  örmeyi,  çamaşır  yıkayıp  ütü ütülemeyi,  yapma  çiçekler,  kendi  uydurdukları  tatlılar  yapmayı,  aşk  pusulaları  yazmayı bilirlerdi. Ölüme saygıyla yaklaşma kültürünü bir yana bırakmış zamane kızlarından farklı olarak,  onların  dördü  de  eskiden  âdet  olduğu  gibi  hastaların  başında  bekleme,  ölüm döşeğinde  olanlara  güç  verme,  ölüleri  kefenleme  sanatında  birer  ustaydılar.  Annemin onlarda kınadığı tek şey, yatmadan önce saçlarını tarama âdetleriydi. "Kızlar," derdi onlara, "geceleyin saçlarınızı taramayın, yoksa denize açılanlar geri dönmekte gecikirler."

Ayrıca, onlardan daha terbiyeli kızlar olmadığını düşünürdü hep.

"Onlar kusursuz kızlar," dediğini duyardım sık sık. "Her erkek onlarla mutlu olur, çünkü acı çekmek için yetiştirilmişler." Yine de iki büyük kızla evlenen erkekler için onların çemberlerini kırmaları zor olmuştu, çünkü her yere birlikte gidiyorlar, yalnızca kadınlar için danslı partiler düzenliyorlardı, erkeklerin her davranışının altında bir art niyet bulmaya hazırdılar hep.

Angela  Vicario,  dört  kızın  en  güzeliydi,  tarihteki  büyük  kraliçeler  gibi  göbek  kordonu boynunun çevresine sarih olarak doğduğunu anlatırdı annem. Ama öylesine terk edilmiş gibi bir hali, öyle bir ruh yoksulluğu vardı ki, belirsiz bir gelecek vaat ediyordu ona. Noel tatillerim boyunca yıllar yılı onu yeniden görüyordum, penceresinde komşu kadınlarla birlikte oturup bez parçalarından çiçekler yaparak genç kız şarkıları söylerken, her defasında daha da kimsesiz gibi görünüyordu. "Şu senin salak kuzinin," derdi bana Santiago Nasar, "artık kız kurusu olup çıktı."

Günlerden bir gün, ablası için yasa girmeden kısa bir süre önce, ilk kez olarak sokakta rastlamıştım ona, kadın gibi giyinmiş, saçlarını kıvırmıştı, aynı kız olduğuna inanamıyordum. Ama  anlık  bir  görüntüydü  bu:  Ruhsuzluğu  aradan  geçen  yıllarla  birlikte  büsbütün  beter olmuştu. O kadar ki, Bayardo San Român'ın onunla evlenmek istediği duyulduğunda, pek çok kişi bunun bu yabancının aldatmacası olduğunu düşünmüştü.

Aile,  bunu  yalnızca  ciddiye  almakla  kalmamış,  aynı  zamanda  büyük  bir  şamata  da koparmıştı. Bir tek Pura Vicario onlara katılmamış, Bayardo San Român'ın önce kimliğini kanıtlaması koşulunu öne sürmüştü O zamana kadar kimse onun kim olduğunu bilmiyordu. Geçmişi, üzerinde sanatçı kılığıyla gemiden indiği akşamın ötesine geçemiyordu; kökeni konusunda öyle ketumdu ki, en olmayacak söylentiler bile doğru olabilirdi.

Askerî birliklerin komutanı olarak köyleri kasıp kavurduğu, Casanare'ye dehşet saldığı, Guyana'da  hapisten  kaçtığı,  Pernambuco'da  eğitilmiş  bir  çift  ayıyla  para  kazanmaya çalışırken görüldüğü, Rüzgâr Boğazı'ndan altınla yüklü bir İspanyol kalyonunun kalıntılarını çıkardığı  bile  anlatılıyordu.  Bayardo  San  Român,  onca  varsayıma  basit  bir  çareyle  son noktayı koydu: Bütün ailesini alıp kasabaya getirdi.

Dört kişiydiler: baba, anne ve ortalığı karıştırıcı iki kız kardeş. Resmî plakalı bir Ford-T ile  gelmişler,  arabanın  ördek  gibi  öten  klaksonu  sabahın  on  birinde  sokakları  ayağa kaldırmıştı. İspanyolca'yı hâlâ Kreol diliyle karıştırarak konuşan Curacaolu iriyarı bir melez olan annesi Alberta Simonds, gençliğinde Antiller'in en güzel 200 kızı arasında en güzeli seçilmişti. Daha yeni çiçek açmış olan kız kardeşleri, yerinde duramayan iki genç kısrağı andırıyorlardı.  Ama  en  büyük  koz  babaydı:  General  Petronio  San  Român,  bir  önceki yüzyıldaki  iç  savaşların  kahramanı,  Tucurinca  felaketinde  Albay  Aureliano  Buendia'yı yenilgiye uğratan muhafazakâr birliğin en büyük övünç kaynaklarından biriydi. Kim olduğunu öğrenince onu selamlamaya gitmeyen tek kişi annem olmuştu.

"Evlenecek  olmaları  bence  çok  iyiydi,"  demişti  bana.  "Ama  o  başka  şey,  Gerineldo Mârquez'i sırtından vurmaları emrini vermiş bir adamın elini sıkmak başka şey." Otomobilin penceresinde görünüp beyaz şapkasıyla selam vermeye başladığı anda, ünlü portrelerinden herkes tanımıştı onu.

Buğday  renkli  keten  bir  giysiyle  kordonları  çapraz  bağlanmış  oğlak  derisinden  botlar giymiş, burun kemiğinin üzerine klipsle oturtulup yeleğinin iliğine bir köstekle tutturulmuş altın çerçeveli bir kelebek gözlük takmıştı.

Liyakat  madalyasını  ceketinin  yakasında  taşıyordu,  elinde  de  sapma  ulusal  arma yontulmuş bir baston vardı. Arabadan ilk inen o oldu, berbat yollarımızın tozuna toprağına bulanmıştı tepeden tırnağa; arabadan inip şöyle bir görünmesi, Bayardo San Român'ın canı kiminle isterse onunla evlenebileceğini herkesin anlamasına yetmişti.

Asıl  Angela  Vicario'ydu  onunla  evlenmek  istemeyen.  "Bana  göre  fazlasıyla  erkekti," demişti  bana.  Üstelik  Bayardo  San  Român,  onu  baştan  çıkarmaya  bile  kalkışmamış, hoşluklarıyla aileyi büyülemişti yalnızca.

Angela Vicario, annesiyle babasının, yanlarında kocalarıyla ablalarının, evin salonunda toplanarak, onun daha yeni gördüğü bir adamla evlenmek zorunda olduğuna karar verdikleri

o   geceki korkusunu asla unutamamıştı.

İkizlerse kendilerini olayın dışında tutmuşlardı. "Bize kadınları ilgilendiren bir konu gibi gelmişti,"  demişti  bana  Pablo  Vicario. Ana  babanın  kesin  gerekçesi,  alçakgönüllülüğüyle saygınlık kazanmış bir ailenin başlarına konan talih kuşunu hor görmeye hakkı olamayacağı yolundaydı. Angela Vicario, aşk yoksunluğunun sakıncasını şöyle bir dokundurmaya cesaret edebildiyse de, annesi tek bir sözle onu susturmuştu: "Aşk da öğrenilir."

O  dönemde  gözetim  altında  tutulan  upuzun  nişanlılıklardan  farklı  olarak,  onlarınki, Bayardo  San  Român'ın  acelesi  yüzünden  yalnızca  dört  ay  sürmüştü;  Pura  Vicario,  aile yasının sona ermesini beklemeleri koşulunu öne sürmeseydi daha da kısa sürecekti. Ancak Bayardo San Român'ın işleri yoluna koymaktaki karşı konulmaz yöntemleri sayesinde hiçbir sıkıntıya düşmeden bol bol yetmişti bu süre. "Bir akşam en çok hoşuma giden evin hangisi olduğunu sormuştu bana," diye anlattı Angela Vicario. "Ben de neden sorduğunu bilmeden, kasabanın en güzel evinin dul Xius'un villası olduğu yanıtını vermiştim." Ben de olsam aynı şeyi  söylerdim.  Rüzgârların  kasıp  kavurduğu  bir  tepenin  üstündeydi  bu  ev,  terasından bakıldığında  mor  anemonlarla  kaplı  bataklıkların  uçsuz  bucaksız  cenneti  görülür,  yazın berrak  günlerinde  de  Karayip  Denizi'nin  ufuk  çizgisiyle  Cartagena  de  Indias'taki  turistik transatlantikler net olarak seçilebilirdi. Bayardo San Român, hemen o gece Şehir Kulübü’ne gitmiş, bir parti domino oynamak üzere dul Xius'un masasına çökmüştü.

"Dul Xius," demişti ona, "evinizi satın alıyorum." "Evim satılık değil ki," demişti dul adam. "İçindeki her şeyiyle birlikte satın alıyorum."

Dul Xius, o eski tarz terbiyesiyle konuşarak, o evin karısının bütün bir yaşam boyu yaptığı özveriler sayesinde satın alındığını, kendisi için hâlâ onun bir parçası olduğunu anlatmıştı Bayardo  San  Român'a.  Onlarla  oyun  oynamakta  olan  Doktor  Dionisio  Iguarân,  "Bütün içtenliğiyle  konuşuyordu,"  demişti  bana,  "otuz  yıldan  fazla  mutlu  yaşadığı  bir  evi satmaktansa  ölmeyi  yeğlediğinden  emindim."  Bayardo  San  Român  da  anlamıştı  onun nedenlerini.

"Tamam," demişti, "öyleyse evi boş olarak satın bana."

Ama dul adam, oyunun sonuna kadar savunmuştu kendini. Üç gece sonra, Bayardo San Român, daha da iyi hazırlanmış olarak yeniden oturmuştu domino masasına.

"Dul Xius," diye başlamıştı yeniden. "Ev ne kadar eder?" "Fiyatı yok."

"Herhangi bir fiyat söyleyin."

"Kusura  bakmayın,  Bayardo,"  demişti  dul  adam,  "ama  siz  gençler  insanın  yüreğinin nedenlerini anlamıyorsunuz."

Bayardo San Român, bir an durup düşünmüş,

"Diyelim ki beş bin peso," demişti.

"Dürüst olalım," diye karşılık vermişti dul adam, onurlu bir tavırla, "o ev bu kadar etmez."

"On  bin,"  demişti  Bayardo  San  Român.  "Hemen  şimdi,  hem  de  banknotları  bir  bir sayarak."

Dul adam gözlerinde yaşlarla bakmıştı ona. "Öfkesinden ağlıyordu," dedi bana, doktor olmasının yanı sıra edebiyat adamı da olan Doktor Dionisio Iguarân. "Düşünsene: İnsanın elinin altında onca miktarda para olsun da, basit bir gönül zaafı yüzünden hayır demek zorunda kalsın." Dul Xius'un gırtlağından ses çıkmıyordu, ama hiç duraksamadan başını olumsuz anlamda sallamıştı.

"Öyleyse bana son bir iyilik yapın," demişti Bayardo San Român. "Beni burada beş dakika bekleyin."

Gerçekten de beş dakika sonra gümüş işlemeli heybeleriyle birlikte Şehir Kulübü'ne geri dönmüş, üzerlerinde Merkez Bankası yazılı bantları hâlâ duran, her biri binerlik on deste banknotu masanın üzerine koyuvermişti. Dul Xius, bundan iki yıl sonra ölmüştü. "Bu yüzden öldü,"  dedi  bana  Doktor  Dionisio  Iguarân.  "Bizlerden  daha  sağlıklıydı,  ama  insan  onun göğsünü dinleyince yüreğinin içinde fokurdayan gözyaşlarını duyabiliyordu." Çünkü yalnızca evi içindeki her şeyiyle birlikte Bayardo San Român'a satmakla kalmamış, aynı zamanda parayı azar azar ödemesini de ondan rica etmişti, çünkü onca parayı koymak için ilaç olsun diye elinde tek bir valizi bile kalmamıştı.

Angela  Vicario'nun  bakire  olmadığı,  ne  kimsenin  aklına  gelirdi,  ne  de  bunu  söyleyen olmuştu. Daha önce sevgilisi olduğu hiç duyulmamıştı, demir gibi sert bir annenin sımsıkı yönetimi altında ablalarıyla birlikte büyümüştü. Pura Vicario, onun Bayardo San Român'la oturacakları evi görmeye birlikte gitmelerine bile izin vermemiş, kızının iffetini koruyabilmek için gözleri görmeyen babasını da peşine takarak onlarla birlikte gitmişti.

"Tanrı'dan tek dileğim, kendimi öldürmem için bana cesaret vermesiydi," demişti bana Angela Vicario. "Ama vermedi." Öyle şaşkın bir durumdaydı ki, bu cehennem azabından kurtulmak için gerçeği annesine anlatmaya karar vermişken, pencerenin önünde oturup bez parçalarından  çiçekler  yapmasına  yardım  eden  iki  sırdaşı  onu  bu  iyi  niyetinden vazgeçirmişlerdi.

"Onların  sözünü  körü  körüne  dinledim,"  dedi  bana,  "çünkü  erkeklerin  dalavereleri konusunda çok şey bildiklerine inandırmışlardı beni."

Kadınların  hemen  hepsinin  çocukluklarında  geçirdikleri  kazalarda  bekâretlerini kaybettiklerini  yeminle  söylemişlerdi  ona.  En  zor  kocaların  bile,  gerçeği  kimse  bilmediği sürece,  ne  söylense  kabullendiklerinde  ısrar  etmişlerdi.  Kısacası,  erkeklerin  büyük  bir çoğunluğunun  zifaf  odasına  öylesine  büyük  bir  korku  içinde  girdiklerine,  kadının  yardımı olmadan  hiçbir  şey  beceremediklerine,  gerçeklerle  yüzleşme  vakti  geldiğinde  de  ne yapacaklarını bilemediklerine onu inandırmışlardı. "Onların inandıkları tek şey, çarşaflarda gördükleridir,"  demişlerdi  ona.  Böylelikle  kızlığını  yitirmiş  gibi  görünsün,  zifaf  gecesinin sabahında iffetinin izini taşıyan pamuklu çarşafını evinin avlusunda güneşe asabilsin diye ona birtakım kocakarı hileleri öğretmişlerdi.

Bu hayalle evlenmişti kız. Bayardo San Român'a gelince; o da iktidarının ve servetinin olağanüstü gücüyle mutluluğu satın alabileceği hayaliyle evlenmiş olsa gerekti, çünkü düğün hazırlıkları  arttıkça,  düğünü  daha  da  muhteşem  kılacak  çılgınca  fikirler  esiyordu  aklına. Piskoposun  ziyareti  duyulduğu  zaman,  kendilerini  evlendirebilmesi  için  düğünü  bir  gün geciktirmek istemiş, ama Angela Vicario buna karşı çıkmıştı. "Doğrusunu istersen," dedi bana,  "çorba  yapmak  için  yalnızca  ibiklerini  kesip  horozların  geri  kalanını  çöpe  atan  bir adam tarafından kutsanmak istemiyordum ben." Yine de piskoposun hayır duası olmasa da, düğün şenliği baş edilmesi öyle zor bir hale gelmişti ki, Bayardo San Român artık ipin ucunu kaçırmış, sonunda düğün tam bir halk eğlencesine dönüşmüştü.

General Petronio San Român’la ailesi, bu kez Ulusal Meclis'in tören gemisiyle çıkagelmiş, düğün sona erene kadar gemi rıhtımda demirleyip beklemişti, onlarla birlikte pek çok ünlü kişi  geldiyse  de  yepyeni  yüzlerden  oluşan  bu  karmaşanın  içinde  gözden  kaçmışlardı.  O kadar çok düğün hediyesi gelmişti ki, bunların en güzellerini sergileyebilmek için eski elektrik santralının unutulup gitmiş olan lokalini elden geçirip yenilemek gerekmiş, geri kalanını da dul  Xius'un  yeni  evlileri  ağırlamaya  çoktan  hazır  olan  eski  evine  götürüp  koymuşlardı. Damada, adı Gotik harflerle fabrika ambleminin altına yazdırılmış üstü açılır bir otomobil armağan edilmişti. Geline de mahfazası içinde som altından yirmi dört kişilik bir çatal bıçak takımı.  Ayrıca  bir  dansçılar  topluluğuyla  iki  vals  orkestrası  getirtilmiş,  bunlar  yerel bandolarla,  eğlencenin  şamatası  içinde  coşmuş  vurmalı  çalgı  topluluklarıyla,  akordeoncu gruplarıyla hiç uyum sağlayamayan parçalar çalmışlardı.

Vicario ailesi, duvarları tuğladan örme, damı palmiye yapraklarından yapılma, gösterişsiz bir evde oturuyordu, çatının üstündeki iki pencereden içeri ocak ayında güvercinler girip kuluçkaya yatarlardı. Evin ön cephesinde neredeyse boydan boya çiçek saksılarıyla kaplı bir teras vardı, bir de tavukların başıboş gezindikleri, içinde meyve ağaçları bulunan büyük bir avlusu. Avlunun dibine ikizler bir domuz ahırı yapmışlardı, üstünde domuzların kesildiği bir taşla kesilen hayvanların parçalara ayrıldığı bir masa da vardı, Poncio Vicario'nun gözleri bozulduğundan beri aileye gelir getiren iyi bir işyeri olup çıkmıştı burası. Bu işi Pedro Vicario

başlatmıştı, ama o askere gidince ikiz kardeşi de öğrenmişti bu kasaplık işini.

Ev,  aileyi  zorlukla  barındıracak  kadardı.  Zaten  bu  yüzden  ablaları  ne  büyüklükte  bir düğün yapılacağını fark edince, şöleni yapabilecekleri başka bir yer bulmaya çalışmışlardı. "Düşünsene  bir  kere,"  demişti  bana  Angela  Vicario,  "onlar  Plâcida  Linero'nun  evini düşünmüşlerdi, ama bereket versin ki annemle babam her zamanki gibi 'Kızlarımız ya bizim fakirhanede evlenirler ya da hiç evlenmezler,' diyerek direnmişlerdi."

Böylelikle evi eskisi gibi sarıya boyamışlar, kapıları düzeltip yerleri onarmışlar, ellerinden geldiğince,  böylesine  tantanalı  bir  düğüne  yaraşır  bir  ortam  hazırlamışlardı.  İkizler, domuzları alıp başka yere götürmüşler, ortalıktaki pisliği kireç kaymağıyla temizlemişlerdi, ama yine de buranın düğüne dar geleceği anlaşılıyordu. Sonunda, Bayardo San Român'nın çabasıyla,  avlunun  tahta  parmaklıkları  yıktırılarak  bitişik  avluların  dans  pisti  olarak kullanılması sağlanmış, demirhindi ağaçlarının sık yaprakları altında yemek yenebilmesi için marangoz tezgâhları yerleştirilmişti.

Programda  beklenmeyen  tek  aksilik,  düğün  sabahı  damadın  yüzünden  gerçekleşmiş, Angela  Vicario'yu  almaya  iki  saat  geç  gidince,  kız  da,  damat  eve  gelmeden  gelinliğini giymeye  yanaşmamıştı.  "Düşünsene  bir  kere,"  demişti  bana,  "hiç  gelmese  daha  da sevinirdim, ama gelinliğimi giymiş olarak ortada kalmaya dayanamazdım." Onun bu derece tedbirli davranması doğaldı, çünkü bir kadın için üzerinde gelinliğiyle bekletilmekten daha utanç  verici  bir  talihsizlik  olamazdı.  Buna  karşılık, Angela  Vicario'nun  duvağıyla  portakal çiçeklerini  bakire  olmadığı  halde  takmaya  cesaret  edebilmesi,  daha  sonra  saflığın simgelerine karşı büyük bir saygısızlık olarak yorumlanacaktı. Onun oyunu hileli kartlarla sonuna  kadar  sürdürmesini  bir  cesaret  gösterisi  olarak  değerlendiren  tek  kişi  annem olmuştu. "O zamanlar," diye açıklamıştı bana, "Tanrı böyle şeylere anlayış gösterirdi." Buna karşılık Bayardo San Român'ın oyunu hangi kartlarla oynadığını hâlâ hiç kimse bilmiyor. Sonunda  sırtında  redingotu,  elinde  silindir  şapkasıyla  ortaya  çıktığı  andan  acılarının kadınıyla balodan kaçıp gittiği âna kadar, kusursuz bir mutlu damat tablosu çizmişti.

Santiago Nasar'ın elinde hangi kozlar olduğu da hiçbir zaman anlaşılamadı. Ben bütün o süre boyunca kilisede de, düğünde de Cristo Bedoya ve erkek kardeşim Luis Enrique'yle birlikte  onun  yanındaydım,  içimizden  hiçbirimiz  onun  halinde  en  ufak  bir  değişiklik sezinlememişti.

Bunu kaç kez tekrarlamam gerekti, çünkü biz dördümüz okulda birlikte büyümüştük, daha sonra tatillerde de birlikteydik, birbirimizle paylaşmadığımız bir sırrımız olabileceğine, hele hele bu kadar büyük bir sırrın olabileceğine kimse inanmazdı.

Santiago Nasar tam bir eğlence adamıydı, en büyük zevkini de ölümünden bir gün önce düğün harcamalarını hesaplarken yaşamıştı.

Kilisedeyken  her  tarafın  birinci  sınıf  on  dört  cenazeninkine  eşdeğerde  çiçeklerle süslendiğini hesaplamıştı. Onun bu kesin hesabı yıllar boyu peşimi bırakmayacaktı, çünkü Santiago Nasar, kendi düşüncesine göre, kapalı yerdeki çiçeklerin kokusunun ölümle yakın bir ilişkisi olduğunu sık sık söylerdi bana, o gün de tapmağa girerken aynı şeyi söylemişti.

"Cenazemde çiçek istemem ha," demişti bana, ertesi gün oraya çiçek konmaması işiyle

benim uğraşacağımı aklına bile getirmeden. Santiago Nasar, kiliseden  Vicarioların  evine giden yol boyunca sokakları süsleyen rengârenk çelenklerin de hesabını yapmış, müziğin, havai  fişeklerin,  hatta  bizi  düğün  evinde  karşıladıklarında  üstümüze  yağdırdıkları  pirinç tanelerinin tutarını bile hesaplamıştı. Öğle saatinin mahmurluğu içinde yeni evliler avludaki masaları birer birer dolaşmışlardı. Bayardo San Român, artık çok yakın dostumuz olmuştu,

o     zamanlar  denildiği  gibi  o  bizim  meyhane  arkadaşımızdı,  masamızda  olmaktan  da  çok mutlu görünüyordu. Duvağını da tacını da çıkarmış olan, terden sırılsıklam olmuş saten gelinliğinin içindeki Angela Vicario'nun yüzüne birden evli kadın hali gelmişti. Santiago Nasar hesap yapıp duruyordu, düğünün o dakikaya kadar yaklaşık dokuz bin pesoya mal olduğunu söyledi Bayardo San Român'a. Gelinin bunu bir saygısızlık olarak gördüğü besbelliydi.

"Annem bana başkalarının yanında paradan asla söz edilmemesi gerektiğini öğretmiştir," demişti bana. Oysa Bayardo San Român bunu keyifle, biraz da gururla karşılamıştı.

"Hemen hemen o kadar tuttu," demişti, "ama daha yeni başlıyoruz. Sonunda aşağı yukarı iki katını bulacak."

Santiago Nasar bunu son kuruşuna kadar kanıtlamaya niyetlenmiş, buna da ömrü ancak yetmişti.  Gerçekten  de,  ertesi  gün  ölmeden  45  dakika  önce  Cristo  Bedoya'nın  limanda kendisine verdiği son bilgilere dayanarak, Bayardo San Român'ın tahmininin doğru olduğunu saptamıştı.

Bana gelince; başkalarının belleklerindeki bilgileri parça parça bir araya getirerek yeni baştan  oluşturmaya  karar  verene  kadar  düğün  şöleniyle  ilgili  pek  bulanık  anılar  vardı kafamda.  Babamın  gençliğinde  çaldığı  kemanı  yeni  evliler  şerefine  yeniden  kutusundan çıkarıp çaldığı, rahibe olan kız kardeşimin üzerinde manastırın döner kapısında görevliyken giydiği  kılıkla  merengue  dansı  yaptığı,  annemle  kardeş  çocukları  olan  Doktor  Dionisio Iguarân'ın  ertesi  gün  piskopos  geldiğinde  orada  bulunmamak  için  kendisini  resmî  tören gemisiyle alıp götürmelerini sağladığı yıllarca konuşuldu bizim evde. Bu olayın öyküsünü yazmak  için  yaptığım  soruşturmalar  boyunca,  kıyıda  köşede  kalmış  pek  çok  bilgi edinmiştim, bunlar arasında Bayardo San Român'ın kız kardeşlerinin unutulmaz anısı da vardı; sırtlarından altın penslerle tutturulmuş kocaman kelebek kanatları olan kadife giysileri, babalarının tüylü sorgucundan, göğsünü bir zırh gibi kaplayan savaş madalyalarından çok daha fazla ilgi toplamıştı. Cümbüşün neden olduğu sarhoşluk içinde Mercedes Barcha'ya evlenme teklif ettiğimi pek çok kişi biliyordu, oysa on dört yıl sonra evlendiğimizde kendisinin de bana hatırlattığı gibi, o zamanlar ilkokulu daha yeni bitirmişti o. Hiç istenmeyen o pazar günüyle ilgili aklımda kalan en net görüntü, avlunun tam ortasındaki bir taburede tek başına oturan  yaşlı  Poncio  Vicario'nun  hayaliydi.  Belki  de  onur  köşesi  olduğunu  düşünerek oturtmuşlardı  adamcağızı  oraya;  davetliler  durmadan  ona  takılıp  tökezliyorlar,  onu  bir başkasıyla karıştırıyorlar, ayak altında kalmasın diye yerini değiştiriyorlardı, o da yüzünde gözlerini daha yeni kaybetmiş birinin şaşkın ifadesiyle kar gibi bembeyaz kafasını bir o yana bir bu yana çeviriyor, kendisine sorulmayan soruları yanıtlıyor, kimsenin vermediği selamlara belli belirsiz karşılık veriyordu; üzerinde kaskatı kolalanmış gömleği, elinde ona düğün için satın aldıkları pelesenk ağacından bastonuyla, unutulduğu köşesinde mutlu görünüyordu.

Resmî tören akşam saat altıda sona ermiş, onur konukları veda edip ayrılmışlardı. Gemi,

ardında laternadan yükselen vals müziğinden bir iz bırakarak pırıl pırıl yanan ışıklarıyla uzaklaşmış, sonunda birbirimizi yeniden tanıyıp eğlence batağına gömülene kadar bir an için bir belirsizlik uçurumunun tepesinde havada kalakalmıştık. Yeni evliler kısa bir süre sonra o karmaşanın içinden kendine zorlukla yol açabilen üstü açık otomobilin içinde görünmüşlerdi. Bayardo San Român, havai fişekleri patlatmış, kalabalığın kendisine uzattığı şişelerden içki içmiş,  Angela  Vicario'yla  birlikte  arabadan  inerek  cumbiamba  dansına  katılmıştı.  En sonunda  da  ömrümüz  yetene  kadar  onun  hesabına  dans  etmeyi  sürdürmemizi  istemiş, dehşet  içindeki  eşini  alarak,  dul  Xius'un  bir  zamanlar  mutluluğu  tattığı,  rüyalarının  evine götürmüştü onu.

Halka açık eğlence, gece yarısına doğru yer yer dağılmaya başlamış, yalnızca Clotilde Armenta'nın meydanın bir yanındaki işyeri açık kalmıştı.

Santiago Nasar'la ben, yanımızda kardeşim Luis Enrique ve Cristo Bedoya'yla birlikte kalkıp  teselli  bulmaya  Maria  Alejandrina  Cervantes'in  evine  gitmiştik.  Daha  başka birçoklarının  yanı  sıra  Vicario  kardeşler  de  oraya  uğramış,  bizimle  birlikte  içki  içmişler, Santiago  Nasar'ı  öldürmeden  beş  saat  önce  onunla  birlikte  şarkılar  söylemişlerdi.  Asıl düğün eğlencesinin artıkları oraya buraya dağılmış olarak hâlâ sürüp gidiyor olsa gerekti, çünkü her yandan müzik sesleri geliyor, kavga edenlerin gürültüleri uzaklardan dalga dalga duyuluyordu, bu sesler her seferinde biraz daha hüzünlü bir hal alarak, piskoposu getiren vapurun düdük sesi duyulmadan az öncesine kadar da kulağımıza gelmeyi sürdürdü.

Pura Vicario, büyük kızları düğünün dağınıklığını biraz olsun düzeltmesine yardım ettikten sonra  gece  saat  on  birde  gidip  yattığını  anlatmıştı  anneme.  Saat  on  sularında,  kimi sarhoşlar  avluda  hâlâ  şarkı  söyleyip  dururken, Angela  Vicario  eve  birini  gönderip  yatak odasındaki  dolapta  bulunan  bazı  kişisel  eşyalarını  küçük  bir  çantaya  koyup  kendisine yollamalarını  istemiş,  annesi  gündelik  giysilerini  koyduğu  bir  valizi  de  ona  yollamak niyetindeymiş, ama gelen ulağın acelesi varmış. Kapı çalındığında Pura Vicario mışıl mışıl uyuyormuş. "Kapı ağır ağır üç kere çalındı," diye anlatmış anneme, "ama sanki kötü bir haber varmış gibi bir acayip çalınıyordu," demiş. Kimseyi uyandırmamak için kapıyı ışığı yakmadan açtığını anlatmış, sokak lambasının ışığı altında, sırtında düğmeleri açılmamış ipekli gömleği, ayağında lastik askıyla tutturulmuş süslü pantolonuyla Bayardo San Român'ı gördüğünü  anlatmış.  "Yüzü  rüyalardaki  gibi  yemyeşildi,"  demiş  Pura  Vicario,  anneme. Angela Vicario gölgede duruyormuş, öyle ki ancak Bayardo San Român kolundan tuttuğu gibi  ışığın  altına  getirince  görebilmiş  onu.  Saten  giysisi  lime  limeymiş,  beline  kadar  bir havluya  sarılıymış.  Pura  Vicario  arabayla  uçurumun  dibine  yuvarlandıklarını,  orada  ölü yattıklarını sanmış.

"Ulu Tanrım," demiş, dehşet içinde. "Söyleyin hâlâ bu dünyada mı yaşıyorsunuz?"

Bayardo San Român içeri girmemiş, tek söz etmeden eşini yavaşça evin içine doğru itmiş. Sonra Pura Vicario'yı yanağından öperek, son derece keyifsiz, ama çok da sevecen bir sesle şöyle demiş:

"Her şey için teşekkürler, anne. Siz bir azizesiniz."

Ondan sonraki iki saat boyunca Pura Vicario'nun neler yaptığını bir tek kendisi biliyordu, bu sırrı da kendisiyle birlikte mezara götürdü. “Hatırladığım tek şey, bir eliyle saçlarımdan tutmuş, öteki eliyle öyle bir öfkeyle vuruyordu ki, beni öldüreceğini sandım," diye anlattı bana Angela Vicario. Ama onu bile öyle usulca yapıyordu ki, öteki odalarda uyumakta olan kocasıyla  iki  büyük  kızının,  felaketin  gerçekleştiği  şafak  vaktine  kadar  hiçbir  şeyden haberleri olmamıştı.

İkiz  kardeşler,  annelerinin  acil  çağrısına  uyarak  saat  üçten  az  önce  dönmüşlerdi  eve. Angela  Vicario'yu  yemek  odasındaki  kanepelerden  birinin  üzerinde  yüzükoyun  yatar bulmuşlardı, suratı yediği yumruklardan mosmor olmuştu, ama ağlamayı kesmişti. "Artık korkmuyordum," dedi bana. "Tam tersine, sonunda ölümün ağırlığını üstümden kaldırmışlar gibi hissediyordum; tek istediğim şey, yatıp uyumak için her şeyin bir an önce bitmesiydi." İki kardeşten  en  kararlısı  olan  Pedro  Vicario,  kızı  belinden  tuttuğu  gibi  kaldırmış,  yemek masasının üzerine oturtmuştu.

"Hadi kızım, anlat," demişti ona, öfkeden titreyerek, "kim olduğunu söyle bize." Kız, onun adını ancak söyleyebilecek kadar bir süre duraksamıştı.

Karanlıkların içinde aranmıştı o adı, bu dünyada ve öteki dünyada birbirine karışmış onca ad arasından ilk bakışta bulup çıkarmıştı onu; tıpkı ölüm fermanı ezelden beri yazılı olan iradesiz bir kelebekmiş gibi, isabetli bir atışla onu duvara mıhlayıvermiş,

"Santiago Nasar," demişti.

Avukat, cinayetin namus uğruna meşru müdafaa olduğu tezini savunmuş, bu da mahkeme heyeti tarafından kabul edilmişti; davanın sonunda ikizler bu suçu aynı nedenlerle bin kez de olsa yeniden işleyeceklerini beyan etmişlerdi. Cinayeti işledikten birkaç dakika sonra kiliseye gidip  teslim  oldukları  andan  itibaren  savunmanın  gerekçesini  öngörenler  yine  kendileri olmuştu. Peşlerinde öfkeden kudurmuş bir grup Arap'la birlikte soluk soluğa rahibin evine dalmışlar, uçları tertemiz bıçaklarını Peder Amador'un masasına bırakmışlardı. Her ikisi de işledikleri bu vahşi cinayet nedeniyle bitkin bir durumdaydılar, üstleri başları ve kollarıyla suratları terden sırılsıklam olmuş, taptaze kana bulanmıştı, ama rahip gelip böyle teslim olmalarını son derece onurlu bir davranış olarak hatırlıyordu.

"Onu bilinçli olarak öldürdük," demişti Pedro Vicario, "ama biz masumuz." "Belki Tanrı katında öylesinizdir," demişti Peder Amador.

"Tanrı katında da, insanların gözünde de," demişti Pablo Vicario da.

"Bu bir namus sorunuydu."

Dahası  vardı:  Olayların  canlandırılması  sırasında  gerçekte  olduğundan  çok  daha acımasız bir vahşet sergilemişlerdi, öylesine ki, Plâcida Linero'nun evinin bıçak darbeleriyle delik deşik olan sokak kapısının bile devlet parasıyla onarılması gerekmişti. Şartlı salıverme için  kefalet  parasını  ödeyecek  halleri  olmadığından  davanın  sonuçlanmasını  üç  yıl bekledikleri Riohacha kapalı cezaevindeki en kıdemli mahpuslar, onları iyi huylu, arkadaş canlısı olarak hatırlıyorlardı, ama ikisinde de hiçbir pişmanlık belirtisine rastlamamışlardı. Yine  de  işin  aslına  bakılırsa,  Vicario  kardeşler  Santiago  Nasar'ı  hiç  kimsenin  haberi olmadan, hemen öldürmek için gereken hiçbir şeyi yapmamışlardı, tam tersine biri çıkıp da onu  öldürmelerini  engellesin  diye  akla  gelebilecek  her  çareye  başvurmuşlar,  ama  bunu

sağlamayı başaramamışlardı.

Yıllar  sonra  bana  söylediklerine  göre,  onu  saat  ikiye  kadar  birlikte  oldukları  Maria Alejandrina Cervantes'in evinde aramakla işe başlamışlardı. Daha başka pek çokları gibi bu bilgi de soruşturma raporunda yer almıyordu. Aslında Santiago Nasar, ikizlerin onu aramaya gittiklerini söyledikleri saatte artık orada değildi, çünkü evden eve dolaşıp serenat yapmak için biz hep birlikte sokağa çıkmıştık, ama her ne olursa olsun onların oraya gittikleri doğru değildi.  "Buraya  gelmiş  olsalardı  bir  daha  asla  çıkamazlardı,"  demişti  bana  Maria Alejandrina Cervantes. Ben de onu o kadar iyi tanıyan bir kişi olarak bu sözlerinden asla kuşku duymamıştım. Oysa onlar Santiago Nasar'ı beklemek için kalkıp Clotilde Armenta'nın evine  gitmişlerdi,  ama  kasabanın  yarısı  oradan  geçse  de  Santiago  Nasar'ın  oraya uğramayacağını  biliyorlardı.  "Açık  olan  tek  yer  orasıydı,"  diye  ifade  vermişlerdi  sorgu yargıcına. Beraat ettikten sonra da, "Er geç oradan geçecekti," demişlerdi bana. Ancak Plâcida  Linero'nun  evinin  sokak  kapısının  gündüz  vakti  bile  içerden  kol  demiriyle  kapalı olduğunu, arka kapının anahtarlarını da Santiago Nasar'ın her zaman yanında taşıdığını herkes  biliyordu.  İkiz  Vicario  kardeşler  bir  saatten  fazladır  onu  ön  kapıda  bekleyip dururlarken, gerçekten de Santiago Nasar eve dönüp içeriye arka kapıdan girmişti, daha sonra  piskoposu  karşılamak  için  meydana  açılan  ön  kapıdan  çıktıysa  da,  bunu  öyle beklenmedik bir nedenle yapmıştı ki, sorgu yargıcı bile bir türlü anlayamamıştı.

İşleneceği bu kadar açıkça duyurulmuş bir cinayet olamazdı. Kız kardeşleri o adı onlara ifşa ettikten sonra ikiz Vicario kardeşler, kasaplık gereçlerini sakladıkları domuz ahırına giderek  en  iyi  iki  bıçağı  seçmişlerdi:  Bunlardan  biri,  on  parmak  uzunluğunda,  iki  buçuk parmak  eninde  bir  et  parçalama  bıçağı,  öbürü  de  yedi  parmak  uzunluğunda,  bir  buçuk parmak  eninde  bir  et  ayıklama  bıçağıydı.  Onları  bir  bez  parçasına  sarmalamışlar,  bazı tezgâhların yeni yeni açılmaya başladığı kasaplar çarşısına bilemeye götürmüşlerdi. Günün ilk müşterileri pek azdı, ama yirmi iki kişi onların neler söylediklerini duydukları yolunda ifade vermişlerdi, bunların hepsi de Vicarioların tek amacının o sözleri herkesin duyması olduğu izleniminde birleşiyordu. Kasaplık yapan Faustino Santos adındaki bir arkadaşları, sakatat tezgâhını daha yeni açtığında saat 3.20'de onların içeri girdiklerini görmüş, pazartesi günü, üstelik de üzerlerinde düğünde giydikleri koyu renk giysileriyle neden o kadar erken saatte orada olduklarını anlayamamıştı. Onları cuma günleri, ama biraz daha geç saatte, hayvan kesmek için kullandıkları deri önlükleriyle görmeye alışıktı. "Herhalde öyle sarhoş olmuşlar ki, yalnızca saati değil günü de şaşırmışlar diye düşündüm," demişti bana Faustino Santos. Onlara günlerden pazartesi olduğunu hatırlatmıştı.

"Onu bilmeyecek ne var, salak," diye karşılık vermişti Pablo Vicario, sakin bir tavırla, "biz yalnızca bıçaklarımızı bilemeye geldik."

Bıçakları  döner  bileği  taşında  her  zaman  yaptıkları  gibi  bilemişlerdi:  Pedro  iki  bıçağı birden tutup sırayla taşa sürtüyor, Pablo da manivelayı çeviriyordu. Bir yandan da düğünün şatafatından  söz  ediyorlardı  öteki  kasaplarla.  Kimileri,  meslektaş  oldukları  halde  düğün pastasından paylarına düşeni alamadıklarından yakınıyordu. Onlar da daha sonra pastadan yollatacaklarına söz vermişlerdi. En sonunda bıçaklarını bileği taşına sürterek tiz bir ses çıkartmışlar, sonra Pablo kendininkini lambaya doğru kaldırarak çeliğin nasıl parladığına bakmış,

"Santiago Nasar'ı öldüreceğiz," demişti.

İyi insanlar olarak öyle nam salmışlardı ki, kimse aldırış etmemişti onlara. "Biz o sözlerin sarhoş  palavraları  olduğunu  sanmıştık,"  diye  ifade  vermişlerdi  kasapların  birçoğu,  tıpkı onları daha sonra gören Victoria Guzmân'la daha başka pek çok kişi gibi. Ben bir keresinde, kasaplık  mesleğinin  insanın  ruhunda  adam  öldürmeye  yatkınlık  olduğunu  gösterip göstermediğini  sormuştum  kasaplara,  ama  onlar  karşı  çıkmışlardı:  "Biz  bir  hayvan kestiğimizde gözlerinin içine bakmaya cesaret edemeyiz," diye.

İçlerinden  biri,  daha  önceden  bildiği,  hele  hele  sütünü  içtiği  bir  ineği  kesemeyeceğini söylemişti bana. Ben de onlara Vicario kardeşlerin kendi yetiştirdikleri, adlarıyla çağıracak kadar yakından bildikleri aynı domuzları kestiklerini hatırlatmıştım. "Doğru," diye karşılık vermişti  bir  tanesi,  "ama  dikkat  ederseniz  onlara  insan  adları  değil,  çiçek  adları koyuyorlardı."

Pablo Vicario'nun savurduğu tehditte gerçeğin ışıltısı olduğunu sezinleyen tek kişi Faustino Santos  olmuş,  daha  önce  ölmeyi  hak  eden  onca  zengin  adam  varken  neden  kalkıp  da Santiago Nasar'ı öldürmeleri gerektiğini şaka yollu sormuştu onlara.

"Santiago Nasar, nedenini iyi bilir," diye karşılık vermişti Pedro Vicario.

Faustino Santos, içinde bir kuşku uyandığını, belediye başkanının kahvaltısı için yarım kilo ciğer almak üzere az sonra uğrayan bir polis memuruna bunu haber verdiğini anlattı bana. Soruşturma raporuna göre bu polis memurunun adı Leandro Pornoy'du, ertesi yıl kasabanın koruyucu azizleri onuruna yapılan şenliklerde şah damarına bir boğanın indirdiği boynuz darbesiyle ölmüştü. Bu yüzden de onunla hiç konuşamadım, ama Clotilde Armenta, ikiz Vicario kardeşler Santiago Nasar'ı beklemek üzere içeri girip oturduklarında dükkânına gelen ilk kişinin o olduğunu doğrulamıştı bana.

Clotilde  Armenta,  tezgâh  başında  kocasının  yerini  daha  yeni  almıştı.  Her  zaman uyguladıkları bir yöntemdi bu. Dükkânda günün ilk ışıklarıyla süt, gün boyunca da yiyecek maddeleri  satılıyordu,  akşam  saat  altıdan  sonra  da  meyhaneye  dönüşüyordu.  Clotilde Armenta dükkânı sabah saat 3.30'da açardı. İyi bir adam olan kocası Don Rogelio de la Flor da kapatma saatine kadar meyhaneyi işletirdi. Ama o gece düğün eğlencesinde yoldan çıkmış o kadar çok müşteri olmuştu ki, dükkânı kapatamadan saat üçten sonra girebilmişti yatağa,  Clotilde  Armenta  da  her  zamankinden  daha  erken  kalkmıştı,  çünkü  piskopos gelmeden önce işi bitirmek istiyordu.

Vicario kardeşler saat 4.10'da girmişlerdi içeri. O saatte yiyecek maddesinden başka bir şey satılmıyordu, ama Clotilde Armenta, yalnızca onları beğendiğinden değil, aynı zamanda kendisine göndermiş oldukları düğün pastası nedeniyle minnettar da olduğundan, onlara bir şişe şeker kamışı romu satmıştı. Birkaç koca yudumda bütün şişeyi içip bitirmişler, ama bana mısın dememişlerdi. "Kafalarındaki saplantıya öyle bir dalmışlardı ki," demişti bana Clotilde Armenta, "lambanın gazını bile içseler üzerlerindeki baskıdan kurtulacak durumda değillerdi."  Sonra  aba  ceketlerini  çıkarıp  büyük  bir  dikkatle  sandalyelerinin  arkasına asmışlar,  bir  şişe  daha  ısmarlamışlardı.  Üzerindeki  kurumuş  terden  gömlekleri  pislik içindeydi, bir önceki günden kalma sakalları dağ adamı görünümü veriyordu onlara. İkinci şişeyi,  Plâcida  Linero'nun  karşı  kaldırımda  pencereleri  karanlık  duran  evinden  gözlerini ayırmadan, oturdukları yerde ağır ağır içmişlerdi. Balkondaki en büyük pencere Santiago Nasar'ın yatak odasının penceresiydi. Pedro Vicario, o pencerede ışık görüp görmediğini sormuştu  Clotilde  Armenta'  ya,  o  da  görmediğini  söylemişti,  ama  onun  bu  ilgisini garipsemişti.

"Ona bir şey mi oldu?" diye sormuştu.

"Yoo," diye karşılık vermişti Pedro Vicario. "Yalnızca öldürmek için onu arıyoruz da."

Bu öyle beklenmedik bir yanıt olmuştu ki, kadın kulaklarına inanamamıştı. Ama ikizlerin elinde mutfak bezlerine sarılı iki kasap bıçağı olduğu dikkatini çekmişti.

"Peki  onu  bu  kadar  erken  saatte  neden  öldürmek  istediğinizi  sorabilir  miyim?"  diye sormuştu.

"Nedenini kendisi bilir," diye karşılık vermişti Pedro Vicario.

Clotilde  Armenta,  onları  dikkatle  incelemişti.  İkiz  kardeşleri  o  kadar  iyi  tanırdı  ki, birbirlerinden ayırt edebilirdi, özellikle de Pedro Vicario askerden döndüğünden beri. "Tıpkı iki  çocuğa  benziyorlardı,"  demişti  bana.  Ve  bu  düşünce  onu  korkutmuştu,  çünkü  ancak çocukların  her  şeyi  yapabileceklerini  düşünürdü  hep.  Böylece  süt  kaplarını  hazırlamayı bitirip dükkânda neler olup bittiğini anlatmak üzere gidip kocasını uyandırmıştı.

Don Rogelio de la Flor yarı uykulu bir halde dinlemişti onu.

"Saçmalama," demişti karısına, "o ikisi kimseyi öldüremez, hele zengin birini hiç."

Clotilde Armenta, dükkâna geri döndüğünde, ikizler belediye başkanının sütünü almaya gelmiş  olan  polis  memuru  Leandro  Pornoy'la  sohbet  ediyorlardı.  Ne  konuştuklarını duyamamıştı, ama adamın dışarı çıkarken o bıçaklara bakışından, niyetleri hakkında bir şeyler söylemiş olduklarını tahmin ediyordu.

Albay Lâzaro Aponte, saat dörtten az önce kalkmıştı. Polis memuru Leandro Pornoy, Vicario kardeşlerin niyetlerini kendisine açıkladığında tıraş olmayı daha yeni bitirmişti. Bir gece önce o kadar çok arkadaş kavgasını yatıştırmıştı ki, bir tanesini daha halletmek için acele etmesine gerek yoktu. Sakin sakin giyinmiş, papyon kravatı kusursuz olana kadar birkaç  kez  çözüp  baştan  bağlamıştı,  sonra  da  piskoposu  karşılamaya  gitmek  üzere boynuna Meryem Ana Tarikatı'nın göğüslüğünü takmıştı.

Halka  halka  doğranmış  soğanlı  ciğer  yahnisiyle  kahvaltısını  ederken,  eşi  büyük  bir heyecanla Bayardo San Român'ın Angela Vicario'yu evine geri gönderdiğini anlatmış, ama albay olayı onun kadar dramatik görmemişti.

"Tanrım," diye onu alaya almıştı, "kim bilir piskopos ne düşünecek?"

Yine de kahvaltısını bitirmeden önce emir erinin az önce ona söylediklerini hatırlamış, bu iki  haberi  bir  araya  getirince  bir  bulmacanın  iki  parçası  gibi  birbirine  tıpatıp  uyduğunu anlayıvermişti. Bunun üzerine yeni liman sokağından kasaba meydanına gitmişti, buradaki evler piskoposun gelişiyle canlanmaya başlamıştı. "Saatin neredeyse beş olduğunu, yağmur yağmaya başladığını kesin olarak hatırlıyorum," dedi bana Albay Lâzaro Aponte. Yolda giderken  karşısına  çıkan  üç  kişi,  Vicario  kardeşlerin  Santiago  Nasar'ı  öldürmek  için beklediklerini  gizlice  anlatmıştı  ona,  ama  bunlardan  yalnızca  biri  biliyordu  nerede

beklediklerini.

Albay  Aponte,  Vicario  kardeşleri  Clotilde  Armenta'nın  dükkânında  bulmuştu.  "Onları gördüğümde  tamamen  kabadayılık  tasladıklarını  düşündüm,"  dedi  bana,  o  her  zamanki mantıklı haliyle, "çünkü sandığım kadar sarhoş değillerdi." Niyetlerini anlamak için onları sorgulamamıştı bile, yalnızca ellerinden bıçaklarını alıp onları yatmaya göndermişti. Eşinin telaşını yatıştırdığı o her zamanki gönül alıcı tavrıyla konuşmuştu onlarla.

"Düşünsenize bir kere," demişti, "sizi bu durumda görecek olursa piskopos ne der!"

Onlar  da  çekip  gitmişlerdi.  Clotilde Armenta,  belediye  başkanının  işi  bu  kadar  hafife almasıyla bir kez daha hayal kırıklığına uğramıştı, çünkü işin doğrusu açığa çıkana kadar ikizleri tutuklatması gerektiğini düşünüyordu. Albay Aponte, son bir gerekçe olarak bıçakları göstermişti ona.

"Artık ellerinde kimseyi öldürecek bir şey kalmadı," demişti.

"Sorun o değil ki," demişti Clotilde Armenta da. "O zavallı çocukları üstlerine çöken o korkunç yükten kurtarmak gerek."

Kadın sezinlemişti neler olduğunu. Vicario kardeşlerin bu hükmün infazını yerine getirmek kaygısında  olmaktan  çok,  biri  çıkıp  bir  iyilik  yaparak  kendilerini  engellese  diye düşündüklerinden kesinlikle emindi.

Ama Albay Aponte'nin vicdanı rahattı.

"Sırf kuşkulara dayanarak kimseyi tutuklayamazsınız," demişti. "Şimdi bütün iş, Santiago Nasar'ı uyarmakta, ondan sonra sen sağ ben selamet."

Clotilde  Armenta,  Albay  Aponte'nin  tıknaz,  bodur  görünümünün  onu  oldukça  mutsuz ettiğini hatırlıyordu her zaman; oysa ben, yazışma yoluyla öğrendiği ispritizma seanslarını tek başına uygulamaktan birazcık kafası karışmış olmakla birlikte, mutlu bir insan olarak anmışımdır  onu.  O  pazartesi  günkü  davranışı,  düşüncesizliğinin  kesin  kanıtıydı. Aslında limanda  görene  kadar  Santiago  Nasar'ı  bir  daha  aklına  getirmemiş,  o  zaman  da  doğru kararı aldığı için kendi kendini kutlamıştı.

Vicario kardeşler, niyetlerini, dükkâna süt almaya giden on ikiden çok kişiye anlatmışlar, onlar da saat altıdan önce bu haberi dört bir yana yaymışlardı. Haberin karşıdaki evde duyulmamış  olması  Clotilde  Armenta'ya  olanaksız  geliyordu.  Santiago  Nasar'ın  orada olmadığını düşünüyordu, çünkü yatak odasının ışığının yandığını görmemişti, önüne çıkan herkese onu nerede görürlerse uyarmalarını tembih etmişti.

Rahibeler  için  süt  almaya  gelen  çömez  kız  aracılığıyla  Peder  Amador'a  bile  haber yollamıştı.  Saat  dörtten  sonra,  Plâcida  Linero'nun  evinde  mutfak  ışıklarının  yandığını görünce de, her gün Allah rızası için bir parça süt istemeye gelen dilenci kadınla Victoria Guzmân'a  son  olarak  acil  bir  mesaj  yolladı.  Piskoposun  gemisinin  düdüğü  öttüğünde neredeyse herkes onu karşılamak üzere uyanmıştı, ikiz Vicario kardeşlerin Santiago Nasar'ı öldürmek  üzere  beklediklerini  bilmeyenimiz  de  pek  azdı,  üstelik  bunun  nedeni  de  tüm ayrıntılarıyla biliniyordu.

Clotilde  Armenta,  sütünü  satmayı  henüz  bitirmemişken,  Vicario  kardeşler  gazete

kâğıtlarına sarılı iki bıçak daha alarak geri dönmüşlerdi.

Bunlardan biri, on iki parmak uzunluğunda, üç parmak eninde, sert çeliği pas içinde bir et doğrama  bıçağıydı,  savaş  yüzünden  Alman  bıçaklarının  gelmediği  dönemde  küçük  bir testerenin metalinden Pedro Vicario kendisi yapmıştı onu. Öbür bıçak daha kısaydı, ama ağzı enli ve kıvrıktı. Sorgu yargıcı, belki de tanımlayamadığından, raporuna onun resmini çizmiş, kıvrık bir minyatür hançere benzediğini belirtirken pek de yanılmamıştı.

Cinayet  işte  bu  iki  bıçakla  işlenmişti,  her  ikisi  de  çok  kullanılmış,  son  derece  ilkel bıçaklardı.

Faustino Santos, neler olup bittiğini bir türlü anlayamamıştı. "Bıçakları bilemeye yeniden geldiler," dedi bana, "Santiago Nasar'ın karnını deşeceklerini herkes duysun diye yine avaz avaz bağırdılar, ben de palavra attıklarını sandım, özellikle de bıçaklara dikkat etmediğim için, onların aynı bıçaklar olduğunu sanmıştım." Oysa bu kez Clotilde Armenta, daha onların içeri girdiklerini görür görmez, eskisi kadar kararlı olmadıklarını fark etmişti.

Aslında iki kardeşin arasında ilk uyuşmazlık patlak vermişti. Görünürde tıpatıp birbirlerine benzedikleri halde iç dünyalarında yalnızca çok farklı olmakla kalmıyorlar, zor durumlarda birbirlerinden tümüyle zıt karakterde oldukları ortaya çıkıyordu. Biz arkadaşları bunu daha ilkokuldayken  fark  etmiştik.  Pablo  Vicario,  kardeşinden  altı  dakika  daha  büyüktü, yeniyetmelik dönemine kadar da ondan daha hayalperest, daha kararlı biri olmuştu. Pedro Vicario, bana her zaman daha duygusal biri olarak görünmüştü, yine de daha otoriterdi. 20 yaşına  geldiklerinde  askerlik  şubesine  birlikte  gitmişler,  Pablo  Vicario,  ailesinin  başında kalabilmesi  için  askerlikten  muaf  tutulmuştu.  Pedro  Vicario,  askerlik  hizmetini  on  bir  ay boyunca kolluk kuvvetlerinde devriye görevi yaparak tamamlamıştı. Ölüm korkusuyla daha da  pekişen  ordu  disiplini,  onun  emretme  eğilimini,  büyük  kardeşi  yerine  karar  verme alışkanlığını geliştirmişti. Onbaşı rütbesiyle terhis olup askerî tıbbın en sert yöntemlerine, Doktor  Dionisio  Iguarân'ın  arsenik  iğneleriyle  permanganat  lavmanlarına  bile  direnen belsoğukluğu hastalığıyla askerden dönmüştü.

Ancak sonradan hapisteyken onu iyileştirmeyi başarabilmişlerdi. Pedro Vicario, tam bir asker  ruhuyla  sol  böğründeki  kurşun  yarası  izini  her  isteyene  göstermek  için  gömleğini yukarı  sıyırmak  gibi  yeni  bir  alışkanlıkla  geri  döndüğünde,  dostları  olan  bizler,  Pablo Vicario'da kısa sürede küçük kardeşine karşı acayip bir bağımlılık geliştiği düşüncesinde birleşmiştik.

Hatta  kardeşinin  bir  savaş  madalyası  gibi  sergilediği  büyük  adamlara  yaraşır belsoğukluğu hastalığı karşısında bir tür hayranlık duymaya bile başlamıştı.

Kendi ifadesine göre, Santiago Nasar'ı öldürme kararını Pedro Vicario almış, başlangıçta büyük kardeşi onun peşinden gitmekten başka bir şey yapmamıştı. Ancak belediye başkanı ellerinden silahlarını alınca, görevlerinin sona erdiğini kabul eden de, görünüşe göre yine o olmuş, bunun üzerine Pablo Vicario dizginleri ele almıştı. Sorgu yargıcı önünde ayrı ayrı verdikleri ifadelerde ikisi de bu anlaşmazlıktan söz etmemişti.

Ama  Pablo  Vicario,  kardeşini  son  karara  razı  etmenin  kolay  olmadığını  kaç  kez doğrulamıştı bana. Belki de aslında bu geçici bir panik duygusundan başka bir şey değildi, ama ortada bir gerçek vardı, o da Pablo Vicario'nun öteki iki bıçağı almak üzere domuz ahırına tek başına gitmiş olmasıydı, o arada kardeşi demirhindi ağaçlarının altında büyük bir acı içinde damla damla işemeye çalışıyordu. "Ağabeyim bunun nasıl bir şey olduğunu asla bilmemiştir," demişti bana Pedro Vicario, yaptığımız tek görüşmede. "Tıpkı öğütülmüş cam işer gibiydim." Pablo Vicario elinde bıçaklarla geri döndüğünde onu hâlâ ağaca sarılmış olarak bulmuştu.

"Çektiği acıdan soğuk terler döküyordu," demişti bana, "kimseyi öldürecek hali olmadığı için  de  benim  tek  başına  gitmemi  söylemeye  çalıştı."  Pedro  Vicario  düğün  yemeği  için ağaçların  altına  yerleştirilmiş  olan  marangoz  masalarından  birine  oturmuş,  pantolonunu dizlerine kadar indirmişti.

"Penisine sardığı gazlı bezi değiştirmek için yarım saat kadar uğraştı," dedi bana Pablo Vicario. Aslında on dakikadan fazla sürmemişti, ama bu iş Pablo Vicario için o kadar zor, o kadar anlaşılmaz bir şeydi ki, gün ışıyana kadar vakit kazanmak için kardeşinin yeni bir hilesi olarak yorumlamıştı bunu. Böylelikle bıçağı onun eline tutuşturarak, kız kardeşlerinin kirlenen namusunu temizlemek üzere onu neredeyse zorla alıp götürmüştü.

"Başka çare yok," demişti ona, "sen bunu oldu bitti say."

Avlulardaki  köpeklerin  gürültü  patırtısı  arasında,  ellerinde  hiçbir  şeye  sarmadıkları bıçaklarla,  domuz  ahırının  büyük  kapısından  dışarı  çıkmışlardı.  Hava  aydınlanmaya başlamıştı.  "Yağmur  yağmıyordu,"  diye  hatırlıyordu  Pablo  Vicario.  "Tam  tersine,"  diye hatırlıyordu  Pedro  da,  "denizden  rüzgâr  esiyordu,  yıldızlar  da  hâlâ  parmakla  birer  birer sayılacak kadar belirgindiler." Haber artık ortalığa öyle bir yayılmıştı ki, Hortensia Baute onlar tam evinin önünden geçerlerken kapıyı açmış, Santiago Nasar için ilk gözyaşı döken de o olmuştu. "Onu öldürdüklerini sandım," dedi bana, "çünkü ellerindeki bıçakları sokak lambasının ışığı altında görmüştüm, üzerlerinden kanlar damlıyor gibi gelmişti bana." O kuytu sokakta açık olan pek az evden biri de, Pablo Vicario'nun nişanlısı olan Prudencia Cotes'in eviydi. İkizler o saatte oradan her geçişlerinde, özellikle de çarşıya gittikleri cuma günleri,  günün  ilk  kahvesini  içmek  için  oraya  uğrarlardı.  Avlunun  kapısını  itip  açmışlar, üstlerine  saldıran  köpekler  sabahın  alacakaranlığında  onları  hemen  tanımıştı;  Prudencia Cotes'in mutfaktaki annesini selamlamışlardı. Kahve henüz hazır değildi.

"Sonraya kalsın," demişti Pablo Vicario, "şimdi acelemiz var."

"Tahmin edebiliyorum, çocuklar," demişti kadın da. "Namus meselesi beklemez."

Ama  yine  de  beklemişlerdi,  işte  o  zaman  Pedro  Vicario  ağabeyinin  bile  bile  vakit kaybettiğini düşünmüştü. Onlar kahvelerini içerlerken, Prudencia Cotes de, yeniyetmeliğinin tüm güzelliği içinde, ocağın alevini canlandırmak için elinde bir tomar eski gazeteyle mutfağa girmişti.  "Neyin  hazırlığı  içinde  olduklarını  biliyordum,"  dedi  bana,  "yalnızca  onlarla  aynı fikirde  olmakla  kalmıyordum,  erkeklik  görevini  yerine  getirmeyecek  olursa  onunla  asla evlenmeyecektim." Kız mutfaktan çıkmadan önce Pablo Vicario, elindeki gazetelerden iki sayfa  ayırıp  bıçakları  sarsın  diye  kardeşine  vermişti.  Prudencia  Cotes,  onların  avlu kapısından çıkıp gittiklerini görene kadar mutfakta beklemişti, Pablo Vicario hapisten çıkıp da onun ömür boyu eşi olana kadar da üç yıl boyunca en küçük bir umutsuzluğa kapılmadan beklemeyi sürdürecekti.

"Dikkatli olun," demişti onlara.

İşte  bu  yüzden  de  Clotilde  Armenta,  ikizleri  eskisi  kadar  kararlı  görmemekte  haksız sayılmazdı,  ikiz  kardeşleri  niyetlerinden  büsbütün  vazgeçirmek  umuduyla  bir  şişe kurtpençesi rakısı ikram etmişti onlara. "O gün biz kadınların bu dünyada ne kadar yalnız olduğumuzun farkına vardım!" dedi bana sütçü kadın. Pedro Vicario ondan kocasının tıraş takımını ödünç olarak istemiş, kadın da fırçayı, sabunu, duvara asılan aynayı, yeni bir jiletle tıraş makinesini getirmişti, ama Pedro Vicario et doğrama bıçağıyla tıraş olmuştu. Clotilde Armenta,  bunun  maçoluğun  son  haddi  olduğu  düşüncesindeydi.  "Tıpkı  sinemalardaki kabadayılara benziyordu," dedi bana. Oysa kendisi bana sonradan açıklamıştı, dediği de doğruydu, kışladayken berber usturasıyla tıraş olmayı öğrenmiş, bir daha da asla başka türlü  tıraş  olamamıştı.  Ağabeyine  gelince;  Don  Rogelio  de  la  Flor'un  ödünç  aldığı makinesiyle  kolay  tarafından  tıraş  olmuştu  o.  En  sonunda  da  şişedeki  içkiyi,  büyük  bir sessizlik içinde, karşıdaki evin ışıksız pencerelerini hiç uyumamış  insanların  mahmurluğu içinde seyrederek, ağır ağır içmişlerdi; o arada hiç gerekmediği halde süt almaya gelen sözde müşteriler dükkâna uğruyor, satılmayan yiyecek maddelerini soruyorlardı, bunların niyeti öldürmek için Santiago Nasar'ı gerçekten bekleyip beklemediklerini görmekti.

Vicario kardeşler, o pencerede ışık yandığını göremeyeceklerdi.

Santiago Nasar evine saat 4.20'de girmişti, ama yatak odasına varmak için hiçbir ışık yakmasına gerek yoktu, çünkü merdivendeki küçük lamba bütün gece açık bırakılıyordu. Üstünü çıkarmadan karanlıkta kendini yatağın üstüne atmıştı, uyumak için yalnızca bir saati vardı;  Victoria  Guzmân,  piskoposu  karşılaması  için  uyandırmaya  yukarı  çıktığında  onu böyle  bulmuştu  işte.  Saat  üçten  sonrasına  kadar  Maria Alejandrina  Cervantes'in  evinde onunla birlikte olmuştuk, o saatte kadın kendisi çalgıcıları sepetlemiş, melez hayat kadınları dinlenmek üzere tek başlarına yatsınlar diye avlunun ışıklarını söndürmüştü. Üç günden beri geceli gündüzlü hiç dinlenmeden çalışıyorlardı, önce gizlice onur konuklarını ağırlamışlar, sonra  da  düğün  cümbüşünde  hevesini  alamamış  olan  bizlerle  vur  patlasın  çal  oynasın eğlenmişlerdi. Ancak öldüğünde uyuyacak dediğimiz Maria Alejandrina Cervantes, ömrümde tanıdığım en zarif, en sevecen kadındı, yatakta da en doyurucu, ama aynı zamanda en sert olanıydı.  Burada  doğmuş,  burada  büyümüştü,  kiralık  bir  sürü  odası,  avlusunda Paramaribo'daki Çin pazarlarından aldığı içi boş kabaktan yapılma lambalarla aydınlanan koskoca  bir  dans  pisti  olan,  kapıları  herkese  açık  bir  evde,  burada  yaşıyordu.  Benim kuşağımın  bekâretini  silip  süpüren  de  o  olmuştu.  Öğrenmemiz  gerekenden  çok  daha fazlasını öğretmişti bizlere, ama her şeyin üstünde de hayatta hiçbir yerin boş bir yatak kadar hüzünlü olamayacağını öğretmişti. Santiago Nasar onu ilk gördüğü andan itibaren aklı başından gitmişti. Ben onu uyarmıştım: Savaşçı balıkçılla düşüp kalkmaya cesaret eden şahini  tehlike  bekler,  diye.  Ama  o,  Maria  Alejandrina  Cervantes'in  Sirenleri  çağrıştıran büyüleyici şarkılarıyla kendinden geçmiş bir halde bana kulak asmamıştı. Kadın onun için deliliğe varan bir tutku halini almış, 15 yaşında bir gencin uğruna gözyaşları döktüğü aşk ilahesi  olup  çıkmıştı,  ta  ki  sonunda  İbrahim  Nasar,  oğlunu  kayışla  döve  döve  kadının yatağından  söküp  alarak  bir  yıldan  fazla  bir  süre  Kutsal  Çehre'ye  kapatana  kadar.  O zamandan  beri  de  derin  bir  sevgiyle  birbirlerine  bağlı  kalmayı  sürdürmüşlerdi,  ama  bu ilişkide  aşkın  karmaşasına  yer  yoktu,  kadın  ona  öyle  büyük  bir  saygı  besliyordu  ki,  o oradayken başka kimseyle bir daha yatmamıştı. O son tatilimizde yorgun olduğu gibi sudan bir  bahaneyle  bizi  erkenden  yolluyor,  ama  ben  gizlice  dönüp  geleyim  diye  kapının  kol demirini takmadan koridorun ışığını açık bırakıyordu.

Santiago Nasar'ın kılık değiştirmekte şaşırtıcı bir yeteneği vardı, en sevdiği eğlencesi de melez kızların kimliklerini birbirleriyle değiştirmekti.

Kimilerinin giysi dolaplarını ötekileri giydirmek için altüst eder, sonunda hepsi kendilerini başka türlü hissederler, olmadıkları kişiler olup çıkarlardı.

Bir keresinde kızlardan biri kendini bir başkasında öyle kusursuz bir biçimde kopyalanmış görmüştü ki, hüngür hüngür ağlamaya başlamıştı.

"Kendimi  sanki  aynadan  dışarı  çıkmışım  gibi  hissettim,"  demişti.  Ama  o  gece  Maria Alejandrina Cervantes, Santiago Nasar'ın kılık değiştirtme becerileriyle son kez eğlenmesine izin vermemiş, bunu da öyle saçma bahanelerle yapmıştı ki, o anının bıraktığı burukluk bütün hayatını değiştirmişti.

Böylelikle  çalgıcıları  yanımıza  alarak  tur  atıp  serenat  yapmaya  çıkmış,  ikiz  Vicario kardeşler  öldürmek  için  Santiago  Nasar'ı  bekleyip  dururlarken,  biz  de  eğlenceyi  kendi hesabımıza  sürdürmüştük.  Saat  neredeyse  sabahın  dördü  olduğunda,  dul  Xius'un  evinin bulunduğu tepeye tırmanıp yeni evlilere serenat yapma fikri de Santiago Nasar'dan çıkmıştı.

Yalnızca pencerelerin altında şarkılar söylemekle kalmamış, bahçede havai fişekler atıp kestanefişekleri  de  patlatmıştık,  ama  villanın  içinde  en  küçük  bir  hayat  belirtisi  bile görememiştik. Özellikle de yeni araba kapıda durduğundan, içeride kimse olmadığı aklımıza bile  gelmemişti,  arabanın  üstü  hâlâ  açıktı,  şenlik  sırasında  taktıkları  saten  kurdelelerle parafinden yapılma portakal çiçeği demetleri de duruyordu. O zamanlar bir profesyonel gibi gitar  çalan  erkek  kardeşim  Luis  Enrique,  yeni  evlilerin  onuruna  mutsuz  evliliklerden  dem vuran doğaçlama bir şarkı çalmıştı. O saate kadar yağmur yağmamıştı. Tam tersine ay, gökyüzünün  tam  ortasındaydı,  hava  berraktı,  tepenin  ta  altındaki  mezarlıkta  ışıl  ışıl parlayan  ateşlerin  ışığı  bir  çizgi  halinde  görünüyordu.  Öte  yanda  da  ay  ışığının  altında masmavi  görünen  muz  bahçeleri,  hüzünlü  bataklıklar  ve  Karayip  Denizi'nin  fosforlu  ufuk çizgisi seçilebiliyordu. Santiago Nasar, denizde yanıp sönen bir ışığı göstermiş, Senegal'den yüklediği kölelerle Cartagena de Indias'ın geniş ağzında batmış bir zenci köle gemisinin hayaleti olduğunu söylemişti. İçinde herhangi bir vicdan azabı olduğunu düşünmek mümkün değildi,  zaten  Angela  Vicario'nun  kısacık  ömürlü  evlilik  yaşantısının  iki  saat  önce  sona erdiğinden  o  sırada  haberi  bile  yoktu.  Bayardo  San  Român,  motor  sesi  bahtsızlığını vaktinden önce ele vermesin diye karısını yayan olarak babasının evine götürmüş, sonra dul Xius'un vaktiyle mutlu olduğu evde, ışıklar kapalı olarak, yeniden tek başına kalmıştı.

Tepeden  aşağı  indiğimizde  erkek  kardeşim  çarşıdaki  meyhanelerde  kızartılmış  balıkla kahvaltı yapmaya davet etmişti bizi, ama Santiago Nasar, piskopos gelene kadar bir saat olsun uyuyabilmek için kabul etmemişti. Yanında Cristo Bedoya'yla birlikte, eski limanda ışıkları yanmaya başlayan salaş lokantaları izleyerek ırmak boyunca yürüyüp gitmiş, köşeyi dönmeden önce durup bize el sallamıştı. Bu onu son görüşümüz oldu.

Daha  sonra  limanda  buluşmak  üzere  sözleştiği  Cristo  Bedoya,  evinin  arka  kapısında

vedalaşmıştı onunla. Köpekler onun girdiğini duyunca her zamanki gibi havlamışlar, ama o alacakaranlıkta anahtarlarını şıngırdatarak yatıştırmıştı onları. Mutfaktan geçip evin içine doğru ilerlerken, Victoria Guzmân ateşin üzerindeki kahve cezvesini gözlüyordu.

"Beyaz adam," diye seslenmişti ona, "kahve hazır olmak üzere."

Santiago  Nasar,  kahveyi  daha  sonra  içeceğini  söylemiş,  Divina  Flor'un  kendisini  beş buçukta  uyandırmasını,  üzerindekinin  eşi  olan  bir  kat  temiz  giysiyi  odasına  götürmesini istemişti. O yatmaya çıktıktan bir dakika sonra Victoria Guzmân, Clotilde Armenta'nın süt dilenen kadınla yolladığı mesajı almıştı. Saat 5.30'da Santiago Nasar'ı uyandırma emrini yerine  getirmiş,  ama  Divina  Flor'u  yollamak  yerine  elinde  onun  keten  giysisiyle  yatak odasına bizzat kendisi çıkmıştı, çünkü kızını efendisinin pençelerinden korumak için hiçbir fırsatı kaçırmazdı.

Maria Alejandrina Cervantes evinin kapısına kol demirini takmamıştı.

Kardeşime  veda  edip  melez  kızların  kedilerinin  lalelerin  arasında  birbirlerine  sokulup uyudukları  koridoru  geçerek  yatak  odasının  kapısını  vurmadan  itmiştim.  Işıklar  sönüktü, ama içeri girer girmez ılık kadın bedeni kokusunu almış, karanlıkta ışıl ışıl parlayan bir çift panter gözünü görmüştüm, daha sonra çanlar çalınmaya başlayana kadar bir daha kendime gelemedim.

Erkek kardeşim eve giderken sigara almak için Clotilde Armenta'nın dükkânına uğramıştı. O  kadar  çok  içmişti  ki,  o  karşılaşmayla  ilgili  anıları  hep  bulanık  olmuştur,  ama  Pedro Vicario'nun kendisine ikram ettiği o ölümcül içkiyi hiç unutamaz. "Alev gibi bir şeydi," demişti bana. Artık uyuklamaya başlamış olan Pablo Vicario, onun içeri girdiğini hissedince irkilerek uyanmış, bıçağını göstererek, "Biz Santiago Nasar'ı öldüreceğiz," demişti.

Kardeşim bunu hatırlamıyordu bile. "Ama hatırlasaydım bile inanmazdım," demiştir bana kaç kez. "İkizlerin kalkıp da adam öldürecekleri hangi sersemin aklına gelirdi, hem de bir domuz bıçağıyla!"

Sonra  ona  Santiago  Nasar'ın  nerede  olduğunu  sormuşlardı,  çünkü  o  ikisini  birlikte görmüşlerdi,  kardeşim  onlara  ne  karşılık  verdiğini  de  hatırlamıyordu.  Ama  Clotilde Armenta'yla Vicario kardeşler onun yanıtını duyunca o kadar şaşırmışlardı ki, soruşturma raporunda  ayrı  ayrı  verdikleri  ifadelerde  bunu  açıkça  belirtmişlerdi.  Onlara  bakılırsa kardeşim şöyle demişti: "Santiago Nasar öldü." Sonra piskoposvari bir hareketle herkesi kutsamış, kapının korkuluğuna takılıp tökezlemiş, sendeleyerek dışarı çıkmıştı. Meydanın orta  yerine  geldiğinde  Peder  Amador'la  karşılaşmıştı.  Sırtında  ayin  cüppesi,  peşinde çıngırak çalan bir papaz çömezi ve piskoposun açık hava ayini için kullanılacak mihrabı taşıyan bir sürü yardımcısıyla, limana doğru gidiyordu. Onların geçtiğini görünce Vicario kardeşler istavroz çıkarmışlardı.

Clotilde Armenta, rahip, evlerinin önünden geçip gidince son umutlarını da yitirdiklerini anlattı  bana.  "Mesajımı  almadığını  sandım,"  dedi.  Oysa  Peder  Amador,  yıllar  sonra, Calafell'deki kasvetli Huzurevi'ne çekildiğinde, Umana gitmeye hazırlandığı sırada Clotilde Armenta'nın ve daha başkalarının acil mesajlarını gerçekten de aldığını itiraf etmişti bana.

"Doğrusunu isterseniz ne yapacağımı bilememiştim," dedi. "İlk aklıma gelen şey, bunun

beni  değil  sivil  yetkilileri  ilgilendiren  bir  sorun  olduğuydu,  ama  sonra  Plâcida  Linero'ya uğrayıp ayaküstü bir şeyler söylemeye karar verdim." Yine de meydanı geçerken bu konuyu tümüyle  unutmuştu.  "Beni  anlamazsınız,"  dedi  bana.  "Tam  o  uğursuz  gün  piskopos geliyordu."

Cinayet ânında öyle büyük bir umutsuzluğa düşmüş, kendini öylesine aşağılık hissetmişti ki, alarm çanlarının çalınmasını emretmekten başka yapacak bir şey gelmemişti aklına.

Kardeşim  Luis  Enrique,  babam  içeri  girdiğimizi  duymasın  diye  annemin  kilitlemeden bıraktığı  mutfak  kapısından  girmişti  eve.  Yatmadan  önce  banyoya  gitmiş,  ama  helada otururken  uyuyakalmıştı;  küçük  kardeşim  Jaime  okula  gitmek  için  kalktığında,  karoların üzerine yüzükoyun yatmış, uykusunda şarkı söylerken bulmuştu onu. Akşamdan kaldığı için piskoposu  karşılamaya  gidemeyecek  olan  rahibe  kız  kardeşim  de  onu  uyandırmayı başaramamıştı. "Banyoya gittiğimde saat beşi çalıyordu," dedi bana. Daha sonra öteki kız kardeşim Margot, limana gitmek üzere hazırlanırken, banyoya girdiğinde, Luis Enrique'yi zorlukla kaldırıp yatak odasına götürmeyi becermişti. Uykusunun içinde, hiç uyanmadan, piskoposun vapurunun ilk düdük seslerini duymuştu. Sonra akşamki eğlenceden tükenmiş bir halde horul horul uyumuştu, ta ki kız kardeşim yatak odasına girip bir yandan rahibe kılığını giymeye çalışırken çılgınlar gibi bağırarak onu uyandırana kadar:

"Santiago Nasar'ı öldürdüler!"

Bıçak kesikleri, Doktor Dionisio Iguarân'ın yokluğu nedeniyle Peder Carmen Amador'un yapmak zorunda kaldığı acımasız otopsinin yalnızca başlangıcıydı. "Sanki öldükten sonra onu bir kez daha öldürmüştük," demişti bana yaşlı rahip, Calafel'deki inziva yerinde. "Ama belediye başkanının emri öyleydi, ne kadar aptalca olursa olsun o gaddar herifin emirlerinin yerine getirilmesi gerekiyordu." Bu pek de doğru değildi.

O inanılmaz pazartesinin karmaşası içinde, Albay Aponte, eyalet valisiyle acil bir telgraf konuşması yapmış, o da bir sorgu yargıcı yollanana kadar hazırlıkları tamamlaması için ona yetki vermişti. Belediye başkanı, adalet işlerinde hiçbir deneyimi olmayan eski bir subaydı, bilen birine işe nereden başlaması gerektiğini soramayacak kadar da kibirli biriydi. Huzurunu ilk kaçıran şey bu otopsi olmuştu. Tıp öğrencisi olan Cristo Bedoya, Santiago Nasar'la yakın dostluğu nedeniyle kendisini bu işten muaf tutmalarını sağlamıştı. Belediye başkanı, Doktor Dionisio  Iguarân  dönene  kadar  cesedin  buzdolabında  saklanabileceğini  düşünmüş,  ama insan boyunda bir buzdolabı bulamamıştı, çarşıda bu iş için bulabildiği en uygun dolapsa hizmet dışıydı. Ceset, cenaze için şatafatlı bir tabut yapılana kadar daracık bir portatif demir karyolanın üzerine yatırılıp halkın görmesi için salonun ortasına yerleştirilmişti. Yatak odalarındaki ve bazı komşu evlerdeki vantilatörleri alıp getirmişlerdi, ama onu görmeye can atan o kadar çok kişi vardı ki, mobilyaları bir kenara çekip kafeslerle eğreltiotu saksılarını yerlerinden  indirmek  gerekmişti,  öyle  bile  sıcaklık  dayanılır  gibi  değildi.  Üstelik  ölümün kokusuyla azmış olan köpekler huzursuzluğu büsbütün artırıyorlardı. Ben eve girdiğimden beri ulumayı kesmemişlerdi, Santiago Nasar henüz mutfakta can çekişirken, Divina Flor'u avaz avaz ağlarken, köpekleri kalın bir sopayla hizaya sokmaya çalışır bulmuştum.

"Yardım et bana!" diye bağırdı. "Bağırsaklarını yemek istiyorlar!"

Onları ahıra kapatıp kapıya asma kilit taktık. Plâcida Linero daha sonra cenaze bitene

kadar onları uzak bir yere götürmelerini emretmişti.

Ama öğlene doğru, nasıl olduğunu kimse bilemeden, bulundukları yerden kaçmışlar, deli gibi evin içine doluşmuşlardı. Plâcido Linero ilk kez olarak kendini kaybetmişti.

"Cenabet köpekler!" diye bağırdı. "Hepsini gebertin!"

Bu  emir  derhal  yerine  getirilmiş,  ev  yeniden  sessizliğe  bürünmüştü.  O  zamana  kadar cesedin durumuyla ilgili hiçbir tedirginlik duyulmamıştı.

Yüzü,  şarkı  söylediği  zamanlardaki  aynı  ifadeyle  el  değmemiş  gibi  duruyordu,  Cristo Bedoya iç organlarını yerli yerine koymuş, keten bir bezle sarıp sarmalamıştı. Ama yine de öğleden sonra yaralardan sızmaya başlayan şurup renginde bir su, sinekleri oraya çekmiş, üst dudağının üzerinde beliren mor bir leke, tıpkı suyun üzerine vuran bir bulutun gölgesi gibi, yavaş yavaş saç diplerine kadar yayılmıştı. Her zaman hoşgörülü bir ifade taşıyan yüzü, düşmanca bir havaya bürünmüş, annesi de onu bir mendille örtmüştü. Albay Aponte bunun üzerine artık daha fazla beklemenin mümkün olmadığını anlamış, Peder Amador'a otopsiyi  yapmasını  emretmişti.  "Onu  bir  hafta  sonra  mezardan  çıkarmak  daha  beter olacaktı," dedi bana. Peder, Salamanca'da tıp ve cerrahlık eğitimi görmüş, ama mezun olmadan  papaz  okuluna  girmişti,  zaten  belediye  başkanı  da  biliyordu  onun  yapacağı otopsinin yasal bir değeri olmayacağını. Ama yine de emrinin yerine getirilmesini sağlamıştı.

Not tutan eczacıyla tatilini orada geçirmekte olan bir tıbbiye birinci sınıf öğrencisinin de yardımıyla,  halk  okulunun  salonunda,  tam  bir  kıyım  gerçekleştirildi.  Yalnızca  ufak  tefek cerrahi  aletleri  vardı  ellerinde,  geri  kalanı  birtakım  zanaatkâr  gereçleriydi.  Cesedi  kesip biçmesi bir yana bırakılacak olursa, Peder Amador'un raporu doğru gibi görünüyordu, sorgu yargıcı da bunu yararlı bir belge olarak raporuna iliştirmişti.

Santiago  Nasar'ın  aldığı  sayısız  yaraların  yedisi  ölümcüldü.  Karaciğeri  ön  yüzünden aldığı iki derin yarayla neredeyse parçalanmıştı. Midesinde dört kesik vardı, bunlardan biri

o     kadar derindi ki, mideyi delip geçmiş, pankreası parçalamıştı. Kalınbağırsağında daha küçük  altı  kesikle  incebağırsağında  sayısız  yaralar  vardı.  Belkemiğinin  üçüncü  omuru hizasında sırtından aldığı tek darbe sağ böbreğini delip geçmişti. Karın boşluğunda büyük miktarda  kan  pıhtıları  birikmişti,  midesindeki  bulamacın  içinde  Santiago  Nasar'ın  dört yaşındayken yutmuş olduğu altın Bakire Carmen madalyonu duruyordu. Göğüs boşluğunda iki kesik görünüyordu: Bunlardan biri sağ tarafındaki ikinci kaburga aralığından girip akciğeri etkilemiş,  biri  de  sol  koltukaltının  çok  yakınma  girmişti. Ayrıca  kollarıyla  ellerinde  daha küçük altı yara, iki tane de enlemesine kesik vardı: Bunlardan biri sağ uyluğunda, öteki de karın kaslarındaydı. Sağ elinin avcunda derin bir yara açılmıştı. Raporda şöyle deniyordu: "Çarmıha gerilen İsa'nın yara izini andırıyordu." Beyin kütlesi normal bir İngiliz'in beyninden altmış  gram  daha  ağırdı;  Peder  Amador,  Santiago  Nasar'ın  üstün  bir  zekâya  sahip olduğunu, kendisini parlak bir geleceğin beklediğini raporunda belirtmişti. Ancak raporun son bölümünde  karaciğerde  aşırı  büyüme  olduğunu  saptıyor,  bunu  iyi  tedavi  edilmemiş  bir sarılık hastalığına bağlıyordu. "Yani," dedi bana, "zaten ancak birkaç yıllık ömrü kalmıştı."

Santiago Nasar'ın gerçekten de on iki yaşındayken geçirdiği sarılığını tedavi etmiş olan Doktor Dionisio Iguarân, bu otopsiyi hatırlarken son derece sinirleniyordu. "Bu kadar ahmak olmak  için  ancak  papaz  olmak  gerekir,"  demişti  bana.  "Bizler  gibi  tropikal  bölgede yaşayanların  karaciğerinin  İspanyollarınkinden  daha  büyük  olduğunu  adamın  kafasına sokmak bir türlü mümkün olmadı." Raporda sonuç olarak ölüm nedeninin en büyük yedi yaranın herhangi birinin başlattığı ağır kanama olduğu belirtiliyordu.

Bize geri verdikleri ceset bambaşkaydı. Kafatasının yarısı delgi işlemiyle parçalanmış, ölümün bile koruduğu yakışıklı delikanlı yüzü sonunda tanınmaz hale gelmişti. Ayrıca rahip, parçalanmış iç organlarını kökünden söküp çıkarmış, ama sonunda bunları ne yapacağını bilemediğinden  öfke  içinde  kutsadıktan  sonra  çöp  tenekesine  atmıştı.  Halk  okulunun pencerelerine toplanmış olan son meraklıların artık daha fazla merakı kalmamış, otopsiye yardım eden tıp öğrencisi baygınlık geçirmişti; halkı bastırma hareketlerinde onca katliam görmüş, onca kıyıma neden olmuş olan Albay Lâzaro Aponte bile sonunda ispritizmacılığın yanı sıra bir de vejetaryen olup çıkmıştı. İçine bez parçaları, kireç kaymağı tıkıldıktan sonra kalın  kenevir  sicimiyle  çuvaldızlarla  üstünkörü  dikilmiş  olan  içi  boş  ceset,  ipek  kapitone kaplamalı yepyeni tabuta koyduğumuzda neredeyse dağılmak üzereydi. "Böylece daha uzun süre korunacağını düşünmüştüm," dedi bana Peder Amador. Ama tam tersi olmuştu: Şafak sökerken onu alelacele defnetmek zorunda kalmıştık, çünkü o kadar kötü bir durumdaydı ki, artık evin içinde varlığına dayanmak imkânsızdı.

Kasvetli bir salı sabahı güneş doğuyordu. O boğucu günün sonunda gidip tek başıma yatacak cesareti bulamamıştım kendimde, sürgüyü sürmediğini umarak Maria Alejandrina Cervantes'in  evine  gittim,  kapısını  itip  içeri  girdim.  Ağaçlara  asılmış  içi  boş  kabaktan yapılma lambalar hâlâ yanıyordu, avluda yanan bir sürü odun ateşinin üzerine yerleştirilmiş dumanları  tüten  koca  koca  kazanların  içinde  melez  kızlar  şenlik  giysilerini  yas  rengine boyuyorlardı. Maria Alejandrina Cervantes'i her zamanki gibi şafak vakti uyanık bulmuştum, evde  yabancılar  bulunmadığı  zamanlar  hep  olduğu  gibi  çırılçıplaktı.  Kraliçelere  yaraşır yatağının içinde, çeşitli yiyeceklerle Babil kulesini andıran koca bir tepsinin karşısına bağdaş kurup oturmuştu: Dana pirzolaları, haşlanmış tavuk, domuz bonfilesi, beş kişiye yetecek kadar muzla sebze garnitürleri vardı. Ölçüsüz miktarda yemek yemek her zaman onun tek ağlama  yöntemi  olmuştu,  onu  böylesine  büyük  bir  acı  içinde  hiç  görmemiştim.  Hiç konuşmadan,  giyinik  olarak  yanına  uzandım,  ben  de  kendimce  ağlıyordum.  Santiago Nasar'ın kaderinin acımasızlığını düşünüyordum: 20 yıllık mutlu yaşamını yalnızca canını alarak  sona  erdirmekle  kalmamış,  aynı  zamanda  bedenini  paramparça  ederek  ortalığa dağıtıp  yok  etmişti.  Kucağında  bir  kız  çocuğuyla  bir  kadının  odaya  girdiğini  gördüm

rüyamda, çocuk soluk almadan, kıtır kıtır mısır yiyor, yarı çiğnenmiş mısır taneleri kadının kolsuz bluzuna düşüyordu. Kadın, "Hiç düşünmeden çiğneyip duruyor, öylesine, ne yediğine bakmadan," dedi bana. Birden aceleci parmakların gömleğimin düğmelerini açtığını duydum, arkamda yatan aşk canavarının o tehlikeli kokusunu duyumsadım, onun sevecenliğinin oynak kumlarının  hazzına  gömüldüğümü  hissettim.  Ama  sonra  birden  durdu,  ta  uzaklardan öksürdü, hayatımdan geçip gitti.

"Yapamam," dedi, "onun kokusunu taşıyorsun."

O gün yalnızca ben değil, her şey Santiago Nasar gibi kokuyordu.

Belediye  başkanının  onları  ne  yapacağını  düşünene  kadar  kapattığı  zindanda  Vicario kardeşler  de  duyuyorlardı  bu  kokuyu.  "Sabun  ve  tahta  beziyle  ne  kadar  ovalarsam ovalayayım, o kokuyu bir türlü gideremiyordum," demişti bana Pedro Vicario. Üç gecedir uyku  uyumamışlardı,  ama  dinlenemiyorlardı,  çünkü  birazcık  içleri  geçmeye  başlarken  o cinayeti yeniden yaşıyorlardı. Pedro Vicario, artık neredeyse yaşlı bir adam olduğunda, o bitmek bilmez günkü halini bana anlatmaya çalışırken, hiçbir zorluk çekmeden şöyle demişti: "Sanki iki kez uyanık       olmak gibi bir şeydi." Onun bu sözü üzerine, zindandayken onlar için en dayanılmaz olan şeyin kafalarının berraklığı olduğunu düşünmüştüm.

Kaldıkları hücre üç metre uzunluğundaydı, ta tepede demir parmaklıklı bir hava deliği, portatif bir hela, el yıkamak için bir ibrikle leğen, üstlerine ot şilte serili iki tane de taş örme kerevet vardı. Burayı kendisi yaptırmış olan Albay Aponte, buradan daha insancıl bir yer olamayacağını söylüyordu.

Kardeşim Luis Enrique de aynı fikirdeydi, çünkü bir gece çalgıcılar arasında çıkan bir dalaşma  yüzünden  onu  oraya  kapatmışlar,  belediye  başkanı  sırf  merhametinden  melez kızlardan birinin ona eşlik etmesine izin vermişti. Belki Vicario kardeşler de sabahın saat sekizinde,  kendilerini  Arapların  elinden  kurtulmuş  hissettiklerinde  aynı  şeyi  düşünmüş olabilirlerdi. O dakikalarda töreyi yerine getirmiş olmanın saygınlığı avutuyordu onları, tek huzursuzlukları geçmek bilmeyen o kokuydu. Bol miktarda su, arapsabunu ve tahta bezi istemişler,  kollarındaki,  yüzlerindeki  kanları  temizlemişlerdi,  ayrıca  gömleklerini  de yıkamışlardı, ama bir türlü rahat edemiyorlardı. Pedro Vicario, müshilleriyle idrar söktürücü ilaçlarını,  sargısını  değiştirmek  için  bir  rulo  da  gazlı  bez  istemiş,  sabahleyin  iki  kez işeyebilmişti. Yine de gün ilerledikçe hayat onun için o kadar çekilmez bir hal almıştı ki, o koku ikinci planda kalmıştı. Öğle sonrası saat ikide sıcağın verdiği uyuşuklukla eriyecek hallerdeyken, Pedro Vicario artık o kadar yorgundu ki, yatağa uzanıp yatamıyordu, ama aynı  yorgunluk  ayakta  durmasını  da  engelliyordu.  Kasıklarındaki  ağrı  boynuna  kadar çıkıyordu,  çişini  yapamaz  olmuştu,  ömrünün  geri  kalanı  boyunca  bir  daha uyuyamayacağından  emin  olarak  dehşete  kapılmıştı.  "On  bir  ay  boyunca  gözümü kırpmadım," dedi bana, bunun doğru olduğunu bilecek kadar iyi tanıyordum onu. O gün öğle yemeği de yiyememişti.

Pablo Vicario'ya gelince; getirdikleri her şeyden birer parça yemiş, aradan on beş dakika geçtikten sonra pis kokulu bir ishal baş göstermişti. Akşam saat altıda, Santiago Nasar’ın cesedine otopsi yaparlarken, belediye başkanı acil olarak çağrılmıştı, çünkü Pedro Vicario, ağabeyini zehirlediklerinden emindi. "Su gibi gidiyordum," demişti bana Pablo Vicario, "bunun

2

Türklerin marifeti olduğu düşüncesini kafamızdan bir türlü söküp atamıyorduk."

O zamana kadar portatif hela iki kez ağız ağıza dolmuştu, gardiyan da Pablo Vicario'yu alıp altı kez belediyenin helasına götürmüştü. Albay Aponte onu orada bulmuştu, kapıları olmayan  helada  gardiyan,  silahının  namlusunu  ona  çevirmişti,  öyle  su  gibi  ishaldi  ki, zehirlendiğini  düşünmek  olmayacak  şey  değildi. Ama  yalnızca  su  içtiği,  Pura  Vicario'nun yolladığı yemeği yediği anlaşılınca bu olasılığı hemen göz ardı etmişlerdi. Yine de belediye başkanı  bu  durumdan  o  kadar  etkilenmişti  ki,  sorgu  yargıcı  gelip  onları  Riohacha Hapishanesi’ne nakledene kadar, mahpusları alıp kendi evine götürerek özel gözetim altında tutmuştu.

İkizlerin  duyduğu  korku,  sokaktaki  insanların  ruhsal  durumuna  da  uyuyordu.  Arapların

misilleme  yapabilecekleri  olasılığı  gözden  uzak  tutulmuyordu,  ama  Vicario  kardeşlerin dışında hiç kimse zehirlenme olasılığını aklına getirmemişti. Daha çok geceyi bekleyerek tepe  penceresinden  içeri  benzin  döküp  mahpusları  zindanın  içinde  diri  diri  yakacakları varsayılıyordu. Ama bu bile oldukça kolay bir tahmindi.

Araplar,  yüzyılın  başlarında  en  ücra,  en  yoksul  Karayip  köylerine  yerleşmiş  barışçı göçmenlerden  oluşan  bir  topluluktu,  hayatlarını  oralarda  kalıp  panayırlarda  renk  renk kumaşlarla  incik  boncuk  satarak  sürdürmüşlerdi.  Birbirlerine  bağlıydılar,  çalışkandılar, Katolik olmuşlardı.

Kendi  aralarında  evleniyorlardı,  buğdaylarını  dışarıdan  getirtiyor,  avlularında  koyun besliyorlar, mercanköşk ve patlıcan yetiştiriyorlardı, en büyük tutkuları kâğıt oyunlarıydı. Yaşlılar ülkelerinden getirdikleri taşra Arapçası konuşmayı sürdürmüşler, bu dili aile içinde ikinci  kuşağa  kadar  hiç  değiştirmeden  korumuşlardı,  ancak  Santiago  Nasar'ın  dışında üçüncü kuşaktan olanların hepsi ana babalarının Arapça söylediklerini anlar, ama onlara İspanyolca  karşılık  verirdi.  Böylelikle  hepimizin  suçlu  olabileceğimiz  bir  cinayetin  öcünü almak  için  taşralı  ruhlarını  bir  anda  değiştirebilecekleri  düşünülemezdi.  Buna  karşılık, servetleri  tükenene  kadar  güçlü,  mücadeleci  insanlar  olan,  taşıdıkları  ad  sayesinde başlarına bir şey gelmeyen bir sürü meyhane kabadayısı yetiştirmiş olan Plâcida Linero ailesinden bir misilleme olabileceğini kimse aklına getirmemişti.

Söylentilerden  kaygılanan  Albay  Aponte,  Arap  aileleri  teker  teker  ziyaret  etmiş,  hiç değilse  bu  sefer  doğru  bir  sonuca  ulaşmıştı.  Onları  evlerindeki  dua  köşelerinde  yas simgeleriyle şaşkın, üzgün görmüştü; kimileri yere oturmuş avaz avaz ağlıyor, ama hiçbiri içinde  intikam  duygusu  beslemiyordu.  Sabahki  tepkiler  cinayetin  hemen  ardından  sıcağı sıcağına  gösterilmişti,  bunları  gerçekleştirenler  de  hiçbir  zaman  yumruklardan  öteye geçmeyeceklerini  itiraf  etmişlerdi.  Dahası  vardı:  Pablo  Vicario'nun  ishalini  kesen,  aynı zamanda ikiz kardeşinin rahat rahat işemesini sağlayan mucizevi çarkıfelek ve pelin çayını salık veren de Suseme Abdala adındaki yüz yaşında bir yaşlı kadın olmuştu. Bunu içtikten sonra Pedro Vicario tatlı bir uyuşukluğa gömülmüş, ağabeyi de vicdan azabı çekmeden ilk uykusuna dalabilmişti. Purisima Vicario, belediye başkanı kendisini alıp onlarla vedalaşmaya götürdüğünde, salı sabahı saat üçte çocuklarını böyle bulmuştu işte.

Kocalarıyla  birlikte  büyük  kızları  da  dâhil  olmak  üzere  bütün  aile,  Albay  Aponte'nin girişimiyle  kasabadan  çekip  gitmişti.  Halkın  bitkin  düşmesi  sayesinde  kimse  farkına varmadan ayrılmışlardı kasabadan. O arada geri dönüşü olmayan o gün uyumadan ayakta kalmış bizlerden başka kimse yoktu, biz de Santiago Nasar'ı gömmeye çalışıyorduk. Vicario ailesi, belediye başkanının kararına uyarak, heyecan yatışana kadar uzaklaşmak niyetiyle çekip gitmiş, ama bir daha da geri dönmemişti. Pura Vicario, darbe izlerini kimse görmesin diye  kızının  yüzünü  bir  bez  parçasıyla  örtmüş,  gizli  sevgilisinin  yasını  hâlâ  tuttuğunu sanmasınlar  diye  de  sırtına  parlak  kırmızı  renkte  bir  giysi  geçirmişti. Ayrılmadan  önce Peder Amador'dan oğullarına hapishanede günah çıkartmasını istemişti, ama Pedro Vicario buna yanaşmamış, ağabeyini de pişman olacak hiçbir şeyleri olmadığına ikna etmişti. Orada tek başlarına kalmışlardı, Riohacha'ya nakledilecekleri gün öylesine kendilerine gelmişlerdi, haklı  olduklarından  da  o  kadar  emindiler  ki,  aileye  yapıldığı  gibi  kasabadan  geceleyin çıkarılmak  istememişler,  yüzlerini  örtmeden  güpegündüz  çıkmayı  yeğlemişlerdi.  Babaları Poncio Vicario, bundan kısa bir süre sonra öldü. "Onu vicdan azabı götürdü," demişti bana Angela  Vicario.  İkizler  beraat  ettikten  sonra,  ailenin  yaşadığı  Manaure'ye  bir  günlük uzaklıktaki  Riohacha'da  kalmışlardı.  Prudencia  Cotes  de,  babasının  atölyesinde  altın işçiliğini öğrenip sonunda iyi bir kuyumcu olan Pablo Vicario'yla evlenmek için kalkıp oraya gitmişti. Ne eşi ne de işi olan Pedro Vicario'ysa üç yıl sonra yeniden Silahlı Kuvvetler'e katılmış,  başçavuş  rütbesine  kadar  yükselmişti;  güzel  bir  sabah,  birlikte  olduğu  devriye müfrezesi, genelev şarkıları söyleyerek gerilla bölgesine girmiş, onlardan bir daha haber alınamamıştı.

Kasaba halkının çok büyük bir çoğunluğu için ortada tek bir kurban vardı, o da Bayardo San Român'dı. Trajedinin öteki kahramanlarının hayatın kendilerine uygun gördüğü rolleri ağırbaşlılıkla,  biraz  da  soylulukla  oynadıkları  kanısındaydılar.  Santiago  Nasar,  yaptığı kötülüğün  kefaretini  ödemiş,  Vicario  kardeşler  erkekliklerini  kanıtlamışlardı,  aldatılan  kız kardeş de namusunu yeniden kazanmıştı. Her şeyini kaybeden tek kişi Bayardo San Român olmuştu. Yıllar yılı herkes onu "Zavallı Bayardo" diye anmıştı. Yine de ertesi cumartesi günü ay  tutulması  geçene  kadar  kimse  aklına  getirmemişti  onu;  o  gün  dul  Xius,  belediye başkanına, eski evinin tepesinde kanat çırpıp duran fosforlu bir kuş gördüğünü, bunun evini geri  isteyen  eşinin  ruhu  olduğuna  inandığını  anlatmıştı.  Belediye  başkanı  da  elini  alnına vurmuştu, ama bu hareketinin dul adamın gördüğü şeyle hiç ilgisi yoktu.

"Hay Allah kahretsin!" diye bağırmıştı. "O zavallı adamı tamamen unutmuşum!"

Yanına bir koruma alarak tepeye tırmanmıştı, villanın önünde üstü açık arabayı bulmuş, yatak odasında tek bir ışık görmüştü, ama seslenmelerine kimse karşılık vermemişti. Bunun üzerine  yandaki  kapılardan  birini  zorlamışlar,  ay  tutulmasının  hafifçe  aydınlattığı  odaları dolaşmışlardı. "Her şey suyun altındaymış gibi görünüyordu," diye anlattı bana belediye başkanı.  "Bayardo  San  Român  yatağında  bilinçsiz  yatıyordu,  Pura  Vicario'nun  pazartesi sabahı  onu  gördüğü  gibi  aynı  süslü  pantolonla  ipekli  gömlek  vardı  üzerinde,  ama ayakkabıları yoktu. Yerde boş şişeler duruyordu, yatağın yanında da açılmamış daha pek çok şişe vardı, ama yiyecek namına hiçbir şey yoktu." Acil olarak çağrılan Doktor Dionisio Iguarân, "Alkol zehirlenmesinin son aşamasındaydı," demişti bana. Ama birkaç saat içinde kendini toparlamış, aklı başına gelir gelmez de, olabildiğince terbiyeli davranarak, herkesi kapı dışarı etmişti.

"Kimse canımı sıkmasın," demişti. "Taşaklı bir gazi olan babam bile."

Belediye başkanı, telaş içinde bir telgraf yollayarak, bu son edebi cümleye varana kadar bütün olayı General Petronio San Român'a nakletmişti. General San Român, oğlunun bu isteğine  harfi  harfine  uymuş  olsa  gerekti,  çünkü  onu  almaya  kendi  gelmemiş,  kızlarıyla birlikte eşini, ayrıca kız kardeşleri gibi görünen yaşlı iki kadını daha oraya göndermişti.

Kadınlar,  Bayardo  San  Român'ın  başına  gelen  felaket  yüzünden  gırtlaklarına  kadar kapalı yas giysileri içinde, saçları çektikleri acıdan darmadağınık bir halde, bir yük gemisiyle gelmişlerdi. Karaya adım atmadan önce ayakkabılarını çıkarmışlar, öğle vaktinin yakıcı toz toprağı içinde sokakları çıplak ayakla geçerek tepeye tırmanmışlardı, saçlarını başlarını kökünden yoluyorlar, öyle canhıraş feryatlarla ağlıyorlardı ki, sanki sevinç çığlıkları atar gibiydiler.  Ben  onların  geçtiğini  Magdalena  Oliver'in  balkonundan  görmüştüm,  bu  kadar büyük  bir  üzüntünün  ancak  daha  büyük  utançları  örtbas  etmek  için  gösterilebileceğini düşündüğümü hatırlıyorum.

Albay Aponte, tepedeki eve kadar onlara eşlik etmiş, daha sonra Doktor Dionisio Iguarân da  acil  durumlarda  bindiği  eşeğiyle  onlara  katılmıştı.  Güneşin  kızgınlığı  azalınca belediyeden iki adam Bayardo San Român'ı, bir battaniyeyle tepesine kadar örtülü olarak, peşinde de ağıt yakan kadınlardan maiyetiyle birlikte, bir sırığa asılı hamağının içinde aşağı indirmişlerdi. Magdalena Oliver onun öldüğünü sanmıştı.

3

"Collons de deu! " diye bağırmıştı. "Adam ziyan oldu gitti!"

Bayardo San Român bir kez daha alkolden serilmiş yatıyordu, ama onu götürürlerken hayatta olduğuna inanmak zordu, çünkü sağ kolu yerde       sürünüyordu, annesi kolunu alıp hamağın içine koyar koymaz yeniden aşağı sarkıyordu, öyle ki tepenin üstünden geminin güvertesine kadar yerde bir iz bırakmıştı. Ondan bize geriye kalan son şey buydu işte: Bir kurbanın anısıydı belleklerimizde kalan.

Villayı öylece bırakmışlardı. Kardeşlerimle ben, tatillerde eve döndüğümüzde, eğlence gecelerimizde  orayı  keşfe  çıkardık,  terk  edilmiş  odaların  içinde  her  defasında  daha  az sayıda değerli eşya bulabiliyorduk.

Bir  keresinde  Angela  Vicario'nun  düğün  gecesi  annesinden  istemiş  olduğu  küçük  el çantasını  bulmuş,  ama  hiç  önemsememiştik.  İçinde  bulduklarımız  bir  kadının  temizliği, güzelliği için gerekli olan doğal tuvalet malzemesi gibi görünüyordu, ben onların gerçekten ne  işe  yaradığını,  ancak  yıllar  sonra  Angela  Vicario  kocasını  aldatmak  için  kendisine öğretmiş oldukları kocakarı hilelerinin neler olduğunu bana anlattığında öğrenmiştim. Beş saat boyunca evli bir kadın olarak yuvası olmuş bu yerde arkasında bıraktığı tek izdi bu el çantası.

Yıllar sonra, bu olayla ilgili son tanıkları bulmak için geri döndüğümde, Yolanda de Xius'un mutluluğunun son kalıntıları bile yok olup gitmişti.

Albay  Lâzaro  Aponte'nin  inatçı  gözetimine  rağmen  eşyalar  birer  birer  kaybolmuştu, Mompoxlu  usta  şarkıcıların  kapılardan  sığmadığı  için  evin  içinde  monte  etmek  zorunda kaldıkları  altı  camlı  koskoca  vitrin  bile  yok  olmuştu.  Önceleri  dul  Xius,  bunun,  eskiden kendisinin  olan  şeyleri  alıp  götürmek  için  eşinin  ölümünden  sonra  başvurduğu  bir  çare olduğunu düşünerek mutlu olmuştu. Albay Lâzaro Aponte, onu alaya alıp duruyordu.

Ama  bir  gece  bu  sırrı  aydınlatmak  için  bir  ispiritizma  seansı  yapmak  esmişti  aklına, Yolanda de Xius'un ruhu, kendi eliyle yazdığı bir notta, ölüler diyarındaki evini donatmak için mutluluğunun  son  kalıntılarını  gerçekten  de  kendisinin  geri  aldığını  doğrulamıştı.  Villa dökülmeye başlamıştı. Düğün arabası da kapının önünde parça parça dağılıyordu, sonunda kötü hava yüzünden çürümüş bir karkastan başka bir şey kalmamıştı geriye. Uzun yıllar boyunca  arabanın  sahibiyle  ilgili  hiçbir  haber  alınamadı.  Soruşturma  raporunda  onun  da ifadesi vardı, ama bunlar o kadar kısa, öylesine beylik laflardı ki, âdet yerini bulsun diye son anda oraya eklenmiş gibiydi. Aradan 23 yıl geçtikten sonra onunla konuşmaya çalıştığım ilk ve son defasında beni oldukça saldırgan bir tavırla karşıladı, bu faciaya kendisinin ne gibi bir katkısı olduğunu birazcık olsun aydınlatabilecek en küçük bilgiyi vermeye de yanaşmadı. Her ne olursa olsun, kendi anası babası bile bizim bildiğimizden fazlasını bilmiyordu, bu ücra kasabaya görünürde daha önce hiç karşılaşmadığı bir kadınla evlenmekten başka bir amacı olmaksızın ne yapmaya geldiği hakkında en küçük bir fikirleri yoktu.

Buna karşılık Angela Vicario'dan her zaman gelen kısa haberler kafamda onunla ilgili hoş bir  hayal  yaratmamı  sağlamıştı.  Rahibe  olan  kız  kardeşim,  son  putperestleri  dine döndürmeye  çalışarak  bir  süre  Yukarı  Guajira'da  dolaşmıştı,  Karayipler'in  tuzuyla  cayır cayır yanan, annesinin onu  diri  diri  gömmeye  çalıştığı  köye  de  ara  sıra  uğrayıp  onunla sohbet ediyordu. "Kuzininden selam var," derdi bana hep. İlk yıllarda onu ziyaret eden kız kardeşim  Margot  da,  rüzgârların  her  yönden  estiği  koskoca  avlusu  olan  bir  ev  satın aldıklarını anlatmıştı, tek sorun geceleri deniz kabardığında ortaya çıkıyordu, çünkü helalar taşıyor,  sabahları  balıklar  yatak  odalarında  zıplayıp  duruyordu.  O  dönemde  onu  gören herkes, iş işleme makinesini ustalıkla kullanıp kendini işine verdiği, bu uğraş sayesinde her şeyi unutmayı başardığı konusunda birleşiyordu.

Çok sonraları, Guajira'daki köylerde dolaşıp ansiklopediler ve tıp kitapları satarak kendi kendimi anlamaya çalıştığım belirsiz dönemlerimden birinde, bir rastlantı sonucu ben de yerlilerin  ölüm  kalım  savaşı  verdiği  o  köye  gitmiştim.  Denize  karşı  olan  evlerden  birinin penceresinde, saçlarına sarımtırak aklar düşmüş, tel çerçeveli gözlüklü, yarı yas kılığında bir kadın oturmuş günün en sıcak saatinde makineyle iş işliyordu, başının üstünde de içinde hiç durmadan öten bir kanaryanın bulunduğu bir kafes asılıydı. Onu pencerenin o şiirsel çerçevesi içinde böyle görünce, düşündüğüm kadın olduğuna inanmak istemedim, çünkü hayatın en sonunda kötü bir Româna bu kadar benzeyebileceğini kabul etmek gelmiyordu içimden. Ama oydu: Faciadan 23 yıl sonra Angela Vicario'ydu o gördüğüm kadın.

Bana her zamanki gibi, uzak bir kuzin olarak davrandı, sorduğum sorulara da büyük bir mizah  duygusu  içinde  son  derece  aklı  başında  yanıtlar  verdi.  O  kadar  olgun,  öylesine hünerliydi ki, aynı kadın olduğuna insanın inanası gelmiyordu. Beni en şaşırtan şey de, en sonunda hayatına nasıl bir anlam verdiğini görmek olmuştu. Birkaç dakika sonra, ilk bakışta gördüğüm  kadar  yaşlı  görünmüyordu  artık,  neredeyse  anılarımdaki  kadar  gençti,  20 yaşında  sevmeden  evlenmeye  zorladıkları  kızla  da  hiçbir  ortak  yanı  yoktu.  İçine sindiremediği kadar yaşlanmış olan annesi, istenmeyen bir hayalet gibi karşılamıştı beni. Geçmişten  konuşmaya  yanaşmamıştı,  bu  öyküde  kullanmak  için  onun  annemle  yaptığı sohbetlerinden alınma tek tük birkaç cümleyle, kendi anılarımdan toparlayabildiğim birkaç sözüyle yetinmek zorunda kaldım. Angela Vicario'nun canlı bir cenaze olması için elinden geleni  fazlasıyla  yapmış,  ama  kızı,  talihsizliğini  hiç  saklamayarak  onun  bu  niyetini  boşa çıkarmıştı.  Tam  tersine:  Duymak  isteyen  herkese  başına  gelenleri  en  küçük  ayrıntısına kadar anlatıyordu, açıklığa kavuşmayan bir tek şey dışında: O da mağduriyetine neden olan gerçek kişinin kim olduğu, bunu nasıl, ne zaman yaptığıydı, çünkü aslında hiç kimse onun Santiago Nasar olduğuna inanmamıştı. Onlar iki ayrı dünyanın insanıydılar. Onları hiç kimse hiçbir zaman birlikte görmemişti, hele baş başa hiç. Santiago Nasar ona dönüp bakmayacak kadar kendini beğenmiş biriydi. Ondan söz etmesi gerektiğinde hep "Senin şu salak kuzinin," derdi. Üstelik, o zamanlar hep dediğimiz gibi, karı peşinde koşan zamparanın tekiydi. Tıpkı babası gibi tek başına dolaşır, o dağlarda önüne çıkan ne kadar başıboş kız varsa hepsinin tadına bakardı, ama kasabadayken Flora Miguel'le sürdürdüğü klasik ilişkinin, bir de on dört ay  boyunca  onu  çılgına  çeviren  Maria  Alejandrina  Cervantes'le  yaşadığı  fırtınalı  aşkın dışında, başka hiç kimseyle görülmemişti. Olayın belki de en ahlaksızca olduğu için en çok anlatılan  biçimi,  Angela  Vicario'nun  gerçekten  sevdiği  bir  kişiyi  koruduğu,  ağabeylerinin Santiago  Nasar'a  dokunmaya  cesaret  edebileceklerini  hiç  düşünmediği  için  onun  adını seçtiği yolundaydı. Ben de bütün gerekçelerimi hazırlayarak onu ikinci kez ziyaret ettiğimde ağzından bu gerçeği almaya çalışmıştım, ama o, kanıtlarımı çürütmek için işinden gözlerini bile kaldırmadı.

"Bunu artık daha fazla düşünme, sevgili kuzenim," dedi bana. "Oydu."

Sonra düğün gecesi olan felakete varana kadar her şeyi hiç çekinmeden anlattı bana. Kocasını yatakta kendinden geçene kadar nasıl sarhoş edeceğini, adam ışığı söndürsün diye nasıl gerçekte duyduğundan çok daha büyük bir utanç içindeymiş gibi görüneceğini, bakire pozuna geçmek için şapla kendisine nasıl adamakıllı bir lavman yapacağını, ertesi gün  de  yeni  evli  olarak  girdiği  evin  avlusunda  sergileyebilmek  için  çarşafını  nasıl  cıva kromuyla  boyayacağını  kız  arkadaşlarının  kendisine  öğrettiklerini  bir  bir  anlattı.  Suç ortakları yalnızca iki şeyi göz önüne almamışlardı: Bunlardan biri, Bayardo San Român'ın içkiye görülmedik derecede dayanıklı olmasıydı, öbürü de, Angela Vicario'nun, annesinin zorla  kabul  ettirdiği  aptal  görünümünün  altında  gerçekten  dürüst  bir  insan  olmasıydı. "Onların söylediklerinin hiçbirini yapmadım," dedi bana, "çünkü ne kadar çok düşünürsem, bütün bunların kimseye yapılamayacak kadar rezil şeyler olduğunun o kadar çok farkına varıyordum, hele benimle evlenmek talihsizliğine uğramış zavallı bir adama hiç yapılamazdı bunlar."

Bu yüzden de, kendisine öğretilmiş, hayatını cehenneme çevirmiş olan bütün o korkuları bir  yana  bırakarak,  ışıkları  yanan  yatak  odasında  onun  kendisini  soymasına  hiç  karşı koymadan göz yummuştu. "Çok kolay oldu," dedi bana, "çünkü ölmeye kararlıydım."

Doğrusunu isterseniz, başka bir talihsizliği, içini yakıp kavuran o gerçek talihsizliği örtbas edecek  herhangi  bir  utanç  duygusuna  kapılmadan  anlatıyordu  başına  gelen  felaketi. Bayardo San Român'ın, onu alıp baba evine geri götürdüğü andan başlayarak sonsuza dek hayatına girdiği, kendisi bana anlatmaya karar verene kadar hiç kimsenin aklının ucundan bile geçmemişti. Umutsuz durumda olan birine daha fazla acı çekmemesi için indirilen son darbe olmuştu bu. "Annem beni döverken, birden onu düşünmeye başladım," dedi bana. Yumruklar gittikçe daha az acıtıyordu, çünkü onun uğruna acı çektiğini biliyordu.

Yemek  odasındaki  kanepeye  yığılmış  hıçkırırken,  kendi  kendisine  şaşarak  yine  onu düşünmeye  devam  ediyordu.  "Ne  yediğim  yumruklar  için  ağlıyordum,  ne  de  başıma gelenlere,"  dedi  bana,  "onun  uğruna  ağlıyordum."  Annesi  yüzüne  öküzgözü  pansumanı yaparken de onu düşünmeyi sürdürüyordu, sokaktaki bağrışmaları, kilise kulesinde çalman alarm  çanlarını  duyduğunda  büsbütün  onu  düşünüyordu;  sonra  annesi  içeri  girip  artık uyuyabileceğini söylemişti, çünkü en kötüsü atlatılmıştı.

Hiçbir umuda kapılmadan uzun zamandan beri onu düşünüp dururken, bir gün bir göz muayenesi için Riohacha Hastanesi'ne kadar annesiyle gitmek zorunda kalmıştı. Dönerken yolda sahibini tanıdıkları Liman Oteli'ne uğramışlar, Pura Vicario bara girip bir bardak su

istemişti.

Sırtı kızına dönük olarak suyunu içerken, Angela Vicario kafasındaki düşüncenin salonun sayısız aynalarına yansıdığını fark etmişti. Soluğunu tutarak başını çevirmiş, onun kendisini görmeden yanından geçip gittiğini, otelden çıktığını görmüştü. Sonra yüreği paramparça olarak dönüp yeniden annesine bakmıştı. Pura Vicario suyunu içmeyi bitirmiş, dudaklarını giysisinin  koluyla  kuruladıktan  sonra  barda  durup  gözündeki  yepyeni  gözlüklerle  ona gülümsemişti.  Angela  Vicario,  doğduğundan  beri  ilk  kez  olarak,  o  gülümsemede  onu gerçekte  olduğu  gibi  görmüştü:  Kendi  kusurlarını  yüceltmiş  zavallı  bir  kadındı  o.  "Allah kahretsin,"  demişti  kendi  kendine.  Kafası  öyle  karışmıştı  ki,  geri  dönerlerken  bütün  yol boyunca yüksek sesle şarkı söylemiş, eve gelince de kendini yatağa atıp üç gün boyunca ağlamıştı.

Sanki  yeniden  dünyaya  gelmişti.  "Onun  için  deli  oluyordum,"  dedi  bana,  "hem  de tımarhanelik  deli."  Onu  görmek  için  gözlerini  yumması  yetiyor,  denizde  soluk  aldığını duyuyor, yatağın içinde bedeninin sıcaklığıyla gece yarısı uyanıyordu. O haftanın sonunda, bir an bile huzur bulamamış bir halde, ilk mektubunu yazmıştı ona. Geleneksel bir pusulaydı bu,  onu  otelden  çıkarken  gördüğünü  anlatıyor,  o  da  kendisini  görmüş  olsaydı  hoşuna gideceğini  söylüyordu.  Mektubuna  yanıt  almayı  boş  yere  beklemişti.  İki  ay  sonra,  artık beklemekten  usandığında,  önceki  gibi  sitemli  bir  mektup  daha  yollamıştı,  mektubun  tek amacı sanki onun nezaketsizliğini kınamaktı. Aradan altı ay geçtiğinde hiçbir yanıt alamadığı altı mektup yazmıştı, ama mektupların onun elini geçtiğini bilmekle yetiniyordu.

İlk kez kendi yazgısına hükmeden Angela Vicario, işte o zaman nefretle aşkın karşılıklı tutkular olduğunu keşfetmişti. Ona ne kadar çok mektup gönderirse, içindeki ateşin korları o kadar canlanıyordu, ama annesine karşı duyduğu hınç da içini daha fazla ısıtıyordu. "Onu yalnızca  görmekle  bile  midem  kalkıyordu,"  dedi  bana,  "ama  annemi  gördükçe  onu hatırlamadan  da  edemiyordum."  Evine  geri  gönderilmiş  evli  kadın  yaşantısı,  bekârlık yaşantısı kadar basitti; eskiden bez parçalarından lalelerle kâğıttan kuşlar yaptığı gibi, bu kez de hep kız arkadaşlarıyla makinede iş işliyordu, ama annesi gidip yattığında odada kalıp  sabaha  kadar  hiçbir  geleceği  olmayan  mektuplar  yazıyordu.  Kafasının  içi berraklaşmış, başına buyruk olmuş, kendi iradesinin efendisi olup çıkmıştı, yalnızca o adam için  yeniden  bakireydi  artık,  kendisininkinden  başka  otorite  tanımıyor,  kendi  saplantısına boyun eğmekten başka bir şey düşünmüyordu.

Hayatının yarısını ona her hafta bir mektup yazarak geçirmişti. "Bazen ne yazacağımı bilemiyordum," demişti bana gülmekten kırılarak, "ama onların eline geçtiğini bilmek bana yetiyordu." Başlangıçta aşk pusulalarıydı bunlar, sonra kaçamak bir sevgilinin gönderdiği kâğıt parçaları, geçip gidiveren nişanlılık döneminin mis kokulu notları, iş mektupları, aşk belgeleri, en sonunda da onu geri dönmeye zorlamak için acımasız hastalıklar icat eden terk edilmiş bir eşin yazdığı öfkeli mektuplar olup çıkmıştı. Keyifli olduğu bir gece mürekkep hokkası yeni bitirdiği mektubun üzerine devrilmiş, mektubu yırtıp atmak yerine altına bir dipnot  eklemişti:  "Aşkımın  kanıtı  olarak  sana  gözyaşlarımı  yolluyorum."  Bazı  zamanlar ağlamaktan usanç getirerek kendi çılgınlığını alaya alıyordu.

Postanede çalışan kızı altı kez değiştirmişler, altısının da işbirliğini sağlamıştı. Aklına

gelmeyen  tek  şey  vazgeçmekti.  Yine  de  Bayardo  San  Român,  onun  bu  çılgınlığına duyarsızdı: Sanki mektup yazdığı hiç kimse yoktu karşısında.

Onuncu  yılda,  rüzgârların  estiği  bir  sabah,  onun  yatağında  çıplak  olduğu  duygusuyla uyanmıştı.  Bunun  üzerine,  o  uğursuz  geceden  beri  yüreğinde  kokuşmuş  olarak  gizlediği bütün  acı  gerçekleri  hiçbir  ar  duygusuna  kapılmadan  anlattığı  yirmi  sayfalık  ateşli  bir mektup yazmıştı.

Bedeninde  sonsuza  dek  bıraktığı  izlerden,  dilindeki  tuzdan,  Afrikalı  penisinin  yakıcı gücünden söz etti ona. Her cuma öğleden sonra mektuplarını alıp götürmek üzere evine gidip onunla birlikte iş işleyen postanedeki kıza verdi mektubu, içini döktüğü bu son itirafının çektiği acıların da sonu olacağına inanmıştı. Ama hiçbir yanıt gelmedi. O günden sonra artık ne yazdığının bilincinde olmadığı gibi kime yazdığından da pek emin değildi, ama on altı yıl boyunca hiç ara vermeden yazmayı sürdürmüştü.

Bir ağustos günü öğle vakti, kız arkadaşlarıyla birlikte iş işlerken, kapıya birisinin geldiğini hissetmişti.  Kim  olduğunu  anlamak  için  bakmasına  gerek  yoktu.  "Şişmanlamış,  saçları dökülmeye  başlamıştı,  daha  iyi  görebilmek  için  artık  gözlüğe  ihtiyacı  vardı,"  dedi  bana. "Ama  oydu  işte,  ta  kendisiydi!"  Korkmuştu,  çünkü  kendisi  onu  ne  kadar  yaşlanmış görüyorsa,  onun  da  kendisini  o  kadar  yaşlanmış  gördüğünü  biliyordu,  kendisindeki  gibi içinde buna katlanacak kadar sevgi olduğunu da sanmıyordu. Gömleği, tıpkı panayırda ilk kez  gördüğü  zamanki  gibi  terden  sırılsıklam  olmuştu,  belinde  aynı  kemer,  omzunda kenarları sökülmüş olan gümüş süslemeli aynı heybeler vardı. Bayardo San Român, şaşkın şaşkın  bakan  öteki  işlemeci  kadınlara  aldırmadan  ona  doğru  bir  adım  atmış,  elindeki heybeleri dikiş makinesinin üzerine koymuştu.

"Tamam," demişti, "geldim işte."

Orada kalmak üzere getirdiği içi giysi dolu bir valiz vardı yanında, bir de kendisine yazdığı neredeyse iki bin mektubu koyduğu aynı büyüklükte bir başka valiz. Mektuplar tarihlerine göre sıraya dizilmiş, renkli kurdelelerle demetler halinde bağlanmıştı; hiçbiri açılmamıştı.

Yıllar  boyu  bundan  başka  bir  şey  konuşamaz  olmuştuk.  O  zamana  kadar  tekdüze birtakım  alışkanlıklar  içinde  geçen  günlük  yaşantımız,  aynı  ortak  kaygının  çevresinde dönmeye  başlamıştı  birdenbire.  Günün  ilk  ışıklarıyla  horozlar  ötmeye  başladığında,  bu saçma olayın gerçekleşmesine katkıda bulunan sayısız rastlantılar zincirini sıraya koymaya çalışırken yakalıyordu bizi, bunu da sırları açıklığa kavuşturma kaygısıyla yapmadığımız besbelliydi, içimizden hiçbiri kaderin onun için seçtiği yerin ve görevin neler olduğunu kesin olarak bilmeden hayatını sürdüremezdi.

Birçok kişi bunu asla öğrenemedi. Büyük bir cerrah olan Cristo Bedoya, uyarmak için kendisini şafak sökene kadar bekleyen ana babasının evine gidip yatmak yerine, piskopos gelene  kadar  neden  büyükbabasının  evinde  iki  saat  bekleme  dürtüsüne  boyun  eğdiğini hiçbir  zaman  açıklayamayacaktı.  Ancak  cinayeti  engelleyebilmek  için  bir  şeyler yapabilecekken yapmayanların çoğu, namus sorunlarının ancak faciada rol almış kişilerin erişebildiği  kutsal  alanlar  olduğu  bahanesiyle  kendilerini  avutmuşlardı.  "Namus  aşktır," dediğini  duyardım  annemin.  Olaya  tek  katkısı  henüz  kana  bulanmamış  o  iki  bıçağı  kan içinde  görmek  olan  Hortensia  Baute,  gördüğü  bu  hayalden  o  kadar  etkilenmişti  ki,  bir pişmanlık  nöbetine  tutulmuş,  günün  birinde  buna  daha  fazla  dayanamayarak  kendini çırılçıplak sokaklara atmıştı. Santiago Nasar’ın nişanlısı Flora Miguel, nispet olsun diye sınır bölgesinde görevli bir teğmenle kaçmış, adam ona Vichada'daki kauçuk işçileri için fuhuş yaptırmıştı. Üç kuşağın doğumuna yardım etmiş olan ebe Aura Villeros, haberi aldığında bir mesane  krizi  geçirmiş,  işeyebilmek  için  ölene  kadar  sonda  kullanmak  zorunda  kalmıştı. Clotilde Armenta'nın 86 yaşında bir canlılık mucizesi olan iyi huylu kocası Don Rogelio de la Flor, Santiago Nasar'ı kendi evinin kapalı sokak kapısının önünde nasıl delik deşik ettiklerini görmek için son kez yatağından kalkmış, ama bu heyecana dayanamamıştı. Plâcido Linero bu kapıyı son anda kapatmış, ama suçluluktan kendini tam zamanında kurtarmıştı. "Kapıyı kapattım, çünkü Divina Flor, oğlumun içeri girdiğini gördüğüne yemin etmişti," dedi bana,

"Oysa  doğru  değilmiş."  Buna  karşılık,  ağaçlarla  ilgili  hayırlı  rüya  tabirini  o  uğursuz kuşlarınkiyle karıştırdığı için kendini asla affetmemiş, o dönemde yaygın olan çayırteresi tohumları çiğnemek gibi kötü bir alışkanlık edinmişti.

Cinayetten on iki gün sonra, sorgu yargıcı, karşısında son derece üzgün bir kasaba halkı bulmuştu. Belediye Sarayı'ndaki ahşap döşemeli kasvetli bürosunda oturmuş, aşırı sıcağın neden  olduğu  seraplara  karşı  şekerkamışı  romuyla  kaynatılmış  kahve  içerken,  faciada kendisinin  ne  kadar  önemli  bir  rol  oynadığını  gösterme  kaygısıyla  çağrılmadan  ifade vermeye koşan kalabalığı yatıştırmak için takviye güçler istemişti. Sorgu yargıcı, öğrenimini daha yeni bitirmişti, Hukuk Okulu'nun siyah kadife cüppesi vardı hâlâ sırtında, parmağında da mezuniyet amblemini gösteren altın bir yüzük taşıyordu, çiçeği burnunda mutlu bir devlet memurunun kibirli, coşkulu tavırlarını sergiliyordu. Ama adını hiç öğrenememiştim.

Onun hakkında bildiğimiz ne varsa hepsini soruşturma raporundan öğrenmiştik, cinayetten yirmi yıl sonra o raporu Riohacha Adalet Sarayı'nda bulmama pek çok kişi yardım etmişti. Arşivlerde  herhangi  bir  sınıflandırma  yapılmamıştı;  iki  gün  için  General  Francis  Drake'in kışlası olarak kullanılmış olan sömürgecilik döneminden kalma bu köhne binada, yüz yıldan eski dosyalar yerlere yığılmış duruyordu. Deniz kabardığında alt katı sular basıyor, dikişleri açılmış ciltler bomboş bürolarda suyun üstünde yüzüyordu. Pek çok kez ben kendim ayak bileklerime kadar sulara girerek kapatılmış dosyaların bulunduğu rafları araştırmıştım; beş yıllık bir araştırmanın sonunda 500 sayfa olması gereken rapordan kopup ayrılmış yaklaşık 322 sayfayı ancak bir rastlantı sonucu ele geçirebildim.

Bunların hiçbirinde yargıcın adına rastlanmıyordu, ama edebiyat ateşiyle yanan bir kişi olduğu besbelliydi. İspanyol ve bazı Latin klasiklerini okuduğuna kuşku yoktu, zamanının yargıçları arasında en sevilen yazar olan Nietzsche'yi çok iyi tanıyordu. Sayfa kenarlarına düşülmüş  notlar  sanki  kanla  yazılmıştı,  bu  izlenimi  veren  de  yalnızca  mürekkebin  rengi değildi. Kısmetine düşmüş olan bu gizemli olaydan aklı öylesine karışmıştı ki, birçok kez konudan  ayrılarak  mesleğinin  sertliklerine  hiç  uymayan  lirik  tanımlamalara  girişmişti. Özellikle  de  işleneceği  böylesine  açıkça  duyurulmuş  bir  cinayetin  hiçbir  aksilikle karşılaşmadan gerçekleşmesi yolunda hayatın edebiyatta bile görülmeyen onca rastlantıdan yararlanmış olması ona büyük bir haksızlık gibi görünmüştü.

Yine  de  aşırı  çalışmasının  sonunda  onu  en  çok  telaşlandıran  şey,  aslında  Santiago Nasar’ın  bu  namus  cinayetine  yol  açan  kişi  olduğunu  gösterecek  tek  bir  belirtiye,  en inanılmaz  bir  ipucuna  bile  rastlamamış  olmasıydı.  Bu  aldatmaca  oyununda  Angela Vicario'nun suç ortakları olan kız arkadaşları, onun düğünün çok öncesinden beri kendilerini sırrına  ortak  ettiğini,  ama  onlara  o  kişinin  adını  açıklamadığını  uzun  süre  anlatıp durmuşlardı.  Rapordaki  ifadeleri  şöyleydi:  "Bize  mucizeden  söz  etti,  ama  azizin  adını vermedi." Angela Vicario'ya gelince; konumunu hiç değiştirmemişti o. Sorgu yargıcı, ona dolaylı bir biçimde, öldürülen Santiago Nasar'ın kim olduğunu bilip bilmediğini sorduğunda, kız hiç istifini bozmadan şu yanıtı vermişti:

"Beni bu hale getiren adamdır."

Bu ifade raporda yer alıyordu, ama olayın nasıl, nerede gerçekleştiği hakkında başka hiçbir  bilgi  verilmiyordu.  Yalnızca  üç  gün  süren  duruşma  sırasında  savcılık  temsilcisi, suçlamanın zayıflığı üzerinde önemle durmuştu. Sorgu yargıcı, Santiago Nasar'ın aleyhine kanıt bulunmaması karşısında öyle şaşkına dönmüştü ki, özenle hazırladığı rapor hayal kırıklığı nedeniyle yer yer aksıyordu. 416'ncı sayfanın kenarına eczacıdan aldığı kırmızı mürekkeple, kendi el yazısıyla şu notu düşmüştü: Bana bir önyargı verin, dünyayı yerinden oynatayım. Bu karamsar yorumun altına da, kan rengindeki aynı mürekkeple yapılmış keyifli birkaç  kalem  darbesiyle,  içinden  ok  geçen  bir  kalp  resmi  çizmişti.  Santiago  Nasar'ın  en yakın arkadaşları için olduğu gibi, sorgu yargıcı için de, son saatlerindeki davranış biçimi onun suçsuzluğunun kesin kanıtıydı.

Gerçekten de Santiago Nasar, öleceği sabah, kendisine yüklenen namussuzluğun neye mal  olacağını  çok  iyi  biliyor  olmasına  rağmen,  bir  an  bile  kuşkuya  kapılmamıştı.  İçinde yaşadığı dünyanın erdem taslama merakını biliyordu, ikizlerin ilkel doğalarının bu şekilde aşağılanmaya direnemeyeceklerini de biliyor olması gerekiyordu. Bayardo San Român’ı hiç kimse iyi tanımıyordu, ama Santiago Nasar, o kibirli görünüşünün altında onun da herkes gibi önyargılarına bağımlı olduğunu bilecek kadar iyi tanıyordu onu. Bu yüzden de Santiago Nasar’ın  bu  bilinçli  vurdumduymazlığı  onun  intiharı  demek  olmuştu.  Üstelik  Vicario kardeşlerin kendisini öldürmek için beklediklerini son anda öğrendiğinde  gösterdiği  tepki, anlatıldığı gibi, panik olmamış, daha çok masum bir insanın şaşkınlığı olmuştu.

Benim  kişisel  izlenimim,  neden  öldüğünü  anlamadan  öldüğü  yolundaydı.  Kız  kardeşim Margot'a kahvaltı etmeye bizim eve gideceğine söz verdikten sonra, Cristo Bedoya rıhtımda onun  koluna  girmişti,  ikisi  de  her  şeyden  o  kadar  habersizdiler  ki,  insanların  boş  yere birtakım  hayallere  kapılmalarına  neden  olmuşlardı.  "O  kadar  neşeli  görünüyorlardı  ki," demişti  bana  Meme  Loaiza,  "Tanrı'ya  şükrettim,  çünkü  olayın  kapandığını  sanmıştım." Elbette Santiago Nasar'ı herkes onun kadar çok sevmiyordu.

Elektrik santralının sahibi olan Polo Carrillo, soğukkanlılığının suçsuzluk değil, edepsizlik olduğunu  düşünüyordu.  "Parasının  kendisine  dokunulmazlık  kazandırdığını  sanıyordu," demişti bana. Karısı Fausta Lopez de şu yorumda bulunmuştu: "Buradaki bütün Türkler gibi." Indalecio Parto, Clotilde Armenta'nın dükkânına uğramış, ikizler ona piskopos gider gitmez Santiago Nasar'ı öldüreceklerini söylemişlerdi. Onca başkaları gibi o da bunların uyku uyumamış insanların saçmalıkları olduğunu düşünmüştü, ama Clotilde Armenta bunun doğru olduğunu ona anlatmış, Santiago Nasar'a yetişip onu uyarmasını istemişti.

"Hiç zahmet etme," demişti Pedro Vicario da, "ne olursa olsun, sen artık onu öldü bil."

Fazlasıyla  açık  bir  meydan  okumaydı  bu.  İkizler,  Indalecio  Parto'yla  Santiago  Nasar arasındaki  bağları  biliyorlardı,  kendileri  mahcup  duruma  düşmeden  bu  cinayeti engelleyebilecek  en  uygun  kişinin  o  olduğunu  düşünmüş  olsalar  gerekti.  Ama  Indalecio Parto,  Santiago  Nasar'ı  Cristo  Bedoya'yla  kol  kola  limandan  çıkmakta  olan  grupların arasında görmüş, onu uyarmaya cesaret edememişti. "Zayıf tarafıma geldi," demişti bana.       İkisinin  de  omzuna  birer  şaplak  indirmiş,  geçip  gitmelerine  göz  yummuştu.  Onlarsa düğünün hesabına öyle dalmışlardı ki, bunun farkına bile varmamışlardı. İnsanlar onlarla aynı yönde yürüyerek meydana doğru ilerliyorlardı. Ortalık mahşer yeri gibi kalabalıktı, ama Escolâstica Cisneros, iki arkadaşın kalabalığın tam ortasındaki boş bir halkanın içinde hiç zorluk  çekmeden  yürüdüklerini  görür  gibi  olmuştu,  çünkü  insanlar  Santiago  Nasar'ın öleceğini biliyorlar, ona dokunmaya cesaret edemiyorlardı. Cristo Bedoya da kendilerine karşı farklı davranıldığını hatırlıyordu. "Sanki suratımızı boyamışız gibi bakıyorlardı bize," demişti  bana.  Dahası  vardı:  Sara  Noriega  ayakkabıcı  dükkânını  tam  onlar  oradan geçerlerken  açmış,  Santiago  Nasar'ın  yüzünün  solgunluğundan  ürkmüştü.  O  da  onu yatıştırmıştı.

"Düşünsenize bir kere, küçük Sara," demişti ona, duraklamadan,       "kırba gibi içki içtik durduk!"

Celeste Dangond, sırtında pijamasıyla evinin kapısında oturmuş, piskoposu karşılamak için boşuna giyinmiş olanlarla alay ediyordu, o sırada oradan geçen Santiago Nasar'ı kahve içmeye davet etmişti. "Bir şeyler düşünene kadar vakit kazanmak için öyle yapmıştım," dedi bana.  Ama  Santiago  Nasar,  kız  kardeşimle  birlikte  kahvaltı  etmek  üzere  gidip  üstünü değişmek  için  acelesi  olduğunu  söylemişti.  "Ben  de  üstelemedim,"  diye  anlattı  Celeste Dangond,  "çünkü  ne  yapacağından  o  kadar  emin  olduğuna  göre  onu  öldüremezler  gibi gelmişti bana." Niyet ettiği şeyi yapabilen tek kişi Yamil Shaium olmuştu. Söylentiyi duyar duymaz  bakkal  dükkânının  kapısına  çıkmış,  uyarmak  için  Santiago  Nasar'ı  beklemeye koyulmuştu. İbrahim Nasar'la birlikte gelen son Araplardan biriydi o, ölümüne kadar onun oyun  arkadaşı  olmuştu,  ailenin  geleneksel  danışmanı  olmayı  da  sürdürüyordu.  Santiago Nasar’la  konuşmakta  kimse  onun  kadar  yetkili  olamazdı.  Yine  de  söylentinin  aslı  astarı yoksa onu boş yere telaşlandıracağını düşünmüş, belki daha fazla bilgi sahibidir diye önce Cristo Bedoya'ya danışmayı yeğlemişti. Geçerken onu yanına çağırmıştı. Cristo Bedoya, artık  meydanın  köşesine  vardıklarında  Santiago  Nasar'ın  sırtına  bir  şaplak  indirmiş, kendisini çağıran Yamil Shaium'un yanına gitmişti.

"Cumartesiye görüşürüz," demişti arkadaşına.

Santiago  Nasar  ona  yanıt  vermemiş,  Yamil  Shaium'a  dönerek  Arapça  bir  şeyler söylemişti,  o  da  gülmekten  kırılarak  yine Arapça  karşılık  vermişti  ona.  "Her  zaman  çok eğlendiğimiz  bir  kelime  oyunuydu  bu,"  demişti  bana  Yamil  Shaium.  Santiago  Nasar  hiç duraklamadan eliyle ikisine de veda işareti yapmış, sonra meydanın köşesini dönmüştü. Bu onu son görüşleri olacaktı.

Cristo  Bedoya,  Yamil  Shaium'un  verdiği  haberi  duyar  duymaz  Santiago  Nasar'ın arkasından yetişmek için koşa koşa dükkândan çıkmıştı. Onun köşeyi döndüğünü görmüş, ama meydana dağılmaya başlayan grupların arasında rastlayamamıştı arkadaşına. Onu

sorduğu birçok kişi, aynı yanıtı vermişti:

"Ben de onu az önce seninle gördüm."

Bu kadar kısa sürede evine varmış olması imkânsız görünmüştü ona, yine de sormak için içeri girmişti, ön kapıyı sürgüsüz, yarı aralık bulmuştu.

Yerdeki kâğıdı görmeden içeri girmiş, gürültü etmemeye çalışarak alacakaranlıkta salonu geçmişti, çünkü ziyaret için saat henüz çok erkendi, ama evin arka bölümündeki köpekler tedirgin olmuşlar, onu karşılamaya çıkmışlardı. O da sahiplerinden öğrendiği gibi elindeki anahtarlarla yatıştırmıştı köpekleri, sonra da peşinde onlarla birlikte mutfağa doğru yoluna devam etmişti. Koridorda, elinde bir kova su ve tahta beziyle salonun yerlerini silmeye giden Divina  Flor'a  rastlamıştı.  Kız,  Santiago  Nasar'ın  eve  dönmediğini  söylemişti.  Mutfağa girdiğinde Victoria Guzmân, tavşan yahnisini ocağa daha yeni oturtmuştu. Kadın durumu hemen anlamıştı. "Kalbi yerinden fırlayacakmış gibi atıyordu," demişti bana.

Cristo  Bedoya,  Santiago  Nasar'ın  evde  olup  olmadığını  sormuş,  o  da  yapmacık  bir içtenlikle henüz yatmaya gelmediğini söylemişti.

"Durum ciddi," demişti Cristo Bedoya, "öldürmek için onu arıyorlar." Victoria Guzmân, masum tavrını bir yana bırakmış,

"O zavallı çocuklar kimseyi öldürmezler," demişti.

"Ama cumartesiden beri içiyorlar," demişti Cristo Bedoya da.

"Daha iyi ya," diye karşılık vermişti kadın, "kendi bokunu yiyecek sarhoş yoktur."

Cristo  Bedoya,  Divina  Flor'un  pencereleri  henüz  açtığı  salona  geri  dönmüştü.  "Tabii yağmur yağmıyordu," dedi bana. "Saat yedi olmak üzereydi, pencerelerden içeri altın sarısı bir ışık girmişti bile." Divina Flor'a, Santiago Nasar'ın eve salondaki kapıdan girdiğinden emin olup olmadığını sormuştu. Bu kez ilk seferki kadar emin değildi kız. Cristo Bedoya, Plâcida Linero'yu sormuş, o da kahvesini daha bir dakika önce gece masasının üzerine bıraktığını, ama onu uyandırmadığını söylemişti.

Her  zaman  öyle  yapardı:  Saat  yedide  uyanır,  kahvesini  içer,  sonra  öğle  yemeği  için talimat vermeye aşağı inerdi. Cristo Bedoya saatine bakmıştı: Saat 6.56'ydı. Bunun üzerine Santiago Nasar'ın dönmediğinden emin olmak için ikinci kata çıkmıştı.

Yatak odasının kapısı içerden kilitliydi, çünkü Santiago Nasar annesinin yatak odasından geçerek  dışarı  çıkmıştı.  Cristo  Bedoya  yalnızca  bu  evi  kendi  evi  kadar  iyi  tanımakla kalmıyordu,  aynı  zamanda  aileyle  öyle  samimi  ilişkiler  içindeydi  ki,  yandaki  odaya geçebilmek için Plâcida Linero'nun yatak odasının kapısını itmişti. Tozlu bir güneş huzmesi tepe penceresinden içeri giriyordu, hamağında yan yatmış, bir genç kızınkine benzeyen elini yanağına dayamış uyuyan o güzel kadının gerçekdışı bir görünümü vardı. "Sanki bir hayalet gibiydi," demişti bana Cristo Bedoya. Güzelliğiyle büyülenerek onu bir an seyretmişti, sonra yatak odasının içinden sessizce yürüyerek banyonun önünden geçmiş, Santiago Nasar’ın yatak odasına girmişti. Yatağa el sürülmemişti, binici şapkası koltuğun üzerindeydi, yerde mahmuzların yanında çizmeleri duruyordu. Santiago Nasar’ın gece masasının üzerindeki kol saati 6.58’i gösteriyordu. "Birden silahını alıp yeniden dışarı çıktığını sandım," dedi bana

Cristo Bedoya. Ama Magnum'u komodinin çekmecesinde bulmuştu.

"Silahla  hiç  ateş  etmemiştim,"  dedi  Cristo  Bedoya,  "ama  Santiago  Nasar'a  götürmek üzere tabancayı yanıma almaya karar verdim." Silahı gömleğinin içine beline takmış, silahın boş  olduğunun  ancak  cinayetten  sonra  farkına  varabilmişti.  Tam  çekmeceyi  kapatırken elinde kahve fincanıyla kapıda Plâcida Linero görünmüştü.

"Ulu Tanrım!" diye bağırmıştı heyecanla. "Beni çok korkuttun!"

Cristo Bedoya da korkmuştu. Üzerinde altın renkli tarlakuşları olan sabahlığıyla, saçları darmadağınık bir halde gün ışığının altında görüyordu onu, o büyülü hava yok olmuştu. Biraz da şaşırarak Santiago Nasar'ı aramaya girdiğini söylemişti.

"Piskoposu karşılamaya gitti," demişti Plâcida Linero.

"Piskopos buraya uğramadan geçip gitti," demişti o da.

"Bunu tahmin ediyordum," demişti kadın. "Orospu çocuğunun tekidir o."

Kadın,  Cristo  Bedoya'nın  ne  yapacağını  bilemediğini  fark  edince  sözlerine  devam etmemişti. "Dilerim Tanrı beni bağışlar," dedi bana Plâcida Linero, "ama onu o kadar şaşkın görmüştüm ki, birden hırsızlık etmeye girdiği geldi aklıma." Nesi olduğunu sormuştu ona. Cristo  Bedoya  kuşkulu  bir  durumda  olduğunun  bilincindeydi,  ama  doğruyu  söylemeye cesaret edememiş, "Bütün gece bir dakika bile gözümü kırpmadım da," demişti.

Sonra daha fazla bir açıklamada bulunmadan çekip gitmişti. “Zaten," dedi bana, "o her zaman bir şeylerinin çalındığını sanırdı.” Kasaba meydanına çıktığında, elinde yapılamayan ayinin süslemeleriyle kiliseye geri dönmekte olan Peder Amador'a rastlamıştı, ama Santiago Nasar'ın ruhunu kurtarmaktan başka bir şey yapabileceğini sanmıyordu. Cristo Bedoya tam yeniden  limana  gidecekken  kendisine  Clotilde  Armenta'nın  dükkânından  seslenildiğini duymuştu. Pedro Vicario, elinde testere çeliğinden kendi yaptığı aynı kaba saba bıçakla, beti benzi atmış, saçları darmadağınık bir halde kapıda duruyordu, gömleğinin düğmeleri açıktı, kollarını dirseklerine kadar sıvamıştı. Davranış biçimi dikkati çekecek kadar küstahtı, yine de cinayeti işlemesini engellemeleri için o son dakikalarda yaptığı tek kışkırtıcı hareket bu olmamıştı.

"Cristobal!"  diye  bağırmıştı  ona,  "Santiago  Nasar'a  söyle,  öldürmek  için  onu  burada bekliyoruz."

Cristo  Bedoya  bir  iyilik  yapıp  onu  engelleyebilirdi.  "Tabancayla  ateş  etmesini  biliyor olsaydım,  Santiago  Nasar  şimdi  hayatta  olurdu,"  dedi  bana. Ama  yivli  silah  kurşununun tahrip gücü konusunda bütün o anlatılanları duyduktan sonra, bunun bir tek düşüncesi bile onu heyecanlandırmaya yetmişti.

"Bak seni uyarayım, bir motoru bile delip geçebilecek güçte bir Magnum tabancası var elinde," diye bağırmıştı.

Pedro Vicario bunun doğru olmadığını biliyordu. "Üzerinde binici giysisi yoksa asla silah taşımazdı,"  dedi  bana. Ama  her  ne  olursa  olsun,  kız  kardeşinin  namusunu  temizlemeye karar verdiğinde onun silahlı olabileceğini öngörmüştü.

"Ölüler ateş edemez!" diye bağırmıştı.

Tam o sırada Pablo Vicario görünmüştü kapıda. O da kardeşi kadar solgundu, düğünde giydiği ceket vardı üzerinde, elinde de gazete kâğıdına sarılı bıçağı. "Öyle olmasaydı," dedi bana Cristo Bedoya, "ikisinden hangisinin hangisi olduğunu dünyada bilemezdim." O sırada Pablo Vicario'nun arkasında Clotilde Armenta görünmüştü, Cristo Bedoya'ya acele etmesi için  bağırmıştı,  çünkü  ibnelerle  dolu  bu  kasabada  ancak  onun  gibi  bir  erkek  bu  faciayı önleyebilirdi.

O andan sonra olan her şey halkın gözleri önünde cereyan etti.

Limandan dönmekte olan insanlar, bağrışmalardan telaşlanarak, cinayete tanık olabilmek amacıyla meydandaki yerlerini almaya başlamışlardı.

Cristo Bedoya, tanıdığı birçok kimseye Santiago Nasar'ı sormuştu, ama onu gören yoktu. Şehir  Kulübü'nün  kapısında  Albay  Lâzaro  Aponte'ye  rastlamış,  Clotilde  Armenta'nın dükkânının önünde olup bitenleri ona anlatmıştı.

"Olamaz," demişti Albay Aponte, "çünkü ben onlara gidip yatmalarını emretmiştim." "Ellerinde domuz bıçaklarıyla daha şimdi gördüm onları," demişti Cristo Bedoya da.

"Olamaz, çünkü onları yatmaya göndermeden önce bıçakları ellerinden almıştım," demişti belediye başkanı. "Sen onları daha önce görmüş olmalısın."

"Daha iki dakika önce gördüm, ikisinin de elinde birer domuz kesme bıçağı vardı," demişti Cristo Bedoya.

"Hay Allah kahretsin," demişti belediye başkanı, "öyleyse gidip başka bıçaklar almışlar."

Bu konuyla hemen ilgileneceğine söz vermiş, ama o gece domino oynamak için randevu yazdırmaya Şehir Kulübü'ne girmişti, dışarı çıktığındaysa cinayet işlenmişti bile. O sırada Cristo Bedoya tek ölümcül hatasını yapmıştı: Santiago Nasar’ın üstünü değişmeden önce bizim evde kahvaltı etmeye gitmeye son dakikada karar verdiğini sanmış, onu aramaya oraya  gitmişti.  Irmak  kıyısından  aceleyle  yürürken,  önüne  çıkan  herkese  onun  oradan geçtiğini  görüp  görmediklerini  soruyordu,  ama  kimse  görmemişti.  Telaşa  kapılmamıştı, çünkü  bizim  eve  giden  başka  yollar  da  vardı.  Dağlık  bölgeden  gelen  bir  taşralı  olan Prospera Arango, piskoposun üstünkörü kutsamasından bir yarar görmeyip evinin önündeki kaldırımda can çekişmekte olan babası için bir şeyler yapsın diye yalvarmıştı ona. "Ben onu oradan geçerken görmüştüm," demişti bana kız kardeşim Margot, "suratı zaten ölü gibiydi." Cristo  Bedoya  hastanın  durumunu  saptayana  kadar  aradan  dört  dakika  geçmiş,  acil  bir tedavi  uygulamak  üzere  daha  sonra  döneceğine  söz  vermişti,  ama  onu  yatak  odasına taşımak  için  Prospera Arango'ya  yardım  ederken  üç  dakika  daha  kaybetmişti.  Yeniden dışarı  çıktığında  uzaklardan  bağrışmalar  duymuş,  meydan  tarafından  havai  fişekler atıldığını  sanmıştı.  Koşmaya  çalışmıştı,  ama  beline  iyi  takamadığı  tabanca  koşmasını engelliyordu.  Son  köşeyi  döndüğünde,  en  küçük  kızını  neredeyse  sürükleye  sürükleye götüren annemi arkasından tanımıştı.

"Luisa Santiaga!" diye bağırmıştı. "Vaftiz oğlun nerede?"

Annem, yüzü gözyaşları içinde, zorlukla dönüp bakmıştı.

"Ah, yavrum," diye karşılık vermişti, "dediklerine göre onu öldürmüşler."

Öyle de olmuştu. Cristo Bedoya onu arayıp dururken, Santiago Nasar, nişanlısı Flora Miguel'  in  evine  girmişti,  onu  son  gördüğü  köşeyi  döner  dönmez  hemen  oracıktaydı nişanlısının evi. "Orada olabileceği aklımın ucundan bile geçmemişti," dedi bana, "çünkü o insanlar hiçbir zaman öğleden önce yataklarından kalkmazlar." Bütün ailenin, cemaatin en bilge adamı olan Nahir Miguel'in emriyle, saat on ikiye kadar uyuduğunu herkes anlatırdı. "Zaten  bunun  için  elini  sıcak  sudan  soğuk  suya  sokmayan  Flora  Miguel  bir  gül  gibi taptazeydi," der her zaman Mercedes. Aslında pek çokları gibi onlar da evi çok geç saate kadar kapalı tutarlardı, ama erkenci, çalışkan insanlardı. Santiago Nasar'la Flora Miguel'in babaları  onları  evlendirmek  için  anlaşmışlardı.  Santiago  Nasar  bu  nişanlılığı  daha yeniyetmeyken  kabul  etmişti,  belki  de  evliliği  babası  gibi  yararlı  bir  kurum  olarak gördüğünden, bu nişanlılığı sonuna kadar götürmeye de kararlıydı.

Flora  Miguel'e  gelince;  o  taze  bir  çiçek  gibi  olmanın  tadını  bir  dereceye  kadar çıkarıyordu, ama zarafetten ve sağduyudan yoksun bir kızdı, kendi kuşağından tüm kızların düğününde  nedimelik  yapmıştı,  bu  yüzden  de  bu  anlaşma  onun  için  Tanrı'dan  gelen  bir çözüm olmuştu. Kolay bir nişanlılık dönemi geçiriyorlardı, ne resmî ziyaretler vardı, ne de kalp çarpıntıları.

Birçok kez ertelenen düğünün en sonunda gelecek Noel yapılması kararlaştırılmıştı.

Flora Miguel o pazartesi günü piskoposu getiren vapurun ilk düdük sesleriyle uyanmış, çok  kısa  bir  süre  sonra  da  ikiz  Vicario  kardeşlerin  öldürmek  için  Santiago  Nasar’ı beklemekte olduklarını öğrenmişti.

Felaketten sonra onunla konuşan tek kişi olan rahibe kız kardeşime, bunu kendisine kimin söylediğini bile hatırlamadığını anlatmıştı. "Yalnızca sabahın altısında bunu herkesin bildiğini biliyorum," demişti. Ancak Santiago Nasar’ı öldürecek olmaları inanılır gibi gelmemişti ona, buna  karşılık  namusunu  temizlemek  için  onu  Angela  Vicario'yla  zorla  evlendireceklerini gelmişti aklına. Kendini son derece küçük düşmüş hissediyordu. Halkın yarısı piskoposu bekleyip  dururken  o,  yatak  odasında  öfkesinden  ağlıyor,  Santiago  Nasar’ın  okuldayken gönderdiği mektupları kutusunun içinde düzene sokuyordu.

Santiago Nasar, Flora Miguel’in evinin önünden her geçişinde, içeride kimse olmasa bile, elindeki  anahtarları  pencerelerdeki  tele  sürterdi.  O  pazartesi  kız,  kucağında  o  mektup kutusuyla bekliyordu onu. Santiago Nasar sokaktan bakınca göremezdi onu, ama kız, daha anahtarları sürtmeden önce, telin ardından onun yaklaştığını görmüştü.

"İçeri gel," demişti ona.

O güne kadar hiç kimse, hatta bir doktor bile, o eve sabahın saat 6.45'inde girmemişti. Santiago  Nasar,  Cristo  Bedoya'yı  daha  yeni  bırakmıştı  Yamil  Shaium'un  dükkânında, meydanda onun gelmesini bekleyen o kadar çok kişi vardı ki, nişanlısının evine girdiğini hiçbirinin görmemesi anlaşılır şey değildi. Sorgu yargıcı, onu görmüş olan hiç değilse bir kişiyi aramış, bunu da benim kadar inatla yapmıştı, ama o kişiyi bulmak mümkün değildi. Raporun 382'nci sayfasının kenarına kırmızı mürekkeple bir yargı daha yazmıştı: Kader bizleri görünmez kılar. Aslında Santiago Nasar, herkesin gözleri önünde ön kapıdan girmişti içeri, görünmemek için de hiçbir şey yapmamıştı. Flora Miguel, öfkeden beti benzi atmış bir halde, üzerinde unutulmaz durumlarda her zaman giydiği volanlı rüküş giysilerinden biriyle

salonda bekliyordu onu, mektup kutusunu eline tutuşturmuş,

"Al şunları," demişti. "İnşallah öldürürler seni!"

Santiago  Nasar  o  kadar  şaşırmıştı  ki,  kutu  elinden  düşüvermiş,  aşktan  söz  etmeyen bütün o mektupları yerlere saçılmıştı. Flora Miguel'i yatak odasına girmeden yakalamak istemiş, ama kız kapıyı çarparak sürgüyü sürmüştü. Birkaç kez kapıyı vurmuş, o saat için fazlasıyla telaşla seslenmişti ona, böylelikle bütün aile korku içinde koşup gelmişti. Bütün hısım akraba, büyüğü küçüğü, on dört kişiden fazlaydılar. Dışarı en son uğrayan babaları Nahir Miguel olmuştu, kızıl sakallıydı, ülkesinden getirdiği ve evin içinde her zaman giydiği kukuletalı Bedevi cüppesi vardı üzerinde.

Ben onu pek çok kez görmüştüm, iriyarı, ağırbaşlı bir adamdı, ama beni her zaman en çok etkileyen müthiş otoritesi olmuştu.

"Flora," diye seslenmişti kendi diliyle, "aç şu kapıyı."

Bütün  aile  öylece  Santiago  Nasar'a  bakakalmışken,  kızının  yatak  odasına  girmişti  o. Santiago  Nasar  salonda  diz  çökmüş,  yerden  mektupları  toplayıp  kutunun  içine yerleştiriyordu.  "Sanki  günahlarının  kefaretini  ödüyordu,"  diye  anlatmışlardı  bana.  Nahir Miguel birkaç dakika sonra yatak odasından çıkmış, elinin bir hareketiyle bütün aile ortadan kaybolmuştu.

Santiago Nasar'la Arapça konuşmayı sürdürmüştü. "Daha ilk andan  ona  söylediklerim hakkında  en  küçük  bir  fikri  olmadığını  anlamıştım,"  dedi  bana.  Bunun  üzerine  Vicario kardeşlerin öldürmek için kendisini aradığından haberi olup olmadığını kesin bir ifadeyle sormuştu. "Beti benzi attı, soğukkanlılığını öylesine kaybetmişti ki, rol yaptığına inanmak imkânsızdı," dedi bana. Bu davranışının korkudan çok şaşkınlık olduğu konusunda benimle aynı fikirdeydi.

"Onların haklı olup olmadıklarını sen kendin bilirsin," demişti ona. "Ama her ne olursa olsun, artık önünde iki yol var: Ya senin de evin olan burada saklanırsın ya da tüfeğimi alıp dışarı çıkarsın."

"Hiçbir halt anlamıyorum," demişti Santiago Nasar da.

Söyleyebildiği tek şey bu olmuş, onu da İspanyolca olarak söylemişti. "Sırılsıklam olmuş yavru bir kuşu andırıyordu," demişti bana Nahir Miguel.

Kutuyu elinden almak zorunda kalmıştı, çünkü kapıyı açmak için onu nereye koyacağını bilemiyordu.

"Bire karşı iki kişi olacaklar," demişti ona.

Santiago Nasar dışarı çıkmıştı. İnsanlar geçit törenlerinde olduğu gibi meydanda yerlerini almışlardı.  Herkes  görmüştü  onun  dışarı  çıktığını,  kendisini  öldüreceklerini  artık  bildiğini herkes  anlamıştı;  o  kadar  telaşlıydı  ki,  evinin  yolunu  bulamıyordu.  Dediklerine  göre balkonlardan birinden birisi bağırmıştı, "Hey Türk, o taraftan değil, eski liman yolundan!" diye.

Santiago Nasar sesin ne taraftan geldiğine bakınmıştı. Yamil Shaium dükkânına girmesi

için bağırmıştı ona, sonra da av tüfeğini almak için içeri koşmuş, ama mermileri nereye koyduğunu hatırlayamamıştı. Her yandan bağırmaya başlamışlardı ona, Santiago Nasar, aynı  anda  her  kafadan  çıkan  onca  sesten  şaşırarak,  bir  o  yana  bir  bu  yana  dönüp duruyordu.

Mutfak  kapısından  evine  girmek  üzere  o  tarafa  yöneldiği  belliydi,  ama  birden  öndeki sokak kapısının açık olduğunun farkına varmış olsa gerekti.

"İşte geliyor," demişti Pedro Vicario.

İki kardeş onu aynı anda görmüşlerdi. Pablo Vicario ceketini çıkarmış, taburenin üstüne koymuştu, kıvrık bir hançeri andıran bıçağın sarih olduğu kâğıdı açmıştı. Dükkândan dışarı çıkmadan önce, birbirleriyle anlaşmadan, ikisi de istavroz çıkarmıştı. Bunun üzerine Clotilde

Armenta, Pedro Vicario'yu gömleğinden yakalamış, Santiago Nasar'a bağırarak koşmasını, yoksa  onu  öldüreceklerini  söylemişti.  Bu  o  kadar  canhıraş  bir  feryattı  ki,  bütün  öteki bağrışmaları bastırmıştı. "Önce korktu," dedi bana Clotilde Armenta, "çünkü kendisine kimin bağırdığını da bilmiyordu, sesin nereden geldiğini de." Ama kadını gördüğünde, bir itişte onu yere deviren Pedro Vicario'yu da görmüştü, sonra da ikiz kardeşini. Santiago Nasar evinin 50 metre ötesindeydi, sokak kapısına doğru koştu.

Ondan beş dakika önce, Victoria Guzmân, artık herkesin bildiği şeyi mutfakta Plâcida Linero'ya anlatıyordu. Plâcida Linero, sinirleri kuvvetli bir kadındı, bu yüzden de hiçbir telaş belirtisi göstermemişti. Victoria Guzmân'a, oğluna bir şey söyleyip söylemediğini sormuştu, oda bile bile yalan söylemiş, oğlu kahvesini içmeye aşağı indiğinde kendisinin henüz hiçbir şey bilmediği yanıtını vermişti. Salonda hâlâ yerleri silmekte olan Divina Flor, aynı anda Santiago  Nasar'ın  meydan  tarafındaki  kapıdan  içeri  girip  yatak  odalarına  giden  gemi merdiveninden yukarı çıktığını görmüştü.

"Net  bir  görüntüydü  bu,"  diye  anlattı  bana  Divina  Flor.  "Üzerinde  beyaz  giysisi  vardı, elinde  de  ne  olduğunu  iyi  göremediğim  bir  şey  taşıyordu,  ama  bana  bir  demet  gül  gibi gelmişti." Bu yüzden de Plâcida Linero ona oğlunu sorduğunda, Divina Flor onu yatıştırmış, "Bir dakika önce odasına çıktı," demişti.

Tam  o  sırada  Plâcida  Linero,  yerdeki  kâğıdı  görmüş,  ama  eğilip  onu  almak  aklına gelmemişti,  içinde  ne  yazdığını  ancak  daha  sonra  facianın  karmaşası  içinde  birisi  onu kendisine  gösterdiğinde  öğrenecekti.  Kapının  aralığından  bıçaklarını  çekmiş  olarak  eve doğru  koşa  koşa  gelmekte  olan  Vicario  kardeşleri  görmüştü.  Bulunduğu  yerden  onları görebiliyordu, ama başka bir açıdan kapıya doğru koşmakta olan oğlunu göremiyordu. "Onu evin içinde öldürmek için içeri girmek istediklerini sanmıştım," dedi bana.

Bunun üzerine hemen koşmuş, bir itişte kapıyı kapatmıştı. Tam kol demirini takacakken Santiago Nasar’ın haykırmalarını duymuştu, onun dehşet içinde kapıya inen yumruklarının sesini de, ama oğlunun yukarıda olduğunu, yatak odasının balkonundan Vicario kardeşlere hakaretler yağdırdığını sanıyordu. Onun yardımına koşmak için yukarı çıktı.

Santiago  Nasar’ın  içeri  girmek  için  ancak  birkaç  saniyeye  ihtiyacı  varken  kapı kapanıvermişti.  Yumruklarıyla  kapıya  birkaç  kez  vurabilmiş,  hemen  arkasından düşmanlarına karşı kendini bilek gücüyle savunabilmek için geriye dönmüştü. "Onu önden görünce  korktum,"  dedi  bana  Pablo  Vicario,  "çünkü  gerçekte  olduğundan  iki  kat  daha iriyarıymış gibi görünüyordu." Santiago Nasar, elindeki düz bıçakla sağ tarafından saldırıya geçen Pedro Vicario'nun ilk darbesini durdurmak için elini kaldırmış, "Orospu çocukları!" diye bağırmıştı.

Bıçak sağ elinin avcunu delip geçmiş, sonra dibine kadar böğrüne saplanmıştı. Acıyla haykırdığını herkes duymuştu:

"Ay anam!"

Pedro Vicario, kasap bileğinin gücüyle bıçağı geri çekmiş, neredeyse aynı yere ikinci bir darbe indirmişti. "İşin tuhafı, bıçak her defasında tertemiz çıkıyordu," diye sorgu yargıcına ifade vermişti Pedro Vicario.

"Ona en az üç kez vurdum, tek bir damla kan bile akmadı." Santiago Nasar, üçüncü bıçak darbesinden  sonra  kollarını  karnının  üzerinde  kavuşturarak  iki  büklüm  olmuş,  dana  gibi böğürerek  onlara  sırtını  dönmeye  çalışmıştı.  Elindeki  kıvrık  bıçakla  sol  tarafında  duran Pablo Vicario, bunun üzerine sırtına o tek darbeyi indirmiş, büyük bir hızla fışkıran kan gömleğini  sırılsıklam  etmişti.  "Kendisi  gibi  kokuyordu,"  demişti  bana.  Üç  kez  ölümüne yaralanmış  olan  Santiago  Nasar,  bir  kez  daha  onlara  yüzünü  dönmüş,  sanki  yalnızca kendisini eşit darbelerle bir an önce öldürmelerine yardımcı olmak istiyormuş gibi en küçük bir direnç göstermeden, sırtını annesinin kapısına dayamıştı. "Artık bir daha bağırmadı," demişti Pedro Vicario, sorgu yargıcına. "Tam tersine; bana öyle geldi ki sanki gülüyordu." Bunun  üzerine  ikisi  de  onu  kapıya  dayandığı  yerde,  birbiri  ardına  kolaylıkla  indirdikleri darbelerle,  bıçaklamayı  sürdürmüşlerdi,  korkuyu  da  aşıp  öte  yanda  buldukları  göz kamaştırıcı bir su birikintisinin üzerinde yüzüyorlardı sanki. Kendi işlediği cinayetin dehşeti içinde çığlık çığlığa bağrışan halkın sesini de duymuyorlardı. "Sanki dörtnala giden bir atın sırtındaymışım gibi hissediyordum kendimi," diye ifade vermişti Pablo Vicario. Ama ikisi de birdenbire gerçek hayata geri dönmüşlerdi, çünkü bitkin bir haldeydiler, yine de Santiago Nasar sanki hiç yere devrilmeyecekmiş gibi gelmişti onlara. "Allah kahretsin, kuzenim," dedi bana Pablo Vicario, "bir insanı öldürmenin ne kadar zor bir şey olduğunu tahmin edemezsin!" Bu işi sonsuza dek bitirmek amacıyla Pedro Vicario, kurbanının kalbini bulmaya çalışmış, ama  domuzların  kalbinin  bulunduğu  ta  koltukaltında  aranmıştı  onu.  Aslında  Santiago Nasar’ın  bir  türlü  yere  düşmemesinin  nedeni,  bıçak  darbeleriyle  onu  kapıya  mıhlamış olmalarıydı. Umutsuzluğa kapılan Pablo Vicario, karnına yatay bir bıçak darbesi indirmiş, bütün bağırsakları bir patlamayla dışarı fışkırmıştı. Pedro Vicario da aynı şeyi yapacaktı, ama  duyduğu  dehşetten  bileği  burkulmuş,  yönünü  şaşırarak  bıçağı  uyluğuna  saplamıştı. Santiago Nasar, kendi iç organlarını güneşin altında tertemiz, masmavi görene kadar bir an daha kapıya yaslanmış olarak kalmış, sonra dizleri üzerine yığılmıştı.

Plâcida  Linero,  oğlunu  yatak  odalarında  bağıra  çağıra  arandıktan  ve  onun  olmayan bağrışları  nereden  geldiklerini  bilemeden  duyduktan  sonra,  meydana  açılan  pencereden uzanıp  bakmış,  kiliseye  doğru  koşmakta  olan  ikiz  Vicario  kardeşleri  görmüştü.  Hemen arkalarından  elinde  kaplan  tüfeğiyle  Yamil  Shaium  ve  silahları  olmayan  başka  Araplar koşuyorlardı, Plâcida Linero, tehlikenin geçtiğini sanmıştı. Sonra yatak odasının balkonuna çıkmış,  Santiago  Nasar’ı  kapının  önünde,  kendi  kan  gölünün  ortasında  kalkmaya çabalayarak tozun toprağın içinde yüzükoyun yatarken görmüştü. Yan yatarak toparlanmış, dışarı sarkan iç organlarını elleriyle tutarak, rüyadaymış gibi yürümeye başlamıştı.

Evin çevresini tam olarak dolanıp mutfak kapısından içeri girebilmek için yüz metreden fazla yürümüştü. Daha uzun bir yol olan sokaktan gitmek yerine, bitişik evden içeri girmeyi düşünebilecek  kadar  aklı  başındaydı  henüz.  Poncho  Lanao,  karısı  ve  beş  çocukları, kapılarının metre ötesinde olup bitenlerden henüz haberli değillerdi. "Bağrışmaları duyduk," dedi bana karısı, "ama piskopos için yapılan şenlikler olduğunu sandık." Tam kahvaltıya yeni oturmuşlarken, Santiago Nasar’ın salkım saçak iç organlarını elleriyle tutarak kan revan içinde içeri girdiğini görmüşlerdi. Poncho Lanao bana şöyle dedi: "Hiç unutamadığım şey, o korkunç bok kokuşuydu." Oysa büyük kızı Argenida Lanao, Santiago Nasar’ın, adımlarını ölçe biçe her zamanki zarif haliyle yürüdüğünü, kıvırcık saçları darmadağınık olmuş Arap yüzünün her zamankinden daha yakışıklı olduğunu anlattı bana. Kahvaltı masasının önünden geçerken  onlara  gülümsemiş,  evin  arka  kapısından  çıkıp  gidene  kadar  yatak  odalarının içinden  yürümeyi  sürdürmüştü.  "Korkudan  donakalmıştık,"  dedi  bana  Argenida  Lanao. Halam Wenefrida Mârquez, ırmağın öte yanındaki evinin avlusunda bir tirsi balığının pullarını temizlemekle  uğraşıyordu,  Santiago  Nasar’ın  eski  rıhtımın  merdivenlerini  inip  kendinden emin adımlarla evine doğru yürüdüğünü görmüştü.

"Santiago, yavrum!" diye bağırmıştı. "Neyin var?" Santiago Nasar, onu tanımıştı.

“Beni öldürdüler, Wene Hala,” demişti.

Son  basamakta  tökezlemiş,  ama  kendini  hemen  toparlamıştı.  “Hatta  bağırsaklarına bulaşan toprağı eliyle silkelemek titizliğini bile gösterdi,” dedi bana Wene Halam. Sonra saat altıdan beri açık olan arka kapıdan evine girmiş, mutfağın içine yüzükoyun yığılıp kalmıştı.

- SON -

Notlar

[←1]

İspanyolca'da ângel melek anlamına gelir. (Çev.)

Güney  Amerika  ülkelerinde  Ortadoğu'dan  göçen  Arap  kökenlilere  Türk  gözüyle bakılır. (Çev.)

Collons de deu: Katalan dilinde "Tanrı'nın taşakları" anlamına gelen kaba bir ünlem. (Çev.)